Ernst en Jozef Montgolfier waren zonen van een papierfabrikant,
die te Annonay, in Frankrijk, woonde. Ernst had bouwkundige willen
worden en was zijn studiën in die richting begonnen, maar zijn
vader riep hem naar huis terug, om in de papierfabriek behulpzaam te
zijn. Hij had zich echter in zijne afwezigheid veel algemeene kennis
verworven, en toonde ook in de fabriek een helder hoofd te bezitten. De
papierfabrikage stond in die dagen nog lang niet op de hoogte, die zij
in Nederland had bereikt, ook doordat de Hollanders hunne wijze van
bereiding zorgvuldig geheim hielden. Maar Ernst gelukte het weldra,
papier van dezelfde kwaliteit als het Hollandsche te vervaardigen. Hij
bracht er zelfs veel toe bij, dat deze tak van nijverheid te dien
tijde in Frankrijk groote vorderingen maakte.
Jozef Montgolfier, zijn broeder, bezat veel minder kennis dan Ernst,
en had in zijne jeugd vreemde dingen gedaan. Toen hij tien jaar oud
was, vluchtte hij weg van het College te Tournon, waar hij geplaatst
was,--met de bedoeling om door te reizen naar de Middellandsche Zee, en
daar aan de kust als kluizenaar te gaan leven. Door den honger gekweld,
begaf hij zich naar eene boerderij in Languedoc, om een bete broods
te vragen. Daar gaf men het kind wel, wat hij wenschte, maar zorgde
er tevens voor, dat hij naar het College werd teruggezonden. Van zijn
kluizenaarsleven in een hutje aan de zee kwam dus voorloopig niets.
Toen hij wat ouder geworden was, ontvluchtte hij het College ten
tweeden male. Hij bereikte de stad Saint-Etienne en betrok daar een
armoedig huisje. Om aan den kost te komen, vervaardigde hij Pruisisch
blauw en eenige andere zouten, die hij in de omliggende plaatsen ging
verkoopen. Verder leefde hij van de vischvangst.
Daar hij zeer weinig behoeften had, hield hij van zijne karige
verdiensten nog genoeg over, om boeken en gereedschap te koopen,--ja,
om zelfs een reis naar Parijs te doen. Hij wilde trachten, in die stad
met de beroemdste geleerden in aanraking te komen, wat hem werkelijk
gelukte. Eindelijk werd ook hij door zijn vader naar huis ontboden,
om in de fabriek te arbeiden.
Hij had een vindingrijken geest, maar was te ongeduldig van aard,
om wàt hij gevonden en uitgedacht had, rustig in toepassing te
brengen. Gelukkig oefende zijn broeder Ernst een gunstigen invloed
op hem uit, wat eenmaal ten gevolge zou hebben, dat de gebroeders
Montgolfier de beroemdste mannen van Frankrijk werden.
Samen bespraken zij dikwijls wetenschappelijke onderwerpen. Een daarvan
was het rijzen, zweven en dalen der wolken, en zij meenden, dat het
wel mogelijk zou zijn ook wolken te vervaardigen. Zij besloten het te
beproeven, en vulden daartoe een licht omhulsel met stoom. Werkelijk
verhief zich dit voorwerp van den grond, maar spoedig daalde het weer,
tengevolge van de afkoeling in de koude buitenlucht.
Deze uitslag bracht hen op de gedachte lichamen te vervaardigen,
die in de lucht zouden kunnen opstijgen.
Zij namen verschillende proeven.
Eerst vulden zij een papieren omhulsel met waterstofgas, maar het
papier liet het gas door, zoodat de bol zeer spoedig daalde. Daarna
lieten zij vochtig stroo en papier onder een omhulsel verbranden,
met het gevolg, dat de ballon zich tot eene hoogte van wel drie
honderd meter verhief.
Den 4en Juni 1783 had te Annonay de eerste openbare opstijging plaats
van een ballon, door hen van linnen vervaardigd. Hij had een middellijn
van 12 meter en was met papier beplakt. Aan den ballon hing een mand
van ijzerdraad, die gevuld was met vochtig stroo en wol.
De geheele bevolking van Annonay was samengestroomd om het wonder te
zien, ja zelfs was door den Minister eene commissie benoemd, om de
zaak aan een nauwkeurig onderzoek te onderwerpen.
Toen de ballon opsteeg, barstte een donderend gejuich onder de
omstanders los. Zoo iets vreemds, ja wonderbaars, hadden zij nog
nooit gezien!
De ballon verhief zich tot eene hoogte van 800 meter, en daalde toen,
afgekoeld door de buitenlucht, snel neder.
De naam van de gebroeders Montgolfier ging van mond tot mond en was
weldra door geheel Frankrijk bekend.
Zoo'n wonderbaarlijke opstijging wilde men te Parijs natuurlijk ook
zien. Professor Faujas de Saint Fond opende eene inschrijving om de
noodige gelden bijeen te brengen, met het gevolg, dat hij in enkele
dagen 10000 francs voor dat doel in zijn bezit had. Aan de gebroeders
Robert werd de vervaardiging van den ballon opgedragen, en Professor
Charles hield daarbij het toezicht.
Deze ballon werd gevuld met waterstofgas, dat veertienmaal lichter
is dan de lucht.
Het publiek was zoo ongeduldig, dat het slechts met moeite door de
politie uit de werkplaatsen teruggehouden kon worden. Den 27 Augustus
werd de ballon in den nacht naar het Champ-de-Mars vervoerd, waar
hij verder werd gevuld.
Eene ontelbare menigte was van alle kanten in en buiten de stad
toegestroomd, om de opstijging bij te wonen, en groote geleerden
waren in de torens geklommen, om de bewegingen van den ballon goed
te kunnen volgen.
Om vijf uur kondigde een kanonschot de opstijging aan. De koorden
werden losgelaten, en de ballon steeg snel omhoog, ademloos nagestaard
door de duizenden, die het wonder wel zagen gebeuren, maar het niet
konden begrijpen. Men zag den ballon kleiner en kleiner worden,
in de wolken verdwijnen, wederom te voorschijn komen en nogmaals
verdwijnen. Een groote ontroering maakte zich van hen meester. Velen
juichten en jubelden, maar anderen schreiden en vielen elkander met
tranen in de oogen in de armen.
Drie kwartier later daalde de ballon langzaam te Écouen neder, op
twintig mijlen afstands van Parijs. De boeren daar, die het vreemde
voorwerp zagen vallen, waren niet weinig verschrikt, maar toen zij
dien schrik te boven waren, vielen zij woedend op het vreemde voorwerp
aan en scheurden het aan flarden.
Ernst Montgolfier had de opstijging van dezen ballon bijgewoond, en
bleef te Parijs om te voldoen aan eene uitnoodiging van de Academie,
die hem verzocht had, in de hoofdstad nogmaals een proef te nemen
niet met waterstofgas, maar met verwarmde lucht.
Hij liet een ballon vervaardigen van grooten omvang. Het bovenste
gedeelte had den vorm van eene pyramide, het middelste van een prisma
en het onderste van een afgeknotten kegel. Het geheel was twee en
twintig el hoog, en had een omtrek van dertien el. De stof bestond
uit paklinnen en was weer met papier beplakt.
Den 11en September werd de eerste proef genomen. Na verloop van tien
minuten was hij reeds zoover gevuld, dat acht mannen nauwelijks
in staat waren, hem vast te houden. Den volgenden dag werd de
proef herhaald, en zeker zou de ballon hoog de lucht ingegaan zijn,
indien er geen bericht van den koning ware gekomen, dat de opstijging
plaats moest hebben te Versailles op den 19en September, en dat hij
zelf de proef wenschte bij te wonen. Men besloot dus tot zoolang te
wachten. Maar het begon geweldig te regenen en er stak een hevige
wind op, met het jammerlijke gevolg, dat de ballon scheurde en ten
slotte geheel onbruikbaar werd.
Bijgestaan door zijne vrienden werkte Montgolfier met zooveel ijver
aan de vervaardiging van een nieuwen ballon, dat deze vijf dagen later
reeds geheel voor de opstijging gereed was. Deze was geheel rond,
was van sterk katoen vervaardigd en met waterverf beschilderd.
In den morgen van 19 September 1783 werd hij naar Versailles
overgebracht, waar alles voor de opstijging gereed was gemaakt. Van
alle kanten stroomden de toeschouwers toe, en eindelijk verscheen
ook de koning met zijn gezin, en gevolgd door het hof, op de plaats
der opstijging. Hij liet zich door Montgolfier de inrichting en de
toebereidselen voor de opstijging verklaren.
Om één uur gaf een musketvuur het teeken, dat men met de vulling kon
beginnen. Een tweede musketvuur kondigde aan, dat de ballon gereed
was om op te stijgen.
Onder aan den ballon was een rieten kooi opgehangen, die de eerste
levende luchtreizigers zou bevatten. Montgolfier had namelijk een
schaap, een haan en een eend bestemd, om deze luchtreis mede te maken.
Het derde musketsalvo weerklonk, en onder luid gejubel van de
toeschouwers steeg de ballon omhoog. Eerst werd hij door den wind
in zuidelijke richting gedreven, maar door eene scheur, die bij de
opstijging ontstaan was, ontsnapte veel van de verwarmde lucht, zoodat
hij spoedig begon te dalen. Wel had hij eene groote hoogte bereikt,
maar de opstijging was slechts van korten duur. Na tien minuten reeds
daalde hij op 4 mijlen afstands van Versailles neder, in het bosch
van Vaucresson, waar hij in de hooge takken der boomen bleef hangen.
De kooi met de luchtreizigers viel op den grond, maar de dieren bleven
ongedeerd. Onder de toeschouwers bij den nedergedaalden ballon bevond
zich ook een zekere Pilâtre de Rozier, die toen reeds den wensch
koesterde eenmaal met een ballon tot hoog in de wolken op te stijgen,
een wensch, waarvan de bevrediging hem eenmaal het leven zou kosten.
Ernst Montgolfier besloot thans een ballon te vervaardigen, die
geschikt zou zijn om ook menschen met zich mede te voeren in het
luchtruim. De ballon was verbazend groot, en had om het buitenste
gedeelte van de opening een galerij van riet, waarop een of meer
personen konden plaatsnemen. Aan kettingen hing onder aan den ballon
een rooster van ijzerdraad, waarop het vuur kon gestookt worden. Op
de galerij, die van eene leuning voorzien was, bevond zich een flinke
voorraad brandstof, waarmede men onder het stijgen het vuur levendig
kon houden.
Pilâtre de Rozier smeekte om de gunst, de eerste te mogen zijn, die
zich in een ballon hoog boven de aarde zou verheffen. Eerst maakte
men eenige proeftochten, die uitstekend voldeden. De ballon werd aan
lange koorden vastgebonden en opgelaten met Pilâtre de Rozier als
passagier. Deze was opgetogen van vreugde en toonde zich een handig
luchtreiziger. Toen de ballon bij het neerdalen eens op de toppen
van eenige boomen terecht kwam en de talrijke toeschouwers vreesden
voor het leven van den koenen luchtreiziger, die groot gevaar liep
naar beneden te storten, wierp hij doodbedaard een flinken voorraad
brandstof op het vuur, en zie--de ballon steeg opnieuw statig omhoog,
onder het gejuich van de aanwezigen.
Toen eindelijk het oogenblik genaderd was, dat de ballon, geheel vrij
het luchtruim zou ingaan, voelde Montgolfier zich bezwaard over het
gevaar, dat de dappere Pilâtre de Rozier zou loopen. Hij vreesde, dat
het hem het leven zou kosten, en--verbood hem, de reis mede te maken.
Eene grootere teleurstelling was voor Pilâtre niet te bedenken. Hij
smeekte zoo dringend, dat Montgolfier eindelijk zijn toestemming
gaf,--maar toen verbood de koning de opstijging. Deze wilde alleen
toestaan, dat een of twee ter dood veroordeelde misdadigers de reis
zouden meêmaken, omdat hun leven toch verbeurd was.
Dit besluit wekte bij Pilâtre de Rozier de grootste
verontwaardiging. "Wat!" riep hij uit. "Zou aan twee misdadigers
de groote eer te beurt vallen, de eersten te zijn, die zich in het
luchtruim mogen verheffen, terwijl het mij geweigerd wordt!" Maar de
koning hield voet bij stuk en bleef weigeren.
Toen wendde Pilâtre zich tot den Markies d'Arlandes, die in den
vastgebonden ballon een paar maal met hem opgestegen was, en riep
zijne hulp in. Hij smeekte hem, zijne voorspraak bij den koning te
zijn. De Markies d'Arlandes voldeed aan dat verzoek en bood zelfs aan,
Pilâtre op zijn tocht te vergezellen. Eindelijk bezweek de koning
voor zijn aandrang en gaf zijn toestemming.
Den 21en November 1783 namen de beide kloeke mannen op de galerij
plaats en steeg de ballon ten aanschouwe van duizenden op. 't Woei
hevig en de lucht was stormachtig, maar de ballon verhief zich toch
op majesteuze wijze tot eene hoogte van 70 meter. Ademloos werden de
onverschrokken luchtreizigers door de toeschouwers nagestaard.
De ballon steeg steeds hooger, tot eindelijk de mannen op de galerij
niet meer te onderscheiden waren. Toen hij begon te dalen, wierpen
zij nieuwe brandstof op den rooster, en weer steeg hij hooger. De
wind voerde hem over de stad, tot boven het vrije veld.
"Nu naar de aarde terug!" zei d'Arlandes.
Kalm daalde de ballon neder en ongedeerd kwamen de luchtreizigers bij
de hunnen terug. De eerste proef was uitstekend geslaagd. De twee
luchtreizigers hadden een waagstuk volbracht, dat nog nooit door
eenig mensch was gedaan.