[1] _Enc. Pascendi._
[2] Attento a non fare oltrepassare il prefisso termine al _trigon_,
alla _pila velox_, alla _pila paganica_, all’_harpastum_ ecc.
[3] Dal greco μωρόν, idest _stultorum lusus_ (_Micare digitis_).
[4] _Latrunculorum ludus._ Dal tedesco _Scach_; _latro_. — Cf.
_Antiquitatum Rom._ l. V, p. 306. Iohannis Rosini, _cum notis
doctissimis et locuplentissimis_ THOMAE DEMSTERI I. C. ecc. _Pyrrhus
Epirota stratagematum peritissimus, primus, quemadmodum ea disciplina
traderetur per calculos ostendit in tabula._ (DONATUS GRAMMATICUS in
P. Terentii Eunuchi, act. 4, sc. 7, ad illud: _Idem hoc iam Pyrrhus
factitavit_). — AMMIAN. MARC., (l. XXIV) e L. SENECA, (_De ira_, c.
XIV) attribuirono l’invenzione del giuoco dei scacchi a Chilone.
GIOVANNI SARESBERIENSE (_Poligraf._, l. VI) ad Attico Asiatico.
Ma più probabilmente ne fu l’inventore Palamede, figlio di Nauplo,
nell’assedio di Troia, come dimostra l’autore _Antiq. Rom._ già citato.
[5] DIONISIO D’ALICARNASSO, l. VII, c. LXXII.
[6] Mentre la moneta era in aria, _pueri exclamabant_: — «Capita!» aut
«Navim!».
[7] GIOV., _Sat._ X, v. 81 et seg.
. . . . . . . . . . . . . . _Nam qui dabat olim_
_Imperium, fasces, legiones, omnia, nunc se_
_Continet atque duas tantum res anxius optat:_
PANEM ET CIRCENSES.
Era tanta la passione del popolo romano per i pubblici spettacoli, che,
fin dalla mezzanotte precedente ai giuochi, incominciava ad occupare i
posti gratuiti (SUETONIO, in _Calig._ 26).
[8] DIO., 66, 25.
[9] PLINIO, l. VIII, c. VII.
[10] SENECA, _De brev. vitae_, c. XIII.
[11] ASCON., _In Pisonian._
[12] DIO., l. XXXXIII.
[13] TITO LIVIO, l. XXXIX, c. XXII. _Athletarum quoque certamen tum
primo Romanis spectaculo fuit, et venatio data leonum et pantherarum._
[14] Id., l. XLIV, c. XVIII.
[15] Loc. cit. _Et iam magnificentia crescente notatum est ludis
circensibus, L. Cornelii Scipionis Nasicae et P. Lentuli edilium
curulium sexaginta tres africanas et quinquaginta ursos et elephantos
lusisse._
[16] _Epist._ di Liv., l. XXI.
[17] L. II, c. VII, § 13-14.
[18] _Lett._ di Pollion. a Cic., a. 710 d. R. XXXII, l. X _delle
famigliari_.
[19] PLINIO, l. VIII, c. XVI, § 20.
[20] SEN., _De brev. vitae_, c. XIII. _Primus L. Sulla in circo
edidit solutos, quum alioquin alligata darentur, ad conficiendos eos
missis a rege Bocco iaculatoribus._ — De Pompeii ludis. Cf. DIO., c.
XXXVIII-XXXIX. PLIN., _Hist. Nat._ VIII, 23.
[21] PLIN., _Hist. Nat._, l. VIII, c. VII.
[22] SUET., _In Caes._, c. XXXIX, PLINIO, loc. cit.
[23] PLINIO, loc. cit., c. XVII, § 24.
[24] Nel circo la visuale era impedita non solo dalla sua forma
eccessivamente prolungata, ma anche dalle méte, dagli obelischi e da
tutto ciò che sorgeva sulla spina, ingombrando buona parte del circo
stesso.
[25] DIO., 43-22.
[26] Id. 43-23.
[27] A. d. R. 701.
[28] Il teatro di Scauro, per quanto fosse provvisorio, pure pareva
(dice Plinio) dovesse sfidare i secoli. Aveva 360 colonne in tre ordini
soprapposti: il primo di marmo, il secondo di vetro, il terzo di legno
dorato; la sua capacità fu di 80.000 spettatori. (Cf. «Il Buonarroti»
Serie II, vol. V, Marzo 1870. — _Anfit. Flavio_ per l’architetto L.
Tocco).
[29] PLINIO, _Hist. Nat._, l. XXXVI, c. XV.
[30] Coll’aiuto, forse, di ruote, rulli e palle metalliche. Ecco le
parole di PLINIO (_Hist. Nat._, l. XXXVI, c. XXIV):
_C. Curio, qui bello civili in Caesarianis partibus obiit, funebri
patris munere, cum opibus aparatuque non posset superare Scaurum....
Ingenio ergo utendum fuit, operae pretium est scire quid invenerit, et
gaudere moribus nostris, ac nostro modo nos vocare maiores. Theatra duo
iuxta fecit amplissima e ligno, cardinum singulorum versatili suspensa
libramento, in quibus utrisque antemeridiano ludorum spectaculo
edito inter se se aversis, ne invicem obstreperent scenae; repente
circumactis ut contra starent, postremo iam die discendentibus tabulis
et cornibus in se coeuntibus faciebat_ AMPHITHEATRUM, _et gladiatorum
spectacula edebat ipsum magis auctoratum populum Romanum circumferens._
[31] Loc. cit.
[32] _Questa maraviglia oggi a noi sarebbe incredibile se, oltre ad
altri autori, non l’accertasse Cicerone, che forse fu nel numero degli
spettatori; in quel teatro, dice Plinio, tutto il popolo Romano fu
esposto a poter perire come dentro una gran nave in mare._ (Dal Period.
«Il Buonarroti» loc. cit.).
[33] DIO., XLIII, 22. Fino agli ultimi tempi della Repubblica in Roma
gli anfiteatri erano di legno. (VITR., 10, pref. 3; DIO., 37, 88.)
Innalzati nel Foro, CIC., _Pro Sest._ 58. — PROP., 4, 8, 76; LIVIO, 23,
30; 31, 50. — VITR., 5, 1; PLUT., _C. Grac._, l. II, etc.
[34] _In Bucolico de venat. Carini. Et geminis medium se molibus
alligat ovum._ — Due teatri uniti insieme dànno appunto la figura di un
uovo.
[35] L. I, c. 7.
[36] _In met._ 11, 25.
[37] Loc. cit.
[38] DIO., 51, 23; SUET., _Aug._ 29.
[39] I più famosi, dopo il _Flavio_, furono quelli di Verona, Capua,
Nimes, etc.
[40] SUET., _in Vesp._, c. IX.
[41] V. GUARINI, _Fasti duumvir._, p. 32.
[42] SUET., _Calig._, 21.
[43] TAC., _Ann._ XIII, 31. SUET., _Ner._, 12.
[44] Nel _Dizionario epigrafico_ del DE RUGGIERI leggesi: «Nella
Campania gli anfiteatri esistettero prima che in Roma. In Pompei si
costrusse nel 684 d. R.». (_Lett._ A. Roma 1895). Allude senza dubbio
agli anfiteatri _stabili_. Il GUAZZESI, in una dissertazione tenuta
in Cortona _sugli anfiteatri etruschi e particolarmente su quello di
Arezzo_, cercò dimostrare che i Romani appresero dagli etruschi l’idea
ed il modello per fabbricare anfiteatri. (Cf. _Saggi di dissertazioni
accademiche lette nell’accademia di Cortona_. Roma 1738, p. 9). Ma
il suo lavoro incontrò molte critiche, alle quali egli rispose con un
_Supplemento alla dissertazione degli anfiteatri toscani_ ecc. Venezia
1739. (Cf. _Raccolta di opuscoli scientifici e filologici_. Tom. XX,
p. 427). Il GUATTANI (_Roma descritta ed illustrata_. Tom. II, p. 2)
crede che i Romani apprendessero dagli Etruschi l’uso e la forma tanto
dei teatri quanto degli anfiteatri. — Similmente e più recentemente,
il NISPI-LANDI (_Storia dell’ant. città di Sutri_, p. 527, Roma
1887), seguendo l’opinione del Dennis, scrisse di ritenere come _molto
probabile che gli anfiteatri sorti a Roma si modellassero massimamente
su quello di Sutri_, come più vicino. Noi siamo intimamente persuasi di
quanto affermiamo nel testo.
[45] Le _naumachie_ si diedero nell’anfiteatro rarissimamente e come
spettacoli straordinarî. A suo luogo parleremo diffusamente di questi
navali combattimenti.
[46] Talvolta il volgo chiamò l’anfiteatro _arena_, ed anche, come
vedremo, _cavea_. Tacito scrisse: _Spectacula gladiatorum idem ille
annue habuit, pari magnificentia ac priora: sed faeminarum Senatorumque
illustrium plures per_ ARENAM _faedati sunt_. — Giovenale:
. . . . _et municipalis_ ARENAE
_Perpetui comites._
In Suetonio leggiamo: _Equestrem ordinem ut scenae_ ARENAEQUE
_devotum assidue procedit_. In Capitolino: _Multus qui secum in_ ARENA
_pugnassent, se Praetores videre_. E nell’editto degli Edili: _Quive
in_ ARENAM _depugnandi caussa ad bestias intromissus fuerit_. — E qui
ci domandiamo: Perchè l’anfiteatro si disse pur anche _arena_? Non
v’erano per avventura strati d’arena anche sul suolo degli stadî, ecc.?
Una sagace risposta ce l’offre Lipsio (_De Amph._ lib. III): _Strata:
sed non admissa, cave credas, quotiensque damnari in arenam, arena
mitti, taliaque in Iurisconsultis sive historicis legis? caute accipias
de ferro tantum, aut cultro, idest, gladiatoribus: aut_ VENATIONE,
_et magis pro ista. Imperator quidem clare discriminat ecce a circo_.
(_Lege_ VIII, Cap. _de repudiis_): _Nec ullo modo uxorem expellet
nisi adulteram, vel circensibus, vel theatralibus, vel_ ARENARUM
_spectaculis se prohibente gaudentem_. Anche il circo, benchè più
raramente, si disse _arena_ (v. MAFFEI, loc. cit., p. 98).
[47] Eziandio la voce _cavea_ fu usata in luogo di anfiteatro.
In Ammiano (l. XXIX) leggesi: _Alter in amphitheatrali_ CAVEA,
_cum adfuturus spectaculis introiret_. In Tertulliano: (_Contra
Marcion._): _Quid? non in omnem libidinem ebullis? non frequentas
solemnes voluptates circi furentis et_ CAVEAE _saevientis, et scenae
lascivientis?_ Salviano scrive: _Quidquid immoderationis in circo,
quidquid furoris in caveis._ G. Firmico: _Nati subsidere caniculae,
erunt venatores, arenarii, parabularii, et qui sub conspectu populi in_
CAVEIS _cum feris pugnent_. E Prudenzio:
_Quid pulvis_ CAVEAE _semper funebris et illa_
_Amphitheatralis spectacula tristia pompae?_
Alle Vestali poi, che si portavano ad assistere ai gladiatorî
spettacoli, rivolge queste parole:
_Inde ad consessum_ CAVEAE _pudor almus et expers_
_Sanguinis et pietas._
Apuleio dice: _Dies ecce muneri destinatus aderat, et ad conseptum_
CAVEAE, _prosequente populo, pompatico favore deducor_. Tertulliano
finalmente: _si lectio recta est_ (dice Lipsio, loc. cit., c. II)
CAULAM _etiam in libello_ DE SPECTACULIS _dixit, nove magis quam
improprie: ceterum qualia illa sunt quae nec oculus vidit, nec auris
audivit? credo circo et omni stadio gratiora. Ubi ea voce includit
etiam Theatrum nisi sit legendum cavea._
[48] L’uso della voce _gradatio_ per indicare il complesso dei gradi
di un teatro non è mio ma di Vitruvio, il quale, parlando del teatro
(l. V, c. III), dice: _Insuper fundamenta lapideis et marmoreis copiis_
GRADATIONES _ab substractione fieri debent._ E al l. V, c. VI: _Tectum
porticus quod futurum est in summa_ GRADATIONE _cum scenae altitudine
libramentum perficiatur_. Ora essendo il complesso dei _gradi_ di un
teatro e di un anfiteatro della stessa natura, ho creduto di poter
rettamente adoperare quella parola.
[49] VITRUV., l. V, c. III, (_Praecinctiones_) _neque altiores quam
quanta_ PRAECINCTIONIS ITINERIS _sit latitudo_.
[50] VAL. MAX., V, 51.
[51] SUET., _in Aug._, c. XLIV.
[52] CIC., _Phil._ 2.
[53] QUINT., l. VI, c. III.
[54] Cf. MARTIAL., IV, 2; CIC., _in Pison._ Ap. Lips. Sat. I, 13.
[55] QUINT., l. VI, c. II.
[56] DIO., l. LIX.
[57] SUET., c. XLIII. — _Commissione ludorum quibus Theatrum Marcelli
dedicabat, evenit ut laxatis_ SELLAE CURULIS _compagibus_ (Augustus)
_caderet supinus_.
[58] DIO., l. IILX.
[59] L. I, Ep. 6.
[60] Leggesi in Dione che fra gli onori decretati a Giulio Cesare
v’era: «Deinde ut semper _curuli sella_ sederet, esceptis ludis» (DIO.,
c. XLIIII). A quei tempi era dunque proibito agli spettatori l’uso di
dette _sellae_. Più tardi però si collocarono queste nei luoghi dei
pubblici spettacoli anche per onorare personaggi assenti, nonchè la
memoria dei defunti (v. LIPS., _De Amph. lib._, c. XI). Tacito (2, 83)
narrando del S. C. per le onoranze funebri a Germanico dice: «honores
decreti.... ut sedes curules sacerdotum augustalium locis, superque eas
querceae coronae statuerentur». — V. etiam il _framm. epigr._ VTIQVE
etc. (c. I. l. VI, 912).
[61] _Nat. Quint._, l. II, c. IX, ep. 90.
[62] _Contr._, l. V.
[63] Marziale usa la voce _Diana_ per _Venatio_: _Inter Caesareae
discrimina saeva_ DIANAE. La caccia era pur dedicata a Giove, tanto
_Laziale_ quanto _Stygio_ o _Infernale_. Del primo ce ne parla
Tertulliano (_Apolog._): _Ecce in illa religiosissima Aeneadarum urbe
est Iupiter quidam, quem ludis suis humano sanguine proluunt. Sed
bestiariorum, inquitis, opinor hoc minus quam hominum_. — Ed altrove
(_Adv. Gnost._) dice: _Sed enim Scytharum Dianam, Gallorum Mercurium,
Afrorum Saturnum, victima humana placari apud saeculum licuit. Et
Latio ad hodiernum Iovi media in urbe humanus sanguis ingustatur_. F.
Minuzio aggiunge: _Iupiter cum Hammon dicitur, habet cornua: et cum
Capitolinus, tunc gerit fulmina, et cum Latiaris cruore perfunditur_. —
Di _Giove Stygio_ o _infernale_ ce ne parla Prudenzio:
_Quid pulvis Caveae semper funebris? et illa_
_Amphitheatralis spectacula tristia pompae?_
_Hae sunt deliciae IOVIS INFERNALIS, in istis_
_Arbiter obscuri placidus requescit Averni._
Il sullodato Minuzio dice pur anche: _Hodieque a Romanis Latiaris
Iupiter homicidio colitur, et, quod Saturni filio dignum est, mali et
noxii hominis sanguine saginatur_. Per _mali et noxii_ uomini il Lipsio
(loc. cit., c. IV) intende i bestiarî, appoggiato in Tertulliano, il
quale, come si è detto, opina che i bestiarî si debbano considerare
_minus quam homines_. Per quanto sembra, anche a Saturno facevasi
prender parte alla tutela degli anfiteatrali spettacoli. Lattanzio
lo afferma, adducendo la sentenza di Sinnio Capitone: _venationes et
quae vocantur munera_ SATURNO _attributa sunt: ludi scenici Libero:
circenses Neptuno_.
[64] MARTEM _et Dianam utriusque ludi praesides novimus_ (TERT., _De
spect_.). Lo conferma Claudiano nel panegirico scritto pel consolato di
Manlio Teodoro:
_Amphitheatrali faveat Latonia pompae:_
_Audaces legat ipsa viros qui colla ferarum_
_Arte ligent, certoque premant venabula nisu._
Il LIPSIO (_De Amphith._, c. IV) crede che, oltre agli spettacoli,
anche l’anfiteatrale edificio fosse dedicato a Diana; e dai versi del
poeta cristiano:
_Funditur humanus Latiari in munere sanguis_
_Confessusque ille spectantem solvit ad ARAM_
PLUTONIS _fera vota sui; quid sanctius ARA_
_Qua bibit egestum per mistica tela cruorem?_
deduce che negli anfiteatri eravi eziandio l’_ara_. Dello stesso parere
sono molti archeologi, e fra essi il GUATTANI (_Roma descritta ed
ill._, Tom. II, p. IX), il quale cita GIUSEPPE FL., (_Antich. Giud._,
l. XIX, c. II); il VENUTI (_Roma ant._, part. I, p. 28); il MORCELLI
(de _Stilo inscript. lat._ p. 101); ecc.
[65] _Epist. ad Quint. fratrem_, I, 9.
[66] PAOLO GIURIC. _De legatis_, I, 122.
[67] DIO., 54, 34; TACITO, _Hist._ II, 95.
[68] _Mors Sciani ut quotannis venationibus celebraretur decrevit
Senatus_ (DIO., 52, 12).
[69] Cf. _De foro Caesaris_ (DIO., 43, 22); _De templo Qirini ab
Augusto dedicato_, DIO., 51, 19; _Augusti a Calig._ DIO., 59, 7. Huic
pertinet inscriptio in thermis reperta pubblici iuris facta in Mus.
Borb. — Tom. II, relaz. degli scavi. Cf. c. I, l. IV, 1180.
[70] DIO., 44, 6. — _Pro salute Caligulae Atanius secundus eques
tamquam gladiatorem se pugnaturum voverat_ (SUET., _Cal._ 27);
_Claudius proetoribus gladiatores dare vetuit nisi_ pro ipsius salute
(DIO., 69, 8). — Cfr. Inscript. apud Murat., 612, 3; 614, 4; — _Pro
salute domus Augustae_, GUARINI, _Fasti decemvirali_, cet. p. 172, 7;
_Bull. dell’Istit. archeol._ 1831, p. 12; GRUTER., p. 475, 3, c. I, l.
IV, 1180.
[71] SUET., _Nero_ 7.
[72] Abbiamo alcune iscrizioni pompeiane che ci rendono certi di questi
_editti_.
1ª