Pagkatapos n~g karnabal ay wala nang agamagam na sukat malabi kay Elsa
upang huwag malubos ang kanyang kaligayahan. Ang malaong
pinan~gapan~garap niyang pagtatagumpay sa puso n~g makatang nihag na
buongbuo sa kanyang pagkababae ay isa nang katotohanang itinatambad sa
harap niya n~g m~ga huling pangyayari.
Inniibig niya si Tirso, at ang makatang ito ay umiibig sa kanya.
¡Narito ang tamis, ban~go, liwanag, luwalhati at buhay n~g magandang
si Elsa! Ito ang kanyang kahapon, n~gayon at bukas; ang tanging sanhi
n~g kung bakit ninanais niya ang mabuhay pa n~g malawig sa mundong
ito....
Arawaraw, pagkamulat n~g m~ga mata, ang unang sumisilid sa isip ni
Elsa ay ang pagmumunimuni kung paano't saan sila muling magkakaulayaw
ni Tirso, at kung anong bagay ang kailan~gan niyang gawi't iukol pa sa
makatang iyan upang huwag magkawakas kundi bagkus magibayo pa ang
katalikan n~g kanilang pagmamahalan. At si Elsa ay isang matiyagang
tagapagalaga n~g halamang iyan. Dinadalaw niya orasoras ang kanyang
bakuran, dinidilig ang pananim, ito'y ginagambulan sa puno, hinihimas
sa dahon, hinahagkan sa talulot....
At sa ikalulusog n~g halamang, sinabi, pagtaastaas na n~g sikat n~g
araw ay nagugunita na agad n~g mestisa ang paglusong sa dagat na
kasama n~g kanyang m~ga piling kaibiga't kakilala. Si Tirso ay malimit
na tinitipan niya sa gayong m~ga paliligo sa magandang dagat, at sa
kanilang pagtatagpo roo'y madalas silang nagtatamasa n~g kaligayahan
sa pamamangka, sa pagtatampisaw sa tubig at pagtatapak pagkatapos sa
mabanlik na baybaying hinahagkang lagi n~g mayamang simoy.
Kung linggo n~g hapon, si Elsa ay masigla ang katawang nagsasadya sa
Luneta, at doon, kaabay n~g makata n~g kanyang m~ga pa~ngarap, ay
nagyayao't dito sa lahat n~g dako, samantalang ninanamnam n~g kanyang
kaluluwa ang nagpapainamang tugtugin n~g banda n~g Konstabularia na
nagiging marapat sa dilang paghan~ga. Naroong magpabalikbalik sila sa
pabilog at pasalasalabat na m~ga landas, magtigil at magmasidmasid
sandali sa harap n~g hugis pisóng bantayog ni Rizal, saka mauupo sa
alinmang likmuang mawalan n~g tao. Naroong sila'y dumako sa may
dinudunghal n~g "Manila Hotel", at mula sa ibabaw n~g m~ga
naglalakihang bato't talampas na saganangsagana sa pook na yao'y boong
lugod na pinanonood ang tila naguunahang salpok n~g alon sa lahat n~g
pagilid, saka ang kaakitakit na kulay n~g langit sa dakong Kanluran sa
m~ga sandali n~g pagsibsib n~g araw sa likod n~g m~ga bundok na
natatanaw sa kabila n~g dagat. Kung minsan nama'y siya nilang
tinatalunton ang daang pahabay sa dagat na patugpang Pasay, at doo'y
malinit silang nagtitila m~ga ibong namamayagpag n~g boong lugod at
panabay na umaawit n~g isang pagiirugang walang pagkupas....
Sa "Jardin Botánico" ay madalas din namang sila ay nagpapalipas n~g
mahahabang sandaling puspos n~g tamis at kaluwalhatian. Sa ibabaw n~g
damuhan at sa lilim n~g malalabay na punongkahoy na nagbibigay n~g
kahalihalinang anyo sa pook na yaon, hindi mamakailang sila'y
naguulayaw n~g boong payapa at ang m~ga puso nilang kalong n~g
ligaya'y binibigyang panahong magkapalitan n~g wagas na tibukin ... At
kung mapagod na sa panonood n~g hayop na walang kasingamo sa loob n~g
kulungang bakal gayong pagkailapilap kapag nasa kagubatan, kung
man~galay na ang m~ga mata't magsipamitig ang m~ga litid sa
pagmamasid sa pagsasalimbayan n~g sarisaring ibong may iba't ibang
kulay, sa paghahabulan n~g m~ga dagang-kosta, m~ga koneho, sa
paguumakyat-manaog sa m~ga nagsalabat na kahoy n~g m~ga unggong
mukhang taong pan~git, sa kiniwalkiwal n~g buwaya, sa pamamalupot n~g
sawa, sa paninin~gasing n~g baboy-damo, tamaraw at iba't iba pa; kung
sila ay manghinawa na n~ga sa lahat n~g iyan ay saka lamang nila
lilisanin ang pook na yaon n~g sa puso'y taglay ang m~ga alaalang
labis na makabuo n~g isang gintong kabanata sa kasaysayan n~g kanilang
pagsisintahan....
Ang m~ga tula n~g makata ay bihirang hindi naglalarawan n~g alinman sa
m~ga pook na yaong pinagtatamasahan n~g aliw n~g kanilang kaluluwa.
Bihirang hindi bumabanggit sa maliligayang sandali n~g kanilang
pagsisinaya sa kahilihiling kapalaran. At walang bigong talatang di
nagpapagunita sa mestisa n~g nagtatamisang pangyayaring nangyari sa
mabiyayang panahon n~g kanilang suyuan....
Si Elsa't si Tirso ay dalawang kinapal n~gang sa kabila n~g maraming
araw na di pagkakatugunan n~g m~ga damdamin ay magkayapos din ang m~ga
palad na nakapasok sa di kawasa sa isang panahong ang lahat ay tamis,
layaw at pagibig....
Ang lan~git na namamalas ni Elsa ay sagana sa silahis na kaakitakit,
at ang papawiri'y naghahandog sa diwa niya n~g matatamis na guniguni.
Ibig niyang lumipad, pumaimbuyog sa kalawakang walang wakas, at sa
kabila n~g busilak n~g alapaap ay kanyang ipagdiwang sa apat na
panulukan n~g Katalagahan ang pananagumpay n~g kanyang m~ga adhika sa
puso n~g makatang tanging aliw n~g kanyang kaluluwa.
At si Tirso, ang makatang tuwina'y may salamisim sa diwa, may gayuma
sa mata, may pulot sa labi't may lambing sa bawa't kilos, ay
natatalagang huwag lumayo kaunti man sa piling n~g mestisa. Ibig ding
lumipad magsaibong sasalun~ga sa hihip n~g han~gin upang maawitang
parati n~g kanyang pagibig, masuob n~g kamanyang n~g paghan~ga't
masabugan n~g bulaklak n~g papuri ang karilagang tan~gingtan~gi n~g
kanyang liyag....
Lamang, ay isang sagabal ang nararamdaman niya waring pumipigil sa
kanyang m~ga bagwis, parang lubid na bumabaliti sa m~ga pakpak niya at
siyang hindi ika-panibulos n~g kanyang m~ga lakad. Si Elsa ay malayang
singlaya n~g hangin na maaari n~gang makasunod sa bawa't pithaya n~g
pusong sumisintang wagas. Datapwa't siya, si Tirso, ay may tanikala sa
boong katawan, na ang pagkakagapos ay may mahigpit na buhol na di niya
kayang kalagin.
At ang tanikalang ito, ang gapos na itong ayaw magtulot sa kanya upang
makapakiagapay sa kataasan n~g lipad n~g m~ga pangarap n~g mestisa, ay
dili iba't ang sumpang binitiwan niya't nilagdaan n~g kanyang kamay sa
harap n~g hukuman sa Sampiro.
Ang sumpang iyon ay kusa niyang inilagda noong isang gabing ang
kanyang puso'y inaapawan n~g di masayod na pagibig sa ibang alindog:
kay Teang. At hindi sukat ang masabing ipinagbili n~g babaeng ito sa
mababang tawad ang karan~galan n~g kanyang pagkababae, sakaling
magkaganito man upang mapawian n~g bisa ang naturang sumpa.
Mangyayaring ang hindi pagsipot n~g sulat na ipinangako n~g boong
higpit ni Teang ay magkaroon n~g kahulugang ang babaeng iya'y
nagtaksil na n~ga at kusang lumimot kay Tirso; n~guni't gayon man, sa
harap n~g Batas n~g katuwiran at sa ilalim n~g Katuwiran n~g batas,
ang lalaking ito ay walang kakarakarapatang "bumawi n~g pan~gulugi" sa
kandun~gan n~g sinomang linikhang maiiba sa babaeng sinumpaan na
niyang minsan. Mangyayaring magkatotoo na si Teang ay isang hamak na
manyikang tumatawa't pumipikit sa kamay n~g isang mapaglarong pari,
gaya n~g balita ni Martinez; subali't hindi mangyayaring si Tirsong
napalun~gi sa babaeng iya'y maluwag nang makahahanap n~g panibagong
kapalaran sa sinapupunan n~g ibang langit. Mangyayaring maibunto kay
Teang ang tanang kasamaang magagawa n~g isang babae; datapwa't hindi
dahil diya'y kalapating malaya na si Tirso na makapamamayagpag na
lilipat sa ibang pugad na ibig niyang patun~guhan....
Nariyan ang balakid. Iyan ang malaking sagabal, ang tanikalang gapos
na ang m~ga kawil ay lihim na lumilingkis at bumabaon sa m~ga lamad
n~g puso ni Tirso, kung kaya't ang kanyang pagsunodsunod sa m~ga bakas
ni Elsa ay pawang may katugong masaklap na dilidili sa liblib na pitak
n~g kanyang nasasalimuot na isipan....
Walang kamalaymalay si Elsa sa lihim na itong sinasarili ni Tirso.
Subali, ang kawalang malay na iya'y hindi naman makaganyak sa
kahinubong bait n~g nabanggit na makata upang magsamantala.
Kalaban si Tirso n~g lahat n~g uri n~g pagsasamantala sa kahinaa't
pagtitiwala n~g babae. At kung may naipupula sa kanya ang m~ga kapwa
niya lalaki, ay wala nang iba kundi ang kalamigan n~g kanyang loob at
malabis na pitagan sa babae, kasakdalang ito man ang nagbubukas n~g
daang kanyang mapaglalagusan,
Ang kapunapunang pagwawalang bahala na kanyang inasal sa harap n~g
mapupusok na pitlag n~g damdamin n~g mestisa, na di na kaila sa
marami, ay hindi mamakailang naging dahil n~g panunudyo't paglibak sa
kanya n~g m~ga kapwa niya lalaki. Sinasabing ang kanyang pag kamakata
ay nasa tulaan lamang at wala sa gawa; na ang kanyang pagkalalaki ay
madalas na di nabibigyang halaga sa ginagawi niyang pagpapakadun~gong
lagi sa harap n~g babae. Madla n~ga ang nagpapalagay na ang
pagkalalaki n~g isang paris ni Tirso ay dapat kilatisin ang uri sa
kasanayang magsamantala sa masisimbuyong silakbo n~g damdaming
katutubo sa babae, at ang alinmang pagpapalampas n~g m~ga pagkakataong
nasa naaabot n~g kamay ay itinuturing na isang kadun~guang nararapat
sa dilang paglait.
Datapwa, sa katotohanan, ang bagay na iyan ay tinitingnan ni Tirso n~g
alinsunod sa kanyang kabaligtaran. Alalaong baga: iyang kakutyaang
ipinalalagay n~g tanang may laos na ugali, ay siyang sa ganang sa
makatang sinabi'y karan~galang nararapat ipagmalaki. Ang pagpipitagan
tuwina sa talosaling na kalagayan n~g babae ay isang kapurihang banal
n~g m~ga lalaki. At ang kadakilaan n~g isang lalaki ay dapat kilalanin
sa matimping ugali at hindi sa nararahuyo sa tukso n~g kababaang asal.
Ang babae, bagama't mataginting na tulad sa kristal, ay isang
babasaging pagkarupokdupok na sapat sa lahat n~g kapariwaraan;
samantalang ang lalaki'y bakal na mistulang kalarawan n~g tibay na
sapat naman sa dilang kabayanihan. N~guni't para kay Tirso Silveira,
hindi sapagka't bakal ito at kristal iyon ay kabayanihan na nitong
huli ang pagdiriwang na lagi sa ibabaw n~g kahinaan, karupuka't
pabiglabiglang tibok n~g puso n~g una. Ang babae ay isang bulaklak na
may halimuyak na pinakahahan~gaan n~g kanyang pagkatao, hiyas n~g
lahing may pitak n~g pagmamahal sa guwang n~g kanyang dibdib, dakilang
bathalang may dambana sa kanyang lubos na paggalang. Paban~gong mahal
na iniin~gatan sa gusi n~g kanyang dilang pagpapahalaga, ang babae ay
ikalulunos n~g kanyang budhi kung magtila tubig na mabuhos sa lupa sa
kagasuhan n~g lalaki. Ang babae ay bahagi n~g Katauhan, isang
kailan~gang kapag nawala, ay wala na rin ang buhay.
Dito nasasalig ang paniniwala at m~ga kurokuro ni Tirso tungkol sa
kadakilaan n~g babae. Siyang tuntuning sinasagisag niya sa ibabaw n~g
mababang ugali n~g ibang lalaking gising sa kamaliang dulot n~g mundo.
Kaya, nang panahong si Teang ang tampulan n~g kanyang dilang pan~garap
at boong pagirog, anomang mapamihag na kilos na sa kanya'y ni Elsa ay
han~gin lamang na nagdaraan sa papawirin kanyang pagpapakundan~gan.
Datapwa't....
Kailan man ay hindi naging malamig ang apoy. Walang nagmalikot na
maglaro nito na hindi napaso. At ang babae, sa ibabaw n~g lahat, ay
apoy na may malagablab na nin~gas: laging nagaalimpuyo, nagn~gan~galit
at nahahandang dumarang o tumupok sa sinomang sa kanya'y magpain n~g
buhay....
At si Tirso, tao palibhasa, sa pakikilaguyo sa mestisang si Elsa, ay
nadarang ang puso, nasalab ang kaluluwa at nagalimpuyo ang damdamin,
hanggang sa mawalang parang usok sa gunita niya ang larawan at
pan~galan n~g babaeng una niyang nakilala sa sintahan ... ¡Makailang
ang Tukso n~g Kamunduha'y nagtirik n~g kanyang bandila sa ibabaw n~g
maran~gal na Budhi!
Sa kabilang dako, kung ano ang tunay na katuturan n~g hindi
pagsangayon ni Tirso sa mungkahing sila'y lumagay na sa panatag, ay
siyang hindi nahulaan n~g matalinong si Elsa.
Mangyari'y tuwinang mapaguusapan ang bagay na iyan ay kaagad nang
tatawagan n~g makata ang alaala n~g mestisa tungkol sa kinakailan~gang
pagpapakahinahon n~g sinomang gaya nila na tumutuntong sa gayong
baytang n~g kabuhayan. Sa mahabang lakbayin, ani Tirso, ay hindi
nababagay ang pusok n~g loob at pagsusumugod n~g lakad; kinakailan~gan
ang tiyaga, ang pagiin~gat at tulong n~g panahon. At ang pagaasawa ay
iyang madawag at mahahabang lakbayin na di matatagpusan sa pahan~gos
at walang tuos na pagtakbo. Saka, ang pagaasawa, anya pa, ay bun~ga
n~g halamang may likas na pangakit: may bulo sa balat, masarap ang
amoy, maganda ang hugis at biglaw pa'y may marikit nang kulay na sapat
ipaglaway n~g sinomang pihikang makamamalas. Malinamnam at nakabubusog
kung suko sa gulang, dapwa't mapait na walang kasingpait at lasong
nakamamatay kapag bubot na kinitil sa tangkay. Tubig din namang sakdal
lamig at kusang napaiinom ang pagaasawa, kapag ang binata at dalagang
tutungga sa saro ay hindi gagamit n~g pagpapakalabis; n~guni't alak
na nakalalasing, apdo't sukang nakaduduwal kapag namarusa sa sinomang
kayamua't walang tuto sa paglagok....
Hindi natatalos ni Elsang sa napagdanasan n~g sarili hinahan~go ni
Tirso ang ganyang hakahaka hinggil sa suliraning kanyang
iminumungkahi. Di niya nalalamang nang matutuhan n~g makata ang
ganyang turo ay nitong mapagaralan na lamang sa pagkakarahuyo sa isang
babaeng nawala at sukat matapos na siya'y pahan~gahan~gain sa angking
alindog. At malayong pagsalagimsiman ang makata n~g kahi't anong di
mabuting hinala, kung pinananayn~gahan n~g mestisa ang nan~gabanggit
na parirala n~g kanyang talisuyo, ay ipinalalagay pang siya'y
nakaririnig n~g tinig n~g anghel na tumatawag sa kanya't nan~gan~garal
n~g kabanalan.
Sa wakas, bagaman sugat na dinaramdam n~g mestisa ang nangyaring
pagkapagsalita sa kanya n~g kanyang kapatid dahil kay Tirso, at
kahima't naidadaing niyang malimit ang kinirotkirot n~g sugat na ito,
huwag na hindi magbitiw n~g kahi't anong payo ang makatang hantun~gan
n~g kanyang dilang paghan~ga, ay napipipi siya't nagsasawalang imik na
lamang at sukat. Bagkus kinikilala pa niyang nasa matuwid at mabuti
ang pagunita ni Tirsong masarap ang mamalaging mahabahaba pang panahon
sa pagkadalaga. Ang dalaga ay bulaklak na masamyo at sariwa na laging
katalamitam n~g layaw at kaligayahan. N~guni't kapag nagasawa, na,
ibigin ma't hindi ay pinapanawan na n~g ban~go, kinukupasan n~g kulay
at nalalanta sa tin~gin n~g balana. Nasain mang manatili sa
pagkakatampok sa alaala at pagpapahalaga n~g Kapisanan, ang Kapisanan
ay siya nang kusang lumilimot sa kanya't ang n~galan niya ay
itinuturing na lamang na isang bituing untiunting nawawala sa
masayang lan~git.
At si Elsa ay hindi pa kadaglidagling makatatalikod sa kasayahan. Sa
gitna n~g kasayahan nakilala niya ang makatang nagpatibok n~g tunay na
pagibig sa kanyang murang puso't nihag n~g kanyang tanang paghan~ga;
nagaalaala siyang kung siya'y lumayo sa kasayahang iyan ay baka lumayo
na rin naman ang kapalarang hinihintay niya sa pagtatan~gi n~g
naturang makata.
Si Elsa n~ga ay mamamalagi pang dalaga, hiyas na maningning na gaya
n~g dati'y palamuting ayok sa bawa't kilusan n~g kabinataan; sariwang
bulaklak na naghahalimuyak n~g sanghaya sa halamanan n~g pagibig, na
ang m~ga talulot ay mapan~gan~gayupapaan n~g bawa't paroparong uhaw sa
luwalhati....