Dalawang linggong mahigit ang nadaan. Bagama't gayon na lamang ang
pusok n~g loob ni Elsa nang kanyang sulatin ang liham na ipinadala kay
Tirso, ay nakalipas din ang gayong dami n~g m~ga araw n~g ang tipanan
nilang paguusap na sarilihan sa bagay na iyon ay hindi pa nabibigyang
katuparan. Paano'y sa siyang pinaiiyahan n~g lalaki, ay parating
nagkakaroon n~g salabid tuwing ipagbabalak n~g araw at pook ang
ikabubunsod n~g gayong salitaan.
Sa loob n~g panahong iyan na hindi rin idinarating n~g sulat ni Teang,
kay Tirso naman ay lalong nagtitibay ang paniniwalang napalun~gi n~ga
ang kanyang palad sa babaeng kung bakit ba't napaghabilinan niya n~g
kanyang boong pagtitiwala.
Ang pagpapahalaga sa m~ga balitang tinanggap niya kay Martinez ay
untiunti n~guni't patuloy na naguugat sa guwang n~g kanyang puso, at
nakatutulong n~g malaki upang ang pan~galan ni Teang ay maging
buntuhan n~g kanyang kasuklama't lalong masasaklap na hinala. Pati n~g
unang balak na paghanap o pakikibalita sa kinaroroonan n~g babaeng
iyon ay bahabahagya nang iniwawaksi sa kanyang isip, yamang kung gayon
anyang kay Teang nanggaling ang paghamak sa kanilang sumpaan, magusig
man siya'y ibayong hirap na lamang n~g loob ang kanyang mapapala. Si
Tirso ay kasal sa babaeng iyon, oo, nalalaman niya; n~guni't ¿bakit pa
niya hahan~garin ang mapapisan sa isang talipandas na walang tunay na
pagibig sa kanya? Saka, ang kanilang pagkakasal ay lihim na lihim at
walang sinomang nakamamalay liban sa hukom na sa kanila'y nakialam.
Ang pagmamakain~gay tungkol sa paguusig ay magiging isang tunay na
pagkakalat na lamang n~g kanyang sariling kahihiyaan. "Patawarin ang
nagkakasala at ipagparaya ang nagkukulang" ang aral na itinuturo n~g
Kapisanang kanyang kinaaaniban; at malalabag na lamang sa itinuturo
n~g aral na iyan ang paguusig sa babaeng kusang tumaliwakas sa
kadakilaan n~g sumpa, ang yumurak at gumutay sa kahalagahan n~g
pan~gako. Manan~ga'y tumahimik na n~ga siya't kanyang pagaralang
pawiin sa alaala ang pan~gala't larawan n~g babaeng bumitay n~g
kanyang magandang pagasa.
Samantala, sa isa sa m~ga bulsa niya ay laging hindi nahihiwalay ang
sulat ni Elsa na kinalilimbagan n~g isang pagibig na walang kapantay
sa karubduban. Ang pagibig na iyong sa kanya iniuukol ay hindi
nakakikilala n~g pagmamaliw. Ulani't arawin man sa laot n~g kanyang
pagkawalang loob, na sa nagdaang m~ga araw ay siya niyang ipinahalata
sa naturang mestisa, ay patuloy ring; taglay ang dakilang uri, ang
kawagasan, na sa wari niya'y sukat ang kanyang naisin upang
pagtamasahan niya n~g dilang lugod, n~g madlang biyaya at tanang
luwalhati, na sa buhay na ito'y siya na lamang mahihintay n~g kinapal
na paris niya.
Sa harap n~g sulat na iyong hindi gumagamit n~g anomang bahid n~g
pagpapakunwari, ¿ano pa ang magiging katuturan n~g pagpapakabalisa ni
Tirso sa isang babaeng gaya ni Teang kung hindi kabaliwan?
Magpakabaliw kung kinababaliwan ay hindi masama at lilikha pa kaipala
n~g paghan~ga sa sinapupunan n~g Kapisanan. Datapwa't magpakabaliw sa
babaeng humahalakhak at umooroy sa kanyang kasawian ay iyan na ang
sukdulan n~g kahalayan na hindi sukat makita sa isang paris ni Tirsong
paano't paano man ay may pan~galan na ring nakikilala sa maraming
lipunan.
Kaya, masakit mang walang kasingsakit, ay kailan~gan na ni Tirso ang
makiayon sa tadhana n~g kanyang palad. Ang tadhana ay waring
nagaanyaya sa kanya sa isang dako upang sayurin niya ang kadalisayan
n~g pagibig ni Elsa, hindi siya dapat magmalaking huwag
magpakundan~gan sa anyayang iyan.
At, habang dumarami ang m~ga araw na hindi idinarating n~g sulat na
pan~gako ni Teang, ay patuloy namang pumapanaw kay Tirso na parang
kimpal n~g ulap na nawawala sa katingkaran n~g sikat n~g araw, ang
pan~gala't alaala n~g babaeng binanggit, katiyap n~g untiunting
paguusbong sa pitak n~g kanyang puso, tulad sa halamang busog sa
alaga, n~g pagkahalina sa m~ga pakibang loob n~g malulugding mestisa.
* * * * *
Minsan, isang gabi, ay minarapat ni Tirso ang gumawi sa may pook nina
Elsa, n~guni't hindi ang tangka'y manhik n~g bahay kundi mula sa
palibidlibid n~g looban niyon ay pakimatyagan ang kalagayan n~g
dalagang untiunting nagpupunla n~g balisa sa kanyang gunamgunam. At
gayong pakikimatyag na n~ga lamang ang kanyang minabuting gawin,
sapagka't sa bahay na yaon ay ayaw muna niyang lumantad magmula nang
may mahalata siyang sukal n~g loob sa kapatid n~g nasabing mestisa.
Si Tirso ay sa may gawing baybayin n~g dagat nagdaang paahon sa bulaos
na patu~ngo kina Elsa. Pinili ang lalong madidilim na palumpong,
naglagos sa m~ga palikolikong landas, at pagkalapit sa may
tinatalikuran n~g silid n~g mestisa, ay naghagis n~g tin~gin sa dakong
itaas at tinangkang makilala sa siwang n~g sarisaring halamang
gumugubat sa looban kung sinosino ang m~ga lalaking narinig niyang
nagkakatuwa. N~guni't wala siyang nakilala isa man. Ang tinig ni Elsa
ay naulinigan din niya, subali't kung ano ang sinasabi'y hindi niya
mawatasan.
Makasandali ay kanyang narinig ang piano, pasimula n~g isang
_one-step_ ang tinutugtog, tugtog na noon din ay sinundan n~g
mahihinang sagitsitan n~g m~ga paang nagsasalimbayan sa ibabaw n~g
tabla.
--¡May sayawan!
Datapwa't ang namalas ni Tirso ay pawang m~ga lalaki rin ang
nagsisiindak na magkakayapos sa gitna n~g bulwagan, at anino man ni
Elsa ay di niya matanaw.
Inakala niyang si Elsa ang nunugtog n~g piano. N~guni't ¡ano bang
tugtog! _one-step_ n~ga ang narinig niyang pinasimulan, na siyang
sinundan n~g pagsasayawan n~g m~ga lalaking panauhin ni Elsa, dapwa't
hindi pa halos nakabubuo n~g tigisang inog ang bawa't magkapareha, ay
_marcha funebre_ na ni Chopin ang pagdaka'y kanyang naulinigan.
Ang sayawan ay biglang natigil. At ang humalili'y ang matunog na
halakhakan n~g m~ga lalaki.
--¡Napilya na naman tayo ni Elsa!--ang malakas na wika n~g isang
nanun~gaw pa sa bintana pagkabalatong n~g pagsasayaw.--Sapul pa
kanina'y pawang sa ganyang tugtog sa patay tinatapos ang alinmang
_tandang_ ating sayawan.
At malinaw nang nawatasan ni Tirso ang tinig n~g maganda niyang
paraluman.
--Kayo ay hindi ko pinipilya,--ang sabi.--Itinanong ko kung ano ang
ibig ninyong aking tugtugin, at aninyo'y ako ang bahala kung alin at
kung paano ang tumutugon sa loob ko.
--¿At sa lagay ay siyang tumutugon sa loob mo ang _marcha_ ni
Chopin?--itinanong pa n~g isa.
--Mangyari,--ang sambot n~g mestisa,--ay sa dinatnan ninyong patay sa
akin ang dating kaligayahan n~g puso; at bagaman namamalas ninyong
ako'y nakatawa rin, ang kaluluwa ko ay putos n~g luksa't may nilulunok
na apdo n~g kadalamhatian.
Ang dating tawana'y nasaksihan ni Tirso na napaltan n~g sandaling
pananahimik.
Kung ang m~ga lalaking iyon ay walang napunang panglalamlam n~g dating
masayang mukha ni Elsa kapagkarakang ito'y makiharap sa kanila nang
gabing iyon, disin ay may nagdamdam na sa ganyang m~ga kataga na
walang kagatolgatol na kanilang narinig. N~guni, ang totoo, si Elsa
n~ga ay madali nilang napanibaguhang malungkot noon at siya rin namang
kaagad ibinulong n~g hipag na si Dioni at ipinagbilin pang huwag
pagpapansinin pagka't walang anoman. Kaya, ang isinagot na lamang n~g
isa sa kanila'y:
--Kung ganyang ikaw ay may dinaramdam na kalungkutan, ay ibig naming
makiramay sa iyo, Elsa.
--Inaakala kong iya'y hindi ninyo magagawa, sapagka't ang m~ga
damdaming ito ay para lamang sa aking sarili....
--Sarili mo ma'y makapakikiramay rin kami, kung huwag na kaming
magtagal na gaano sa pagkakatuwang ito rito.
--N~guni't hindi ko sinasabi, m~ga kaibigan, na ikinaiinip ko itong
ating matiwalang paghaharap.
--Gayon ma'y kami ang nagaakalang marapat igalang ang m~ga sandaling
ipinakikilaban mo sa iyong m~ga kalumbayan.
--Kung ayaw na kayong magsayaw ay magusapusap na lamang tayo.
--¿Ano pa ang paguusapan natin ay sa hindi mo naman ipagtatapat sa
amin kaipala ang sanhi n~g iyong m~ga lungkot?
--Hindi kayo mawawalan n~g anomang sukat maikuwento sa akin....
At ang m~ga panauhi'y namalas ni Tirsong may m~ga hawak nang sombrero
at anyong nagaabot n~g kamay sa mestisa.
--Hintay muna pala sandali,--ang pigil n~g dalaga,--paunlakan muna,
ninyo ang munting bagay na pinagaabalahan n~g aking mabait na hipag.
--¡At may pinagaabalahan pa pala si aling Dioni! Sa wakas ay
napahinuhod din ang m~ga panauhin.
N~guni't saglit n~ga lamang, at matapos pairugan ang ilang
pamatid-uhaw na magiliw na ipinaganyaya ni Dioni, ay nan~gagpaalam na
rin.
Si Tirso, na nakasaksi sa tanang nanyari, nang umalis sa pook na iyon
ay taglay sa dilidili't siyang pinaglilimi ang m~ga katagang narinig
niyang binigkas ni Elsa,
¿Tunay n~ga kayang patuloy kay Elsa ang m~ga pagdadalamhating nasasabi
sa kanyang sulat?
¿Si Elsa kaya, hanggang sa m~ga araw na iyong hindi pa nagkakaroon n~g
katuparan ang salitaan nilang pagtatagpo sa panonood n~g sine upang
doon pagpasyahan ang suliraning ipinaghihintay n~g magiging loobloob
n~g makata, ay hindi pa dinadalaw n~g dating katiwasayan n~g kaluluwa?
Naramdaman ni Tirsong ikinaiinip niya ang hindi pagkakatuloy n~g
kanilang tipanan n~g mestisa. At sa pagkainip ay iniisip niya kung
saan sila lalong maluwag na magkakausap ni Elsa, kung gayong tila may
kahirapan ang pagkikita nila sa sine.
Kanyang binalak ang sa isang paliligo sa dagat, yamang arawaraw ring
lamang halos ay lumulusong ang dalaga; at binalak din naman ang sa
alinman sa m~ga bahay n~g ibang kakilala sa Pasay na rin, sa may di
gaanong kalayuan sa pook na iyon, upang huwag maging halatain sa
kapatid na pinakikitimban~gan ang gagawing paguusap na lihim.
Datapwa't ¿paanong ang gayo'y maisasangguni niya kay Elsa ay sa
matagaltagal nang ito'y hindi man lamang lumiliham ni tumatawag sa
kanya? Kung may telepono man lamang sana sa bahay nina Elsa, disi'y
nan~gahas nang magpaunang tumawag si Tirso. Subali't sa kasamaang
sukat ay wala n~ga, ¿paano ang kanyang gagawin?
Samantala'y nalalapit na untiunti ang m~ga araw na ipagdiriwang kay
Momo. Nagunita n~g makata na ang siyudad nito na tinitigib n~g m~ga
halakhakang ginaganap sa likod n~g m~ga n~giwi n~g sarisaring
balatkayo, ay siyang malimit pagsinayaan n~g m~ga pusong uhaw sa
ligaya, siyang kadalasang pinagtitiyapan n~g m~ga kaluluwang malaon
nang naghihintay n~g isang dakilang pagkakataon, ¿hindi pa kaya sila
makapakibahagi sa m~ga biyayang iyang idinudulot n~g karnabal sa m~ga
nasa kapanahunang paris niya't ni Elsa?
Sunodsunod na nagdaan sa papawirin n~g alaala n~g makata ang m~ga
pangyayaring kanyang napanood sa loob n~g bakod n~g m~ga karnabal na
idinaos sa ilang taong tinalikdan. Yaong isang Pierrot at isang
Columbinang nahigin~gan niyang nagkaisang magtanan sa m~ga kasama't
maliksing nakay sa isang autong aywan niya kung saan nagtun~go; yaong
isang dimonyong pula at isang dimonyong itim na nakipagindakan muna sa
kapal n~g tao sa "Auditorium", saka pagkatapos ay magkakawit ang m~ga
bisig na nagkubli sa dilim, nanunton sa m~ga pook na lin~gid at
makasandali'y matagal na nawala sa kung saang bahagi n~g maluwang na
siyudad na iyon; yaong isang Aida at isang Radames na nagpakalan~go
muna sa malaking _bar_ n~g "San Miguel Brewery" sa loob n~g siyudad at
kapagkuwa'y naghudyatang tila may paroroonang mahalagang bagay, bago'y
pagkatalin~gid sa m~ga taong sukat makapuna sa kanila'y boong bilis na
inihatid n~g isang auto sa isa sa m~ga ligpit na _hotel_ sa San
Sebastian, samantalang ang kanilang m~ga kasama'y nakikipagbiruang
walang hulaw sa loob n~g mailaw na siyudad ... ang lahat n~g iyon ay
m~ga alalahaning kumakayag sa budhi ni Tirso upang siya ay magmunukala
n~g isang kaparaanang sukat bagang ... ikaganap n~g kanilang
nabibiting tipanan ni Elsa.
--Bahala na sa karnabal, kapag hindi pa natupad sa m~ga araw na
ito,--ang nawika sa sarili ni Tirso, matapos sayurin n~g kanyang
guniguni ang nan~gabanggit na pangyayaring napanood niya sa siyudad ni
Momo.
At parang babala n~g mabuting kapalaran, isang umagang siya'y magawi
sa Escolta ay nakatagpo niya ang mestisa na kasama ni Dioni at n~g isa
pang babaeng marahil ay kamaganak, kaibigan o kaya'y kanyang
kapit-bahay.
Sa pagkikita nilang dalawa noon, ay masasabing mabuti na rin ang
nangyari, sapagka't bagaman sasandali at panakaw pa ang pagkakausap
nilang lihim at sarilihan ay napagtalastas ni Tirso kay Elsa; na ang
bagay na ipinagtipan nilang manonood n~g sine ay sa karnabal na
paguusapan; na yao'y maluwag nang mabubunsod kaipala, yamang ang
kapatid na lalaking pinan~gin~gilagan n~g dalaga ay nagtun~go sa Nueba
Esiha at malamang na hindi mabalik kundi kung makaraan na ang
nabanggit na karnabal; na ang binibili nina Elsa nang umagang iyon ay
m~ga kayong gagawing balatkayo, at ang may kagustuhan niyon, bilang
pinakapangaliw sa m~ga pan~gun~gulungkot na palagi ni Elsa, ay dili
iba't ang kanyang hipag na si Dioni.
--Kung ano ang sidhi n~g loob mo, Elsa, sa iyong sulat ay siya namang
sidhi n~g loob kong magkaniig tayo, paris n~g ating pinagusapang
minsan: datapwa't hangga n~gayon ay nasa paghihintay na lamang ako
...--- ang may himig n~g panunumbat na nasabi n~g makata sa
pagkapagusap nilang iyon.
--Panahon lamang, Tirso, ang wala sa atin ...--ang nagpapasigla n~g
pagasang isinagot noon n~g mestisa.
--Gawan mo sana n~g paraan na maibalita agad sa akin ang itatakda mong
araw, hane,--ang pasamong bilin pa ni Tirso.
--Hamo't kung hindi kita mapadalhan n~g kahi't isang _postal_ ay
tatawagan kita sa telepono,--matibay namang pan~gako ni Elsa.
--¿Hanggang kailan ang ipaghihintay ko?
--Hanggang sa bago dumating ang m~ga araw n~g karnabal.
--Maghihintay ako, kung gayon.
--Asahan mong gagawin ko ang lahat n~g maaaring gawin.
--Salamat, Elsa.
--Wala kang sukat ipagpasasalamat, Tirso. Ako ang nararapat
magpasalamat sa iyo, sapagka't sa di kawasa'y ... nakilala na rin
n~ga yata n~g iyong puso na may isang sawing babae ritong....
--Akin ang kasawian, Elsa, at sinomang babaeng nakikilala ko ay
sadyang tinatangkilik n~g magandang kapalaran.
--Aywan n~ga ba kung ako ang bukod na natatan~gi sa m~ga mapapalad na
iyan....
At minsan pang namalas ni Tirso noon ang talagang pagmumukhang
nahahapis n~g diwatang yaong kapatid n~g kasayahan.
Ang mestisa't ang makata ay nagkatalikod noong taglay-taglay sa ubod
n~g puso nitong huli ang m~ga bagong tibukin....
Ang dating pagpapalagay sa mestisang iyon na may tamis n~g
pagtatan~ging kapatid, nitong magpakasira si Teang sa kapan~gakuang
iniwan kay Tirso, tan~gi sa katamisa'y nalahukan pa n~g init n~g
paglulunggating ibinubuyo n~g isang pagmamahal na mahigit sa nagagawa
n~g pagkakapatiran. Anopa't sapul nang gumitaw sa kanyang dibdib ang
kutob na pinagmamaliwan na't nililimot siya n~g babaeng nan~gako n~g
pagtatapat, ang nakakikiliting kilos at anyo ni Elsa nang gabing
mapanhikan niyang aawitawit na nagiisa sa loob n~g bahay, at ang
matiwalang pagsama sa kanya noon hanggang sa bangka, saka ang
nilalaman n~g mahabang liham na ipinadala sa kanya, ay hindi lamang
m~ga pangyayaring laging sariwa sa alaala ni Tirso kundi nagdudulot
din naman sa kanyang puso n~g bagong damdaming sinisibulan n~g bago
ring pagasa ... Ang buhay n~g tao ay nasasalalay sa gulong n~g
Kapalarang walang humpay na umiinog. Kung sa ganang kay Tirso'y
napailalim siya sa pagkabighani niya kay Teang, nitong nalulurok na
n~g boong pagpapahalaga n~g kanyang kaluluwaang bawa't bugtong o
talinghagang iniuukol sa kanya n~g magandang mestisa ay parang
ibinubulong n~g kanyang sarili na nalalapit na naman ang kanyang
pamamaibabaw at ikatatampok sa karurukan n~g tagumpay.
At buhat noo'y hinintay na niya arawaraw ang pagdating n~g
tagadalang-sulat na magaabot sa kanya n~g pan~gako ni Elsa, o kaya'y
ang pagtawag nito sa teleponong nasa silong n~g gusaling kanyang
tinatahanan....
Ang makata ay nabigo na sa paghihintay n~g sulat ni Teang, ¿sa
paghihintay n~g _postal_ o sa pagtelepono naman ni Elsa ay mabibigo pa
rin kaya siya?...