Sabay na tumawag sa pinto n~g hagdanan ni Tirso Silveira si Martinez
at ang tagadalang-sulat na nagabot n~g kalatas ni Elsa.
Pagkatanaw n~g makata sa tagadalang-sulat ay nakaramdam kaagad n~g
biglang pagsinsin n~g pintig n~g puso, pagka't sinapantaha niyang yaon
na kaipala ang sulat na pinakahihintay niyang magbubuhat kay Teang.
Datapwa't ang sikdo n~g dibdib ay tinugunan noon din n~g isang
pamumutlang bumakas na maliwanag sa kanyang mukha, kaya't nahulaang
madali ni Martinez ang pagkabigong tinanggap n~g makata.
--Hindi yata dumating,--ang painong turing n~g binatang kapapanhik.
--¿Alin?--pakailang tanong n~g maybahay.
--Ang sulat na hinihintay mo,--ang wika pa ni Martinez.
--Ako'y walang hinihintay,--lalo pang pakailang iwas n~g makata.--¿At
sino naman ang susulat sa akin sa m~ga araw na ito?
--Si Teang ... si Elsa....
--Si Teang ay hindi. Si Elsa, manapa....
Hindi nalalaman ni Tirsong tinik na sumubyang sa dibdib ni Martinez
ang huli niyang winika. ¿Susulat sa kanya si Elsa? ¡Talagang hindi
namamali n~g hinala si Martinez!
Si Martinez ay naparoong daladala sa isip ang isang lihim na tangka
n~g paghihiganti sa lalaking ikinalupig n~g kanyang m~ga lakad sa
mestisa, gayong pinautan~gan niya n~g tulong ukol naman kay Teang. At
ang narinig niyang sinabi ni Tirso ay parang paghahamon sa ikatutuloy
n~g kanyang tangka.
Subali, ang totoo, sa harap n~g makatang magiliw ring naganyaya sa
kanya hanggang sa silid na sulatan niyon, ay natutubigan siya mandi't
hindi matutuhan kung ano't kung alin ang sasandatahin niya sa gayong
balak.
Sa hindi niya pagimik na parang nawawalan, ay si Tirso ang nagsalita.
--Matagaltagal nang hindi mo ako binabalitaan n~g tungkol sa iyong
kababayan ...--ang wika.
At si Martinez ay lihim na namuhi.
--¿Ano pa ang kailan~gan sa iyo?--itinanong na tuyongtuyo.
--¿Bakit?--anang makata.--¿Alan~gan na ba akong magpatuloy n~g
pakikipagkilala sa kanya?
--Hindi sa alan~gan, kundi sa dalawang dahila'y wala nang kailan~gang
balitaan pa kita n~g anomang natutungkol sa kanya: una, sapagka't wika
mo'y si Elsa at hindi si Teang ang hinihintay mong susulat sa iyo at
ikalawa, sapagka't si Teang nama'y ... malayo na sa mararating n~g
m~ga gunita mo.
--¿Si Teang ay malayo na sa mararating n~g m~ga gunita ko?
--Siyang totoo.
--Martinez, ¿ano ang ibig mong sabihin?
--Silveira, ang ibig kong sabihi'y ang paris n~g iyong narinig.
--¿Tinatalinghagaan mo ba ako?
--Hindi; at ang m~ga sinasabi ko ay maliliwanag.
--Kung maliliwanag ay sukat sanang mawatasan ko kaagad ang tukoy n~g
iyong pan~gun~gusap, n~guni't ang totoo ay nalilito ako.
--Wala akong magagawa kung ikaw ay nalilito; n~guni't
kung sadyang nais mo ring mabatid kung bakit sinabi kong malayo na si
Teang sa mararating n~g m~ga gunita mo, ay wala akong dapat gawin
kundi isa: ang ipaala-ala sa iyo na siya ay wala na sa bahay n~g
kanyang ninang sa San Lazaro.
--¿At saan naroon?
--¡Aywan kay pari Casio!
--¿Ha?
Napuna ni Martinez ang untiunting pagkainis n~g kausap. Ang n~galan ni
pari Casio ay nang oras na iyon na lamang niya naisip, at kung gayong
tila ang natuklasan niya'y magkakabisa, ay kailan~gan nang ipatuloy
yamang nasimulan na. ¿Subali't ano kaya ang kanyang kakathain hinggil
kay Teang at sa binanggit niyang pari? ¡Ah, may nadampot siya! At ang
kanyang isinagot:
--¿Ikaw ba, Silveira, ay patay na loob na di nakabalita, kahi't balita
lamang, tungkol sa _milagrong_ nangyari kina donya Basilia?
Lalong nagibayo ang bakla n~g panimdim n~g makata. At itinanong:
--¿_Milagro_? ¿Kailan?
--Nitong ilang araw na kalilipas na bago maalis sa bahay na iyon ang
babaeng ipinagtatanong mo.
--Iulat mo, Martinez.
--Iulat ay huwag na. Sasabihin ko na lamang sa iyo, kung talagang wala
kang naaamuyan, na marapat mong pagsisihan ang pagkakilala sa babaeng
sayang at naging aking kababayan. ¡Naku, Silveira, may katotohanan
pala ang bulun~gang kumakalat sa amin bayan tungkol kay pari Casio at
kay Teang!
--¿Ano?...
--¡Ano pa raw! ¡Tanun~gin mo si manang Magda, at siya ang nakatutop sa
bayaning pari sa tulugang katre n~g kanyang anak na dalaga!
--¡Martinez, kapag hindi mo napatunayan ang iyong sinasabi'y...!
At biglang dinaluhong ni Tirso at ginagap sa dalawang balikat ang
binatang iyong naparoon yata upang umaglahi n~g walang kasingsakit sa
kanyang kapalaran.
N~guni't si Martinez, na talagang inaalihan noon n~g malaking
paghahan~gad na makapaghiganti sa katotong ipinalalagay niyang umagaw
n~g kanyang ligaya, ay di nabalino sa gayong namamalas na kilos n~g
kausap, kundi bagkus nagpakatatag at parang nakatanaw n~g nalalapit na
pagwawagi.
--¡Ikaw ang bahala, Silveira! ¡Kung ayaw kang maniwala, ay mapanisan
ka n~g laway n~g dilat ang iyong m~ga mata!
Nakaramdam si Tirso n~g isang malaking pagkahapo n~g katawan. Sa
kanyang noo ay gumiti ang malalamig na butil n~g pawis, samantalang
ang m~ga litid n~g dalawang paa'y tila bahabahagyang tinatakasan n~g
lakas. Makasandali pa, ay boong panglalambot nang ibinagsak ang
katawan sa isang peresosang nasa may likuran niya. At ang iba pang
ibig sanang sabihin ay ipinahayag na lamang sa pamamagitan n~g ilang
buhol n~g buntonghinin~gang sakdal n~g pait.
--N~guni't hintay,--ang bawi ni Martinez mapamayamaya.--Hindi ko
makita ang bagay kung bakit ipagdaramdam mo n~g ganyan ang gayo't
ganitong "kababalaghan" ni pari Casio at ni Teang, ay sa n~gan~gayon
pa lamang halos ay sinasabi mong si Elsa ang hinihintay mong susulat
sa iyo. ¿Hindi ba totoong si Teang ay inibig mo sa isang saglit
lamang, samantalang ang magandang mestisa'y siyang talang
nagniningning na lagi sa diwa mo at alaala?
Hindi na sumagot si Tirso. Di na lamang niya anhin ay matapos na ang
gayong paguusap na labis niyang ipinanggigipuspos. Sa bawa't dalawa o
tatlong sabihin ni Martinez ay palad nang siya'y magbitiw n~g isang
kataga. Salamat na lamang at ang isa ay para namang nasiyahan na sa
nangyari kay Tirso, kung kaya't pagkaraan n~g m~ga, sampung minuto sa
pagbubuklat n~g ilang aklat na kanyang natunghan sa sulatan, ay
nagpaalam na't di umano'y may lalakarin siyang bagay na mahalaga sa
bahay n~g isa pang kasama.
Pagkaalis ni Martinez ay sarisaring mapapait na gunitain ang sumilid
sa panimdim n~g makata. Ang balitang natanggap kay Martinez ay lumikha
n~g isang malaking sugat sa guwang n~g kanyang puso, sugat na walang
tan~ging ikababahaw kundi ang alinman sa dalawang ito: o pagusigin
niya kahi't saan naroon ang babaeng alibugha na naglaro sa kanyang
kapurihan upang papanagutin sa bigat n~g salang ginawa sa kanya, o
yao'y ilibing niya sa hukay n~g limot na parang hindi niya naging
kakilala kailan man. Datapwa't maging alinman naman sa dalawang ito ay
tila malayo sa ikabubunsod, palibhasa'y kung magpapakapusok siyang
magusig kay Teang sa m~ga araw ding iyon ay sapilitang mababalatong
ang pagtatapos n~g kanyang pagaaral, at kung limutin nama'y lalong
hindi mangyayari pagka't buhol na walang kalag ang sinumpaan niyang
higpit n~g kanyang pakikiisang kapalaran sa babaeng iyon. ¿Paano ang
mabuti niyang gawin?
Unaunang marapat niyang matiyak ay kung, hanggang saan ang taglay na
katotohanan n~g m~ga ipinahayag sa kanya ni Martinez. Kinakailan~gan
niya ang patotoo n~g kahi't isa man lamang saksi, kung baga sa isang
usaping nililitis sa hukuman, upang mabigyan niyang halaga ang m~ga
balitang kanyang tinanggap. At sa bagay na ito'y ¿sino ang kanyang
lalapitan? ¿Sino ang makapagbibigay n~g patibay na kinakaila~gan niya?
Sa katatanong n~g ganito sa kanyang sarili, ay nagunita ni Tirso ang
mestisang si Elsa, ang pamangking buo ni donya Basilia. Tunay na si
Elsa at si Teang ay untiunting pinapaglayo n~g m~ga hiwaga n~g puso,
n~guni't sa dahilang ale n~g una ang may-ari n~g bahay na sinasabing
pinangyarihan n~g "himalang" ibinalita ni Martinez ay dili ang hindi
kahihiwatigan ang tinukoy na mestisa n~g anomang tandang sukat
mapagkakilanlan kung tunay o hindi ang sinasabing "himala". Bakit ay
nagunita pa ni Tirso na kaya raw siya inanyayahan ni Elsang sumama sa
Pandakan n~g gabing kalilipas, ay sa dahilang may ibig ibalita sa
kanyang ilang ulat na may kinaalaman kay Teang at sa kanya. ¿Isa
lamang kayang biro n~g mestisa ang gayong pahayag?
Naalaala ni Tirso ang sulat na tinanggap na galing kay Elsa. Madali
niyang dinukot sa isang kahon n~g kanyang sulatan na pinagtaguan niya
upang iyo'y huwag nang makilala ni Martinez, at pagdaka'y binuksan.
¡Ah, anong kalatas na pagkahabahaba ang kanyang nabasa! ¡Anong
pagkalungkotlungkot na m~ga katagang animo'y sigaw na napaaawa n~g
isang inabot n~g sigwa sa laot n~g dagat!
Sinasabi n~g kalatas na yaong ang sigwa ay kay Tirso nagbuhat,
¿nababagay n~ga kayang ang makatang ito ang sumaklolo't sumagip kay
Elsa?
Sa laran~gan n~g pagibig, kung may nakikilalang hiwaga ang puso n~g
tao, ang hiwagang umaakibat sa kapalaran n~g makatang si Tirso ay isa
nang hindi karaniwan halos masasabing walang kapan~galawa sa tanang
nangyayari, at kung sakali't mayroon ay bihirangbihira.
Sa isang dako'y ipinagtatalo n~g kanyang loob ang hindi pagkatupad n~g
kapan~gakuang iniwan sa kanya n~g babaeng pinagsanglaan n~g walang
tubos n~g kanyang kaisa-isang pusong namana sa magulang, saka ang m~ga
balitang tungkol sa babaeng iya'y inihatid sa kanya n~g isang binatang
itinuturing na kaibigan; samantalang sa kabila nama'y hayan ang
kalatag n~g mestisang sa mula't mula pa n~g kanilang pagkikilala'y
wala nang ipinatamasa sa kanya liban sa di karaniwang pagtatan~gi't
tuwina'y pagkahalina sa anomang kanyang ginagawa, sa lahat niyang m~ga
tula ... Samantalang ang m~ga pangyayari at ang m~ga natatanggap na
balita'y nagtataboy sa kanya upang pagbuntuhan niya n~g n~gitn~git at
ikahiya sa kabatiran n~g iba si Teang, si Elsa naman ay patuloy na
nagpapasinaya sa kanya n~g, mataas na pagtin~ging sukat lamang hintin
sa isang tunay na kasuyo, sa isang tapat na kasing nananagisag n~g
kawagasan. Sa m~ga sandaling yao'y hindi niya maturol kung sa kaninong
anak n~g Dios nahahabilin ang palad ni Teang, at sa m~ga sandali ring
yaon ay nasa harap naman niya ang liham ni Elsang naglalahad n~g
walang pagtutumpik sa tanang pithaya n~g pusong nauuhaw sa pagirog ...
At ang sulat na iyong kinakaharap niya, higit sa isang pagpapahayag
n~g mataas na pagtin~gin, ay isang tunay na paghin~gi't paghihintay
n~g kanyang magagawa, n~g sukat niyang ilin~gap sa isang minamahal at
itinatan~gi sa buhay ... ¿Paano ang marapat niyang gawin sa
pagpapabaya ni Teang? ¿At paano ang gagawin naman niya sa gayong
pagbubukas n~g dibdib n~g mestisang nabihag n~g kanyang pagkamakata?
¿Saang panig siya dadako? ¿Doon? ¿Dito?...
Sa wakas ay minarapat ni Tirsong ibilang pa n~g ilang araw, n~g ilang
panahon, ang paghihintay n~g sulat n~g babaeng pinagtiwalaan niya n~g
puri't karan~galan, samantalang ang sukat itugon sa sulat n~g mestisa
ay siya namang pinagliming masusi n~g kanyang bait at siyang nihanap
n~g hatol sa kahinahunan n~g kanyang pagkukuro.
N~guni, lahat n~g kanyang naisip tungkol sa isasagot kay Elsa, ay di
niya inibig na sulatin sa ayos n~g isang kalatas na ipadadala sa
tinukoy na mestisa. Ang sulat ay isang katibayang kanawanawang
maipapalad sa harap n~g ibang tao. At ang kaselanan n~g kanyang tayo
dahil sa sinumpaang pakikiisang dibdib sa harap n~g hukuman sa
Sampiro, ay nagaatas sa kanya upang magpakain~gat sa ikapagkakaroon
n~g masasangguning katibayan n~g pakikitalamitam niya sa sinomang
babaeng naiiba kay Teang.
--Mabuti'y makipagkita ako sa kanya, at sa harapang paguusap nami'y
saka ko siya tutugunin n~g nararapat,--ang tapos ni Tirso sa kanyang
magulong pagninilay.
Makailang saglit ay may tumawag kay Tirso, at ipinagbigay alam na sa
telepono n~g botikang nasa silong n~g gusaling kanyang tinitirha'y
mayroong naghinintay na ibig makipagusap sa kanya.
Nagdudumali siyang nanaog.
At pagkahawak sa telepono'y tinig n~g babae ang kanyang narinig.
--¿...?
--Si Silveira n~ga po itong kausap ninyo. ¿Sino po ba naman sila?
--....
--¡Ah, ikaw pala, Elsa!
--¿...?
--Oo, natanggap ko.
--¿...?
--¿Kung kailan mo tatanggapin ang sagot? Ang ibig ko sana ay sagutin
kita n~g harapan sa isang pagniniig ... ¿Paiirugan mo ba ako?
--....
--Kung kailan ka may panahon ay tumipan ka't ating pagusapan ang bagay
na iyan.
--¡...!
--¿Pariyan ako sa m~ga araw na ito? Iyan ang hindi mabuti.
Maipalalagay niyang tayo ay naninikis....
--¡...!
--Huwag ka sanang mabiglain. Ang galit n~g kapatid ay pagmamahal. Kung
hindi ka minamahal, ay di ka kagagalitan....
--¿...?
--Isang araw ay masok tayo kahi't sa aling sine at doon natin
pagusapan.
--¿...?
--Ikaw ang bahala: pasama ka kahi't kay Dioni, kung nan~gan~gamba ka
nang makipagniig sa akin n~g sarilihan. Nalalaman ko namang paibaibang
talaga ang lagay n~g panahon....
--¿...?
--Wala akong ibig sabihin kundi ang pagpapaubaya sa iyo n~g boong
kapasiyahan. Marapatin mong magsarili kita, salamat: magsama ka naman
n~g kahi't sinong mabutihin mo, salamat din ... Ako ay walang hindi
kinadoroonan.
--....
-Kung gayo'y hihintayin ko ang araw at pook na iyong itatakda.
--....
--Salamat, Elsa.
--¡...!
--¡Adios! Taglayin mo ang aking alaala....
Bahagyang naibsan n~g pabigat ang kaluluwa ni Tirso sa pagkapagusap
nilang iyon n~g mestisang sumulat sa kanya.
Gayon ma'y nakalipas ang singkad na maghapong hindi niya halos
namamalayan, n~g siya ay nanghihinamad mandi't walang alis sa
pagkakatun~go sa ibabaw n~g kanyang sulatan.