Malungkot si Elsa.
Ang mukha niyang datidati'y pinaaaliwalas n~g nagtatamisang n~giti na
malimit mamilaylay sa kanyang mayuyuming labi, nang hapong yao'y
pinapan~gulimlim n~g isang kalumbayang tinutugunan sa puso n~g
mapapait na tibukin. Ang m~ga balintataw niyang may kislap n~g tala ay
nagmistulang alitaptap na bahagya nang makagitaw ang liwanag sa
sun~git n~g kapighatian.
At ang sanhi n~g lahat ay mapagkikilala sa isinasaysay n~g kalatas na
itong kanyang sinusulat sa gayong pagiisa sa loob n~g kanyang tahimik
na silid:
"Pasay, Enero I, 1916."
"TIRSO:"
"Aywan kung nahulaan mo ang tunay na kahulugan n~g m~ga kilos na ating
napuna sa kapatid ko kagabing tayo'y magkaakbay na umahon sa Pandakan,
N~guni't ang totoo, ay tinanggap ko sa kanya, oras na pagkauwi namin
n~g bahay at pagkatalikod mo, ang di maulatang galit na kanyang
ibinabaw sa akin dahil sa pagkabalam n~g ating dating sa bayang
sinabi."
"¡Oh, gayon na lamang ang iyak ko!"
"Kung hindi pa ako nakalasap n~g di gagaanong mabuting pagtin~gin at
pagpapalayaw n~g kapatid kong ito, marahil ay di ko pa pakadaramdamin
ang ganitong poot niya sa akin ... ¡Pagkahiraphirap n~ga n~g ganitong
napagsapit ko!"
"At sapagka't kung tutuusi'y ikaw lamang, Tirso, ang tan~ging
pinagbuhatan n~g lahat n~g ito, ay itulot mong sa iyo ko rin tan~ging
isiwalat ang binabata kong hirap, upang kung tunay na nagbubuhat sa
ubod n~g iyong mahabaging puso ang m~ga pamimigkas na iyong
ipinasinaya sa akin kagabi, ay matapunan mo ako mula riyan sa iyong
katiwasayan hanggang dini sa laot n~g walang kahulilip na pagluha, n~g
iyong mapagkandiling paglin~gap...."
"Lin~gapin mo n~ga, Tirso, ang ganitong kalagayan kong napagsapit
alangalang sa iyo ... Alangalang sa iyo sapagka't ang pagiisa kong
kasama mo nang tayo'y mainip na salubun~gin n~g kapatid ko sa lunsaran
sa Pandakan ay siyang pinagmulan n~g lahat niyang pagkagalit sa akin."
"Dapat kong ipagtapat, Tirso, na nakagawa n~ga ako n~g malaking
pagkakasala. Nang sila n~g hipag ko ay bago magtun~go sa bayang nasabi
ay hiniling ko sa kanilang ako'y iwan na at may katipanan lamang na
ilang kaibigan dalaga na sa gabi na darating doon. Naniwala sila. At
pinakahintay n~gang darating ako sa Pandakan n~g ang kasama'y m~ga
babae ring paris ko. Datapwa't nagdatin~gan daw roong sunodsunod ang
madlang pananuhin at ang tanang kakilala namin, anino ko man anya'y
hindi nila makita at sinoman sa m~ga yao'y walang makapagsabi kung
ako'y saan naroon at kung darating pa o hindi na."
"May palagay ako na ang malimit na pagtatanong tungkol sa di ko
pagsipot n~g kaibigan naming naghanda ang siyang nakapagulol na lalo
sa kainipan at kung anoanong sapantaha n~g aking kapatid. Bakit ay
mahigit daw sa tatlong oras na pinamutian siya n~g mata't nagtila
kaning nagpakapanghal sa pagaabang sa lunsaran, n~guni't ang kung
bakit di ako dumarating ay hindi niya masayod liripin."
"Laban sa dating lubusang pagtitiwala niya sa aking pinagaralan, ay
itinanong sa akin n~g kapatid ko, sa ayos na kapitapitagan at
nakapangyayari, kung ano ang di sasalang sinasapantaha n~g balanang
nakabatid sa gayong ating ginawa, na anopa't para bang inilagay sa
alinlan~gan ang kalinisan n~g pagkababae ko buhat sa gabing iyon...."
"Tinunton at pinanghinayan~gan ang m~ga pagpapalayaw na kanyang
ipina-utang sa akin, at sa paniwala raw niya'y labis ang aking
napagaralan upang mapagtalastas ko ang pan~git at kapuripuri, ang
masama at mabuti. N~guni't ang ginawa ko raw na iyon ay dapat lamang
umanong hintin sa m~ga babaeng talipandas, halaghag at walang
pinagpapakundan~ganang pan~galan sa harap n~g Kapisanan."
"Bakit ang isa pa ay kulang na lamang ang ako'y itulak sa hagdanan
upang masabing ako ay itinataboy. At halos tiyakin na sa aking
ikinahahalay na n~g kanyang pan~galan ang pananatili ko sa lilim n~g
tahanang ito...."
"Ang lalong masakit nito ay ang ginawa niyang walang pigil na
pagsasalita sa akin sa naririnig n~g aking hipag, n~g hipag kong
matagaltagal na ring may hinalang lihim sa ating m~ga palagayan.
Limpaklimpak daw na kahihiyaan ang itinapon ko sa harap n~g m~ga taong
dumalo sa Pandakan...."
"Ako ay ipinagtanggol na mabuti in Dioni, n~g mabait at mapagmahal na
hipag ko: datapwa't ang pamamagitan niya't malulubay na paliwanag ay
nagparang tubig lamang na nabuhos sa buslong butas. Ang kagalitan n~ga
n~g kapatid ko ay di nakarinig sa m~ga katuwiran n~g sinoman sa aming
dalawang babae...."
"Sa lahat n~g ito, Tirso, ay lubos na lubos ang kanyang paniwala na
ako ay nagpain n~g puri sa iyo at ... pinagsamantalahan mo naman. Nang
magmatuwid ako, ay sinabi pang kung talaga raw na nakapananagutan ako
sa aking ginagawa ay makita niya kung paano ang gagawin kong
pagbaban~gon sa aming pan~galang inilagpak ko kagabi sa lusak n~g
dilang kapulaan."
"N~gayon, Tirso, ay nasa iyo ang karapatan sa pagpapasya.
Kapagkarakang magkakilala tayo ay di ko na pinagalinlan~ganan ang
busilak mong budhi at gintong kalooban. At kung tunay na
nagsipamuhatan sa guwang n~g iyong dibdib ang m~ga kataga mong
ipinasinaya sa akin magmula sa bahay, pati sa kalesa, sa _hotel_ at
hanggang sa bangka ... at kung hindi pagsasamantala lamang ang ginawa
mong malimit na pagpisil sa m~ga kamay ko ... ay panahon nan~ga n~g
ayong marapat kang mapukaw, mahabag at matutong human~go sa akin sa
kinasadlakan kong kahihiyaan. ¡Ah, Tirso! Tahasang sinasabi ko na di
ako maaaring mamalagi sa ganitong buhay na pinaghatdan mo sa akin...."
"Inuulit kong ikaw n~ga, Tirso, ang sanhi at kadahilanan n~g lahat na
ito. Kung hindi sa malaking pagtitiwala ko sa kabayanihan n~g puso
mo,--bakit ba't di ko pa ipagtatapat, ay sa ako'y sadyang kalaban n~g
pagpapakunwari,--ay hindi sana ako bumalangkas n~g kasinun~galin~gan
sa harap n~g kapatid ko't hipag, at disi'y di ka naman nagkaroon n~g
maliligayang sandali sa pan~gan~garap n~g gising sa piling ko
kagabi...."
"Kung sa bagay, ay di n~ga kaila sa iyo ang aking pagkamestisa.
N~guni't hindi maikakait n~g sinoman na sa m~ga ugat ko'y tumatakbo
rin naman ang dugong pilipino. Ang pagkakaroon ko n~g kahi't gapatak
n~g dugong ito ay sapat upang angkinin ko rin ang likas na ugali n~g
babaeng pilipina, na kung ganitong napapan~gat na sa kapulaa't
nagiging sanhi n~g m~ga pan~git na sabisabi, ay gumagamit n~g
karapatan sa paghanap n~g katubusan sa kamay n~g lalaking puno at
dahil n~g ganitong kinahinatnan."
"Ako n~ga, Tirso, ay binawian n~gayon n~g pagmamahal n~g bugtong kong
kapatid, at anya'y ipinalalagay na n~g madlang taong nagtitipon sa
Pandaka't nakahiging sa pangyayaring iyon, na ako raw ay isa na lamang
alibughang walang puri, samantalang hindi mo inilalawit ang aking
kaligtasan...."
"Dumudulog n~ga sa iyo n~gayon, Tirso, ang abang babaeng sinundo mo sa
kanyang tahanan, iyong iniangkas sa kalesa, kinasalo mo n~g boong
lugod sa _hotel_ at katalamitam mo't tan~ging kaakbay sa pakikigiit sa
kapal n~g tao sa Escolta, kaparepareha mo sa sayawan sa inyong klub
at sa wakas ay kapilingpiling mo n~g boong laya sa pamamangka sa ilog
sa Pandakan...."
"Ipinaghalimbawa mo kagabi na ikaw ay si Balagtas at ako ang iyong
Selia. Ipinagunita ko naman sa iyo ang n~galan ni Teang, n~g babaeng
hinan~gaan mo sa simbahan Datapwa't walang gayon ang ginawa mong
pagpapatibay na ... ako na lamang ang tan~ging laman n~g iyong dibdib
at kaaliwan n~g iyong puso. At n~gayong nanghahawak ako sa gayong m~ga
winika mo, ay ¿babayaan mo kaya ako, mabait na makatang nagsuob at
gumising sa puso ko n~g m~ga tulain sa buhay?..."
"Sa ano't paano man ang kapasyahan mo, ay ipinamamanhik ko sa iyong
sagutin mo lamang ang napalawig na liham na ito, kapagkarakang mabasa
mo na, upang sa ganya'y mapagtalastas ko kung ako ay totohanan na
n~gang sawi sa mata n~g Kapisanan, at kung ikaw nama'y sadyang may
maran~gal na budhing tan~gi at ibangiba sa karamihan n~g m~ga lalaking
paris mo."
"¿Di mo kaya ako hahabagin?"
"Salamat kung gayon...."
"Naghihintay n~g boong lungkot,"
"ELSA BALBOA."
Matapos lagdaan n~g nan~gin~ginig na m~ga kamay n~g mestisa ang
mahabang kalatas na ito, ay minsan pang ibinaling sa dakong puno ang
kanyang m~ga namumugtong mata at muli pang pinaraanan n~g masiyasip na
pagbasa, bago nagbitiw n~g isang pahimutok na buntonghinin~gang
kinalalangkapan n~g di masukatang sukal n~g loob.
--Nahahabilin sa sulat na ito ang lahat kong pagasa,--ang
nanghihin~gapos niyang wika, kapag nabigo pa ako rito ay tapos na sa
akin ang lahat....
Kapagkuwa'y naglabas n~g isang munting sobre, ito ay sinulatan, tuloy
diniktan n~g nauukol na selyo, at noon di'y tumawag n~g isang utusan
upang ipahulog sa koreo ang kanyang ginawa.
Ang kanyang kapatid na katatapos pagsikpan n~g dibdib dahil sa sasal
n~g poot, ay nanaog umagangumaga pa n~g araw na iyon at ayon sa
iniwang sabi'y sa palaisdaan na niya sa Malabon magpaparaan n~g
pananghalian. Si Dioni namang may likas na mababang luha na madaling
dumadamay sa sinomong dinaratnan n~g ligalig sa buhay, ay maghapong
halos ayaw umalis sa kusina na wari bagang walang pusong maitatagal
kung makarating sa kanyang m~ga pangulinig at mamalas n~g kanyang m~ga
panin~gin ang tinan~gistan~gis n~g kanyang magandang hipag.
Mahigit sa kailan~gang panahon n~ga ang nagamit ni Elsa sa
pagsisiwalat n~g tanang dalamhati n~g kaluluwa niya sa kalatas na
kanyang ipinadala kay Tirso.
N~guni, sa halip na kilalaning paggalang sa kalubhaan n~g m~ga
sandaling tinatawid niya ang katuturan n~g di pan~gan~gahas ni Dioni
na gumambala sa kanyang kusang pagtatago sa silid, na siyang tan~ging
tunay na ibig sabihin n~g ginawa n~g hipag niyang ito, ay ipinalagay
ni Elsa na marahil ay nasusuklam na n~ga sa kanya pati ni Dioning sa
una't una pa'y pinakamahal na niya't itinuring na katapatang lihim na
walang kasingbait. At dahil sa ganitong pagpapalagay ay lalo
nang-naputos n~g luksa ang kanyang puso at lalo nang naganyong
libin~gan ang tanang namamalas n~g kanyang luhaluhaang m~ga
balintataw....
Sa laki n~g hinanakit sa kanyang hipag na sinasapantahang nagiiba n~g
loob sa kanya't pumapanig sa asawa, ay ipinagbiling ni Elsa sa alilang
pinagbigyan n~g sulat na si Dioni'y papasukin sandali't mayroon lamang
siyang sasabihing ilang bagay na lihim.
At, babahagya pang nasusun~gaw sa ginto ang mukhang malamlam n~g hipag
na ipinatawag, ang mestisa ay kaagad nang humagulhol na animo'y batang
paslit na nilisan n~g magiiwi. At mababa rin namang sandali ang
namagitan, bago nakuhang magsalita n~g ganito:
--¡Naku, Dioni! ¡Pati ikaw naman yata!...
At ang hipag n~g mestisa ay natuluan pagdaka n~g luha sa malaking
pagkalunos.
--Elsa, wala kang dapat ipaghinala sa akin,--tan~ging naisambot.
--¿Hindi ba't pati ikaw ay nagagalit na sa akin?--ang malumbay na
tanong n~g dalaga.
--Hindi, at minamahal din kitang kagaya n~g dati.
--Salamat, Dioni, kung gayon ... N~guni't ¿bakit kaya baga't nakaraan
ang singkad na maghapong kibuin dili mo ako sa ganitong pamamahay ko
sa di maulatang kapanglawan?...
--Nahahambal lamang akong totoo sa nanyayari sa iyo....
--Nabahambal ka, ¿samakatwid ay di mo sinasabing ikinahihiya mo ang
pananatili ko sa lilim n~g bubong n~g bahay na ito?
--Hindinghindi, Elsa, at ikaw'y kapatid ko ring pinaguubusan n~g
mabuting pagtin~gi't lubos na pagmamahal.
--Subali't ang kapatid ko, si kuyang, ay ... ¡galit na galit sa akin!
--Siya lamang ang nagagalit sa iyo....
--At sukat ang gayong pagkagalit niya, upang ako ay huwag nang
bilan~gan n~g maraming araw sa tahanang ito....
--¿Saan ka paroroon?
--Aywan, Dioni, at ang lalaking puno at dahil n~g ganitong napagsapit
ko ay akin nang sinulatan n~gayon.
--¿Sinulatan mo si Tirso?
--Oo....
--¿At sa anong bagay?
--Bagay sa nararapat niyang gawin upang ako ay mahan~go sa ganitong
kapulaan....
Napamata na lamang si Dioni, pagkarinig sa ganitong pahayag n~g
mestisa. Ang m~ga unang kutob n~g loob niya hinggil sa gayo't ganitong
maaaring maging katuturan n~g kilusa't palagayang malimit niyang
mapuna sa hipag niya't kay Tirso, n~gayo'y hindi kutob lamang kundi
isang katotohanan nang pinatitibaya't siyang inaamin n~g kanyang
kausap. Dahil sa gayong ginawang pagliham sa makatang hinihinala na
n~ga niyang namamalakay sa bahay na iyon, ay maliwanag na nadama niya
ang kaselanan n~g m~ga sandaling tinatawid n~g kanyang hipag,
palibhasa siya man, si Dioni, nang magdaan na sa mapan~ganib na
katayuang paris niyon, ay gayon ding pagsulat kaagad ang ginawa,
pagsulat na siya tuloy ikinabunsod na maaga n~g kanyang pagaasawa sa
kapatid ni Elsa.
--¿Iiwan mo na n~ga ba ako, kapatid ko?--ang makasandali'y boong
kalumbayang itinanong sa mestisa.
--Siyang tan~ging marapat kong gawin upang manumbalik ang dating
payapang buhay ni kuyang....
--Elsa, kung kinikilala't minamahal mo ang iyong kaisa-isang kapatid,
ay hindi mo siya nararapat pakitikisan. Kinagalitan ka niya, hindi
sapagka't talagang ikinasusuya na ang iyong pamamalagi sa lilim n~g
kanyang kalin~ga, kundi alangalang din sa ikapapanuto n~g malinis na
pagkababae mo.
--N~guni't ako ay wala nang kasingdumi sa tin~gin niya....
--Hindi naman, Elsa, ipinakita lamang sa iyo ang kamalian mo. At
walang taong hindi nagkamali.
Tumagaltagal din ang salitaang iyon n~g dalawang maghipag na kapwa
sinasakbibi n~g dalamhati ang m~ga puso.
At hindi nagkawakas ang hinikbihikbi n~g isa't isa sa kanila, kundi
nang marinig nang tumatawag buhat sa hagdanan ang kapatid ni Elsang
asawa ni Dioni.
Nagwalawalaang sumalubong ang asawa sa kanyang dumating na giliw,
samantalang pinapananauli sa kanyang maaliwalas na mukha ang masayang
anyo na di sukat kahalataan n~g anoman.
Si Elsa naman ay kusang nagpaiwang nagiisa sa loob n~g kanyang silid,
na, nang sandaling iyo'y bahabahagya nang nilalaganapan n~g dilim,
upang kung mangyayari'y mabigyan niya n~g maluwag na pagkakataon ang
pakikipagbulun~gan sa dalamhati n~g kaluluwa niyang ginugutay n~g
bagabag....