XV

¿MAPALAD KAYA SI TIRSO?

"Kahi't saang tumatahip na lupa ako maparoo'y hintayin mo ang sulat

ko, bago ka lumiham sa akin."

Ang hindi pagkakaroon n~g katuparan n~g ganyang pan~gakong iniwan ni

Teang kay Tirso ay di sasalang lumilikha na n~g kabalisahan sa

kalooban n~g makatang ito, pagkatapos na magdaang sunodsunod ang ilang

araw sa gitna n~g kanyang mainip na paghihintay. Nang gabing marinig

niya ang ganyang mahigpit na pan~gako sa bibig n~g kanyang kasi, ay di

niya inakalang pakatatagal na n~g gayon n~g hindi siya tatanggap n~g

sulat, palibhasa, kung totoong sa Nueba Esiha lamang ang uwi, ay di

naman kalayuang gaano ang nasabing lalawigan upang mabilan~gan n~g

maraming araw ang lakad n~g koreo hanggang Maynila. N~guni't n~gayong

panay na "wala po" ang isinasagot sa kanya n~g tagadalang-sulat kailan

pa ma't ito'y kanyang abatan sa pagdating at pagtanun~gan n~g bagay na

inaantabayanan, ayawayaw man niyang maghinala ay hindi rin siya

makalaban sa sarisaring bintang na naguumukilkil sa kanyang ulo.

Kung minsan ay malarawan sa kanyang panimdim ang di bagong pangyayari

na pagkakapariwara n~g matimyas na pagasa n~g isang lalaking paris

niya na mapalayo sa kinaroroonan n~g kanyang giliw. Ang dalaga at ang

binata, bago magtalikod sa isang pahimakas na paguulayaw, ay

nagsusumpaang sinoman sa kanila ay di magmamaliw, mananatili kapwa sa

kawagasan at pagtatapat hanggang sa huling tibok n~g puso. Ang lalaki

ay maiiwang buongbuo ang pagasa sa pan~gako n~g babae: magtataman sa

pagaaral, lilimutin ang pagbubulagsak, magbabawas n~g nilibotlibot at

pagaaksaya n~g panahon, sa paguupanding pagdating n~g tipanan,

pagkatapos n~g pagaaral ay lalo siyang magiging karapatdapat sa mata't

pagmamahal n~g kanyang liyag. Datapwa't ang babae, na kapatid n~g

kahinaang loob at hinlog n~g pagkasalawahan, ay madaling nagmamaliw,

lumilimot sa pan~gako at kumikita n~g bagong ligaya sa lilim n~g

pakikipagsuyuan sa iba. ¡Oh, gaanong pagasa n~g lalaki ang nalibing sa

laot n~g kapariwaraan, sanhi sa ganyang pagkakabilanin n~g di iilang

babae!...

At, si Teang at si Tirso ay naging isang dalaga ri't isang binatang

nagsumpaan na walang maglililo ni magmamaliw bago naghiwalay. Tulad sa

karaniwang nangyayari, si Tirso ay naiwan ding walang tan~ging kasama

sa tanang sandali kundi ang walang pasubaling pananalig sa kadalisayan

n~g budhi at matibay na panghahawak sa kadakilaan n~g pan~gun~gusap ni

Teang. Subali't ... ¿nasaan ang katuparan n~g pan~gakong iniwan sa

kanya n~g babaeng ito? ¿Bakit walang sulat? ¿Siya kaya,--si Tirso,--ay

magiging isa rin diyan sa m~ga lalaking nawalatan n~g dibdib at

nalurayan n~g puso sa ulos n~g balaraw na walang pan~gigiming

itinatarak n~g babae? ¿At si Teang kaya naman ay isa pa ring babaeng

katulad n~g di iilang kabaro niya na humahalakhak lamang sa harap n~g

bangkay n~g m~ga pusong kanilang pinaglalaruan?...

--¡Oh! Hindi naman magkakagayon marahil ...--ang nawiwika n~g

naninimdim na makata, kung dumarating sa dakong ito ang kanyang

pagninilaynilay.

At ang pinakatubig na pangpatay sa siklab n~g masusun~git na hinala,

ay ang ganitong kanya ring nawiwika:

--Kaipala'y hindi lamang siya magkapanahon sa higpit n~g

pan~gan~galaga n~g kanyang ina.

Kung nababanggit namang ganito ang ina ni Teang, ay kasunod nang agad

na magugunita ang ibinalitang pagayaw sa kanya n~g matandang; iyon

dahil sa kanyang pagkamason. Ang kanyang pagkamason ay bikig na

humahalang sa lalamunan n~g naturang matandang nabubulagan n~g

pananampalataya't nahihibuan n~g m~ga tagapan~galaga n~g kadiliman,

kaya't kailan man ay hindi n~ga yata makatutuloy na maluwag sa loob

ang kanyang malinis na pakay. At dito siya untiunting nahihila n~g

pagaakalang marahil ang babaeng pinagsisimpanan niya n~g lahat ay

nagbabago na n~ga n~g loob at tumataliwakas sa kanilang salitaan.

Subali't ang salitaan naman nila ay di na isang salitaan lamang na

maaari pang talimuwan~gin kung ibig: yao'y isa nang sumpang hindi

mababawi, isang pagkakabuhol n~g palad na di na muling makakalag.

¡Diyata't ang kapangyarihan n~g magulang ay makapanghihinaig pa't

makawawalang halaga sa sinumpaan ni Teang na pakikiisang palad sa

kanya?

Dito ay di na maitugon ni Tirso ang hindi ikapangyayari n~g ganyang

hinuha. Nalalaman niyang sa salitaang kinasasangkutan n~g isang

magulang at isang asawa, ang una ang dapat pahalagaha't kilalanin,

kasakdalang itong huli ay maduhagi at mapawakawak. Isang kawikaang

kagalanggalang ang nagsasabing "sampu mang asawa ay makikita kung

mawala, datapwa't hindi ang isang magulang." Nakilala ni Tirso si

Teang na isang anak na may likas na pagkamagalan~gin sa kalooba't

pasya n~g magulang saka nagtataglay pa n~g isang pananampalatayang di

kuno'y nasusumang sa ganang kanya. ¿Maliwanag pa kayang hinagapin, sa

gayong paghihintay na walang napapala kundi pagkabigo, na ang

pagkakaibang iyan n~g kanilang pananampalataya, na siyang nasasabing

sanhi n~g pagayaw n~g ina, ay siya rin namang maging dahil n~g di

pagdating n~g sulat na pinakahihintay?

Singkad na isang linggo ang nagdaang kay Tirso ay walang iniiwan kundi

ang m~ga bakas n~g kalumbayang halos ikasaid n~g kanyang paniniwala sa

kabanalan n~g kaluluwa n~g babaeng pinaguukulan niya n~g boong

pagirog.

Samantala, ang nangyaring pagkakabawi sa kolehio kay Teang, saka ang

hindi pagkaganap n~g pan~gako ni Tirsong paglalathala sa pahayagan n~g

larawan n~g marilag na babaeng iyan na nagtagumpay sa timpalak ay

hindi sa nabanggit na makata lamang nakababahala kundi gayon din sa

m~ga manunulat sa pahayagang pinagtagumpayan, saka sa di iilang

kaibigang tumangkilik sa natukoy na kandidata.

Sa tanggapan n~g m~ga tagapan~gasiwa n~g karnabal sa Luneta ay

nan~gahahanay na n~g boong ayos ang nagpapan~gagaw sa gandang m~ga

larawan n~g m~ga kandidatang nan~gagsipagwagi sa timpalak n~g isa't

isang pahayagan, bukod-tan~ging hindi mahan~gaan n~g balanang

nagsasadya roon ang larawan n~ga ni Teang.

Nang araw na iyon, tanghali n~g ika 31 n~g Disyembre. huling araw n~g

nanghihimakas na taong 1915, at samantalang si Tirso'y walang kibong

nakapan~galumbaba sa isa sa m~ga bukas na durun~gawan n~g kanyang

tahanan, ay natanaw niyang papalapit ang ilang lalaking malayolayo

pa'y nagtaastaas na n~g kamay at humuhudyat sa kanya. At kanyang

nakilala na ang m~ga dumarating ay ilang kaibigang kawal n~g panulat,

ilang kasamahan sa laran~gan n~g Panitikang Tagalog.

--¡Panhik kayo, m~ga kasama!--isinalubong ni Tirso sa nagsisirating.

--¿May aginaldo bang nakahanda?--agad itinanong buhat sa lupa n~g

isang singliit ni Paguia.

--Kahi't wala ay mayroon din ...--pan~giting naitugon n~g maybahay na

makata.

--¡Huwag kang magbiro't sadyang totohanan itong lakad namin!--anang

isa namang singlaki ni Sochong.

At noon di'y sabaysabay ang nagsirating na umakyat sa hagdanan.

Matulin namang sinalubong ni Tirso.

At ... ¡sabihin pa! Ang m~ga manunulat, na kung sabihin n~g iba'y m~ga

hibang, ulol, sinun~galing, nguni't ang totoo'y "nakapagguguho n~g

kahakaharian at nakapagbaban~gon n~g sangbasangbayanan", wika n~ga n~g

isang guro, kung magkasamasama't magpalagayan ay talo pa iyang tunay

na magkapatid na ipinan~ganak n~g iisang ina. Sa kanila, ay wala

niyang pagtutumpik. Bawa't salitang gamiti'y kataga n~g katapatang

loob, bigkas n~g kaisang damdamin, pahayag n~g panibulos na

pagtitiwala. Kaya't sa paguusap nilang yaon ay pawang n~giti n~g saya

at sigla n~g pagbibiro ang naghari sa lahat.

--Silveira,--ang pagkapanhik n~g lahat ay sinabi n~g nakasalaming

kamukha ni Tirso,--Bagong Taon bukas, at sukat nang mahulaan mo ang

bagay na aming ipinagsadya ngayon dito. ¿Ano ang aginaldo namin?

--¡Bukas pa pala naman ang Bagong Taon, eh, n~gayon pa'y aginaldo na

ang inyong itinatanong!--ipinakling natatawa n~g tinukoy.

--Higit sa panghihin~gi n~g aginaldo, ang ipinarito nami'y isang

paninin~gil,--isinambot naman n~g isang singtaba ni Kando.

--¡Magbayad ang may utang!--isinusog pa n~g malakas tatawang kaboses

ni Sauro.

--¡Sa ako'y walang utang na dapat pagbayaran!--ang tugon n~g makata.

--¿Wala? ¿Nasaan ang larawan n~g ating reyna Dorotea?--ang tanong pang

tila nanunumbat n~g mataba.

--¡Ah! ...--ang nasambit na lamang ni Tirso.

--¡Eh! ...--ang tudyo n~g isa.

--¡Ih! ...--ang katlo n~g isa pa.

--¡Oh! ...-ang habol pa rin n~g isa.

--¡Uh! ...--isinusog naman n~g iba.

At ang malakas na tawana'y nagsumikip sa loob n~g bahay.

--¿Nahan ang pan~gako mong larawan?--ang halos panabay pang iniusisa

n~g m~ga panauhin paghulaw n~g tawanan.

Biglang nagtago ang m~ga badha n~g n~giting nagsipanun~gaw sa m~ga

labi n~g makata. At nakapagpanumbalik n~g lungkot sa diwa niya ang

gayong binanggit at ipinagkatawanan pa n~g kanyang m~ga kaharap. ¡Oh,

kung natatalos lamang n~g langkay na yaon n~g m~ga palabiro ang bagay

na nagpapaulap sa kanyang gunamgunam!

--M~ga kasama,--ang itinugon ni Tirsong walang kan~gitin~giti,--tila

sa bagay na iya'y talagang masisira ako, n~guni't ... hindi ako ang

maysala.

--¡Magpapakasira, saka maghihinaw!...

--¡Talagang sinun~galing na makata!

--¡Saka maramot!

--¡At manunuba pa!

--¡Palibhasa'y hindi ninyo nalalaman ang nangyayari!--ang tan~ging

naipakli ni Tirso.

--¿At talaga bang may "nangyayari" na? ¡Kaya pala!...

--¡Ha-ha-ha-ha!

Wala; anhin mang timban~gin ni Tirso ay hindi makagigitaw at lulunurin

lamang sa biro ang anomang paliwanag na ipahiwatig niya sa harap n~g

kawang yaon n~g m~ga may kato sa katawan. Mahan~ga'y magsawalang kibo

na lamang....

Nasa sandaling iyon n~g pagkatila hinahalong binusa ang m~ga panauhin

n~g makata,--na, mayroong bumubuklat sa m~ga dahong sariwa n~g kanyang

kalupi, kaluping kinatitipunan n~g sarisaring hiyas at kayamanan n~g

tulang tagalog, mayroong naghahamon n~g ahedres, domino at dama, saka

mayroon pang nagaagawan sa paghanap n~g larawan ni Teang sa makapal na

_album_ na inabutang nasa ibabaw n~g sulatan--nang walang anoano'y

nakarinig sila n~g m~ga kaluskus n~g isang sasakyang biglang tumigil

sa tapat n~g bahay.

Ang lahat ay dumun~gaw. Datapwa't nakita nilang ang tinurang sasakya'y

muling lumalakad at papalayo na, na kinalululanan n~g isang babaeng

nagtatago n~g mukha't ayaw manding pakilala.

--¿Sino iyon?--ang naging tanun~gan n~g isa't isa,--¡Ah, marahil siya

ang ating reyna Dorotea!

At noon din ay may narinig naman silang kumakatok na tao sa pinto sa

lupa.

At nang kanilang dunghali'y natunghan ang isang babaeng anyong alila

na may bitbit sa kamay na isang magandang buslo n~g m~ga bulaklak. Ang

mukha n~g babaeng iyon ay dating kilala ni Tirso, kaya't oras na

makita'y dagli siyang nanaog na sumalubong. Ang m~ga pilyong panauhin

naman ay di na nakapaghintay: nagpanakbuhan pang nan~gagsipanaog din,

sa paglulunggating agad na matalos ang ibig; sabihin n~g gayong

biyayang balot n~g hiwaga.

N~guni't ang babaeng nagabot ay di na nila nakita. At maliksing umalis

oras na maisakamay ni Tirso ang isang liham na nasa munting sobre,

saka ang buslong yaon n~g bulaklak na pinagkaguluhan n~g m~ga katoto

n~g naturang makata.

--¡Makatang mapalad!--ang bulalas n~g lahat, pagkamalas sa gayong

handog na kapagkaraka'y sinapantaha nang padala n~g magandang si

Teang.

At sa boong kapalagayang loob at malaking pananabik na tila may lakip

pang lihim na pananaghili, ay pinakasiyasat ang boong kayarian n~g

bagay na yaong likhang di sasala n~g m~ga kahan~gahan~gang kamay n~g

isang tunay na alagad n~g arte.

--¡Pagkagandaganda!--ang wika na namang namutawi sa bibig n~g

tanan--¡Singganda n~g puso n~g babaeng nagbigay!

At si Tirso, na pinaghaharian n~g ilang lihim na paghahaka, ay di

makahuma.

¡Talagang maganda nga't kalugodlugod ang handog na iyon! Isang munting

pangnan na yari sa panay na bulaklak, m~ga saglitsaglít na bulaklak

n~g m~ga sariwa't nagbaban~guhang bioleta, pitimini, klabel, tsampaka,

kampupot, ilangilang, rosas-de-pasion, alehandria, kamuning at kung

anoano pang hiyas n~g m~ga halamanan sa Singgalong; na binagayan n~g

man~gilann~gilang dahon n~g papwa, malba-rosa, at m~ga baging n~g

kadena-de-amor; na walang tan~ging laman kundi isang kalapating

singputi n~g gatas, na sa kanyang makinis na tuka'y taglay ang isang

munting tarhetang may ginintuang titik.

Ang tarhetang ito'y pinagsambilatan n~g m~ga kaibigan ni Tirso,

palibhasa ay hinuhulaang dito nahahabilin ang boong hiwaga n~g handog

na yaon.

At sa isang daan n~g mata'y ganito ang nabasa n~g lahat:

_Sa karangalan n~g makatang kapatid n~g m~ga salamisim kay Tirso

Silveira: alangalang sa kadakilaan ng Bagong Taon. Kalakip ang

pusong nagtatangi ni