=Pagtatapat.=
--Kaibigang Ernesto,--ang salubong sa kaniya ni D. Armando ng siya'y
makita.--Ang dula mo'y mainam, dinaramdam ko lamang na hindi nakita
ang lahat dahil sa paghihimatay ni Magdalena.
--Dinaramdam ko din,--ang tugon ni Ernesto, datapwa't kinakailangan
mong matanto ang isang lihim na napapaloob sa katha kong hinahangaan
mo.
--Tantoin mo kaibigan--ang patuloy ni Ernesto--na sanhi sa kalamigan
mo sa pag ibig, ang paningin ng iyong asawa ay ipinako sa akin.
--Gayon pala! Tampalasan,--ang tinurang bigla ni D. Armando at
dadaluhungin na sana si Magdalena, datapwa't napigilang agad ni
Ernesto at pinagsabihan n~g:
--Maghintay ka muna,--at saka itinuloy ang pagsusulit ng;
--Datapwa't sapagka't tanto ko na kung iyon ay aking bayaan ay
lalabagin ko ang ating pagkakaibigan, ay ginawa ko ang Dramang
itinanghal ng gabing ito ng upang makapagbalik loob ang asawa mong
namali sa daan ng katahimikan.
--At di ka namali, Ernesto ... ang tugon ni Magdalenang ka agad na
lumuhod sa harap ni D. Armando na umi-iyak,--ako'y iyong patawarin.
--Magdalena, pagtindig, at kita'y pinatatawad--ang sulit ni D.
Armando.--At ikaw Ernesto, ang ginawa mong ito'y pinatunayan ang
iyong mabuti at tapat na pakikisama, hinahandugan kita ng walang
hangang pasasalamat, at makaaasa ka sa kapalagayang matalik na
kaibigan. Buhat ngayon, ikaw ay aking kapatid.
At ang tatlong iyong sa pamamaguitan ng isang mahigpit na yakap ay
napagisa ang mga damdamin at puso.
* * * * *
=Kasaysayan ng isang halik=
Sa matalik na kaibigang Marcos de los Santos, lumikha n~g
tugtuguing "Los Literatos Tondeños".
Gabí noon.
Ang bowan na ng mga nakaraang araw ay waring ikinakait ang kaniyang
magandang kulay, ng gabíng iyon ay maliwanag at bahid mang dun~gis ay
wala.
Ang mga bitwin na tila alitaptap, ay tuluyang nan~gawala sa himpapawid
dahil sa liwanag ng buwan.
Han~ging mahinhin at mabanayad ang sa alan~ganin ay pumapaguitna na
nakikisunod at sumasaliw sa gayong kagandahan.
Ang dagat man na sa tuina'y nagbalang gunawin ang sangkapuluan at
guhuin ang mga nagtatayugang tahanan na wari bagáng hinahamon ang
kapangyarihan ni Bathalà, ay mapanatag na lubha ng gabíng iyon: sa
kaniya'y wala man kahit munting bulalás ng gahasang alon.
Lahat ay tiwasay at tahimik.
Samantalang ganap ang katahimikan, sa isang malaking bayang nasasakop
ng Maynila at sa tapat ng isang tindahang tagalog, nan~gakaupo ang
maraming binata at ilang matatanda.
Sapagka't kaugalian na ng lahing Lakandula na ang mga binata't dalaga
ay man~gagliliwaliw sa liwag ng bowan ang karamihan ng binata na nag
upo sa tapat ng tindahang nabanguit ay nan~gagyayaang maglakad sa
liwanag ng bowan.
Yumaon ang mga iyon at doon ay walang nan~galabí kung hindi ang isang
binata at ang lahat ng mga matanda.
Sa di kawasa'y nan~gagusapan ang mga matatanda ng natutungkol sa
pagtugtog ng violin.
--Dine sa atin--ang sabi ng isa doon na wawalungpuin ang gulang, ay
may sumipot na isang violinistang hanga n~gayon ay hinahan~gaan ng
tanang makaririn~gig sa kaniya.
--Ah, si Dario: siya nga; tunay ang tinuran mo,--ang sabi naman ng isa
pa din sa nan~garoroon.
--Datapwa't sa aking wari,--ang kabuhayan ng taong iyan ay nababalot
ng isang malaking hiwaga,--anang na unang nagsalita.
--At bakit naman?--ang tanong ng isa doon.
--Bakit nga naman?--ang mapiling usisa ng isa pa rin.
--Mangyari, si Dario na n~gayon ay magkakaroon na marahil ng 65 taón,
waring di nakikilala ang gawang umibig.
--At bakit po, tio?--ang magalang na tanong ng binatang sapul ng
simulán ng mga matatanda ang usapan, ang boong pakinig niya'y doon na
lamang ilinagak.
--Gayon ang sabi ko, pagka't nakapanggigilalas ang sinapit niyang
gulang na 65 taón ay bagong tao pa, at....
N~guni't ang kaniyang iduduktong ay nawala, sa pagkakataong noon din
ay dumating sa tindahang pinaglilipunan nang isang matandang kaiguihan
ang taas, sunod sa moda ang suot na damit at kahit sa mukha niya
nagsisimula na ang pan~gun~gulubot nang balat, ay di pa din yumayaon
ang m~ga badha nang kaniyang kapanahunan: isa sa mga Magandang
Lalake.
Bitbit niya sa kaliwang kamay ang isang kaha ng violin.
--¡Magandang gabí po sa inyong lahat!--ang sabi niya.
--¡Aba, Dario! ¿Saan ka ba nangalin?--ang tanong ng isa't isa sa
nangaroroon, sa dumating.
--Diyan lamang mga kaibigan sa bahay ng isa kong pamanking lalaki na
ikinasal kan~ginang umaga.
--Ang pamankin mo'y napagkikilalang hindi mawilihin sa pagkabagong
tawo na tulad mo--anang matandang naunang nagsalita.
--Tunay nga ang tinuran ninyo--ani Dario;--Datapwa't kung aking inabot
ang gulang na ito sa pagkabagongtawo, ay dahil lamang sa isang
malaking hiwagang hanga n~gayon ay bumabalot sa aking kabuhayan.
--¿Hiwaga?--ang pamaang na tanong ng nan~garoroon.
--¿At alin ang hiwagang iyan?--ang tanong ng isa naman.
--¿Di baga maaring aming maalaman?--ang saló ng isang matanda pa din.
--Kung hindi kayo man~gaiinip ay aking isasalaysay sa inyo.
Sa gayon, ang lahat ay nagsipag-igue ng upo; nan~gagunahan ang bawa't
isa na mapalapit sa magsasalaysay ng kaniyang kabuhayan.
Ang may ari ng tindahan pati, sa gayong nangyari ay nahawa na at nang
matapos mabigyan ng isang luklukan si Dario, ay dalidaling isinará ang
kaniyang tindahan, ng upang hwag magambala ang gayong salaysayin.
* * * * *
Sumandaling tinutop ni Dario ang noo ng kaniyang kamay at pagkatapos
ay sinimulan na ang pagtuturing ng gayari:
"Di na kaila sa inyo na ang aking kabataan ay isa sa mga inahele ng
kapighatian Apat na, taon pa lamang ang aking gulang ng ang sinisinta
kong Ina ay tinawag ni Bathala sa kaniyang sinapupunan. Ang aking Ama
na tapat magmahal, ng makilalang ang aking hilig ay sa pagtugtog ng
violin, ay pinaturuan ako sa isang bantog na guro. Sa pag-aarimuhanan
ng aking Ama, ako na ang pinatutungo sa bahay ng aking guro, n~guni't,
di naman naglipat buwan at ang Ama ko ang sumunod na nalunod sa ilog
Estigia.
"Simula na noon ay nadanas ko ang hirap ng maulila, hirap na di
nakuhang maalis, ng mga paing paunlak ng karamihan, na sanhi sa
kahusayan kong tumugtog ng violin, ang bawa na ay nagsisiwalat.
"Isang araw ng Lingo, dalawa sa aking pinakamatalik na kaibigan,
matapos kaming makasimba, ay niyaya ako sa bahay ng isang mayaman, na
ng araw na iyon ay ipinagpipista ang kaarawan ng kapan~ganakan sa
kaniyang anak. Marami ng panauhin ang inabot namin doon, at sa tanan,
ay ipinakikilala ako ng aking dalawang kaibigan, tan~gi nga lamang sa
pinipista na di namin inabot doon at sinundo ang kanyang mga
kalapit-loob.
"Datapwa't hindi ko natanto at kung bakit simulâ sa mga unang sandali
pa lamang ng aking pagdatal sa bahay na iyon, ang aking pag-iisip ay
umulik-ulik na, at ang puso ko ay nanibago sa pagtibok. Sa gayong
anyo, ay napaupo ako sa isang luklukan, at halos di pa man nagluluwat,
ay siya namang pagdating ng pinipista, na matapos mabiguiang upuan
ang kanyang mga kakilala ay tinungo ang dalawa kong kaibigan at
pinagsabihang:
--"Asa ko'y hindi kayo magsisidaló, ah ...--at sinabayan ng isang
n~giti.
--"Mali ang sapantaha mo,--ang tugon ni Carlos.
--"Siya nga,--kaya't pinasasalamatan ko ang gayon.
--"Angela,--ang sabi ng kaibigan kong Andrés--ipinakikilala ko sa iyo
ang aming kaibigang Dario Reyes, binatang compositor at balitang
violinista,--at sinabayan ng pagtuturo sa akin.
Naragdagang lalo ang aking dinamdam, at sa gayon ay wala akong nasabi
ng abutín ang kanyang kamay kung hindi:
--"Aling Angela, pag-utusan mo po....
--"Ikinagagalak ko po ang pagkakilala sa bantog na violinista,--ang
tugon niya sa akin na sinabayan nang isang titig na kinapapalooban ng
boong kabuhayan at pag-giliw.
"Matapos ang pananghalian, at sa mga sandaling nan~gagpapahin~ga ang
mga masambahin kay Terspcicore, ang tanang panauhin ay nan~gagkaisa ng
paghin~gi nila na tugtugin ko ang isa sa aking maririkit na tugtuguin.
Noon naman ay kasalukuyang ang tanang mawilihin sa "musica" ay walang
tinutugtog kung hindi ang kayayari ko pa lamang na ang pamagat ay
Agonias, at sa pagnanasa ko n~gang makasunod sa pinipita sa
akin ng tanan, ay hiniram ko ang violin ng isang orquesta at kaagad
n~gang tinugtog ang Agonias na sinaliwan naman sa piano ni
Angela. Di pa man halos natatapos ang aking pagtugtog, ng pumulas sa
bibig ng lahat ang salitang: ¡Magaling! Isa't isa ay yumakap
sa akin at ako naman sa kanila, kahit na sa mga labi ay namumutawi ang
n~giti, sa aking puso naman ay isang kalumbayan ang kaagad na
pumaloob.
Sumandaling tumiguil si Dario na waring nahahapo, at pagkatapos na
ininom ang isang vasong tubig na kaniyang hinin~gi, ay itinuloy ang
pagsaysay:
"Ganap na isang lingo ang nakaraan, buhat ng pistahin si Angela. Isang
hapon na magtatakip silim na, ay napadaan ako sa tagiliran ng hardin
ni Angela. Akay palibhasa ng pagnanasang mailuhog sa kaniya ang aking
pag ibig na buhat pa ng mga unang sandaling magkatamang mata ay
namahay na sa puso, ay sinamantala ko ang kaniyang pamumupol ng
sampaguita, at karakarakang binati siya: sumagot naman sa akin ng
malumanay at inanyayahan akong pumasok; anyayang kaagad kong tinupad,
at mga ilang sandali kong ilinuhog sa kanya ang aking pakay.
Palibhasa'y talaga na nga yata ng Diyos na ako'y palarin, si Angela ay
tinangap ang aking pagluhog at binitawan sa akin ang mahiwaga, matamis
at mahalaga niyang "Oo".
"¡Kaylan man ay di ko malilimot ang mga sandaling iyon na
ikinaginhawa ko!
"Sa di kawasa, ng akoy'y nagpaalam na kay Angela, at sagutin na niya
ng: "Hangang sa Jueves irog ko"; siyang paglapit sa amin ng ina ng
guiliw ko at nanglilisik ang matang nagturing na:
--"Angela, hindi ka na narimarim na tawaging irog mo ang dayupay na
iyan?
"Sa gayong pag alipusta sa aking kahirapan, sa dibdib kong mapag bata,
ay waring narin~gig ang piping hiyaw ng aking puso na anya'y:
¡Ipagsangalang mo ang iyong karalitaan!" at dahil sa bagay na ito'y
itinaas ko ang aking ulong nakayuko at nagsabi nang:
--"Da. Amalia, magpakarahan po naman ng pag-alipusta sa aking
karalitaan.
--"Sasagot ka pa;--ang tugon niya sa akin,--Naito ang marapat sa iyo,
at noon din nga ay ipinalo sa akin ng walang patumanga ang isang
palasan na kaniyang tinutungkod.
Sa gayong nangyari, niyakap ni Angela ang kaniyang Ináng kasabay ng
pagsasabi sa akin ng: "Dario, yumaon ka na".
"Sinunod kong dagli ang sabing iyon ni Angela. Kinamakalawahan, nang
pangyayaring iyon, ay tinangap ko ang isang liham ni Angela na gayari
ang nasasabi:
"Irog kong Dario:
"Buhat ng mangyari ang pananampalasan sa iyo ni Ina, ako'y náhiga
na at di tinitigilan ng lagnat."
"Hindi lamang ikaw ang nagdurusa, irog ko; ako man ay sakbibi din
ng kapan~glawan, ako man ay ginigiyagis ng lungkot."
"Kung ako'y kapu-in ng palad at maputi ang aking hinin~ga, ay
makaaasa kang sa mga huling tibok ng aking puso, ang mga hulíng
salitang pupulas sa aking bibig, ay ang n~galan mo, pagka't ang
pag-ibig ko sa iyo ay walang makakatulad at malawak pa kay sa
dagat at himpapawid."
"Huwag mo ngang lilimutin ang iyong iyo lamang na sí,"
"angeling."
"Di masayod na lungkot ang sumaakin ng ang gayon ay matanto at
palibhasa't simula ng gawin sa akin ni Da. Amalia ang pag-hiya, binuo
ko na sa loob ang pan~gin~gibang bayan.
Kinabukasan, at bago pa lamang ipinakikita ni Febo ang mga unang
anag-ag niya, ay iniwan ko na ang bayang ito at tinun~go ko ang
Pangasinan.
"Isang hapon na kasalukuyang ang mga ibong naglalagalag ay tinun~gong
muli ang kanilang pinag-iwang mga pugad; hapong hustong ikapitong araw
ng pagsapit ko doon, walang ano ano'y lumapit sa akin ang alila ko at
sinabing may mga tawong humahanap sa akin; iniutos ko sa kaniyang
patuluyin ang mga iyon, n~guni't nang man~gagsipasok na ang mga bagong
dating ay isang malaking kamanghaan ang umabot sa akin. Nalalaman
ninyo kung bakit? Pagka't ang isa sa mga iyon ay ang iná ni Angela na
nang makita ako, ay nagturing na kasabay ang iyak at yakap sa akin;
--"Dario, patawarin mo ako sa pagkakalait sa iyo: iligtas mo ang aking
mahal na Angela.
"Nang marin~gig ko ang kanyang sinabi ay itinanong ko ang sanhi ng
kaniyang, mga sinabi at noon din nga ay isinalaysay ni Da. Amalia at
ng pinsan niyang Luisa na mula ng hapong ako'y kaniyang linait, si
Angela ay nagkasakit na at ng ikatlong araw ay sinabi na ng medico na
ang tanging kagamutan ng sakít ni Angela ay na sa kaniyang minamahal.
"Sa gayon nga ay isinamo sa akin ni Da. Amalia na huwag na di ako
sumama sa kanila, at dahil sa mapili nilang pag-anyaya ay sumang ayon
na ako.
Samandaling huminto si Dario na waring ina-ala-ala ang tanang
pangyayari na isinasaysay niya.
Lumipas ang ilang saglit at, pagkatapos na silang nan~gagkakaharap ay
uminom sa dulot na matamis at tubig nang may tinda, ay ipinatuloy ni
Dario ang kaniyang pagsasalaysay.
"Kinabukasan, at dahil na wala na nga akong iba pang nasa kundi ang
mamalas ang aking iniibig na Angela, matapos na makakain ng agahan, ay
lumulan na nga kamí sa tren.
"Dalawang oras at kalahati ang itinagal namin sa paglalakbay, at
pagkatapos ay dumating na kami sa bahay ng guiliw kong Angela.
"Nang ako'y anyong tutun~go na nga sa silid ng aking sinta na kasama
si Da. Amalia, ay sinalubong kami ng manggagamot, na nang matantong
ako ang Dario, ay kaagad akong pinagsabihan, ng:
--"¡Kayo palá!... ¡Si Angela'y walang patid ng tawag sa inyo.
"Hindi ako nakatugon ng kaputok man lamang, kaya't ang mangagamot nang
mamasdan ang gayon ay nagturing na:
--"Kayo, tan~ging kayo ang marahil ay makabubuti kay Angela.
"Nguni't nang kaming tatlo ay anyo nan~gang papasok, ay siya naman
naming pagkadin~gig ng hiyaw na;
--"Dario! Dario!... Halika....
"Dagli na nga kaming tumuloy sa kinalalagian ni Angela ng nadin~gig
ang gayon at kaagad kong tinabanan sa kamay kasabay ng pagsasabi
nang:
--"¡Angela, Angela!
--"¡Dario!--ang biglang sigaw niya ng makita ako.--Asa ko'y hindi na
kita makakausap; asa ko'y mamamatay ako ng hindi ka man lamang
makakaabot sabi, n~guni't napagkikilalang dinin~gig ng Dios ang aking
hiling, ... mamamatay ako n~gayon ng tahimik.
--"Angela, bakit mga kaisipang sakdal papanglaw ang pinapamumulas sa
iyong mga labi?--ang sabi ko sa kaniya.
--"Ah, pagka't tanto ko na lumalapit na ang aking kamatayan.
--"¿Kamatayan? ¿Ang bata mong iyan? Ah, hindi, hindi ka pa mamatay.
"Tinitigan akong sumandali ng boong guiliw ni Angela, at pagkatapos
ay nagturing na:
--"Dinaramdam ko ngang lisanin ka at lalo ko pang daramdamin kung
magunitang ako'y dagli mong malilimot, sakaling tumugpa na sa bayang
payapa, nguni't ¿ano ang aking magagawa? Wala na kundi sumang-ayon sa
pasya ng may Likha sa ating lahat.
Tumiguil sumandali, at pagkatapos na wari bagang ang kaunti niyang
lakas ay nakuhang natipong lahat, umubong maka tatlo, at pagkatapos na
matabanan ang kamay ko ng sakdal higpit, ay nagturing na:
--"Dario, ipan~gako mo sa akin na, sakaling ako'y mamatay na, ay hindi
ka mag-aasawa kundi sa babayeng higuit pa sa akin.
--"Hindi lamang iyan, Angela, hindi lamang iyan, kundi, sakaling
ako'y lisanin mo, ay hindi na ako mag-aasawa,--ang tugon ko sa kaniya.
--"¿Tupdin mo kaya ang gayon? ¿Hindi mo kaya pagsisihan?
--"Hindi. Asahan mo.
--"¿Isinusumpa mo?
--"Oo.
"Nang maitugon ko ang gayon, ay ikinawit sa aking liig ang kaniyang
mga bisig na sakdal papayat na, at pagkatapos ay hinagkan ako ng
minsan, isang halik na hanga n~gayo'y nararamdaman ko pa....
"Ang ina ni Angela, na nakikita ang gayon, ay hindi umimik kaputok
man.
"Isang sandali lamang ang yumaon at pagkatapos, ay binawian na ang
guiliw kong Angela ng buhay ni Bathala............................
..................................................................
--¿At, iyan pala ang sanhi ng di mo pag aasawa?--ang turing ng isa sa
mga kausap.
--Oo, iyan ang sanhi ng kung bakit hanga n~gayo'y bagong tao pa ako.
At noon din ay nag paalam na si Dario sa tanang m~ga kausap,
samantalang sa batin~gaw naman ng sambahan ng X. ay narin~gig ang
sampung tunog.