Kii aku ia Kane ma, laua o Kanaloa;
Ia Kauakahi, laua o Maliu.
Hano mai a hai a hai i ka pule,
Hai a holona ka Hapuu e Kalani. 5
Ka makau nui a Maui,
O Manaiakalani kona aha,
Hilo honua ke kaa.
Hauhia amoamo Kauiki;
Hanaiakamalama. 10
Ka maunu ka alae a Hina.
Kuua ilalo i Hawaii,
Kahihi kapu make haoa,
Kaina Nonononuiakea
E malana i luna i ka ili kai. 15
Huna e Hina i ka eheu o ka alae,
Wahia ka papa ia Laka,
A haina i lalo ia Wakea.
Ai mai ka ia, o ka ulua makele,
O Luaehu, kama a Pimoe, e Kalani e. 20
O Hulihonua ke kane,
O Keakahulilani ka wahine;
O Laka ke kane, o Kapapaiakele ka wahine;
O Kamooalewa ke kane,
O Nanawahine kana wahine; 25
O Maluakapo ke kane,
O Lawekeao ka wahine;
O Kinilauaemano ke kane,
O Upalu ka wahine;
O Halo ke kane, o Koniewalu ka wahine; 30
O Kamanonokalani ke kane,
O Kalanianoho ka wahine;
O Kamakaoholani ke kane,
O Kahuaokalani ka wahine;
O Keohokalani ke kane, 35
O Kaamookalani ka wahine;
O Kaleiokalani ke kane,
O Kaopuahihi la ka wahine;
O Kalalii la ke kane,
O Keaomele la ka wahine; 40
O Haule ke kane,
O Loaa ka wahine;
O Nanea ke kane,
O Walea ka wahine;
O Nananuu ke kane, 45
O Lalohana ka wahine;
O Lalokona ke kane,
O Lalohoaniani ka wahine;
O Hanuapoiluna ke kane,
O Hanuapoilalo ka wahine; 50
O Pokinikini la ke kane,
O Polehulehu la ka wahine;
O Pomanomano la ke kane,
O Pohakoikoi la ka wahine;
O Kupukupunuu la ke kane, 55
O Kupukupulani ka wahine;
O Kamoleokahonua ke kane,
O Keaaokahonua ka wahine;
O Ohemoku ke kane, O Pinainai ka wahine;
O Mahulu ke kane, 60
O Hiona ka wahine;
O Milipomea ke kane,
O Hanahanaiau ka wahine;
O Haokumukapo ke kane,
O Hoao no ka wahine; 65
O Lukahakona ke kane,
O Niau ka wahine;
O Kahiko ke kane,
O Kupulanakehau ka wahine;
O Wakea la ke kane, 70
O Papa ka wahine.
Hanau ko ia ka lani he ulahiwa nui.
He alii o Pineaikalani, ko kupunakane;
Hanau ka lani he alii;
Hua mai nei a lehulehu; 75
Kowili ka hua na ka lani;
Lele wale mai nei maluna.
Ka leina a ka lani weliweli.
He alii pii aku, koi aku, wehe aku,
A loaa i ka lani paa ke alii. 80
E Ku e (Kualii), he inoa.
Ina no oe, i ona?
O Ku o ke koi makalani!
Kakai ka aha maueleka,
Na Ku! kohia kailaomi e Ku! 85
Kai Makalii, kai Kaelo,
Kai ae Kaulua.
Ka malama hoolau ai a Makalii
O ke poko ai hele, ai iwi na.
Ka pokipoki nana i ai ka iwi o Alakapoki-e 90
O ka makua ia o Niele o Lauineniele,
O kanaka o ka wai.
O Ku, ke alii o Kauai.
O Kauai mauna hoahoa,
Hohola i lalo o Keolewa. 95
Inu mai ana Niihau ma i ke kai-e.
O Kiki ma ka kai Keolewa.
O Kamakauwahi ma ka kai luna e
O Hawaii.
O Hawaii, mauna kiekie. 100
Hoho i ka lani Kauiki;
Ilalo ka hono o na moku,
I ke kai e hopu ana
O Kauiki.
O Kauiki i ka mauna 105
I ke opaipai, e kalaina e hopu ana—
O Kauai.
O Kauai nui kuapapa,
Noho i ka lulu o Waianae,
He lae Kaena, 110
He hala o Kahuku,
He kuamauna hono i kehau Kaala,
Noho mai ana Waialua i lalo-e—
O Waialua ia.
O Mokuleia, Kahala ka ipu, 115
Ka loko ia mano lalawalu,
Hiu lalakea o Kaena,
Mano hele lalo o Kauai-e—
Olalo o Kauai, kuu aina,
O Kauai—. 120
Ke holo nei Ku i Kauai
E ike i ka oopu makapoko o Hanakapiai.
Ke hoi nei Ku i Oahu-e—
I ike i ka oopu kuia, ia
Hilahila o Kawainui 125
E lana nei iloko o ka wai.
A pala ka hala, ula ka ai-e—
He hailona ia no Ku,
Ua pae mai-la-o Kauai!
O Kauai nui moku lehua, 130
Moku panee lua iloko o ke kai,
Moku panee lua ana Tahiti,
Halo Tahiti ia Wakea ka la,
Kolohia kau mai ana Kona i ka maka,
Hooulu ilalo o Kumuhonua, 135
O nakeke ka papa i Hawaiiakea.
O kuhia i ka muo o ka la;
Kau mai ana Kona i ka maka—
Ke kau la Kona,
Ke moe la Kohala. 140
O Tahiti! Ia wai Tahiti?
Ia Ku no.
O Tahiti moku kai a loa,
Aina a Olopana i noho ai.
Iloko ka moku, iwaho ka la; 145
O ke aloalo o ka la ka moku ke hiki mai.
Ane ua ike oe?
Ua ike.
Ua ike hoi wau ia Tahiti.
He moku leo pahaohao wale Tahiti. 150
No Tahiti kanaka i pii a luna
A ka iwikuamoo o ka lani;
A luna, keehi iho,
Nana iho ia lalo.
Aole o Tahiti kanaka; 155
Hookahi o Tahiti kanaka, he haole.
Me ia la he akua,
Me a’u la he kanaka;
He kanaka no.
Pai kau, a ke kanaka hookahi ia e hiki; 160
Hala aku la o Kukahi la o Kulua,
O Kukahi ka po, o Kulua ke ao,
O hakihana ka ai;
Kanikani ai a Manua.
Hoolono mai Manuolanakila, 165
Malie ia wai lanakila?
Ia Ku no.
Ilaila ka ua, ilaila ka la;
Ilaila ka hoku Hikimakahano he alii.
O Kaulakahi ka la, 170
Kaupukahi ka la,
O Puna, o hooilo, o Hana, o lanakila,
O Hooilo, ua ino Pele.
O ka makani! Ia wai ka makani?
Ia Ku no. 175
Puhia ka makani a Laamaomao,
Ke ahe koolauwahine ka makani o lalo
O Kauai ka’u i ike,
O ke kiu ko Wawaenohu,
O ka hoolua ko Niihau, 180
O ke kona ka makani ikaika,
O ka aoa ka makani ino,
Ka makani halihali wai pua kukui,
I lawe ia la e Lonomuku,
Pa ilalo o Hanae 185
Oia koolauwahine o lalo o Kauai
E pa ka i Wailua la la.
O ka hoku! ia wai ka hoku?
Ia Ku no.
Iluna ka ua o Puanalua 190
Ku i ke kao Maaiku hoolewa
Ka wae o ke kaina,
Oiliili lupea na hoku mahana elua.
He ua kona me ka makani,
Ku i ke kao Maaiku hoolewa 195
Ka wae o ke kaina
O ka ua, ia wai ka ua?
Ia Ku no.
I moea ka ua i Kunaloa,
I pakakahi ka ua i ka ili, 200
Iliki ka ua i Kananaola,
Pahee Mahiki ke ka la,
Ua lu ia ka ua e Hina,
Haalulu ai lalo o Maheleana.
O ka punohu o ka ua kai Kahalahala, 205
O ka pokii o ka ua,
E ua ka i ka lehua la,
O ka la, ia wai ka la?
Ia Ku no.
I puka ka la ma Kauiki, 210
Hawewe ka la i ka Upilialoula,
Ke kohokoho la kamalii,
Ke na’u na’u la ka la,
Ka la kieke pua o Hilo,
O ke kua o ka la kai hulihia iluna, 215
O ke aloalo o ka la kai lawea ilalo,
O ka malu o ka la kai kaa iloko,
O ke aka o ka la ke hele nei maluna o ka aina
A kau aku i Lehua la la.
O ke kai! ia wai ke kai? 220
Ia Ku no.
I nui mai kai i Tahiti,
I miha kai i ka aina,
I lawea kai i ka lima,
I hiki ke oho i ke kai, 225
I ehu ke oho i ke kai liu,
I pala ke oho i ke kai loa,
I lelo ke oho i ke kai kea.
He kai kuhikuhinia ko ka puaa,
He kai lihaliha ko ka ilio, 230
He kai okukuli ko ka moa,
He kai ala ko ka anae.
He kai hauna ko ka palani,
He kai heenalu ko Kahaloa,
He kai hului ko Kalia. 235
He kai hele kohana ko Mamala,
He kai au ko Kapueone,
He kai kaha-nalu ko Makaiwa,
He kai ka anae ko Keehi,
He kai elemihi ko Leleiwi, 240
He kai awalau ko Puuloa,
He kai puhi nehu, puhi lala,
Ke kai o Ewa e noho i ka lai nei,
Na Ewa nui a Laakona,
Ku i ke alai ka ua i ka lani, 245
Kai apukapuka Heeia,
He kai ohee ko Kapapa,
He kai oha i ke Kualoa,
He kai aai ko Kaaawa,
He kai ahiu ko Kahana. 250
I wehe kai ia Paao,
Ikea Paao i ka waihi,
Ikea ka hiwa mai lalo Kona,
O ka Hiwa ia, mai lalo Kona,
He a’u he koi, he aha he pale, 255
E kii e hoa e lanalana,
E kua i kumu o Tahiti-e,
O ua mai Hilo.
Ke kuee nei na opua ua o Maheleana-e,
O ua mai kanakea, 260
Ilaila ka ua a malie,
Lola loa ai ka makani,
Haiki ka make a ka ua,
Hakookoo ana Mahiki i ka puukolea,
Aia Mahiki ke ka la. 265
I loko o keia wa a Kapaahulani e heluhelu la i keia pauku, i mai la ka
pukaua o Kualii iaia: “E apa ana kakou i keia kaua i ke aha? Kai noa he
hoouka ae ka kakou i keia wahi kaua uuku.” Ia manawa olelo aku o
Kamakaaulani, ke kaikaina o Kapaahulani, i ka pukaua: “E kali paha ka
hoouka o ke kaua, ke loaa mai la hoi ka inoa o ke alii; nolaila e pono
kakau ke kali aku; ina i hana mai kela i ko Kualii mau kupuna mai ka po
mai a hiki ia ianei (Kualii) alaila e hookuu aku, aole e kaua.” A e
like me ka olelo a Kamakaaulani, pela no o Kualii i hoolohe ai. Aka, o
Kapaahulani, aole oia i hooki i kana hana ana i keia mele, ka mea i
kapaia he pule.
O Opuukahonua, o Lolomu, o Mihi,
O Lana ka wahine.
Noho Wakea noho ia Papa,
Noho ia Kanananuukumamao,
Hanau ka naupaka, ku i ke kahakai, 270
O Ohikimakaloa ka wahine,
O Hoopio, o Hulumaniani,
Ku i ka ena, anaia ilalo.
O Mehepalaoa,
O Naholo, 275
Mehe kai olohia a Manu,
Oia alakai honua Ku.
O Lanipipili, O Lanioaka,
O Lanikahuliomealani,
O Lono, o Hekilikaaka, 280
O Nakoloailani,
O Kailolimoana, O Waia,
O Hikapoloa,
O Kapoimuliwaa,
O Kane, 285
O Ahulukaaala,
O Kaneikamakaukau,
Alua anahulu wau ia oe e Ku-e;
E Kualii.
Eia ke paia ai o Kapaau, 290
He kanaka o Wawa kai kapua.
Kea pua ko o Hawi,
Eia ke puhi kukui ai o Kukuipahu,
Ka wahine wahaula ke ai i ka ina o Makakuku,
Eia ke kanaka pii pali 295
Haka ulili o Nanualolo,
Keiki kia manu-e—
Kau kia kia manu o Lehua.
O Kuku, o Aa, o Naio,
O Haulanuiakea ke koi, o Hinaimanau; 300
O Paepae, o Manau ka wahine,
Hanau ka naenae noho kuamauna
Ka hinihini kani kuaola,
Hakina iho i ka wae mua,
O Molokai ua naha ke ’na, 305
Haalele aku Kanaloapuna,
Kanaloa a Waia,
O Make holo uka,
O Make holo kai.
Hoonalulu ana Luukia, 310
Hoopailua i ka iloli,
I ke kauhua o ke kamaiki
Hanau ka ieie hihi i ka nahele,
O Makaaulii kana wahine.
Hanau ka lupua me ka lau lama, 315
Ku i ke opu o Lono.
O Kapolei ka wahine,
O Ku kaikaina i hope ka lanalana,
O Kukonaihoae, o Ku,
O ke kai mahuehue, 320
Mehe kai e haa aku ana Ku.
Eia ka wahine peeki
Uhi lepo o Keaau,
Ka umeke hoowali ’na lepo,
Mehe hako la ke ala, 325
Eia na huakai hele
Alanui ka kanaka.
Wali ai ka lepo o Mahiki,
I ka paala a ka wawae.
O Kapapaiakea, o ka nalu o ka inaina, 330
O Kauhihi i kana wahine,
Hanau koa waa ku i ka nenelu,
Kalaia ka ipu i ke kai aleale,
Kalaia o Hinakapeau,
Loaa mai o Ukinohunohu la, 335
Ukinaopiopio, o Moakueanana,
O Kalei, o Keelekoha,
O ke ’kua maka holo lalo,
O ke kau i luna Kahualewa,
Ako lipoa o Kanamuakea, 340
O ke kai akea
O ka moana akea.
O Hulukeeaea
O Hauii, o Hauee,
O Hauii nui naholoholo, 345
O Hauii kai apo kahi,
Kai humea mai ko malo e Ku.
No Ku ka malo i ke kaua haa oe.
Oia i luia, ka umu mehe awai la.
Eia ka uhuki hulu manu, 350
Kau pua o Haili,
Na keiki kiai pua,
Ka lahui pua o lalo.
Eia ka wahine ako pua,
Kui pua, lei pua, kahiko pua o Paiahaa, 355
Ke uhai mai nei i ke ’kua,
A pau mehameha Apua.
Kauia ka makani, hiamoe-la-e—
Moe ua makani, hiamoe la la-e
I ka papa o Kukalaula. 360
O Uliuli, o Maihea,
O Kahakapolani ka wahine,
O Kaukeano, o Mehameha,
O po ka lani i ka ino;
He ino ka lani ke wawa nei ka honua, 365
I ka inaina o kalani.
Hoonaku, hookaahea, hoowiliwili,
Hoonahu, hoomamae,
Hookokohi ana iloko o Hinaiaeleele.
Hanau ka maua Ku i ka nahele, 370
Hanau ka ouou kani kuaola,
Puka ke kamahele
Ku i ke alo o ka hakoko.
He pukaua na ke alii, he kaua.
He wai kaua o Ku no ke alii, 375
He kaua na Ku,
E uhau ana iluna o Kawaluna.
Ihea, ihea la ke kahua,
Paio ai o ke koa-a?
I ka i kahua i Kalena, 380
I Manini, i Hanini
I ninia i ka wai akua,
I ko hana i Malamanui
Ka luna o Kapapa, i Paupauwela,
I ka hilinai i ke kalele, 385
Ka hala o Halahalanui maauea,
Ke kula ohia ke Pule-e,
Ke ’kua o Lono o Makalii
Ka lala aalao Ukulonoku,
No Kona paha, no Lihue. 390
No ka la i Maunauna,
No ka wai i Paupauwela,
I ulu haa lilo i Nepee,
A ka hauna o Aui.
Kikomo kahuna i kakua laau, 395
Komo Ku i kona ahuula,
Ka wela o ka ua i ka lani,
Ka la i Kauakahihale,
Ula ka lau o ka mamane,
Ke koaie o Kauai; 400
He pili kai ihi ia e Ku,
Ka aloalo o Kamaile,
Ka nalu kakala o Maihiwa,
Pania ka wai i Halapo,
Ka naha ilalo o Eleu. 405
Huki kaua a moa i ka lani,
Me he hee nui no kuahiwi;
Ka hee na o Hilo ia Puna,
Aia ma Hilo Peahi;
Ula ka wai i Paupauwela, 410
Ke kilau o Malamanui,
Ka moo kilau i Kapapa.
Kui ka lono ia Haalilo,
Haua aku la ko kaina;
Hahaki Haalilo i ka manawa; 415
I kai muku kahuna ia Ku;
I la ka mawa ia Ku,
I keiki a Haalilo.
Eia Malanaihaehae,
Kama a Niheu kalohe, 420
Ke pani wai o Kekuna,
He mee nei no ke kanaka,
Ke pu nei i ka aahu,
Ke lapa nei i ka lauu,
Ka laulau o ka palau, 425
Eia Haalilo-e!—
O Ku no ke alii.
Aloha kukui peahi i na leo paoa;
Ua oa ka maka o ka ilima make,
Nonu i ka malama o Makalii; 430
Ia Makalii la pua ke koolau,
Pau i ke hau o Maemae.
He mae wale ka leo o ke kai o lalo,
Hoolono uwahi o Malamanui,
Ia ai ku i ka uwala, 435
Kauwewe kupukupu ala o Lihue.
Kupu mai nei ka manawaino e Ku-e
Hanau mai a me Kalani wale la;
O Ku no ke alii.
He pu hinalo no Ku i Kamakoa, 440
Oi lele Ku i ka pali,
Mai pau Ku i ke ahi,
O keaha la kau hala e Ku?
O ke kua aku i ka laau,
O ka luukia ana o ka pau, 445
O ke ahina ana o ke oa,
O ko Ku ia o kona hoa haele
Kaua i ka la.
Aai ai Ku i ka unahi pohaku,
Ola Ku i ka ipu o Lono 450
I ka ipu a Kupaka,
O Ku no ke alii.
O Kailua makani anea oneanea,
Makani aku a Hema,
He mama wale ka leo ke uwalo mai-e— 455
E o ianei o Kalahuimakani,
E ku mai oe i ka hea i ka uwalo,
Mai hookuli mai oe;
O ke kama hanau
O ka leo kai lele aku la i waho, 460
Kai no i waho ka paio,
Pale aku la ilaila;
Hoio mai ika hale liliia,
Mehe leo la ko ka aha,
Ke kaunuia la ka moena, 465
Ke kapa me ka aahu,
Ke hea wale la i ka uluna-e
Aole ia he kanaka.
O maua no na kanaka.
I keia manawa, a Kapaahulani i hea ai: “E ku mai oe i ka hea, i ka
ualo, mai hookuli mai oe.” Ma keia kaukau ana, ia manawa ku mai la o
Kualii me ka paa i ke koko; na Kualii i ku mai, hele pu mai la me na
koa o na aoao elua o ko Kualii puali no; i nana aku auanei ke kaua o
Koolauloa mai, aole i kana mai a ka nui o ke kaua a Kualii. Ia manawa,
iniki aku, iniki mai ka puali o Koolauloa mai, me ka olelo iho: “Ike
wale ke kahuna; eia ka ua puni io kakou i ke kaua.” Alaila ia wa, ke
nalu la na pukaua o ko Koolauloa kaua mai i ka pilikia.
I kela manawa a Kualii e amo ia la iloko o ke koko, aole nae i hooki o
Kapaahulani i kona kahea ana i ka inoa o Kualii, nokamea, o kana kahea
ana mai no mai kinohi mai, o kana hea iho la no ia me ka hoomaha ole a
hiki i ka hui ana o na kaua elua.
Ia Kualii i kela manawa, hea mai la o Kapaahulani ma ka hoohalike ana
ia Kualii i mea e like ai, aole nae he mea e like ai. Aka, o ka mea i
like ai o Kualii ma ka hoohalike ana, o Keaweikekahialiiokamoku ke alii
o Hawaii. Nokamea, ua oleloia, he akua o Kualii. Ina e hele o Kualii
mai Kahaluu aku a hiki i Waialua, maloko o ke kai, alaila maloo ke
kohola.
A o Keaweikekahialiiokamoku hoi, ina e holo oia me kona mau kanaka i ka
lawaia, a ina i makewai na hoewaa, alaila, olelo aku ia Keawe: “E!
makewai makou.” Alaila ukuhi ae la na hoewaa i ke kai iloko o ka waa,
alaila hoi ala mai la hoi o Keawe, mai luna mai o ka pola o na waa a
noho i ka noho-ana, hoolei loa na wawae iloko o ke kaina liu, alaila,
ua manalo koke ke kai, a lilo iho la i wai no na hoewaa; pela i lilo ai
o Kualii i mea like me Keaweikekahialiiokamoku.
Eia malalo iho ke mele o ia ano:
Aole i like i ka hala wili, 470
Ke naio laau kekee,
Ka auka a hihi ku makua ole,
Ke kawakawa i keekeehia,
Ka hinahina i ka makani
Hele ana e hio, e hina-la— 475
Aole i like Ku.
Ua like paha ka ohia,
Ka lehua i ka wao eiwa,
Ka laau hao wale ku i nahelehele,
Aole i like Ku. 480
Aole i like i ka ekaha,
I ka ekaha ku i ka moena,
Me ke Kiele, me ke ala,
Me ka olapa lau kahuli,
Me ka pua mauu kuku, 485
Hina wale, hina wale-la—
Aole i like Ku.
Ia ua hoohali kehau,
Mehe ipu wai ninia la,
Na hau o Kumomoku; 490
Kekee na hau o Leleiwi,
Oi ole ka oe i ike
I ka hau kuapuu.
Kekee noho kee, o Kaimohola,
O Kanehili i Kaupea-la 495
Aole i like Ku.
Aole i like i ka lipoa,
Ka nanue ai a ka ia,
Ka lipahapaha o Waimea,
Ka limu kau i ka laau, 500
Ka elemihi ula i ka luna o Kaala-la
Aole i like Ku.
Aole i like i kukui,
I kukui ili puupuu,
Ili nakaka i ka la, 505
Mehe kanaka inu i ka awa la,
Ka mahuna o kukui o Lihue la,
Aole i like Ku.
Aole i like i ke aalii,
Ka poholua laau ala, 510
Ka maile hoe hoi i Maoi,
Ke kaluhea o Kawiwi la,
Aole i like Ku.
Aole i like i ke kokio,
I ka hahaka pua maoia, 515
Ke kahuli pua i ka paka-la.
Aole i like Ku.
Aole i like i ke kawau,
I ke kalia ku ma ka waha,
Ai mai ka mahele he kanaka, 520
He moku, he au, he aina la,
Aole i like Ku.
Aole i like i ka naia,
I kona ihu i kihe i ke kai,
Kona kino i kai; o ka mano la 525
Aole i like Ku.
Aole i like i ke kokio
I ka hawane, ai pua lehua
Ka oo, manu i Kaiona-la
Aole i like Ku. 530
Aole i like i ka puaa,
I ka weke lao a ke akua,
Ka ulu kanu a Kahai;
Oi ole ka oe i ike,
Ka wahine pau mao 535
I ka luna o Puuokapolei-la?
Aole i like Ku.
Aole i like i ka wiliwili,
Kona hua i kupee ia
Ka oiwi ona i hee-a, 540
Kona kino i kai o ka nalu la, heenalu,
Aole i like Ku.
Aole i like i ka pa a ka makani,
E nu ana i ke kuahiwi,
Kakoo ana ka hale o Koolau, 545
Lawalawa ana a hina i ka makani,
Ka mokoi hoolou a ka lawaia,
Ka pa o Manaiakalani-la,
Aole i like Ku.
Aole i like i ka mamaki, 550
I ka hialoa maka o ka nahele,
Ka maka kohikohi laalaau;
Ke a maka ulii, maka ehu,
I ehu i ke alo o Kuehu,
I ke ala ihi, i ke alaloa, 555
I ke alaloa e heleia la-la,
Aole i like Ku.
Aole i like i na laki,
I ka laki pala o Nuuanu,
I heheia e ka ua e ka makani a helelei. 560
Ka laki pala i ka luna i Waahila-la.
Aole i like Ku.
Aole i like i ka Waahila.
Ia makani anu o Kahaloa,
E lu ana i ka pua kou, 565
E kui ana a paa ia,
E lei ana i ke kai o Kapua-la,
Aole i like Ku.
Aole i like i ka maniula,
Ma ke kia ula o na manu la, 570
Me ka pa lei o ka hala-la,
Me ka pua o ke kaa,
Lau kani o Ku-la
O Ku no ke alii,
Aole i like Ku. 575
Aole i like i ka makole,
Ia laau kewai nui,
E hihi ana e ka lihilihi-la
Aole i like Ku.
Ua like; 580
Aia ha kou hoa e like ai,
O Keaweikekahialiiokamoku,
O Keawe, Haku o Hawaii-la.
He awaawa hoi ko ke kai,
He mananalo hoi ka wai, 585
He welawela hoi ko ka la,
He mahana hoi ko kuu ili
Ko kuu kane o Nininini ke wai
O Pulele la. Ua like?
Aole i like Ku. 590
Aole i like nei lani,
I ka hoohalikelike wale mai;
He kanaka ia,
He akua Ku,
He ulele Ku mai ka lani, 595
He haole Ku mai Tahiti,
He mau kanaka ia eha.
Ewalu hoi nei kanaka,
O Ku, O Lono, O Kane, O Kanaloa,
O Kanemakaiahuawahine, 600
O Haihaipuaa, Kekuawalu la,
Ua like.
O Kona la, ua wela ka papa,
Ua keehu o ka la,
Ua wela ka hua o Umulau, 605
O Kalanipili, o Hooilo,
E a’e, e puka ae ka la;
Ka mana o Kuleonui
Haawia mai ai ka la;
Mahana ai na ’lii aua o Kona. 610
[Ua loaa keia malalo iho, mai a S. M. Kamakau a i ke Kuokoa, ma ka
malama o Mei, 1868, ma ke ano he panina no ke mele maluna ’e, a oia
nohoi ka “hapa i kakau ole ia” i oleloia e C. J. Lyons iloko o kana
(ame ka Lunakanawai L. Andrews) unuhina o ke Mele o Kualii, i hoolahaia
’i. Ua hoakaka o Fornander ia mea ma kana Buke Pol. Race, Buke II, aoao
284, aka, aole nae i hoopili mai i ua mea la me kekahi unuhina ano okoa
ae, ma kana hoopuka hou ana i ua Mele la, ma ke ano he Pakui no ua Buke
II la, mamuli hoi o kona kanalua i ka oiaio o ia mea. Me ke kanalua ole
i kona manao ma keia ninau, e lilo ana ia mea maanei i keia wa a ma
kekahi wa aku paha mahope, i kakoo ikaika i ka inoa ame ke kaulana o
Kualii, ma o kekahi mea kakau moolelo la o kona lahui ponoi.—Luna
Hooponopono.]
HE MELE NO KUALII.
Akahi kalani, alua kalani,
Akolu kalani, aha kalani,
Alima kalani, aono kalani,
Ahiku kalani, awalu kalani,
Aiwa kalani, umi kalani ia Ku. 5
Ia Kuikealaikauaokalani, a puni.
Akahi koa, alua koa,
Akolu koa, aha koa,
Alima koa, aono koa,
Ahiku koa, awalu koa, 10
Aiwa koa, umi koa,
Ia Kalanikahimakaialii,
I ke keiki koa o Maui a puni,
Owa Kauakahi-akahi,
Kuihewa i ka lua-alua, 15
He kolu Kaihikapu-akolu,
He ha Kukawelo-aha,
Lononuiakea i ka lima-alima,
He ono Kahoowaha-aono,
He hiku ai Kapua-ahiku, 20
He like Hoalani-a like,
He iwa kahakai o Hua,
Kuukahakai e paiai a puni
Puni Kahiki ia Kalani.
I ka lele a ke koae nui, 25
A ke koae lele kau maluna.
O Kapiiohookala—ni,
Ua ai oe i ka aina
O Waialua, O Waimea,
O na wai aloha a Kalani, 30
Ua hee Kupihea,
Aia i kai i ka moana,
Nana ka maka i Oahu.
Me he ipuka no ka hale la,
Ke kowa o Pohakea 35
Ke ku a Maunalahilahi,
Ke holo ana i Kaneilio.
Panee la-e-panee,
Panee aku a Waihee,
Pae no i Kapahukukui, 40
Hopu no pahu i ka laau a puni;
Hookaa-la-e-hookaa
Hookaa na waa makai,
Kau oe i Maeaea.
Haawi o Kaweloiki a Aila, 45
O na ai o Kamananui,
O na ai o Palaa.
Kani ko pihe i Nahuina,
Kihewa a Kanealala.
O keiki a Kaiao nui, 50
O ka puaa i ka Moi,
O ka haku-ne i ka nene,
U o ka ua’u, li-o o ka li-o,
A o ka ao, hou ka houhou,
Ke anunu, ka ekekekeiau-e, 55
Awihi ka iole, heo ka pueo,
Owa ka aukuu, aeae Koloa,
O Waikoloa ia Keawewaihe,
Pohakulepo pae mai ka manu,
Iloko o ka poopoo, 60
Ka ao ka ao-e—, ka li-o— ka lio-e.
Kakakai honua, puaoao,
Ai nui, pale kahawai kaakiko e,
Ka makauakahi o Ewa,
Ua puni ka ia o Mokumoa, 65
Ua kau ia i ka nene,
Ua haa kalo, haa nu,
Haa ka ia o Kawelo,
Haa na uala o Pahua,
Haa ka mahiki i Puukea, 70
Haa ka ununu i Peleula,
Haa Makaaho i ke ala,
E Ku-e-ma Kekaha ka ua e Ku,
I ai na ka ia o Maunalua.
Ua nana ia Kekuapololi, 75
Hoae ia i Puuokalalau,
Naueue Koolau,
E Ku e Kalamahaaiakea,
No Kalama no ia aiua,
He aina noho mau i Kailua, 80
Hoomaka lealea aku Waimanalo,
E kii e peku o Kaneohe.
Mai Mahinui a Haakalo-e
A ai o Kuikealaikauaokalani,
Ma ke kua, ma ke alo a puni 85
A Kahiki ia Paumakuakalani,
A Kahiki i Keakeaau o ka lani,
Ia Wakea ka lani, a malu Kahiki,
Malumalu Kahiki.
I ke ao ua o Maheleana-e— 90
Amaama ka Kauai
Ua hiki ma Puna mawaho,
Ma Kau, i Hilo,
Ua ikea ka like o ka aina,
E kekahi alii hua o ka lani, 95
A Keakaliilani o Waipa,
O loohia oe e Kipu, ahiahi o Palaau,
E ke kiu ahiu ilalo o Kahana,
Hoolawa i kekahi alii,
E puni e Kalani-e-ko aina-e— 100
A Kaiwi i Kekuapolo-li—
A ka wai i ke hoomanalo,
Ke kai kalua i ka manawa,
Ka ohe oki i ka ili,
O Ka maka o ka ua o Haao, 105
A ka hee i ka ua alaea o Kii,
A ke kanaka luu hala o Halakua,
Ka wai i ka hee moana
Ka ai ka hoea ana
Ka wai hole a ka ili 110
I ka wai e hookane ana,
Ka hakipuu i ka manawa,
Ka loana o ka aina
Ka awa loha i ka ili
O ka maka i ka ua o Haao. 115
A ka hana i ke ka wailehua o Hilo,
A ka luuluu i ke hoaloha,
A ka puhee miki i kai
A ka aha i ke hili a paa
O ka paa i ka hoolua, 120
O ka hoolua i ka hoonui
Hiki ka pona i o honau,
O ma i ka hookaona,
O ke kaa ma i ka wela
O kai a Alapai inu a maloo 125
Papau kai e Koholalele,
O Malae i ka ie waa,
Me ka ie waa i kai,
O Malae i ka hookahana,
I ka pae puu e loaa, 130
O Keana kai akea,
O ka hoohukuhuku i ka hala lei,
I ka hala lei o Puna.
Uaua hiki kona, iluna ka malie,
Ke hele ae la e Kuhoopepelaualani 135
Hele ae o Kaipunui ko aina-e—
A ka opana i opanaiki
A ka oio e hana, e lomia mai la,
Holo ka oo alahee a ka mahiai,
E mahiai mai la, 140
Holo ka o i ke kia manu,
Ka pili apane o ka nahele
Ua wele i ka la na mauu pili
I ka la o Makalii,
A ka pahukauila i ke kanaka pahipahi, 145
O Wailoa ia i na hoa i ka olelo
O ka hookauna i ka la o lalo he malie.
A ka pupu o ka awa ua o Maheleana-e,
A ka wai i ke hoea ’na
A ke kukui o Hapuu ke hele ia, 150
O ka pupu e loa ke pae ia
O ka punaunu inai o ka nenue
O kuu palauhu wauke
Alai hoihoi o ka makani
A ka wai i ke hooloa 155
A ka pa i na muliwai
I ka mana kai e nui,
Hina kokea i na lua wai
Malino o Hikiau
A Kailikahi i ka ili hoaaloha, 160
Ka aukuu i o Mokupaoa,
Kawaihaipai lehua o ka holo.
A Kealia manu o Anahola
A keena i ke ahu a Kupihea
I kona au. 165
Hele ae o Kaipunui ko aina-e—
A Kaula i ka pali ua o Hanalei.
A ka ha o ka leo
I ka aukai o lalo he malie,
A ka ohiki haehae kapa o Waiolono, 170
A ke kanaka kaha nalu o Makawa.
Hihi na maile, hihi i kai o Kua,
A ka wai kulu i ka wai hoanae
A ka maili i ka ohuku,
O ka ohuku i ke hoolae. 175
A ka hawahawa i ka pili a ka ua
O ka ua pili o Hooilo-e-a,
O Kuikealaikauaokalani no ke ’lii.
O Kawelo-e, e Kawelo-e,
O Kaweloiki puu oioi, 180
Puu o Kapolei-e—
Uliuli ka poi e piha nei—o Honouliuli;
Aeae ka paakai o Kahuaiki—Hoaeae;
Pikele ka ia e Waikele—o Waikele;
Ka hale pio i Kauamoa—o Waipio; 185
E kuu kaua i ka loko awa—o Waiawa;
Mai hoomanana ia oe—o Manana.
He kini kahawai,
He lau kamano—o Waimano;
Ko ia kaua e ke au—o Waiau; 190
Kukui malumalu kaua—Waimalu;
E ala kaua ua ao-e—o Kalauao;
E kipi kaua e ai—o Aiea;
Mai hoohalawa ia oe—o Halawa;
E noho kaua i ka lua—o Moanalua; 195
Hoopiopio hau kaua—o Kahauiki;
Hookeekee lihi kaua—o Kalihi;
E pii kaua i ka lama—o Kapalama;
E nunu a paa hoawe—o Hononunu;
Kiki kuu oho ilaila—o Waikiki; 200
Kike ka hua o ka alae—o Waialae;
He wahine oho lupe keia—o Wailupe;
E pii kaua i niu—o Niu;
He wahine heekoko keia—o Koko;
Ouou ka manu o Kaula—o Kuliouou; 205
Ua puni ka moku ia Ku,
Me he kai la, me he wai la,
Me he kai malu la ka hoi;
Ka poe kou i kai e Kahaloa,
Ku ke koa, ku ka o’a, 210
Ku ka lehua, ku ke alii,
Ku ka hele a maua.
O Kuikealaikauaokalani,
A puni—Amama—ua noa.
A pau keia pule ana a Kapaahulani i keia pule, alaila, hui ae la na
kaua elua, a hoomoe wale ke kaua. Ia manawa, haawi ae la kela alii o
Koolauloa i kona mau okana Koolauloa, Koolaupoko, Waialua, a me
Waianae. A lohe ko Kauai alii i ka oi ana aku o ko Kualii akamai i ke
kaua, a me kona lanakila ana ma keia hoouka kaua ana ma Honouliuli i
kula o Keahumoa, ia manawa, holo mai la ua alii nei o Kauai e halawai
me Kualii, a haawi lilo mai la ia Kauai me Kualii, a lilo ae la na moku
a pau ia Kualii mai Hawaii a Niihau.
MOKUNA III.
KAPAAHULANI A ME KONA KAIKAINA O KAMAKAAULANI.
Mahope iho o ka hoouka kaua ana i ke kula o Keahumoa, e like me ka mea
i oleloia ma na Mokuna mua, a o Kapaahulani ke kaikuaana o Kamakaaulani
ka mea ma kela aoao o ke alii o Koolau mai. Hooili ia aku la ka
pomaikai a me ka waiwai ia Kapaahulani, a lilo ae la oia i punahele nui
na ke alii; a haawi ae la ke alii i kona mau aina ponoi no ua
Kapaahulani nei, a ma ka la o ka hoouka kaua ana, ia lakou i hoi ai a
uka o Lihue, hookupu iho la ka puaa, ka ai, a me ka waiwai; a haule
lakou nei i lalo o Waianae, hookupu no ka waiwai.
Ia manawa, olelo aku la o Kapaahulani i ke alii: “Ke ai nei au i ka
waiwai, ke noho la ko’u kaikaina a me ka’u wahine, me ka ike ole mai i
ko’u puu waiwai.” A no keia olelo a Kapaahulani, alaila, wae ae la ka
pukaua o ke alii i mau waa, mamuli o ke kauoha a ke alii, e lawe i ka
waiwai hookupu na ko Kapaahulani poe. A nolaila, ua laweia ka waiwai
maluna o na waa kaulua, a loaa o Kamakaaulani ma Puuloa, a malaila i
haawiia aku ai ka waiwai i laweia ai.
A o Kamakaaulani hoi, mamua o ko laua hookaawale ana ia laua, ua kuka
mua no laua i kahi e noho ai o Kamakaaulani, mahope iho o ka hoomoe ana
o ke kaua; a nolaila no i noho ai o Kamakaaulani ma Puuloa, mamuli o ka
laua kuka mua ana. A ma keia hana a laua ua puni na aoao elua ia laua
mamuli o ka laua nolu ana.
NO KA HOI ANA O KE ALII I WAIALUA.
Ia Kapaahulani i hoi ai me ke alii i Waialua mahope iho o ka haalele
ana ia Waianae, i aku la ke alii ia Kapaahulani: “Pehea na aina a’u i
haawi aku ai ia oe i ka la i hoomoe ai ke kaua i kula o Keahumoa?” I
aku la o Kapaahulani: “E ke alii, aole o’u manao aina, aole no hoi
kekahi mea e ae. Aka, o ka’u mea i manao wale ai he pono i ke alii ke
haawi mai, o ka halepapaa ko’u.” A ike ke alii ua pono ka Kapaahulani
olelo ma ia mea, alaila, lilo ae la o Kapaahulani i puuku nui no ka
halepapaa, ma ka inoa o ke alii.
Alaila, o ka hana a ua Kapaahulani nei, iaia ma ke ano puuku nui no ka
halepapaa, o ka hoouna mau i na mea a pau ma ka halepapaa no kona
kaikaina no Kamakaaulani. A oia ka hookoia ana o ka laua mea i manao
mua ai.
MOKUNA IV.
KA PAPA KUAUHAU O KUALII, MAI A KANE MAI A HIKI IA WAKEA.—Continued.
HUSBAND. KANE. WIFE. WAHINE. CHILD. KEIKI.
Kahai. Hinauluohia. Wahieloa.
Wahieloa. Koolaukahili. Laka.
Laka. Hikawaolena. Luanuu.
Luanuu. Kapokulaiula. Kamea.
Kamea. Popomaili. Pohukaina.
Pohukaina. Huahuakapolei. Hua.
Hua. Hikimolulolea. Pau.
Pau. Kapohaakia. Huanuikalalailai.
Huanuikalalailai. { Kapoea. { Paumakua.
{ Molehai. { Kuhelani.
Paumakua. Manokalililani. Haho.
Haho. Kauilaianapa. Polena.
Polena. Hikawainui. { Hanalaanui.
{ Hanalaaiki.
Hanalaanui. Mahuia. Lanakawai.
Lanakawai. Kalohialiiokawai. Laau.
Laau. Kukamolimolialoha. Pili.
Pili. Hinaaiaku. Koa.
Koa. Hinaaumai. Ole.
Ole. Hinamailelii. Kukohou.
Kukohou. Hinakeuki. Kaniuhi.
Kaniuhi. Hiliamakani. Kanipahu.
{Hualani. {Kalahumoku.
Kanipahu. {Alaikauakoko. {Kalapana.
Kalapana. Makeamalamaihanae. Kahiamoeleaikaaikupou.
Kahiamoeleaikaaikupou. Kapoakaulahailaa. Kalaunuiohua.
Kalaunuiohua. Kaheka. Kuaiwa.
{ Kahoukapu.
Kuaiwa. Kamuleilani. { Kukulani.
{ Hanauea.
Kahoukapu. Laakapu. Kauholanuimahu.
Kauholanuimahu. Neula. Kiha.
Kiha. Waoilea. Liloa.
{ Pinea. { Hakau.
Liloa. { Akahiakuleana. { Umi.
{ Kulamea. Kapunanahuanuiaumi.
{ Makaalua. Nohowaaumi.
{ { Keliiokaloa.
Umi. { Kapukini. { Kapulani.
{ { Keawenuiaumi.
{
{ { Aihakoko.
{ Piikea. { Kumalae.
Keliiokaloa. Makuwahineopalaka. Kukailani.
Kukailani. Kaohukiokalani. { Kaikilani.
{ Makakaualii.
Makakaualii. Kapukamola. Iwikauikaua.
Keawenuiaumi. Koihalawai. Kanaloakuaana.
{ Kealiiokalani.
Kanaloakuaana. Kaikilani. { Keakealanikane.
{ Kalanioumi.
Keakealanikane. Kealiiokalani. Keakamahana.
Iwikauikaua. Keakamahana. Keakealani.
Kanaloaakapulehu. Keakealani. Keawe.
Kaneikauaiwilani. Keakealani. Kalanikauleleaiwi.
Keawe. Kalanikauleleaiwi. { Keeaumoku.
{ Kekela.
Keeaumoku. Kamakaimoku. Kalanikupuapaikalaninui.
Kekela. Haae. Kekuaipoiwa.
Kalanikupuapaikalaninui. Kekuaipoiwa. Kamehameha.
O ka papa mookuauhau mai a Kane mai a hiki ia Kahiko, he
iwakaluakumamaiwa hanauna; a mai a Wakea mai hoi a hiki ia Kamehameha,
he kanahikukumamalima hanauna; alaila e huipu i ka hanauna mamua aku o
Wakea, hookahi haneri me kumamaha hanauna. Aka, aole nae e hiki ke
hoomaopopo, he pono io, a he pololei keia mau papa mookuauhau. Pela nae
ka mea i ikeia ma ka moolelo o Kualii.
He nui na mookuauhau e pili ana i keia mookuauhau alii, e like me ka
papa kuauhau malalo:
KANE. WAHINE. KEIKI.
Kapapaiakea. Kauhihi. Hinakapeau.
Hinakapeau. Ukunohunohu. Ukunaopiopi.
Ukunaopiopi. Maakuanana. Kalei.
{ Kaiakea.
Kalei. Kaeelekoha. { Moanakea.
{ Hulukeeaea.
Kaiakea. Kaehokumanawa. { Hauii.
{ Hauee.
Moanakea. Kauakahikuaana. Kanehoalani.
Iwikauikauanui. Kauakahikuaana. Hauonunaholoholo.
Hulekeeaea. Kahakuakea. Hauiikaiapokahi.
Hauiikaiapokahi. Wahineikapeakapu. { Uliuli.
{ Maihea.
Uliuli. } Kahakapolani. { Kaukeano.
Maihea. } { Mehameha.
Uliuli. Niau. Kahiko.
Kahiko. Kupulanakehau. Wakea.
Ma keia papa kuauhau, he umikumamakahi hanauna mai ia Kapapaiakea mai a
hiki ia Wakea. Ua oleloia nae, o ka papa mookuauhau o Kane, a me ka
papa kuauhau o Kapapaiakea, na ko Oahu nei poe malama kuauhau ia, a ua
ikeia keia mau mahele elua ma ka moolelo o Kualii. A o ka mookuauhau o
Opuukahonua a hiki ia Wakea, mai a Wakea a hiki ia Kamehameha, na ko
Hawaii poe malama kuauhau ia. A ua ike ia pela ia papa mookuauhau ma ka
moolelo o Moikeha. Aka o ka mea i ike mau ia i keia manawa, o ka
mookuauhau mai a Wakea mai a hiki ia Kamehameha, mamuli o ka mea i
olelo ia e Kalauwalu, a me kekahi poe malama kuauhau e ae, a ma ka
hoomaopopo ana i ka oiaio o na mahele mookuauhau, aole he akaka; aka,
ma ka nana ana i ka malamaia ana o na mookuauhau me he mea la, ua
kaawale ko Maui mookuauhau, a kaawale ko Kauai. Aka, o ko Molokai
mookuauhau he okoa. Ma ka malama ana a ko Molokai poe kuauhau, ua
oleloia o Hookumukahonua ke kupuna mua o ko Hawaii nei lahui alii. Aka,
ma ka manao ana o ka poe kakaolelo, mai a Wakea mai no ka hookumu ana o
ka hanauna alii.
MOKUNA V.
NA HOOUKA KAUA A KUALII, A ME NA KAHUA KAUA.
Ua oleloia ma ka Mokuna I ka hoouka kaua ana ma ke kula o Keahumoa, i
Honouliuli, ma Ewa, a i ka nana ana i ka moolelo o Kualii ma kela
mokuna, ua manaoia oia ka hoouka kaua hope loa a Kualii. No ka mea, ma
ka Mokuna II, ua oleloia, ua haawi wale ia mai o Kauai e ko Kauai alii
ia Kualii; nolaila, ua hui na moku aina mai Hawaii a Niihau. Pela i
manao ia ai, oia ke kaua hope loa a Kualii.
O ka hoouka kaua mua a Kualii i hoomaka ai ke kaua nui ma Oahu, oia ka
hoouka kaua ana iluna o Kawaluna maluna aku o Waolani, oia ka luku nui
ana i ula pu ai ke pili o Keanakamano. A penei ka moolelo o ia kaua
ana:
Eha mau alii o Oahu mamua aku o Kakuhihewa, o Lonohulimoku, oia ke alii
o Koolaupoko; a o Lonohulilani, oia ke alii o Koolauloa a me Waialua; o
Lonokukaelekoa, oia ke alii o Waianae a me Ewa; o Lonoikaika, oia ke
alii o Kona, mai Moanalua a Maunalua.
Aka, o Kualii i kona manawa ma Waikiki, iaia e noho ana i Kalehuawehe,
iloko o kona mau la e hookanaka makua ae ana, pono ole iho la kona
manao i ko Kona nei alii; no ka mea, o na kahu ponoi o Kualii, ua
kaniuhu mau lakou no ko lakou hooluhi ia. A no ia mea, hele aku la ua
mau kahu nei o Kualii, a ia Kualii, olelo aku la, me ka i aku: “Ina no
hoi paha ka waawaa o kou kino a he waawaa ikaika i ke kaua, ola nei mau
iwi; aole, o ka waawaa huhewa; kai ka lilo o ka hoounauna ino i na ’lii
e, hele a ukiuki. I ko wa kamalii ka hoi, paeha oe, kai no ko koa i ka
wa kamalii, e mau la ia koa ou. Eia ka he koa ia no ka wa kamalii.” I
aku o Kualii: “Ua kaua, ua loaa mai la ia oukou ka hua e hooikaika ai,
he mau la koe ula ke pili.”
A pau na la o ke kapu heiau iluna o Kawaluna, ma ia po iho, hiki aku la
ke kaua a Lonoikaika iluna o Keanakamano, no ka mea, ua oleloia e
Lonoikaika, ua kipi o Kualii. A oia no ke kumu i hoomoe ai na koa ma ke
kula o Keanakamano. No ka mea o ke kapu heiau ana ia Kawaluna, aole i
kupono ia ia Kualii.
Ma ka pili o ke ao, hoala aku la o Kualii i kona makuakane ia
Kauakahiakahoowaha: “E! Auhea oe, hoalaia aku na kanaka, eia la ua puni
kakou i ke kaua, eia malalo mai o kakou kekahi kaua, a eia ma Koolau
mai kekahi kaua, a eia malalo o Waialua mai kekahi kaua; hookahi wale
no pali i koe o Waolani; nolaila, e hoala mai oe i na kanaka, a e
hoakoakoa mai, no ka mea, ua makaukau wau no ke kaua.”
I aku la o Kauakahiakahoowaha: “Pehea i maopopo ai ia oe ua puni kakou
i ke kaua?” I aku o Kualii: “Ke hai mai nei ka po ia’u he kaua ko ke
ao, no ka mea, ua olelo ae la ke alii o Lonoikaika ua kipi kakou, no ko
kakou kii ana mai nei e kapu heiau ia Kawaluna nei. No ka mea, he akua
nui ka mea nana e kapu keia heiau.”
I aku o Kauakahiakahoowaha: “Auhea oe e Kualii, he nani ia ua hai mai
la ka po ia oe he kaua ko ke ao ana ae, a nolaila, ke olelo mai nei hoi
oe, hookahi pali i koe aole i paa i ke kaua, o Waolani; a eia ko’u
manao, ma ia pali kakou e holo aku ai i keia wanaao, a hiki aku ma
Waikiki.” I aku la o Kualii: “Heaha ka mea e holo aku ai, a holo aku
auanei pakele ina he kaua no keia no ko kakou make; e holo no paha a he
make, e make ana no, a ina no hoi he oia ko kakau, e ola ana no.”
I aku la o Kauakahiakahoowaha, me ka ninau aku: “A e aha kakou?” I aku
la o Kualii: “E noho kakou e kaua.” I aku la o Kauakahaikahoowaha: “Ina
i makemake oe i ke kaua, e kaua no oe; aka, owau nei la, e imi ana wau
i ko’u wahi e pakele ai.” I aku o Kualii: “Mai hele oe, noho iho pela,
ina e hele aku oe, aole auanei wau e ike aku ia oe, make e mai oe i ke
kaua kuhewa; e aho no e noho mai oe a make pu iloko o ke kaua a
Lonoikaika.”
A no ia mea, ua lilo loa ko Kualii manawa i ke kamailio me kona
makuakane ma keia mea a malamalama loa. Ia ao ana ae, i nana aku auanei
ka hana o Kualii, he ula pu wale la no na kanaka i ke pili, ua pani ia
iho ke pili o Keanakamano paapu i na kanaka; ia manawa, hiamoe iho la o
Kualii, aole nae he hiamoe maoli, aka, i mea e maopopo ai i kona
makuakane a me ko laua mau kanaka, ua pololei ka olelo a Kualii ia
wanaao. I na kanaka a me Kauakahiakahoowaha e hiamoe ana, lohe ae la
lakou i ka pihe uwauwa ma kuahiwi mai, ma kahi e kokoke mai ana i
Kawaluna. Nolaila, hikilele ae la o Kauakahiakahoowaha, i nana aku
auanei ka hana, e hoonoho ana ke kaua; i kiei aku ka hana ia lalo o
Waolani, e pii ana ke kahi maha o ke kaua i Puuiwa; e iho mai ana hoi
ko Koolau kaua i Kaniakapupu, a o kekahi maha hoi o ko Koolau kaua mai
aia ma ka pali o Kalihi, ke pii aku nei hoi kekahi maha o ko Kona aku
nei kaua a hookui me ko Koolau kaua mai, alaila puni o Kualii.
A ike ae la o Kauakahiakahoowaha i keia mea, kahea aku la ia Kualii:
“E, auhea oe? He moe mai ka kau, eia la ua puni kakou i ke kaua?” A no
keia mea, pane ae la o Kualii mai loko ae o ke kapa e pulou ana: “I aha
auanei ka’u pono e ala ae ai? Hookahi no paha a’u pono, o ka noho iho
no a hiki mai ka luku; i aha auanei ka kakou make e hele aku ai; oia e,
he wahi hapa kanaka ae a lohe mai i ka olelo, e pono ai ke hele aku i
ke kaua. Malia paha aole no no kakou keia kaua.”
Ia kakahiaka, ike ia aku la kekahi luna i hoounaia mai, mai o
Lonoikaika mai, a hele aku la a halawai me Kualii, me ka olelo aku: “He
kaua ko keia la.” A lohe o Kualii i keia olelo a ka luna, alaila i aku
la i ka luna: “I hoouna ia mai la no hoi oe i ke aha? Ina no hoi paha e
makemake no ke kaua, aole a’u hana aku, kai noa ua ike mai la no ia
aole wau i a’o i ke kaua; a i mea aha no hoi ia o ke kala ana ia Oahu
nei a puni e kii mai ia’u e kaua ai? Ua pono no hoi ia ina la he hala
kekahi; me ia hala ole no ka, o ke kii mai la no ia e luku i ke kamalii
aole i oo ka iwi. E hoi oe a olelo aku ia Lonoikaika i kuu hewa.” I mai
o Hema ka luna: “Ua lohe au i ko hewa. O ka lilo ana o ka heiau nau e
kapu, aole ka i kupono keia heiau ia oe, he akua ka ka mea nana e kapu
keia heiau.” I aku o Kualii: “O hoi a hai aku ia Lonoikaikaole, na’u e
kapu keia heiau.”
Hoi aku la o Hema, a olelo aku la i ke alii: “I i mai nei o Kualii, e
hoi mai au a olelo aku ia oe, penei oia i olelo mai nei: ‘E hoi oe a ia
Lonoikaikaole, na’u e kapu keia heiau.’ A pela mai nei oia i olelo mai
nei ia’u.” A lohe o Lonoikaika i keia olelo a Hema, ia manawa, aole o
kana mai a ka huhu o Lonoikaika, me ka i iho: “Eia ka oia wahi keiki
ma’i lewalewa ko’u mea nana e olelo mai i ka ikaika ole. A heaha la hoi
kana.”
Hoouna aku la o Lonoikaika ia Hema e holo e hai aku i ko Koolau kaua
mai, e hui na holo o na kaua, e hoopuni ia Kualii. A makaukau ke kaua,
ia manawa, nana aku la o Kualii e hoeu mai ana na kaua a pau, ua owela
ka nahele; alaila ninau ae la o Kualii ia Maheleana i kona kahu ponoi:
“E, auhea oe? I nei kakahiaka, ao ke kaua, ao ke koa.” I aku o
Maheleana: “Aole e ku ka ikaika i keia pakela nui, ke poai mai nei ka
ohu mauka a makai, ma o a ma o.” I aku o Kualii: “Elua kaua, elua o
Kane laua o Kanaloa, ku no kakou la, o ka pau no ia o ia nui i ka hee.”
I ke kaua e hoopuni aku ana ia Kualii, komo ae la oia i ka heiau e pule
ai, a i ka pau o ka pule ana, i nana aku ka hana o Maheleana, ua kokoke
loa ke kaua. Ia manawa, lalau ae la o Kualii i kana laau palau ia
Manaiakalani, a haawi aku la ia Maheleana, me ka i aku: “Eia kuu laau
palau, puka aku oe a komo iloko o ke kaua a Lonoikaika.”
E like me ka Kualii olelo, puka ae la oia a luku aku la me ka laau
palau, a hee aku la ke kaua ma kona alo ponoi aku ke kaua ia
Lonoikaika; na lakou i hee, hee na kaua a puni; o ke poe kaua ma ka
pali o Waolani, hiolo aku la lakou me he iliili la ilalo o ka pali,
luku aku la o Kualii a pau loa na ’lii ma ko Lonoikaika aoao. Ahu aku
la na kanaka make me he pauku laau la, ka heana o ka poe make ia kaua
ana; a lanakila ae o Kualii ma ia hoouka kaua ana, a oia ka hoouka kaua
mua a Kualii, a lilo ae la ia Kualii ka aina mai Moanalua a Maunalua.
Mahope iho o ia manawa, hoi aku la o Kualii i Kailua ma Koolaupoko, a
malaila oia i noho ai, maloko o kona hale nui o Kalanihale.
I kekahi manawa mahope mai, ao ae la o Kualii laua me Maheleana, kona
kahu, a hoa kaua pu hoi, i ka hahau palau ana, a lawe ae la oia ia
Kahai, a me Malanaihaehae i mau pu kaua nona, ao iho la lakou nei i na
mea kaua a pau a makaukau. Ia manawe mahope iho, holo ae la o Kualii me
kona mau pu kaua i Kauai, no ka manao e loaa ia lakou ka laau palau no
lakou malaila. A ma ia hele ana, ua loaa ko lakou makemake, a hoi mai
la lakou me ua mau laau palau la, a kapa aku la o Kualii i kana laau o
Hulimokualana.
Hoi mai la o Kualii mai Kauai mai a pae ma Kamaile i Waianae. Aia hoi,
ua hoonoho mua ia ke kaua e ko Waianae alii a me ko Ewa, a o ko
Koolauloa alii mai me kona kaua. E kali ana o ka hoi mai o Kualii mai
Kauai mai, alaila o ka hoomaka no ia e kaua.
A waena moana, ike e no o Kualii ua puni o Waianae i ke kaua hoomoemoe.
Ia manawa, olelo aku la o Kualii ia Malanaihaehae laua me Maheleana:
“E, ua paa uka o Waianae i ke kaua, i hakalia no ia kakou a pae o ka
hoomaka no ia o ka luku.” No ka mea, ua ike e no o Kualii i keia mau
mea ma kona ano akua. A o Kualii hoi, mamua o kona holo ana i Kauai, ua
kauoha oia i kona mau kanaka e imi mua mai, ke hiki aku i na la e hoi
aku ai o Kualii mai Kauai mai. Aka, ia Kualii ma i pae aku ai ma
Kamaile, aia hoi ua puni i ke kaua; a no ia mea, lana iho la na waa
iloko o ke kai a po ia la, a ao ia po. Ia kakahiaka ana ae, i nana aku
auanei ka hana o Kualii ma, ua uhi ia mai ke pili o Kamaile e na
kanaka.
Iluna no o na waa ma ia kakahiaka, pane aku la o Kualii: “A he makemake
kaua me Kualii, ihea e kaua ai?” Olelo mai la o uka: “Pae no na waa i
uka nei, o ke kaua no ia.” I aku la o Kualii: “Ho aku kakou iuka o
Kalena, ilaila e kaua ai. Ina ia nei no kakou ma ka moana loa no e hele
ai na waa, o Molokai ke awa.” A no keia olelo a Kualii, iuka o Kalena e
kaua ai, ae aku la ko Waianae mau alii. A nolaila, pae aku la lakou
iuka, o Kualii, o Maheleana o Malanaihaehae. Hele aku la lakou mauka a
noho i Malamanui. Ia po a ao ae, ma ke kakahiakanui, o ka hoouka iho la
no ia o ke kaua ma Kalena, i ke kula o Haleauau ma Lihue. Ma keia aoao
mai he ekolu mano ka nui; a ma ko Kualii aoao hoi, ekolu wale no lakou,
a o ka hee iho la no ia o na alii o Waianae a me Koolauloa; a kapa iho
la o Kualii ia hoouka kaua ana o Kalena.
A ma kekahi mau la ae, he mau hoouka kaua ma Malamanui, ma Pulee, a ma
Paupauwela, oia ka hoouka nui ana a Kualii i oi aku mamua o na hoouka
kaua a pau ma Oahu nei. I kekahi mau manawa mahope mai o kona ai ana ia
Oahu, lohe ae la oia, he kaua ma Hilo i Hawaii; nolaila, hele aku la
oia i Hawaii me kona mau pukaua. A lohe o Haalilo, ua hiki aku o Kualii
ma Laupahoehoe, alaila, hoomakaukau ae la oia no ke kaua. A hiki aku la
o Kualii i Peahi ma Hilo, halawai koke ae la o Kualii me Haalilo, a o
ka hoomaka iho la no ia o ke kaua, a lanakila ae la o Kualii; a lohe
aku la na ’lii o Puna, ua hee o Haalilo, hee honua aku la ko Puna mau
alii.
A mahope iho o ia manawa, hiki aku ka lohe ia Kualii, ua kipi hou na
’lii o Oahu nei. Ia manawa, hoi mai la o Kualii mai Hilo mai a hiki ma
Oahu nei, ua pau loa na kanaka a pau me na ’lii kipi ma Waianae kahi i
noho ai, ua hui ae la na ’lii mua o Oahu nei a pau me ka manao lokahi,
e kipi aku ia Kualii. A no keia mea, ua lohe o Kualii, aia na ’lii a
pau malalo o Waianae; nolaila, hele aku la no oia me kona mau pukaua, a
hiki lakou malaila, i nana aku auanei ka hana, he mea e ka nui o na
kanaka. A o ka hoouka kaua iho la no ia, a lanakila iho la o Kualii ma
ia hoouka ana. Aka, ma ka nana aku a Kualii ma i ka nui i make ma ia
hoouka ana, ke paa la ka wai o Kalapo, a nui no hoi na kupapau malalo o
Eleu. A nolaila ua hoike ia kekahi mau lalani mele ma ka haku ana a
kona mau kahu e like me ke ano o ia hoouka kaua ana malaila, a penei no
ia:
He kaua na Ku,
E uhau ana iluna o Kawaluna.
Ihea, ihea la ke kahua,
Paio ai o ke koa-a?
I ka i kahua i Kalena, 5
I Manini, i Hanini
I ninia i ka wai akua,
I Kahana i Malamanui
Ka luna o Kapapa, i Paupauwela,
I ka hilinai i ke kalele, 10
Ka hala o Halahalanui maauea,
Ke kula ohia ke Pule-e,
Ke ’kua o Lono o Makalii
Ka lala aalao Ukulonoku,
No Kona paha, no Lihue. 15
No ka la i Maunauna,
No ka wai i Paupauwela,
I ulu haa lilo i Nepee,
A ka hauna o Aui.
Kokomo kahuna i kakua laau, 20
Komo Ku i kona ahuula,
Ka wela o ka ua i ka lani,
Ka la i Kauakahihale,
Ula ka lau o ka mamane,
Ke koaie o Kauai; 25
He pili kai ihi ia e Ku,
Ka aloalo o Kamaile,
Ka nalu kakala o Maihiwa,
Pania ka wai i Halapo,
Ka naha ilalo o Eleu. 30
Huki kaua a moa i ka lani,
Me he hee nui no kuahiwi;
Ka hee ana o Hilo ia Puna,
Aia ma Hilo Peahi;
Ula ka wai i Paupauwela, 35
Ke kilau o Malamanui,
Ka moo kilau i Kapapa.
Kui ka lono ia Haalilo,
Kaua aku la ko kaina;
Hahai Haalilo i ka manawa; 40
I kai muku kahuna ia Ku;
I la ka mawa ia Ku,
I keiki a Haalilo.
Eia Malanaihaehae,
Kama a Niheu kalohe, 45
Ke pani wai o Kekuna,
He mee nei no ke kanaka,
Ke pu nei i ka aahu,
Ke lapa nei i ka laau,
Ka laulau o ka aahu, 50
Eia Haalilo-e!—
O Ku no ke alii.
MOKUNA VI.
NO KA HOLO HOU ANA O KUALII I HAWAII.
Mahope mai o kela mau hoouka kaua ana i olelo ia ma ka Mokuna V, a me
ko Kualii lanakila ana, a pau ka hooponopono ana i ka aina, alaila,
holo hou aku la o Kualii i Hawaii, a ma Hilo oia i noho ai. A liuliu
kona noho ana malaila, alaila, kui aku la ka lono o ke kaua ma Molokai,
ua kaua aku a kaua mai a pono ole ka noho ana o na ’lii. No ka mea, o
na ’lii o Koolau o Molokai, ua makemake nui loa lakou e lilo Kekaha ia
lakou, mai Kawela a Maamomi, no ka mea, o ka ia ke kumu o ko lakou
manao nui ana i kela wahi; aka, ua paa no i na ’lii o Kekaha, a nolaila
i kipi ai na ’lii o Molokai ia manawa.
A no keia mea, lohe ae la o Kualii i keia kaua ma Molokai, haalele aku
la oia ia Hilo, a holo mai la i Molokai. Hiki mai la o Kualii ma
Honokawai, i Kaanapali ma Maui, ua puka aku o Paepae i Kanapaali ia
manawa. O ua Paepae nei, oia kekahi alii o Kekaha ia manawa. A o ke
kumu o kona hiki ana i Maui, i kii aku ia Kauhi, kekahi alii o Maui, he
keiki ua o Kauhi na Kauhiakama, ke keiki o Kamalalawalu. Ia Paepae i
hiki mai ai ma Kaanapali, ia manawa, lohe ae la oia o Kualii keia, ua
hiki aku ma Kaanapali, a hele aku la oia e ike maopopo ia Kualii, no ka
mea ua kaulana o Kualii no ka ikaika, a oia wale no ke kumu o ko Paepae
hele ana e ike maopopo.
A ike aku la o Paepae o Kualii io keia, nolaila, haalele oia i kona
manao mua e kii ia Kauhi. A no keia mea, hoi koke aku la oia a hai aku
la i kekahi mau alii o Kekaha, o Kualii keia. Ia ia i hiki aku ai ma
Kaunakahakai, aia na ’lii a pau o Kekaha ma Kalamaula, e hoomakaukau
ana no ka hoouka kaua ke hiki mai o Kauhi. Aka, ia Paepae i hiki aku ai
ma Kalamaula, ike mai la na ’lii ua hoi aku o Paepae; a no ia mea, nana
mai la na ’lii i ka hope o ka Paepae olelo.
A halawai o Paepae me na ’lii ninau mai la lakou: “Auhea ke alii o
Kauhi?” I aku la o Paepae: “Ua hele aku nei au me kuu manao ia Kauhi,
aka, halawai koke aku nei wau me ke alii o Oahu me Kualii ma Kaanapali,
nolaila hoi mai nei wau e hai aku ia oukou, e kii aku ia Kualii e lawe
mai ma ko kakou aoao, o lilo e ae auanei i ko Koolau mau alii.” A no ia
mea, hoolale hou na ’lii ia Paepae e holo, a hoouna pu aku la ia
Kapolei ke kaikamahine a Keopuolono, i mea hoolealea ia Kualii.
Ma ia wanaao no hiki aku la o Paepae i Kaanapali, aka, ua hala mai o
Kualii ia wanaao no i Molokai. A lohe o Paepae, ua hala mai o Kualii,
hoi hou mai la no oia, a iwaena moana, ike aku la oia e kilepalepa ana
ka pea o ka waa, maloko o kuaau i Kamalo, a malaila no o Paepae i hiki
mai ai. Aole i pau na ukana o na waa o Kualii i ka lawe i uka, e hekau
ana no i kai no ke kai a maloo, hiki ana o Paepae a hekau pu na waa me
ko Kualii, a pili muku na waa.
Ia manawa, hoomaka koke no o Paepae e hai i kana olelo i huli aku ai ia
Kualii, me ka i aku: “I kii mai nei wau ia oe e kokua ia makou. Aia na
’lii la o Koolau, ua kipi mai nei ia makou, e ake ana ko Koolau mau
alii, e lilo ko makou mau aina mai Kawela a Maamomi; a nolaila, ua kue
aku a kue mai makou e noho nei, a o ke kaua wale no koe; ua hoomaka mua
iho nei no nae i ke kaua, a ua hee makou, o ka nui o na ’lii aia iluna
o Maunaloa kahi i noho ai.”
A lohe o Kualii i keia olelo o ka ae koke no ia, a holo aku la lakou a
kau ma Kaunakahakai, a kukakuka ae la me na ’lii; a pau ke kuka ana, o
ka hele koke iho la no ia, maluna o na waa na kanaka, mauka na ’lii o
Molokai me Kualii, a hiki ma Maamomi, a malaila kau aku la o Kualii ma
me na ’lii maluna o na waa a hiki i Kalaupapa.
I ka lohe ana aku o na ’lii o Koolau ua hiki aku ke kaua ma Kalaupapa,
nolaila holo mai la na waa kaua mai Halawa mai, a me Koolau a puni no
ka hoouka kaua. Aka, ua hoouka mua aku o Kualii me kona mau pukaua me
Maheleana a me Malanaihaehae a me kekahi mau pukaua e ae elua. A make
pio iho la na ’lii e noho ana ma Kalaupapa ia manawaa. A hiki mai la
kekahi mau alii e ae o Koolau a mai Kona mai kekahi mau alii me na
kanaka i makaukau no ka hoouka kaua i na ’lii o Kekaha. Aka i ka hoouka
kaua ana no, alaila ua oi aku ko Paepae ikaika a me kona koa mamua o na
pukaua a Kualii. A lanakila ae la o Kualii ma maluna o na ’lii o
Molokai a puni, a lilo ae la ka aina ia Paepae a puni o Koolau.
Aka, aole me ka luku i ka laau palau kela lanakila ana, ua lanakila i
ka luku ana a Kualii me ka maka o ke koi ana o Haulanuiakea ka inoa, he
koi pohaku. A penei ka moolelo o ka luku ana a Kualii me ka maka o ke
koi.
Ia Kualii ma e lana ana ma kahi one i Kalaupapa, au aku la na koa, a
lalau i ka waa o Kualii e hoopio, he mau kanaha kanaka ka nui, a auamo
ae la i na waa o Kualii. Ia wa, ku ae la o Kualii me kana koi a hili
iho la me ka maka o ke koi ma kekahi aoao o na waa, a hio aku la kekahi
waa i lalo oiai ua amo ia na waa. A ike mai la hoi o Malanaihaehae, ua
pau na kanaka o kekahi aoao i ka make. Alaila, ku ae la ua
Malanaihaehae nei, a lalau mai la i ke koi ma ko Kualii lima e paa ana,
a oki iho la ma kekahi aoao, a pau aku la na kanaka i ka make, a haule
iho la na waa i ke kai, a lana e like me mamua.
Aole no i liuliu, hiki hou mai la no he mau kanaka hou, ua like no ka
nui me na kanaka mua i make, a lawe ae la no i na waa o Kualii iluna e
like me ka auamo mua ana no a kela poe, me ka makau ole mai i keia poe
e make ana. Ia manawa, luku hou ia iho la no me ka maka o ke koi, a
lanakila hou ae la no o Kualii ma ka maka o Haulanuiakea. Pela mau no
ka luku ana a pau loa na kanaka i ka make. A i ka hoouka kaua hope loa
ana ma Pelekunu, hookuu aku la o Kualii i ka luku ia Paepae me
Malanaihaehae, a lanakila ae la o Paepae maluna o na koa a pau. A
mahope iho o ka luku ana ma Pelekunu, ku aku ai o Paepae a olela kaena
aku la iluna o na waa me ka i aku: “Ua pau oukou i ka lukuia e ka laau
palau a Kualii.”
Ia huaoleio, alaila akahi no lakou a lohe o Kualii keia e luku nei, ia
manawa, haawi ae la na ’lii o Koolau i ka aina o Molokai a puni no
Kualii. A ma keia kaua ana, o keia ke kaua i olelo ia ma kekahi mau
lalani mele o ko Kualii inoa i hoike ia ma ka Mokuna I, e like me ka
hai ana malalo iho penei:
O Kuku, o Aa,
O Haulanuiakea ke koi.
O Paepae o Manau ka wahine,
Hanau ka naenae noho kuamauna,
Ka hinihini kani kuaola; 5
Hakina iho i ka wae mua o ka waa,
Ua naha ke ’na.
Haalele aku Kanaloapuna,
Kanaloawaia,
Make holo uka, 10
Make holo kai.
Hoonalulu ana Luukia,
Hoopailua i ka iloli,
I ke kauhua o ke kamaiki.
Hanau ka ieie hihi i ka nahele, 15
O Makaaulii kana wahine.
Hanau ka lupua me ka laulama,
Ku i ke opu o Lono,
O Kapolei ka wahine.
O Ku ka i aina i hope ka lanalana 20
O Kukonaihoae,
O Ku o ke kai malielie
Me he kai e haa aku ana o Ku;
Eia ka wahine peeki
Uhi lepo o Keaau, 25
Ka umeke hoowalina lepo
Me he haka la ke ala.
Eia na huakai hele
Alanui ka kanaka.
Wali ai ka lepo o Mahiki 30
I ka paala a ka waewae.
Ma keia mele, ua haiia na hoouka kaua ana a Kualii i olelo ia ma keia
Mokuna. A pau ka Kualii hooponopono ana i ka aina, a hooili aku la oia
ia Paepae, a me Manau kana wahine o laua na ’lii aimoku o Molokai
malalo o Kualii. A hoi mai la oia i Oahu nei a noho ma Kailua,
Koolaupoko, maloko o kona hale i kapa ia o Kalanihale.
MOKUNA VII.
HOI O KUALII I OAHU MAI MOLOKAI AKU.
Mahope iho o ka pau o ka Kualii hooponopono ana ia Molokai, a me ka
hooponopono ana i na ’lii a me na kanaka, alaila, hoi aku la o Kualii i
Oahu me kona mau hoa hele, kana mau pukaua hoi. Ia hoi ana mai a Kualii
mai Molokai mai, a noho ma Kailua, e mau ana no nae ka pono o ka noho
ana o na kanaka a me na ’lii, a he mau manawa mahope mai o ka noho ana
ma Oahu, alaila hoi hou aku la o Kualii i Hawaii a noho hou ma Hilo,
oia ke kolu o ko Kualii hiki ana ma Hilo.
Noho iho la o Kualii ma Hilo ia manawa, a he mau malama mahope mai,
lohe hou aku la no ua o Kualii he kaua ma Lanai me Kauhi, keiki a
Kauhiakama, no ka mea, ua kipi mai la ke alii o Lanai i ke keiki a
Kauhiakama kekahi kuhina o Kamalalawalu. A penei ka moolelo o ke kaua
ana. I kekahi manawa, he alii maikai o Haloalena, a o ka puni punahele
a ua alii la, o ka manu iwi. I ka manawa e hiki aku ai ka auhau manu a
ke alii, alaila, he mea mau i ka luna a ua alii nei ka hele e kala aku
i ka olelo a ua alii nei e like me kona makemake. A penei e kala hele
aku ai ua luna nei:
Apopo-e, kahu ke-o.
Ia po iho a ao a-e,
He hoohei manu na ke alii-e.
E hukihuki ka hulu o ka ma-nu,
E lawe ka io a pa-u,
E malama i ka iwi o ha-i;
Ina i hai ka iwi o-ka manu, a he aimoku i-a,
E pau kona aimoku a-na;
Ina he alii aiahupua-a,
E pau kona aiahupuaa a-na.
Ina he lopa ka mea i hai ka iwi o ka ma-nu.
He make kona ho-pe.
Penei ke alii e kala aku ai imua o na kanaka, i malama ai lakou i ko ke
alii kanawai. Aia a pau ka ke kanaka hana ana i ka manu, alaila lawe ia
aku la e kukulu maloko o kekahi mau halau loloa elua, He mau manu iwi
wale no, i lawe ia ka io a pau, a kukulu like aku la iloko o ka halau.
Aia a makaukau ko ke alii makemake, alaila kii aku la ke kanaka i ke
alii e hele mai e nana i na hele manu iwi. Ia manawa a ke alii e hele
aku ai e nana i ke kuku mai a na manu iwi maloko o ka halau; aia a pau
ae kana nana ana ia halau manu, aiaila komo aku ana he halau hou; a
pela e makaikai mau ai o Haloalena. I ka pau ana ae o ka ke alii
makaikai ana, alaila hoi aku la ke alii i ka hale.
Aia a lohe o Kauhi ua hoi o Haloalena i ka hale, ia manawa e komo aku
ai o Kauhi iloko o ka hale manu a Haloalena, me ka laau loihi, a hili
aku la i na manu iwi, a pau loa i ka ulupaia, pela oia e hana mau ai a
pau na halau manu o ke alii o Lanai. Ia manawa lohe aku ke alii nana na
halau manu iwi ua pau i ka haihai ia e Kauhi, alaila, hele mai la o
Haloalena a ninau mai i ke keiki a Kauhiakama: “Nawai ke kapu o oe?”
Alaila hai aku la o Kauhi me ka makau ole, me he koa la: “Na
Kauhiakama.” Olelo hou aku la o Haloalena: “Na Kauhiakama no oe i olelo
mai e haihai i kuu mau halau manu?” Alaila olelo mai o Kauhi: “Aole i
olelo mai o Kauhiakama ia’u e hele mai e haihai i ko mau halau manu.
Aka, eia kana mea i olelo mai ia’u, e hele mai au e kolohe, a e koa
hoi, oia wale no kana i olelo mai ia’u; a nolaila la hele mai nei au e
kolohe.” O keia ke kumu o ke kipi ana o na ’lii o Lanai me ko Maui, me
ka manao, e kuokoa o Lanai aole malalo o na ’lii o Maui. No ka mea, o
ka noho ana o na alii o Lanai, malalo no lakou o Kamalalawalu ko Maui
alii nui.
A lohe o Kualii i keia haunaele kaua, ia manawa holo mai o Kualii mai
Hilo mai a hiki ma Kaupo, ua pau mai na ’lii o Maui i Lanai. A lohe o
Kualii ua pau na ’lii o Maui i Lanai, nolaila holo loa mai la oia a pae
i Wailehua. I nana aku auanei ka hana o Kualii e hoomoana mai ana na
waa kaua o Lanai i Kekaa. A o Kamalalawalu hoi aia kela me kona puali
alii i Lanai e kali ana ia Haloalena o ka hoi aku, alaila hoouka ke
kaua. Aka, no ka lohe ana o Haloalena e hiki aku ana o Kualii i keia
kaua ana, nolaila i kali ai na waa o Haloalena ma Kekaa. I kekahi la
ae, kui aku la ka lono o Kualii no kona hiki ana a noho ma Wailehua; ia
manawa no ke kii ana mai a Haloalena ia Kualii e lawe e kaua aku ia
Kamalalawalu.
Ia po iho holo aku la o Kualii me ko Lanai mau alii, malalo o Kaena ka
holo ana, e like me ke alakai a na kamaaina. Ia po a ao, hoomoana mua
na waa o Kualii i kai o Manele. Aka, o Hinau, ka Kamalalawalu elele,
hoouna ia aku la oia e hele a puni o Lanai.
Ma ia hele ana, ike aku la o Hinau e lana mai ana na waa o Kualii ma i
Manele, a i ka ike ana aku a Hinau, he mau waa kaua ke ano, nolaila,
hookokoke loa aku la o Hinau e ike lea ia Haloalena. Aka, aole i ike ia
o Haloalena me Kualii, ma na hoewaa ka ike ana ia Haloalena, a ma na
waa hoi ka ike ana ia Kualii.
Nolaila hoi aku la o Hinau a hai aku la ia Kamalalawalu i kana mea i
ike ai, me ka i aku: “Holo aku nei au ma Maunalei a hiki i Kaena, aole
au i ike iki i ke alii, hele hou mai au a hiki i Manele, ike aku la au,
he mau waa ke lana mai ana, he waa ano makaukau no ke kaua. Alaila hele
loa aku la au e ike pono, aole nae au i ike i na ’lii nona na waa, aka,
o na hoewaa o ke alii ka’u i ike aku, ua like no me ko Haloalena mau
hoewaa, a o kekahi mau waa, ua like me na waa o Kualii, aole nae au i
ike ia Kualii.”
A lohe o Kamalalawalu i ka olelo a Hinau no Kualii, alaila, hoouna ae
la o Kamalalawalu i kekahi mau koa, e kii aku ia Kualii. A he lohe ana
nae ka Kauhi i ka huaolelo kena no kekahi mau koa, alaila, puka aku la
o Kauhi a holo aku la ma Manele e halawai me Kualii, me kona kena ole
ia aku e Kamalalawalu. Aka, ua lilo mua ia Kauhi ke kii e ia Kualii.
Ia Kauhi i hiki aku ai ma kahi a Kualii ma e lana mai ana, ua hekauia
na waa iuka. Aka, o ua Kauhi nei, iaia i hiki aku ai ma kahi e hekau
ana na waa, nana pono ae la ia, a ike i na waa o Haloalena, alaila wehe
ae la ua keiki kolohe nei a Kauhiakama i ke kaula hekau o na waa o
Haloalena a kiola aku la iloko o ke kai; e pa ana nae ka makani ia
manawa, ua hele loa na waa iwaho, a haalele mai la i ke kaulike pu ana
me Kualii.
A o ko Kualii mau waa hoi, lawe ae la keia i ke kaula i kekauia iuka, a
hukihuki mai la i ke kaula hekau, a kau aku la iluna o na waa o Kualii,
hele aku la ua o Kauhi, a noho iho la iluna o ka uha o Kualii. Ia wa,
maopopo ae la ia Kualii he keiki kolohe keia. Nolaila ninau aku oia:
“Nawai ke kupu o oe?” Olelo aku la o Kauhi: “Na Kauhiakama.” Olelo hou
o Kualii me ka ninau aku: “Na Kauhiakama no oe i olelo mai e hele mai a
noho iluna o kuu uha?” I aku o Kauhi: “Ae, nana no i olelo mai ia’u e
noho iluna ou.”
A no keia olelo a Kauhi, manao ae la o Kualii e hele aku e ninau
pololei aku ia Kauhiakama. Alaila holo pu aku la o Kualii me ua o
Kauhi, a hiki aku la i o Kamalalawalu, ninau aku la o Kualii ia
Kauhiakama: “Nau no anei keia keiki o Kauhi?” I mai o Kauhiakama: “Ae,
na’u ponoi.” Ninau hou aku o Kualii: “Nau no anei i olelo aku, e hele
ae e noho iluna o kuu uha?” I mai o Kauhiakama: “Aole au i olelo aku ia
keiki wahahee, e hele aku e noho iluna ou e ke alii.” I mai la o
Kualii: “Ka! I olelo ae nei, nau i olelo ae e noho iluna o’u.” I aku o
Kauhiakama: “E nani ke keiki wahahee; kii ia aku na keiki kolohe.” Kii
ia aku la o Kauhi, a hiki mai la imua o Kauhiakama kona makuakane,
ninau ia aku la: “Ea, e Kauhi, he oiaio anei ua olelo aku nei oe i ke
alii (Kualii) na’u oe i olelo aku e hele e noho iluna o ka uha o ke
alii?” I mai o Kauhi: “Ae, nau no.” I aku la ka makuakane: “Nani ke
keiki wahahee o oe. I nahea nei ka’u olelo ana aku ia oe pela?”
I mai o Kauhi me ka makau ole i kona makuakane: “Penei kau olelo ia’u.
Ia’u e paeha ana i na kamalii, a e uhuki ana i na ai opiopio o na
mahinaai a kaua, a ana oe i kuu kolohe, olelo mai oe penei: ‘Akahi ke
ana ia oe e ke keiki i ke kolohe; e aho e hoi oe i ke alo alii e kolohe
ai, ilaila e ku ai kau kolohe.’ Pela mai no oe iau; a nolaila au i hele
aku ai e kolohe ia Kualii.”
A no keia olelo a Kauhi pela i kona makuakane, alaila, manao ae la o
Kualii he kanaka koa o Kauhi, alaila, lawe ae la o Kualii ia Kauhi i
koa nona; a lilo ae la o Kauhi i pukaua nui no Kualii maluna o
Maheleana a me Malanaihaehae.
Aka, o ke kaua i hoomakaukau mua ia e Haloalena, hoopau wale aku la o
Kualii ia kaua ana, a hui hou ae la malalo o Kamalalawalu. A hoi aku la
o Kualii i Oahu, lawe pu ae la ia Kauhi.
MOKUNA VIII.
KE KAUA ANA A KUALII I KALAKOA.
He mea mau i na hoouka kaua ana a pau a Kualii, ka hele pu ana me na
koa. Aka, no ko Kualii ike ana aku i kona mau koa ua makaukau, a ikaika
no hoi, nolaila, hookuu aku ai o Kualii e hele i ke kaua o kona mau koa
wale. He nui na kaua ana i hookuu aku ai i kona mau koa, noho no nae
oia ma Kailua. Aka, he mea mau hoi i na koa o Kualii ka hele aku e hai
i ke alii i ka manawa e hoouka ai ke kaua, a me ke kahua hoi kahi e
hoouka ai, i maopopo ai i ke alii. A pela mau no ka hana ana. Aka, hele
aku la o Kualii e makaikai i ke kaua a kona mau koa, me kona ike ole ia
mai. Iloko nae o kona manawa e hele ana e nana i ke kaua, ua luku aku
la no oia i ke kanaka, a lawe mai i ka ahuula. Pela pinepine o Kualii e
hele ai i na kaua, aka, he mea haohao nae ia i na koa o Kualii. Aia a
hoomaka iho ka hoouka ana o na kaua o na aoao elua, aia aku la o Kualii
ma kela aoao kahi i luku aku ai i ke kaua e kue mai ana i ko ia nei poe
kaua. Aia a pau ka hoouka ana o ke kaua, he ike ana ka i ka oili a keia
kanaka me ka ahuula mailoko aku o ka poe kaua, o ka puka aku la no ia
hele ana, hoi aku la i Kailua; eia no ka o Kualii.
A no ka uluhua mau o na koa o ua o Kualii i keia mea e hele mau nei me
ka ahuula, nolaila manao ae la na koa e hopu i keia kanaka, i ike ai
lakou i keia kanaka koa e puka nei mai loko aku o ke kahua kaua. Ua nui
na hoouka kaua ana i hala i komo ai o Kualii me ka ike ole ia. A
nolaila, ua ninau wale iho kona mau koa: “O Kualii no paha keia? Owai
la?” Nolaila, kukakuka ae la na koa i na mea e hiki ai ke hana ia aku
nona.
I kekahi kakahiaka ma ka manawa e molehulehu ana, hele mai la no o
Kualii mai Kailua mai; a hiki ma Kaneohe, hele mai la oia ma ke kai,
maloo ke kai. A hoea oia i Kahaluu, ma ke kakahiaka nui, ia manawa ike
mai la kekahi keiki i Kualoa, ma ka lae o Kaoio kahi i noho ai. I aku
la ua keiki nei i ke kupunawahine: “E, mama hoi keia kanaka e holo mai
nei maloko o ke kai.” I aku la ke kupunawahine: “Nana pono ia aku, aole
na he kanaka e; o ke alii aku la na, o Ku.” I aku la ka moopuna: “Aia a
hiki mai ke alii, alaila, alualu au mahope.” I aku ke kupunawahine: “A
ina i mano oe e ukali i ko hanai, e paa aku oe i ka wahi opae me ka
peahi o ke alii. Malia o hele kela a alawa iho mahope, malia o ike i ka
peahi, ninau iho ia oe, alaila hai aku oe. Mai hele hookokoke aku nae
oe, o ae kou aka iluna o ke alii, a mai hele oe ma ko ia la malu, o ae
oe iluna o ke aka o ke alii; hoomamao ike mai oe.”
Pau no hoi ka ke kupunawahine olelo ana, hele ana o Kualii makai o
lakou nei. Ia manawa, ukali pu aku la ua keiki nei; ke holo la o
Kualii, a hala o Kaaawa, a ae iluna o na Makaua, a ka hoopiina aku e
nana aku ai ia Kahana. I alawa iho auanei ka hana o Kualii, e pili ana
keia keiki mahope o ia nei. I iho la ke alii: “He keiki hoi keia
mahope.” A no ka makemake ole o Kualii e ukaliia aku ia, o ike ia
auanei kana hele ana i ke kaua; nolaila, holo mama aku la o Kualii me
ka manao o ke one o Kahana kahi e pau ai ka mama o ua keiki nei.
A hiki o Kualii i ke one o Kahana, holo mama loa aku o Kualii ma ke
kai, o ke keiki aku no mahope; a hiki o Kualii ma kela aoao o Kahana e
pili aku ai me Punaluu, i alawa iho auanei ua Kualii nei, e kau aku ana
no ke keiki mahope ona. Ia manawa, e kuupau aku ana o Kualii i kona
mama, a hala o Punaluu, a Kaluanui, a hele ana iluna o Kaipapau, i
alawa mai auanei o Kualii e pili aku ana no ua keiki nei mahope. I iho
la ke alii: “He oi ka hoi keia keiki mama.” Pela ka uhai holo ana o ua
keiki nei mahope o ke alii a hiki i Waimea. Iho aku la o Kualii a ma
kela aoao o Waimea noho, a o ua keiki nei pili aku la ma keia aoao ma
kahi i oleloia o Piliaama, a malaila oia i noho ai, no ka mea ua puka
mai la ka la. Manao ua keiki nei e hookokoke aku i kahi a ke alii e
noho ana, aka, manao keia o ae ke aka o ua keiki nei iluna o ke alii, a
nolaila i pili ai ua keiki nei malaila.
Ia laua me Kualii malaila, nana aku la o Kualii e paaia mai ana ka
peahi o ua o Kualii e ua keiki nei; kali aku la nae oia o ka peahi mai
o ke keiki, aole oia i peapeahi, no ka mea ua ike no kela (keiki) no ke
alii ka peahi. Ina e ike aku o Kualii i ua keiki nei e peahi ia ana ua
peahi nei, ina ua make ua keiki nei. A liuliu iki ko Kualii kali ana,
alaila, kahea aku la o Kualii i ke keiki, a hele aku la a halawai me ke
alii. Ninau aku la ke alii: “Nawai i haawi mai ia peahi ia oe?” Hai aku
la ua keiki nei: “Na ko kahu no.” Ninau mai la o Kualii i ke keiki: “E
hele ana oe i hea?” I aku la ke keiki: “I ukali mai nei au i ke alii.”
I hou aku ke alii: “Ina holo au a hopu i ka ahuula, hopu no oe?” I aku
la ke keiki: “Hopu no au i ka ahuula.” I hou aku o Kualii: “A ina e
hopu au i ke kanaka, hopu no oe?” “Ae, hopu no au.” Pela aku ke keiki.
A no keia mea, manao ae la o Kualii, he keiki koa keia.
Ma ia hele ana a laua nei a hiki iuka o Lihue, i laila lohe laua ua
hoomoana ke kaua i Kalakoa. A nolaila, hele loa aku la laua a komo
iloko o ke kaua, oia ke kaua i olelo ia o Kukaniloko. Ia laua nei i
hookokoke aku ai, komo aku la o Kualii iloko o ka pukuikui kaua, a komo
pu aku la no hoi me ua keiki nei.
A hala na koa ponoi o Kualii mahope o laua, apu aku la laua e loaa ke
kaua a Paia. Ike aku la o Kualii i ke alii e aahu mai ana me ka ahuula,
hopu aku la o Kualii i ka ahuula a lawe mai la. Ia Kualii i lawe mai ai
i ka ahuula, hopu aku la no hoi ua keiki nei i ka manamana lima iki a
lawe mai la, lalau aku la no ua keiki nei i kekahi pepeiao o ua kanaka
nei no nona ka ahuula.
Hoi mai la o Kualii me ka manao aole e hiki mai ana ua keiki nei. Ia
hoi ana o Kualii me ka manao oia wale no ke hoi ana a hiki i Kailua,
aka, i alawa ae ka hana o Kualii i hope, e hele mai ana ua keiki mahope
ona. Nolaila, kali iho la ua o Kualii a hiki mai la ke keiki. Ia hiki
ana mai, ninau aku la ke keiki: “Pehea oe?” I aku o Kualii: “Oia mau
no.” Ninau aku la hoi o Kualii; “Auhea hoi kau kanaka?” I aku la ke
keiki: “Ia oe no i lawe mai ai i ka ahuula, lilo mai la ia’u ka
manamana lima iki me kekahi pepeiao.”
A no keia olelo a ke keiki, manao ae la o Kualii, he keiki koa keia.
Nolaila, hoi aku la laua a hiki ma ka lae o Kaoio i Kualoa. Ninau aku
la i ka malo i kona kahu. A haawi lilo ia mai ua malo nei o Kualii i ke
keiki, a hoahume pono aku la no o Kualii i ka malo i ke keiki, alaila,
hoi aku la laua a hiki ma Kailua, Koolaupoko. Ia laua i ane hiki aku ai
ma ka hale, hoonoho iho la o Kualii i ua keiki nei, me ka i iho: “E
noho oe maanei, e hele au imua, aia kani mai ka pahu, alaila he okoa
kou mea nana e kii mai.” Alaila, hoi aku la o Kualii, a komo aku la
imua, a mahope kani ana ka pahu. Kiiia mai la ua keiki nei.
MOKUNA IX.
HE PAKUI.
O ke Kanawai Niaupio Kolowalu. O ke kanawai oi keia o ka maikai loa i
ke au o ka noho aupuni ana o Kualii Kuniakea Kuikealaikauaokalani, he
paa, he luli ole he oiaio mau, o ke ola o ka pomaikai, o ka hele o ka
elemakule ame ka luahina a moe i ke ala, o ka kokua i ka poe mahiai ame
ka poe lawaia, o ka hookipa i ka poe malihini, o ka hanai i ka poe
pololi i ka ai. Ina e olelo mai ke kanaka he pololi au i ka ai, e hanai
aku i ka ai, o pololi kela a kau mai, a hoohiki mai i ke kanawai ma
kona waha he kolowalu, a ua laa kela ai ma ke kanawai, aole e hiki i ka
mea nana ka ai ke aua, ua lilo ma ke kanawai, o ka uku ka pono. E
malama hoi ka mea nana e hoohiki i ke kanawai o pili ia ia ke kanawai
ana i hoohiki ai i ke kanawai o ka Moi me ka hewa ole, aia maluna ona
ka uku hoopai. Ina he makaha wale i ka hai ai, a i ka hai waiwai,
alaila, maluna o ka mea nana i lawe wale i ke kanawai ka hoopai
kaumaha. O ke kanaka lawelawe a he kanaka e make ana, a i kauia e keia
kanawai, ua hookuuia oia mai kona make aku a lawehala hoi. O ka pololei
o kona kanawai ame ka pololei o kona malama ana i ke aupuni, ua malama
mai ke akua ia ia, a ua loihi kona ola ana, a nona ke ola kaulana ma ka
moolelo o ka poe kahiko. No ka Moi alii o Oahu, ua ola oia i na
makahiki eha kanaka me umikumalima makahiki. Ua hele a kolopupu a ula
ka maka, a haumakaiole, a palalauhala, a kauikapuaneane, a paa i koko
me ka aumaka make oia ma Kailua i Koolaupoko i ka A.D. 1730, i kona mau
makahiki o ke ola ia. Ua ana he 175.
FORNANDER COLLECTION
OF
HAWAIIAN ANTIQUITIES AND FOLK-LORE
THE HAWAIIAN ACCOUNT OF THE FORMATION OF THEIR ISLANDS AND ORIGIN OF
THEIR RACE WITH THE TRADITIONS OF THEIR MIGRATIONS, ETC., AS GATHERED
FROM ORIGINAL SOURCES
BY
ABRAHAM FORNANDER
Author of “An Account of the Polynesian Race”
With Translations Revised and Illustrated with Notes by
THOMAS G. THRUM
Memoirs of the Bernice Pauahi Bishop Museum
Volume IV—Part III
Honolulu, H. I.
Bishop Museum Press
1917
LEGEND OF KANA AND NIHEU.
Hakalanileo [640] was the father and Hina [641] was the mother of Kana
[642] the first-born, and Niheu [643] was the younger brother of Kana.
Uli [644] was the grandmother. Hamakualoa, Maui, was the land in which
Kana was born, and Halauoloolo was the name of the house. At the birth
of Kana, he was in the form of a piece of rope; he had no human form.
After the birth of Kana, Uli took and kept it until it assumed a human
form, then she brought the child up. The place where Kana was brought
up was in Piihonua, Hilo, Hawaii, a place lying to the East of Wailuku,
where his house was built, called Halauoloolo. [645]
In this legend it is said that the body of Kana grew to be very tall
and large and was terrible to behold. While he was being brought up, he
grew so fast [646] that the house had to be lengthened, so that it
extended from the mountain until it was almost to the edge of the sea.
Such is the story as told of this house, Halauoloolo.
RELATING TO THE HAUPU HILL.
This hill called Haupu, [647] was a hill situated on Molokai and the
chief who lived on this hill was Kapepeekauila by name and his chief
priest was known by the name of Moi. [648] Once upon a time this hill,
Haupu, moved or floated to Mokuola [649] in Hilo, Hawaii, carrying
along the chief and the people and the things that grew on the hill.
When Hina the mother of Kana and Niheu saw that the land was pleasant
to the eye, she climbed on up the hill with the idea of taking a look
at the place. As soon as Hina was on the hill of Haupu, it immediately
moved back to Molokai, thus leaving Hakalanileo to mourn for her loss.
When Hakalanileo saw that his wife was being carried away he tried to
recover her, but found it impossible to do so. After his failure, he
proceeded to Niheu and informed him that Hina had been taken away by
the hill of Haupu. When Niheu heard this report from his father, he
said: “I cannot get her, there is only one person who can do it, and
that is Kana. You must go to him personally; don’t be afraid of him and
run away if he should turn and look at you. Just keep your eyes away
from him.” After Niheu had given these instructions to Hakalanileo,
Hakalanileo turned and went to meet Kana. When Hakalanileo came to
where Kana was living, Kana turned and looked at him and the sight of
Kana was so terrible that he turned and attempted to run away; but Kana
called out to him, saying: “What do you want?” Hakalanileo replied: “I
have come to tell you that the mother of you two has been taken away by
Kapepeekauila, the chief of the hill of Haupu. She is now at Molokai.”
When Kana heard this, he said to Hakalanileo: “Go and issue a call that
the people come together throughout Hawaii, and instruct the men to go
and hew out canoes, by which we will get to Molokai, and get back your
wife.” With this, the canoe hewers all around Hawaii came together and
a large double canoe of ten [fathoms] in length was hewed out and made
ready, whereupon Hakalanileo went for Kana to voyage to Molokai. When
Kana came to the double canoe he stretched out his hands and placed
them on the canoe and the canoe sunk out of sight; Kana did not even
attempt to board the canoe. Because of this, Kana said to Hakalanileo:
“Go and hew out another double canoe.” Again the people of Hawaii went
up and hewed out another double canoe; but the hands of Kana alone were
too much for the canoe, for it too sunk out of sight, thus leaving them
without a canoe to get to Molokai in. Therefore, Hakalanileo went to
the presence of Niheu and reported the matter to him. When Niheu heard
this, he said: “You go to Uli and ask for a canoe; she has the canoe
that will take you to Molokai, and she will direct you what to do.”
When Hakalanileo came in the presence of Uli, she asked him: “What is
it you want?” Hakalanileo replied: “I have come for a canoe for Kana by
which he may be able to get to Molokai to fight Kapepeekauila, the
chief that lives on the Haupu hill.” Uli made reply: “Yes, there is a
canoe, it is in Paliuli; [650] but you must, however, go and call all
the people together to go and drag down the canoes.” Hakalanileo did so
and collected eight times forty men, and they proceeded to the uplands
of Paliuli, where Uli prayed for a double canoe for Kana.
KAUMAIELIELI, THE DOUBLE CANOE OF KANA.
Go get the canoe!
Go get the canoe!!
At your grandmother’s
To Hoanuiikamapu,
To Hoanuiwaalau,
To Hoanuiwiliwiliwaa,
To Hoanuihoonohowaa,
For the canoe up at Kalanaku.
Heiwale has a fishing canoe,
This canoe is covered with a cloak by old women.
Go get, go get, go get the canoe,
Go get the canoe of Kaimu at Kainalu,
Of Halekou, of Halekanaka,
Of Haleohe, of Haleola,
Of the larger border of Leipe,
Of the burying place of Maiahiki,
Of the place where one runs and lies down.
The canoe that is sprinkled in the calm,
The canoe that jumps playfully in the calm,
The canoe that sleeps in the water in the calm,
The canoe of Maunakea in the calm,
The shaded canoe in the calm,
The isle-shaped canoe spread out in the calm,
The canoe of rushes pointing to the calm,
The canoe that rises and eats the cords that bind it,
The canoe of the priestess of
Laa [651] that is here,
Which now stands down at Hana,
Standing below at Hana; ask, inquire of its name;
It is the double canoe of Kaumaielieli.
The Milo outline is the outrigger,
Halauloa, the body;
It pitched in the sea in its sailing.
Aukuuikalani, the bow,
The stern is carried up,
Kaualupe, is the space between the iakos,
Piliaama is the long stick on the outside,
Leleiamanu is the stick at the bow,
Kupakei the stick at the stern,
The outside sticks are like the rejected ones.
Peheu are the ears of the canoe,
Pukokee the oblique ends,
Makilihaohao in the heaven, the iron,
Kainakahi the bailing cup,
Kiai-i-ka-lani the leak,
Kuanuenue is the front iako,
Hauhiakaa the lashings,
Hoomaukoia occupies the center,
Uaua the lashings.
Hooipoakekolu the iako,
Luukia the lashings.
Hapa mounts up to heaven,
Uli is the woman that is famous,
Popoalaea the woman that is famous,
Mailelaulii the woman that is famous,
Haaneeiakake the proclaiming priest.
That is the way they carry things in Kona,
That is the way they lift things in Kona,
That is the way the sail is set,
The seat over which the cross stick hangs,
The sharp point of the cross sticks above.
Kauhikamakani is the cross stick above,
Kauhikalalea the cross sticks above.
Poa is the lower end of the stick,
Niula is the piece of kapa at the end of the pole,
Kailewaula the piece of kapa below the first.
Kaameaula the piece of kapa below that,
Kapuohuula is the piece of kapa below that,
Anuenueula [652] the piece of kapa below that,
Hoopio is the end of the sail in the middle,
Alualu the bow stays,
Kanaha the last of the pieces of red kapa,
Huki the piece of red kapa in the open.
The canoe sails in the ocean,
Niheu is playing with the pebbles,
Kapapaki his seat,
Kuaieloelo is his seagoing loin cloth,
Oolapaku his paddle.
Lealealai is to occupy the center,
As a substitute does he sit.
Kiheipua is his seagoing loin cloth,
Laolapa his paddle.
Niniole is to occupy the larger space,
Kaauia his seating,
Waialea his loin cloth,
Mapunaiakea his paddle.
Kapunaikila is on the inside,
Kapunanui on the outside.
Pahelehalalei is on the inside,
Pahelekaumoku on the outside.
Niuowaihiki is on the inside,
Ninakapukapu on the outside.
Kooluamahanakea
Hoolaula the sailing master,
Kapapaku his seat.
The dead body of Koolaukani is his paddle.
Hakamaka is the bow of that canoe,
Kama is the outside paddle.
Kanaloa [653] is on the platform,
Playing at cat’s cradle with the dead.
The towering waves of the ocean,
The sleeping waves of the ocean,
The drawing current of the ocean,
The current that bears one away to the ocean,
Sailing the ocean where the battle is to be fought.
The lizard shall be on the surface,
Niheu, the warrior,
Wawakailani his war club.
Kana is the chief warrior,
Puhalakau his war club.
Opuaanalu shall be routed,
Niuli shall stand as a coconut tree,
Moopuu shall be the priest,
Hulahula [654] the name of the prayer,
Kanaloa shall be the god,
Then shall the hill of Haupu be routed.
After the recital of the above prayer by Uli, she gave orders to dig
down into the ground. The men then began to dig without any interest
thinking there was no truth in the words of Uli. While the people were
digging they came, first upon the sticks at the bow and stern of the
canoe, the points that first came to their view, and when the body of
the double canoe and all the parts were exposed, Uli gave orders that
the people may return, for they were shivering with the cold, from the
rain and thunder which had continued all through the time occupied in
the digging, so that they were exhausted.
After the people had all returned, the double canoe, Kaumaielieli, was
then lifted by the gods and carried down and placed in the sea; and
from this point it was taken to Kaipalaoa, [655] directly below Wailuku
and Piihonua, where Kana was living.
THE DREAM OF MOI [656] THE PRIEST.
While Kana and Niheu were making their preparations to sail on the
double canoe, Kaumaielieli, to do battle with Kapepeekauila, the chief
on the top of Haupu hill, Moi dreamed a dream. This dream was before
the start was made by Kana for Molokai. Moi was the priest to the chief
Kapepeekauila on the top of Haupu hill. He was a very great priest,
learned in his profession and was all powerful; his predictions always
coming true, whether in the interpretation of dreams or in the
foretelling of coming events. In the night of Kane, [657] he dreamed a
dream, which was this:
THE DREAM.
A long man, a short man;
A stunted youth, a male god.
The eyes touched the heaven,
The earth was overshadowed.
Say Kamauhili, Ku is routed.
Such is my dream, the priest.
At daylight the next day, Moi said to the chief, Kapepeekauila: “Say, I
had a dream last night.” The chief said: “Tell me what it is.” Moi then
told him of the dream as related above. After telling the dream, Moi
gave an interpretation of its meaning, but the chief would not believe
it. Seeing this, Moi prophesied to the chief and people, saying: “If
you are not going to take heed to my warning, the priest, you will
surely be dispossessed. If it is a woman that is unbelieving, she shall
make a poor marriage, a woman is she of Kupukupu [658] she will be
hooked up by the bill of the duck and left on the height of Halihuki. I
saw a long man, and it was by him that the borders of Haupu were broken
and the hill fell to pieces into the sea; therefore depart now while
death is yet at a distance.”
Kapepeekauila refused to take heed of this warning, saying: “You are
the one I shall cause to die, you deceiving priest. My hill of Haupu
shall never be conquered. However, let it stand; if my hill is not
conquered in the coming fight, I will kill you.” Moi then replied:
“Yes, well and good. Since you would not accept my warning and you have
made up your mind in the matter, let it be as you will. The paths of
the priests are narrow and can never be reached by crawling.” [659]
The place where Moi dwelt and traversed is along the cliff ridge east
of Waikolu, Molokai, and can be seen to this day; its pathway is along
this steep cliff, below which are the waters of the Waikolu sea, and
the place remains to the present time.
When the chief Kapepeekauila heard the words of Moi, he sent his
swiftest messengers, Kolea and Ulili, [660] to fly and look for Kana
and Niheu. When the two came to the harbor of Punahoa, in Hilo, a place
adjoining Kaipalaoa, where Kana was then living, Kolea said to Ulili:
“Say, let us fly away up high so as to be out of the reach of Kana, and
from up there, call out to him.” The two then flew away up high and at
a point directly over the place where Kana was sleeping, they called
out to Kana. When Kana heard the call he reached up with his hands,
while still lying down, but did not catch them, though the effects of
the wind caused by the hands of Kana made them swing away in haste, and
in doing this they fell down on the hill of Haupu in Molokai. When the
two birds came in the presence of Kapepeekauila, they told of the man
with such long arms that they reached into the heavens, and that they
barely escaped death. When the chief heard the report of the two birds,
he sent Kolea and Ulili to go and tell Keauleinakahi, [661] his warrior
who had charge of the ocean.
Keauleinakahi was one of the warriors under Kapepeekauila and it could
thrust through a canoe with his snout. This fish is to be seen to this
day. It has a long sharp snout and can kill a man or wreck a canoe or
other object. When the messengers came to Keauleinakahi, they said:
“You have been ordered to pierce the double canoe, Kaumaielieli, when
it comes from Hawaii and also to kill Kana and Niheu.”
On the day when Kana and Niheu completed their preparations, they
boarded the canoe, Kaumaielieli, taking along with them their father
Hakalanileo, and set sail. Kana was wrapped up in the form of a large
package, and was placed on the platform. The length of the package
extended the full length of the double canoe. While they were on their
way and had reached a point between Hawaii and Maui, they were met by
Keauleinakahi, the warrior of Kapepeekauila, who made an attack on the
double canoe, with the intention of breaking it to pieces with his
sharp snout. While it was preparing for the attack, Niheu stood up with
his war club, Wawaikalani by name; and as Keauleinakahi made the
attack, Niheu struck it with his club, killing it.
After this encounter the voyage was resumed until they arrived at
Waikolu, Molokai, near where the Haupu hill was standing, and here the
canoe was moored. While they were mooring the canoe a large rock was
rolled down from the hill aimed at the canoe Kaumaielieli. As Kana was
lying on the platform of the canoe, one of the people called out,
saying: “Say, there comes a large rock! A large rock is coming!! We
will be killed! We will be killed!!” At this call Kana heard it, so he
reached out his right hand and held the rock, while with the left hand
he reached for a small stone from the beach and placed it under the
rock, stopping it from rolling any further. By this action of Kana the
rock was stopped right in the middle of the steep cliff; and it is
there to this day, on the cliff of Waikolu. This saved Kana and the
canoe Kaumaielieli from destruction by the rock. After this Niheu
started off for the top of the Haupu hill, to the rescue of his mother,
believing that he could do this with his own strength.
RELATING TO NIHEU.
Niheu was a fearless warrior and had very little respect for the
strength of others. He was so brave that he oftentimes fought against a
whole army, without the least hesitation. When he was ready to start he
took up his war club, Wawaikalani, and placing one end of it on the
cliff, the other resting on the canoe, he walked ashore upon it. After
landing he proceeded to the top of the hill of Haupu, where the chief
Kapepeekauila was living, in company with Hina, the mother of Niheu,
who was for the time being his wife.
RELATING TO THE HAUPU HILL.
The real name of the hill was Kahonunuimaeleka, [662] a turtle, and had
flippers on the sides. Whenever these flippers closed the hill would
extend up to the heaven. Around this hill was a fence called Paehumu
composed of ti-leaf of Koaea and the ulei of Nuuhiwa. These things grew
so close together that they served as a windbreak, and no wind could
touch the chief’s house, called Halehuki.
When Niheu came up to the fence he beat down the ti-leaf and ulei with
his war club, causing the wind to enter Halehuki. As the wind blew into
the house, Kapepeekauila asked: “What has caused the wind to enter
here?” “There is a boy outside with a war club. He has beaten down the
fence.” Hina then spoke up: “It must be Niheu, our brave son. He is
without fear. We shall be killed.” While she was speaking, Niheu came
in and taking hold of Hina started off with her. Before Niheu came into
the house, Hina had told Kolea and Ulili the place wherein the strength
of Niheu laid; it being in the strands of his hair, called
Wilikalinoamohalaikaekaeka, and at the same time told them to take hold
of the strands and pull on them which will cause Niheu to let go of
her, for this would cause him to lose his strength.
When Kolea and Ulili saw that Hina was being taken away, they flew and
held Niheu by the hair. When Niheu saw that his hair was being held, he
let go of Hina, took up his war club and struck at Kolea and Ulili.
While he was doing this, Hina ran back to the house, to her new husband
Kapepeekauila; Niheu, therefore, walked back to the canoe, and he was
questioned by Kana as follows: “How about our mother?” Niheu replied:
“I had her and we were on our way here when I was attacked; my hair was
pulled by the two birds, Kolea and Ulili. While I was beating them off,
Hina ran back again.” Kana then said to Niheu: “You stay here on our
canoe while I go after our mother.” With this Kana stood up in the
canoe and peeped over the hill of Haupu. At this the hill extended on
up and Kana also extended on upward too. In doing this Kana had to go
up to the highest heaven, in the deep blue sky and his body was in the
form of a spider’s webb, for he was in great need of food and meat.
When Niheu saw that the legs of Kana were thin and in the form of a
spider’s webb, he felt that it was because he was starving; so he
called out in a loud voice to Kana: “Lie toward Kona, to Uli our
grandmother, where you will be able to get food and meat.” Niheu had to
repeat this call for three days before Kana heard him. When Kana heard
the call of Niheu, he bent himself over across Molokai, over the top of
Haleakala, over the mountain whereby a groove was formed across
Haleakala which can be seen to this day.
When Kana reached Kona and the home of Uli his grandmother, he laid
down by the doorway until Uli awoke in the morning, and when she came
out she saw Kana, her grandson. She then woke him up and began feeding
him. When Kana was satisfied, the increase of his body began to come
down until it reached his feet which were in the canoe, where Niheu was
still waiting. When Niheu looked and saw that the legs were increasing
he arose and cut off one, for he was angry with Kana for eating till
satisfied. The numbness from this cut went up until it reached the head
of Kana, and upon informing his grandmother of this fact, Uli said:
“Your younger brother Niheu got angry with you because you partook of
food [without remembering him], so he has cut off one of your legs.”
After this Uli said to Kana: “You have conquered over your opponent.
When you rise up you must extend upward until you tower above the Haupu
hill, then make eyes at the hill and when it extends up to meet you,
you reach down and break off the flippers on the right side; then break
off the flippers on the left side; then it will have no more strength.”
After these instructions had been imparted, Kana arose and stood
upright until he towered over Haupu, when he made eyes at the hill. At
seeing this Haupu extended upward to meet Kana; Kana then reached down
and broke off the flippers. As soon as the flippers were broken, the
power of Haupu ceased. Kana then stepped down on the hill and it fell
to pieces, and as the pieces fell into the sea, they were left there in
the form of small hills, [663] which can be seen to this day, at the
mouth of the Waikolu Valley, overgrown with loulou palms.
By the death of Haupu, [664] the chief Kapepeekauila was conquered and
Hina was recovered; and she was brought back to live with her first
husband Hakalanileo. This ended the war between Kana and the Haupu
hill.
KAAO NO KANA A ME NIHEU.
O Hakalanileo ka makuakane, o Hina ka makuahine, o Kana ka mua, o Niheu
ka muli, o Uli ke kupunawahine. O Hamakualoa, i Maui ka aina hanau o
Kana, o Halauoloolo ka hale. He pauku kaula o Kana o ka hanau ana, aohe
kino maoli. A hanau o Kana, lawe ae la o Uli ia ia a hanai; o kahi nae
o Kana i hanai ia ai, o Piihonua ma Hilo i Hawaii, e moe la ma ka
hikina o Wailuku, ilaila kona hale o Halauoloolo.
Ma keia kaao ana, ua olelo ia ke kino o Kana, he kino loihi loa, a he
kino nui a weliweli ke nana aku. I kona hanai ia ana, ua panee kona
kino i ka loihi, a ua panee no hoi kona hale o Halauoloolo; mai ke
kuahiwi a kokoke i ke kai kona kino ka loihi, a pela iho la no ke ako
ana o ka hale, o Halauoloolo.
NO KA PUU O HAUPU.
O keia puu o Haupu, he puu ia aia i Molokai; o ke ’lii o luna o ua puu
la, o Kapepeekauila ka inoa, o ke kahuna o Moi. Mai Molokai aku ka hele
ana a ka puu o Haupu, a hiki i Mokuola i Hilo, Hawaii, me ke ’lii, me
na kanaka, me na mea ulu o luna; a ike o Hina, makuahine o Kana ma, i
ka maikai o keia aina, alaila, pii aku la e makaikai i luna. A makaikai
o Hina i luna o ka puu o Haupu, o kona wa ia i lawe ia ai e ka puu i
Molokai, a nele iho la o Hakalanileo i ka wahine ole, imi iho la ia i
wahi e loaa ai ka wahine, aole e hiki. Nolaila, hele aku la o
Hakalanileo i o Niheu la, e olelo aku i ka lilo o Hina i ka puu o
Haupu; a lohe o Niheu i keia olelo a ko laua makuakane, olelo aku la
ia: “Aole e hiki ia’u; hookahi wale no keiki e hiki ai, o Kana. E hele
oe e hiki i mua ona, mai makau oe, a mai holo, ina i huli mai kela a
nana ia oe, mai nana aku.” A pau ka olelo aoao a Niheu ia Hakalanileo,
hele aku la ia e halawai me Kana. Ia Hakalanileo i hiki aku ai i kahi o
Kana, huli mai la o Kana a nana ia Hakalanileo; ma keia nana ana, ua
holo o Hakalanileo me ka makau. Pane mai o Kana: “Heaha kau?” Olelo aku
o Hakalanileo: “I hele mai nei au e hai aku ia oe, ua lilo ka makuahine
o olua ia Kapepeekauila, ke ’lii o ka puu o Haupu, aia i Molokai kahi i
noho ai i keia wa.”
A lohe o Kana, olelo mai la ia ia Hakalanileo: “O hoi e kukala ia
Hawaii a puni, e kalai i mau waa no kakou e holo ai i Molokai, i loaa
ko wahine.” Ma keia olelo o Kana, ua akoakoa na kalai waa o Hawaii a
puni, he mau waa nunui, he umi ka loa; a makaukau na waa, kii aku la o
Hakalanileo ia Kana e holo i Molokai. Ia wa, kikoo na lima o Kana a
luna o na waa, o ke komo iho la no ia o na waa a poho i lalo, aole i ee
ke kino o Kana. Nolaila, olelo hou o Kana ia Hakalanileo, e kalai hou
na waa; kalai hou no o Hawaii a puni, a loaa elua waa, i na lima no o
Kana komo, nolaila, aohe waa e holo ai i Molokai. Nolaila, hele aku la
o Hakalanileo i mua o Niheu a olelo aku la no keia mau mea, a lohe o
Niheu, olelo mai la: “O hele a ia Uli, olelo aku i waa; aia ia ia ka
waa e hiki ai i Molokai, nana e kuhikuhi mai ia oe.”
A hiki o Hakalanileo i mua o Uli, ninau mai la Uli: “Heaha kau?” I aku
o Hakalanileo: “I hele mai nei au i waa no Kana, e holo ai i Molokai, e
kaua me Kapepeekauila, ke ’lii o luna o ka puu o Haupu.” I mai o Uli:
“Ae, he waa, aia i Paliuli; e hele nae oe e kukala i na kanaka a pau
loa, e kii e kauo mai i na waa.” Hele aku la o Hakalanileo e kukala i
na kanaka a pau loa, a akoakoa, he mau lau kanaka ewalu. Ia wa, pii
lakou a hiki i uka o Paliuli. Hooulu o Uli i kana mele pule no na waa o
Kana.
KAUMAIELIELI NA WAA O KANA.
E kii i ka waa!
E kii i ka waa!!
I ko kupuuawahine,
Ia Hoanuiikamapu,
Ia Hoanuiwaalau,
Ia Hoanuiwiliwiliwaa,
Ia Hoanuihoonohowaa,
Mauka waa i Kalanaku,
He waa ia ko Heiwale
Hoahu ka luahine i keia waa,
E kii, e kii, e kii ka waa,
E kii ka waa Kaimu a Kainalu,
A Halekou, a Halekanaka,
A Haleohe, a Haleola,
A kuauna nui o Leipe,
A ka he o Maiahiki,
A ka holo moemoe-a!
O ka waa kapipi mai i ka lai,
O ka waa ekepue i ka lai,
O ka waa ka moe wai i ka lai,
O ka waa ka maunakea i ka lai,
O ka waa olopu i ka lai,
O ka waa moku halii i ka lai,
O ka waa nanahu i kuhikuhi i ka lai,
O ka waa ala e ai ke kaa o ka aha,
O ka waa a ke kahuna wahine, a
Laa nei la e!
E ku nei la i lalo o Hana,
Ku i lalo o Hana, ui hooeu i ka inoa,
O keia mau waa o Kaumaielieli,
O ke aka Milo la ke ama.
O Halauloa ka iwikaele.
O luu i ke kai ka holo ana.
O Aukuu i ka lani ka uhi,
E amo ia ka hope i luna,
O Kaualupe ka momoa,
O Piliaama ka moo mawaho,
O Leleiamanu ka laau ihu,
O Kupakei ka laau hope,
O Pookaiwaho, ka hoowahawaha,
O Peheu ka pepeiao,
O Pukokee ka pua,
O Makilihaohao i ka lani ke meke,
O Kainakahi ke ka.
O Kiai-i-ka-lani ka liu,
O Kuanuenue ka iako mua,
O Hauhiakaa ka lanalana,
O Hoomau koi a ko waena,
O Uaua ka aha lanalana,
O Hooipo a ke kolu ka iako,
O Luukia ka aha lanalana,
O Hapa i kukau lani,
O Uli la ka wahine ua lana ia e!
O Popoalaea ka wahine ua lana ia e!
O Mailelaulii ka wahine ua lana ia e!
O Haneeiakake ke kahuna kui la.
O ke amo na o Kona la!
O kaikai ana o Kona la,
Ka hookumu ana o ka la,
Ka noho ka ie i luna ae,
Winiwini ka ie i luna ae,
O Kauhi ka makani ka ie i luna ae,
O Kauhi ka lalea ka ie i luna ae,
O Poa ka ie i ka waha,
O Niula ka welu i ka puaki,
O Kailewaula ka welu i lalo iho,
O Kaa mea ula ka welu i lalo loa iho,
O ka pu o huula ka welu i lalo iho,
O Anuenue ula ka welu i lalo iho,
O Hoopio ka upai a ka la i waena,
O Alualu ke kaula ihu,
O Kanaha ka ula pau,
O Huki kaulawaha,
Holo ka waa i ka moana,
O Niheu kalohe i ka iliili,
Ka papaki i ko noho ana,
O Kuaieloelo kona malokai,
O Oolapaku kana hoe,
O Lealea lai i waena,
O ke pani kona noho ana,
O Kihei pua ka malokai,
O Laolapa kana hoe,
O Niniole i kai ko nui,
O Kaauia kona noho ana,
Waialea kona malo,
O Mapuna ia kea kana hoe,
O ka puna i kila maloko,
O ka puna nui la mawaho,
O Pahele hala lei maloko,
O Palekaumoku mawaho,
O Niu owaihiki maloko,
Ninakapukapu mawaho,
O Koolua mahana kea,
O Hoolaula ka hookele,
Ka papaku kona noho ana,
Ka heana o Koolaukani kana hoe,
O Hakamaka i hu o kela waa,
O Kama i ka hoe mawaho,
O Kanaloa i luna o ka pola,
E hei ana i ka heana,
O kaalei o ka moana,
O ka ale moe o ka moana,
O ke au miki o ka moana,
I ke au ka o ka moana,
Aukai hooukana e!
Ihu a ka moo a kaili,
E Niheu ke koa e!
O Wawakailani ka laau,
O Kana ke koa nui,
O Puhalakau ka laau,
O Opuaanalu kai hee,
O Niuli ka nui e,
O Moopuu ke kahuna,
O Hulahula ka aha,
O Kanaloa ke ’kua,
Hee ka puu o Haupu.
A pau ka hooulu ana a Uli, ia wa, olelo o Uli, e kohi i lalo o ka lepo;
kohi iho la na kanaka me ka hoomaauea, me ka manao ole he oiaio ka Uli
olelo. Ia lakou e kohi ana ike mua ae lakou i ka manu o na waa e hoea
ae ana mai ka lepo ae. A ike na kanaka i ke ano o na waa, a me na mea a
pau loa, olelo aku o Uli i na kanaka e hoi, nokamea, ua pau i ka opili
no ka nui loa o ka ua a me ka hekili, a ua aneane e make i ke anuanu.
A hoi na kanaka a pau loa, alaila, hapai ke ’kua i na waa, ia
Kaumaielieli a lana i loko o ke kai, lawe mai la a hiki ma Kaipalaoa, e
kupono ana i Wailuku a me Piihonua, kahi o Kana e noho ana.
MOE A MOI KE KAHUNA.
Ia Kana a me Niheu e makaukau ana e holo mai maluna o na waa o
Kaumaielieli, e kaua me Kapepeekauila ke ’lii o luna o ka puu a Haupu,
ua loaa mua ia Moi ka moe uhane mamua o ka holo ana mai o Kana ma i
Molokai. O Moi, he kahuna ia na Kapepeekauila no luna o ka puu o Haupu;
he kahuna ike, a he kahuna mana loa ma na mea a pau ana e olelo ai, a e
moe uhane ai, a me ka wanana. Iloko o na po o Kane, loaa ia ia ka moe
uhane, penei ke ano o kana mea i ike ai:
MOEUHANE.
He kanaka loa, he kanaka poko,
He ui-aa-he alaneo,
A na maka pa i ka lani,
Malu ka honua,
Ia Kamauhili e! Hee nei Ku,
I ka moe au a ke kahuna.
A, ao ae, olelo aku o Moi i ke ’lii ia Kapepeekauila: “E, he moe ka’u i
ka po nei.” I mai ke ’lii: “E hai mai.” Hai aku la o Moi i ka moe i
olelo ia maluna, a pau ka hai ana, wehewehe aku la i ke ano o ka moe,
aole nae he manao io o ke ’lii i keia olelo a Moi. Nolaila, olelo aku o
Moi i kana olelo wanana ike, i mua o ke ’lii a me na kanaka: “Ina he
hoomoloka i ka moe a’u a ke kahuna, he au hulihia kona hope; ina he
wahine ke hoomaloka i ka moe a’u a ke kahuna, he mai kona e moe ia, he
wahine ia no Kupukupu, o lou ka nuku o Kolea ma, kau ana i luna o
Halehuki. He kanaka loihi ka’u i ike, a oia ka mea nana i hahaki na hui
o Haupu nei, a helelei aku nei a ku i loko o ke kai, nolaila, e hele oi
la honua ka make.”
Hoole mai o Kapepeekauila: “O oe no ko’u mea e make ai e na kahuna
wahahee; aohe mea e pio ai ko’u puu o Haupu nei; a heaha la hoi, ina i
make ole kuu puu ma keia hope aku, alaila, make oe ia’u.” I aku o Moi:
“Ae, he nani ia, ua lohe ole ae la no oe i ka’u olelo, a ua paa iho la
no oe i kou manao; heaha la hoi, he ala ike ko kahuna, aole e loaa i ka
hookolo ia.”
O ko Moi wahi i noho ai a hele, o ka lapalapa pali hikina o Waikolu, e
waiho la ma Molokai a hiki i keia la; aia no hoi kona alanui ma ka pali
nihinihi lele loa kahi i kau ai, a malalo o laila ke kai hula ana o
Waikolu, a ke waiho nei no ia wahi a hiki i keia la.
A lohe ke ’lii o Kapepeekauila i keia olelo a Moi, hoouna aku la ia i
kana mau kukini mama loa, o Kolea, o Ulili, e lele e nana ia Kana a me
Niheu. A hiki laua i ke kai o Hilo, Punahoa, e pili ana me Kaipalaoa
kahi o Kana e noho ana, i aku o Kolea ia Ulili: “E, e lele kaua i luna
loa, o make kaua ia Kana, alaila, kahea iho kaua.” Lele ae la laua a
hala i luna loa, kau pono iho la i luna o kahi o Kana e moe ana, kahea
iho la; ia lohe ana o Kana, lalau ae la o Kana me kona mau lima i luna,
me kona moe i lalo ke kino, aole nae i loaa, aka, ua opeapea ka lele
ana a na wahi manu, a Kolea a me Ulili, a haule laua i Molokai, i luna
o Haupu, no ka ikaika loa o ka makani o na lima o Hana. A hiki na manu
i mua o Kapepeekauila hai aku la i ke kanaka lima loihi i ke kikoo ana
i ka lani, a pakele laua i ka make; a lohe ke ’lii i keia olelo a na
manu, hoouna mai la ia Kolea a me Ulili, e olelo aku ia Keauleinakahi,
he koa ia i ka moana.
O Keauleinakahi, he koa ia no Kapepeekauila, ke ’lii o luna o ka puu o
Haupu, e hiki ia ia ke hou i ka waa a puka pu, ma kekahi aoao, oia kela
auau hou i ka waa a me na mea e ae. Ua kauoha ia ia e hou aku i na waa
o Kaumaielieli, ke holo mai mai Hawai mai, a e pepehi ia Kana a me
Niheu.
A ee o Kana a me Niheu i luna o na waa o Kaumaielieli, a me ko laua
makuakane o Hakalanileo, a holo mai la o Kana, ua opeope ia a kau i
luna o ka pola o na waa, e like me ka loihi o na waa o Kaumaielieli,
pela no ko Kana waiho ana. Ia lakou e holo ana ma ka moana, ma waena o
Hawaii a me Maui, loaa lakou ia Keauleinakahi, ke koa o Kapepeekauila,
e lele mai ana me kona nuku oioi loa e hou i na waa. Ia ia e makaukau
ana e lele mai e hou, ku ana o Niheu me kana laau palau, o Wawaikalani
ka inoa, a hahau aku la ia Keauleinakahi, a make iho la ia.
Holo mai la lakou a hiki i Waikolu ma Molokai, kahi e ku ana ka puu o
Haupu, hekau iho la na waa i waho. Ia lakou e lana pono ana ma waho ae
o Waikolu, olokaa ia mai la kekahi pohaku nui mai luna mai o ka puu o
Haupu, maluna pono o na waa o Kaumaielieli. Ia Kana e moe ana i luna o
ka pola o na waa, kahea ae la kekahi o luna o na waa: “E, ka pohaku nui
e kaa mai nei! Ka pohaku nui e kaa mai nei!! Make kakou! Make kakou!!”
Ma keia kahea ana, ua lohe o Kana, lalau ae la kona lima akau a paa i
ka pohaku, o ka lima hema, lalau aku la ma ka poina kai, i iliili kia
no ka pohaku i paa; ma keia hana a Kana, ua paa loa ia pohaku i waena o
ka pali a hiki i keia la, e waiho la ma ka pali o Waikolu. A ua pakele
no hoi o Kana, a me na waa o Kaumaielieli i ka make i ka pohaku. Mahope
olaila, kii o Niheu i ka makuahine i luna o ka puu o Haupu, mamuli o
kona koa a me kona ikaika.
NO NIHEU.
He koa makau ole o Niheu a he koa wiwo ole i ko hai ikaika, a he hiki
ia ia ke hoouka kaua me ka lehulehu, me kona kanalua ole. Lalau aku la
ia i kana laau palau o Wawaikalani, a hoomoe aku la mai na waa a hiki i
ka pali, hele aku la o Niheu maluna. Ma keia hele ana a Niheu hiki aku
la ia i ka puu o Haupu, aia i luna o laila ke ’lii o Kapepeekauila me
ka makuahine o Niheu ma, o Hina, ua lilo ia Kapepeekauila i wahine
nana.
NO KA PUU O HAUPU.
O Kahonunuimaeleka ka inoa o Haupu, he honu, me na aoao o ka puu o
Haupu, ina e upai na hui, alaila, pii ua puu nei i luna a kiekie i ka
lani. He pa ma waho o ka puu o Haupu, he pae humu ka inoa, oia ke ki o
Koaea a me ka ulei o Nuuhiwa, aole e komo ka makani i loko o ka hale o
ke ’lii, o ia o Halehuki. E hili aku ana o Niheu i ka laau palau ana,
pau ke ki o Koaea, a me ka ulei o Nuuhiwa, komo ka makani i loko o
Halehuki.
Ia wa ninau ke ’lii o Kapepeekauila: “Ea, heaha keia mea e komo nei ka
makani i loko nei?” “He keiki me ka laau palau, nana e hili mai nei ke
ki o Koaea, a me ka ulei o Nuuhiwa.” Olelo mai o Hina: “O Niheu, o ke
keiki koa a maua; he keiki makau ole keia, make kakou.” I Hina e
kamailio ana, hiki ana o Niheu a lalau ia Hina, a lawe aku la. Mamua ae
o ka lawe ana o Niheu ia Hina, ua hai aku o Hina ia Kolea laua o Ulili
i ko Niheu wahi e ikaika ai, o ia ka wili lauoho o ke poo o Niheu, o
Wilikalinoamohalaikaekaeka ka inoa; e lalau a paa ka wili lauoho,
alaila, haalele ia’u, pela e nawaliwali ai o Niheu.
A ike o Kolea a me Ulili, ua lilo o Hina, lele iho la laua a paa i ka
wili lauoho o Niheu; a ike o Niheu ua paa kona lauoho, haalele iho la
ia ia Hina, a hopu iho la i kana laau palau, a hahau ia Kolea ma laua o
Ulili; ia ia i lilo ai i laila, holo aku la o Hina a hiki i ka hale, me
ke kane o Kapepeekauila. Nolaila, hoi aku la o Niheu a hiki i na waa,
ninau mai o Kana: “Pehea aku la ka makuahine o kaua?” Olelo mai o
Niheu: “Ua loaa no ia’u, a hoi mai nei maua, ia wa, apo ia kuu lauoho e
na wahi manu, e Kolea ma; lilo au ilaila, holo aku nei o Hina.” I aku o
Kana ia Niheu: “E noho oe i luna nei o na waa, owau ke kii aku i ka
makuahine a kaua.” Ia wa ku ae la o Kana i luna o na waa, o
Kaumaielieli ma, a kiei iho la maluna o Haupu, oni ae la o Haupu a
kiekie, pela no hoi o Kana o ke oni ana. Ma keia oni ana o Kana, ua
hiki i ka lanikuakea, ka lani lipolipo, ua punawelewele nae ke kino o
Kana, no ka pololei i ka make a ka ai, a me ka ia.
Nolaila, nana ae la o Niheu ma na wawae o Kana, i ka punawelewele a me
ka wiwi loa, a noonoo iho la ia, he make pololi. Kahea ae la o Niheu me
ka leo nui ia Kana: “Moe ia i Kona i o Uli, i ke kupunawahiue o kaua, i
kahi o ka ai a me ka ia.” Ekolu la ke kahea ana a Niheu, lohe o Kana. A
lohe o Kana i ka leo o Niheu, moe aku la ia maluna o Molokai, a kau
pono i luna o Haleakala, i luna pono o ke kuahiwi, a ma keia moe ana a
Kana ua puali o luna o ke kuahiwi o Haleakala, a hiki i keia wa.
Ia Kana i hiki ai i Kona i o Uli la, moe iho la ia ma waho o ka hale.
Ala ae la o Uli i ke kakahiaka nui a hele i waho, nana iho la ia o
Kana, o kana moopuna. Lalau iho la ia a hoala ae la, hanai iho la i ka
ai, a maona, iho mai la kona nui a hiki i na wawae i luna o na waa,
kahi a Niheu e noho ana. Nana ae la o Niheu a ike, ooki ae la ia i
kekahi wawae o Kana, no ka ukiuki o Niheu i ka ai ana o Kana a maona,
nolaila, holo ae la ka maeele a hiki i ke poo o Kana. Olelo mai o Uli
ia Kana: “Ua huhu ko kaikaina ia oe o Niheu, i ko ai ana a maona,
nolaila, ooki kela i ko waewae. Ua make ko hoapaio, ina oe i ala, e ala
oe a maluna iho o ka puu o Haupu, hoaa iho oe i ko maka, nana ia e oni
ae, lalau iho oe i ka hui akau a hahai ae, a pela ka hui hema, alaila,
pau kona ikaika.”
A pau ka olelo ana a Uli ia Kana, ala mai la o Kana a kupono, a kiei
maluna o Haupu, hoaa iho la i na maka, ala ae la o Haupu a oni, i luna,
lalau iho la o Kana i na hui a hahai. Ma keia hai ana o na hui, ua pau
ka mana o Haupu, ua keehi iho la o Kana i ka puu a helelei, a ku kekahi
mau puu liilii i loko o ke kai, o ia kela mau puu loulu e ku la ma ka
waha o Waikolu, a hiki i keia la. Ma keia make ana o Haupu, ua pio ke
’lii o Kapepeekauila, a ua loaa o Hina, a lawe ia mai la a noho me kana
kane o Hakalanileo, a pela i pau ai ke kaua ana o Kana me ka puu o
Haupu.
STORY OF PIKOIAKAALALA.
CHAPTER I.
Alala was the father and Koukou was the mother of Pikoiakaalala; Iole
and Opeapea were the sisters of Pikoiakaalala, born before him. The
parents as well as the children were rats who sometimes changed into
human beings, as this story will clearly show. Wailua in Kauai was the
birthplace of Pikoiakaalala. [665] The first child of Koukou was Iole,
a daughter; then followed Opeapea, another daughter. These two were
brought up by their parents until they were of age, when they moved to
Oahu and married husbands who were connected to certain high chiefs and
who were large land owners, during the reign of Kaulamawaho [666] and
Kekakapuomaluihi. As Iole and Opeapea had left Kauai for Oahu before
the birth of Pikoiakaalala, therefore, they were not present [667] at
the birth of their young brother. After they had left, Koukou, their
mother, conceived and gave birth to Pikoiakaalala, a son, to whom great
care was exercised in his bringing up. In the course of time the child
grew to be fine looking but with hair that resembled rat’s hair.
At about this time it was customary for the people to gather at Wailua
to join in and to witness the different athletic sports. One day while
the different games were going on, the shouts and yells to encourage
the different contestants were heard by Pikoiakaalala. He therefore
asked his father Alala: “Say, Alala, what is the cause of that shouting
down at Wailua?” “They are playing olohu,” [668] answered Alala. “What
is that?” asked Pikoiakaalala. “It is played in this way: there are two
contestants playing; when one has rolled his stone disk farther than
the other’s, the multitude would shout. That is the noise you hear.”
Pikoiakaalala then asked: “Let me go and witness the games?” “You
cannot go and see them until after today,” said Alala. After this the
multitude shouted again. When Pikoiakaalala heard the commotion, he
again asked Alala, this being the second time: “What is that renewed
shouting down there?” “They are playing at a game called pahee. [669]
When the stick thrown by one contestant slides farther than the one
thrown by the other the people would yell.” “I must go down,” said
Pikoiakaalala. Alala refused, saying: “You cannot go.”
Again there was yelling at the place, this being the third time.
Pikoiakaalala again asked: “What is that fresh shouting that is going
on?” Alala replied: “They are playing koieie, [670] at a place in the
river near the rapids. The game is played in this way: it is a short
piece of smoothed board which is thrown in the river at a place just
near the rapids in such a way that it would float steadily in one place
without being carried down the rapids. The one whose piece of board
floats the steadiest and is not carried down the rapids wins. The
shouting which you have just heard is for the winner.” “May I go down?”
asked Pikoiakaalala. “You may,” said Alala.
Alala then proceeded to make a koieie for Pikoiakaalala, and after it
was finished, the boy started down for Wailua where the people were
gathered at the games. On the arrival of Pikoiakaalala with his koieie
the people all looked at him in surprise. Not very long afterwards the
people began throwing their koieie boards into the Wailua River; so
Pikoiakaalala threw his into the river also. When the people saw how
his koieie floated the steadiest, some of the boys got jealous of him
and one of them reached down for Pikoiakaalala’s koieie and threw it
into the rapids which carried it into the sea. As soon as his koieie
was thrown into the rapids, Pikoiakaalala jumped in after it and he too
was carried into the sea by the force of the current for two days and
two nights when he landed on Oahu at the harbor of Kou (Honolulu),
where he sat on the sand like a castaway, weak from want of food.
RELATING TO HIS SISTERS.
The two [sisters] were at this time living with their husbands who were
men of note, being large land owners, and who had under them a man by
the name of Kauakahi as their chief steward. When Kauakahi saw
Pikoiakaalala lying there he came up to him and asked: “Where are you
from?” “From the sea,” answered Pikoiakaalala. “Come to the house with
me,” said Kauakahi.
Upon their arrival at the house, Kauakahi spoke to Iole and Opeapea,
the sisters of Pikoiakaalala: “I have a boy, here he is. I found him
asleep [671] on the sand and brought him to the house to live with me.”
Iole and Opeapea then asked Pikoiakaalala: “Where are you from? Where
were you born and who are your parents?” Pikoiakaalala answered:
“Wailua in Kauai is my birthplace. Alala is my father and Koukou is my
mother.” When Iole and Opeapea heard these answers given by
Pikoiakaalala they knew that he must be their brother, as the names of
their parents were correctly given; they therefore sprang on him
crying, and at the same time informed Pikoiakaalala of their
relationship.
The husbands of the sisters of Pikoiakaalala were out in the fields
working with the men, so Kauakahi was sent to bring them home and to
tell them that their brother-in-law had arrived. When Kauakahi came up
to them he said: “You have been sent for by your two wives to return
home because your brother-in-law has arrived from Kauai, and to kill a
pig and prepare some food.” The food and pig were gotten ready and as
soon as they arrived at home they were cooked in the ground.