DEPARTURE OF KAPAIHIAHILINA.—LONOIKAMAKAHIKI’S SEARCH FOR HIM.—RETURN
AND REINSTATEMENT OF KAPAIHIAHILINA AS PREMIER.
At the end of Kapaihiahilina’s greetings to Lonoikamakahiki in the
chant he retraced his footsteps whence he had come, weeping with
affection for the king. Boarding his canoes he sailed away. After
Kapaihiahilina had ceased his dedicated chant of Lonoikamakahiki’s name
the ancient love surged within his bosom for the loving tribute, the
story of their companionship and their wanderings. It was very evident
that Kapaihiahilina’s composition was founded on facts. Lonoikamakahiki
then ordered the doors of his royal abode to be opened to allow
Kapaihiahilina to enter the house. On opening the door of the royal
mansion, however, Kapaihiahilina was then outside of Laaloa sailing
away.
Lonoikamakahiki observing that Kapaihiahilina had sailed away, sent
messengers to get him to return. The messengers, in conformity with the
king’s desire, set forth and upon reaching Kapaihiahilina said to him:
“We come for you to return; we were sent to beseech you to come back;
the king is overwhelmed with love for you and your appeal for
compassion by the chant describing your wanderings; when we left the
king was still weeping.”
Kapaihiahilina hearing what was said, replied to the messengers: “You
both return to the king. Give him my love and say, I cannot go back,
because he has harkened to the slanderers who surround him. They may be
the ones who accompanied him and ate the ripe flowers of the pandanus
of Pooku and girded together the ti leaves as well as the ferns.
Therefore I am now homeward bound to bury my bones on Kauai’s shore. If
I should die it would be of no moment to him, but should it be he who
shall pass away, my companion of many perils, I will weep for him alone
at Kauai. Both of you go back.” When Kapaihiahilina finished what he
had to say to the messengers, they went back, met the king and reported
all that Kapaihiahilina had said.
In consequence of the statements made by the messengers Lonoikamakahiki
became very much aggrieved. He immediately ordered his two canoe
paddlers, Kapahi and Moanaikaiaiwa, also Kipunuiaiakamau and the
adopted child of Kamahualele to prepare themselves for the voyage.
Prior to Lonoikamakahiki’s sailing he commanded Kaikilani,
Kealiiokalani, Kalanioumi and Keakealani thus: “I am about to go; stay
on the land; let each of you care for each other and be not envious of
one another. If I go and my companion harkens to me, then we will
return; but should he listen not, then I will follow him, and by being
persistent in my search he may relent, for anger only inflames and
reaches the tips of the ears.”
Lonoikamakahiki having ceased his admonitions went aboard the canoes
which awaited him and sailed away. In his search he met Kapaihiahilina
at Anaehoomalu at the seashore at the dividing line of Kona and Kohala.
Thus runs the tradition concerning Lonoikamakahiki’s search for his
companion Kapaihiahilina:
When Lonoikamakahiki set sail on his search for his friend,
Kapaihiahilina had already arrived at Anaehoomalu and soon afterwards
was followed by Lonoikamakahiki and others. Lonoikamakahiki saw
Kapaihiahilina sitting on the sand beach when the canoes were being
hauled ashore. Lonoikamakahiki immediately began to wail and also
described their previous wanderings together. Kapaihiahilina
recognizing the king also commenced wailing. When they came together
and had ceased weeping and conversing, then Lonoikamakahiki made a
covenant between them, that there would be no more strife, nor would he
harken to the voice of slander which surrounds him, and in order that
the understanding between them should be made binding, Lonoikamakahiki
built a temple of rocks as a place for the offering of their prayers
and the making of oaths to Lonoikamakahiki’s god to fully seal the
covenant.
Kapaihiahilina observed that Lonoikamakahiki was sincere in his desires
and at that moment gave his consent to return with Lonoikamakahiki.
After their religious observance at this place they returned to Kona
and resided at Kaawaloa, in South Kona.
(Tradition says because of the covenant entered into for the erection
of the mound of rocks at Anaehoomalu, the boundary between Kohala and
Kona was named Keahualono, and that place has been known ever since by
that name signifying the erection of a mound of rocks by
Lonoikamakahiki.)
After Lonoikamakahiki and Kapaihiahilina had returned home he resumed
the office of premier as formerly. After his reinstatement to his
former position a conference was held between him and the king as to
how to get rid of the slanderers of Kapaihiahilina from the royal
presence. It is stated that Kapaihiahilina had refused to return to
Kona with Lonoikamakahiki at the time they met at Anaehoomalu, the
exact conversation running as follows: “I will not return with you
again until those who slandered me be got rid of from your presence;
then only will I return with you.” By reason of this the conference was
held. Lonoikamakahiki sought the wishes of Kapaihiahilina as to what
disposition should be made of his slanderers, whether they should be
slain, and if that, it was agreeable to him also. Should Kapaihiahilina
express the desire to banish them, Lonoikamakahiki would acquiesce to
that also. Lonoikamakahiki was bent on satisfying Kapaihiahilina’s
every wish.
At the conference stated for the consideration of this matter
Kapaihiahilina decided to put to death those who had slandered him. In
order to mitigate the horrible death which the slanderers would meet,
by actual killing, it was decided that they should die in war. In this
manner were the slanderers put out of existence. Kapaihiahilina ever
after became firmly entrenched as a favorite, and he acted as premier
even up to the time of his death.
Thereafter, and up to the time of Lonoikamakahiki’s death, there were
no more wars, no rebellions; all was peaceful. After Lonoikamakahiki’s
death it is said that the kingdom of Hawaii became the patrimony of
Keakealani, and from his reign on to that of the successive kings until
the time of Kamehameha, we are told by tradition that no great wars
ever again took place. During the reign of Keoua, however, the several
district chiefs rebelled.
KA MOOLELO O LONOIKAMAKAHIKI.
MOKUNA I.
KONA AO IA ANA I KA WA OPIOPIO.
He alii nui o Lonoikamakahiki no ka mokupuni o Hawaii mahope iho o ko
Keawenuiaumi make ana; he kanaonokumamaha hanauna mai a Wakea mai. O
Keawenuiaumi kona makuakane, a o Kaihalawai kona makuahine; ma Napoopoo
kona wahi i hanau ai, a malaila no oia i hanai ia ai a nui, e kona mau
kahu, e Hauna laua me Loli, ame ka laua wahine o Kohenemonemo.
I ko Lonoikamakahiki wa opiopio, oiai ua hoomaka ae kona noonoo ana, ia
manawa nana ae la o Lonoikamakahiki, e kau ana na mea lealea a kona
makuakane he nui maloko o ka hale alii; a ike ae la oia e kau ana na
ihe-pahee, nana loihi ae la oia, a liuliu, alaila, ninau aku la oia i
kona mau kahu: “Heaha keia mau mea loloa e kau nei iluna o ka hale?” I
aku la na kahu: “He ihe-pahee.” Ninau hou aku la o Lonoikamakahiki:
“Heaha kana waiwai?” Alaila hai aku la na kahu: “Elua mau kanaka e
manao ana e lealea pili waiwai, alaila hele laua a ma ke kahua pahee; a
i ka hiki ana malaila, alaila, olelo ka pili a holo, ina he mau waiwai
ka pili, a i ole, he mau aina paha; a ina aole i pili ia ma ia mau
waiwai, alaila, o ka pili no i na iwi ka pili, alaila pahee, ina he
umikumamalima ka ai (ka helu). A ina ua hiki e aku kekahi i ka ai eo (i
ka helu pau) a emi mai paha kona hoa pahee, alaila o ke eo ae la no ia,
ina paha o ka waiwai ke kumu pili, alaila o ke eo ae la no ia o ka
waiwai; ina ua nui ka waiwai o ka pili ana, ekolu, eha hale e piha i ka
waiwai. Aka ina o na kino o laua ka pili, alaila, o ka make no o kekahi
o laua ka hope. Aole nae he pili nui ia oia mea; aia no a ku ka
hoopaapaa mawaena o na aoao elua, e hoole ana kekahi a me kekahi i na
akamai o laua, alaila pili kino ia; a oia la, pela iho la ka waiwai o
ia mea.”
A lohe o Lonoikamakahiki i keia mea, olelo ae la oia: “Aole ana waiwai;
aka, he waiwai no, hookahi no hewa, o ka pili ana i na iwi ke hiki mai
i ka manawa e hoopaapaa ai na mea pahee i ko laua mau ike, nolaila ka
waiwai ole oia mea.” I aku la na kahu: “Oia iho la no ka waiwai oia mea
(pahee) i malamaia ai e kou makuakane.”
Ia manawa, nana hou ae la oia, a iki i ka olohu (ulu maika) ninau hou
ae la oia: “Heaha kela mea?” Hai aku la no na kahu: “He olohu.” Ninau
aku o Lonoikamakahiki: “Heaha hoi ka waiwai oia mea?” Alaila hai aku la
no na kahu e like me ka olelo ana no ka ihe pahee. I hou aku o
Lonoikamakahiki: “E kiola, aole ana waiwai.”
Nana hou ae la no ua o Lonoikamakahiki, a ike i ka pua kea, ninau hou
aku la no i na kahu: “Heaha hoi kela?” Hai aku la na kahu: “He pua
kea.” Ninau hou aku no ua o Lonoikamakahiki: “A pehea hoi kana hana?”
Hai aku la no na kahu: “He mea lealea no ia; ina elua a ekolu paha mau
mea e kea pua ana, a ina i lele ka kekahi a oi loa mamua o ka kekahi
mau mea alaila, o ka eo ae la no ia. A ina he pili ma ka waiwai, ua
like no ka waiwai me ko ka pahee ana, ke nui no hoi ka pili ana.” I aku
la o Lonoikamakahiki: “Aole ana waiwai, e pono ke haihai a kiola aku.”
Nana hou ae la no ua o Lonoikamakahiki, a ike ae la i ka laau palau,
ninau ae la: “Heaha hoi kela?” I aku na kahu: “He laau palau?” Ninau
hou aku la o Lonoikamakahiki: “Heaha kana hana?” Hai aku la na kahu:
“He mea pepehi aku i na kanaka, ina paha he hoouka kaua mai ko kekahi
aoao, a hoouka aku ko kekahi aoao, alaila o ka laau palau ka mea e luku
aku ai. A ina e kaua aku me ua laau palau nei, alaila, he kanaha kanaka
e make i ka laau palau hookahi, a ina no he nui aku, oia no.” I aku la
ua o Lonoikamakahiki: “Aole no ana waiwai, hookahi ana waiwai, he ulu
imu.”
Nana hou ae la no ua o Lonoikamakahiki nei, e kau ana ka ihe kaua,
ninau ae la: “Heaha kela?” I aku na kahu: “He mea luku kanaka no, he
mea luku aku i na kanaka ke kaua mai, ina i kahi e, e hou aku ai, ku
aku la no ke kanaka. A ina he akamai mai kekahi aoao i ka pale ana o ka
ihe, alaila, aole e ku.” I aku o Lonoikamakahiki: “Ae, he mea waiwai
ia, aka, o ka mea akamai i ka alo ihe ke kanaka waiwai; nolaila, he
hana waiwai ia a kuu makuakane, nolaila, ina eia no kuu piko ke waiho
nei, alaila, e nikii pu i kuu piko me ka pua ihe a kuu makuakane.”
Nana hou ae la no ua o Lonoikamakahiki, a o ke kau a ke kaula maa,
ninau ae la: “Heaha ka waiwai o kela mau kaula e lewalewa mai nei?” Hai
aku la na kahu: “He maa.” Ninau hou aku o Lonoikamakahiki: “Heaha hoi
kona waiwai?” Hai aku la na kahu: “E hookomo i ka pohaku ma ka puka o
ka maa, alaila, e pelu mai ina piko elua o ua maa la, a e hoopaa ae i
ka piko o na kaula o ua maa la i ka poho o ka lima e makaukau ana i ka
hana; alaila, e wili ae, a kowali ae, a e like me kona manawa i manao
ai e hoolele aku i ka pohaku, alaila, e haalele loa aku i kekahi piko o
ka maa, alaila e lele aku ka pohaku, he kanaha a oi aku na anana e lele
ai, a ina i pa aku i ka pohaku, make loa kekahi kanaka. I hanaia no nae
no ke kaua.” I aku la o Lonoikamakahiki: “Alua mea waiwai a kuu
makuakane; nakii pu ia aku me ka pua ihe.” Pela kona ninau ana i na mea
lealea a pau a kona makuakane; ua hooleia ka waiwai o na mea apau, a
elua wale no mau mea a Lonoikamakahiki i mahalo.
I kekahi manawa ae, hele aku la no o Lonoikamakahiki a ka hale i waiho
ai na mea lealea, nana ae la, e kau ana no na mea ana i olelo ai i na
kahu, e haihai a kiola; nolaila, hoi aku la oia a kona mau kahu, olelo
aku la: “Kai noa, ua kiola olua i na mea a’u i olelo aku ai ia olua?” I
aku la kona mau kahu: “Aole e hiki ia maua ke kiola i na mea a ko
makuakane; make mai paha maua, no ka mea, o ka laau palau a ko
makuakane, he laau hai kanaka ia.” A no ka paakiki loa o
Lonoikamakahiki, nolaila, hele aku la na kahu, a hai aku la ia
Keawenuiaumi, i keia mau hana a kana keiki.
Ia manawa, lohe ae la o Keawenuiaumi, alaila, haohao iho la oia i keia
hana kupanaha a kana keiki; nolaila, hele aku la oia e ninau maopopo ia
Lonoikamakahiki i ke kumu o ko ke keiki manao ana pela. Nolaila i ka
hiki ana aku o Keawenuiaumi i kahi i hanai ia ai e na kahu, aia nae ua
o Lonoikamakahiki i ka hooholowaa me kekahi mau kahu ona. A hoi mai la
ua o Lonoikamakahiki, e noho aku ana o Keawenuiaumi, hele mai la ke
keiki a noho iho la i luna o na uha o ka makuakane; alaila, i mea e
maopopo ai ia Keawenuiaumi ko Lonoikamakahiki manao, nolaila, lawe ae
la kona makuakane iaia i kahi i waiho ai na mea lealea. A hiki aku la
laua, me na kahu pu ma ka hale i waiho ai na mea lealea, ninau aku la o
Keawenuiaumi: “Heaha kou manao no neia mau mea (na mea lealea ame na
mea kaua) e kau nei?” I ae la ke keiki (Lonoikamakahiki): “Aole he
waiwai iki o keia mau mea, ua olelo aku wau ia laua ’la (Hauna ame
Loli) e kiola keia mau mea a pau, a o ka ihe kaua ame ka maa na mea
waiwai.” I aku la o Keawenuiaumi: “Aole pela ko’u manao, aia no a hiki
i kou noho aimoku ana, alaila, nau no e kiola, ke ike aku la oe, he mea
waiwai ole kela.”
Ma ia hope mai, nalu wale iho la no o Keawenuiaumi i ka hope o keia
keiki ke nui ae. I iho a ka makuakane: “Ane kipi wale aku no koe o keia
keiki ma kona noho ai aina ana, a heaha la ka hana a keia alii ke
kanaka makua aku.”
I kekahi manawa ma ia hope mai, komo ae la ua o Lonoikamakahiki i loko
o ka heiau me kona mau kahu, a ike aku la i na kii e ku mai ana ma
kuono o ka heiau, ninau aku la i na kahu: “Owai kela mau kanaka e ku
mai la i loko o ka pa?” I aku la na makua a me na kahu: “Aole ia he
kanaka, he akua ia o ko makou mau makua, na kupuna hoi ou.” A lohe o
Lonoikamakahiki he akua ia mau kii, alaila puliki ikaika aku la i na
makua, no ka mea, ua makau o Lonoikamakahiki, a no ka mea hoi, ua lohe
mua oia i ka hoomakaukauia e na hoa paani ona, a nolaila oia i puliki
paa ai i na makua, no kona manao o pau mai i ke akua, no ka mea, ua
oleloia e kona mau hoa kamalii: “E lono-e! A-pa-u. A pau i ke akua
lapu.” A no ko Lonoikamakahiki puliki ana aku, i aku la na makua: “Mai
makau oe, aole ia he akua lapu, he akua ia nona keia wahi.” I aku o
Lonoikamakahiki i na makua: “Heaha kana waiwai?” I aku la na makua:
“Eia kona mea i malama ia ai; ina he kaua a pio paha, alaila,
hoomanamana aku i ke akua, alaila, na ua akua la e alakai i kahi e
pakele ai. A ina he waa kahuli ma ka moana, pule no i ke akua, ola no;
ina he kau wi, a pule no i ke akua, alaila ea mai no ka ai. Oia ka
waiwai o ke akua i malama ia ai.” I aku o Lonoikamakahiki ia
Keawenuiaumi: “Akolu wale no au mea waiwai i malama ai; o keia mau mea
au ka’u e malama.”
Mahope mai o ko Lonoikamakahiki mau la opiopio, ma ka hookanaka makua
iki ana ae, ao ae la oia i ka alo ihe a me ka oo ihe ana, a ao ae la no
hoi oia i ke kui ame ka mokomoko, a akamai ae la oia ma ia mau hana. A
i ka manawa i akamai ai, alaila, hailona aku la na kumu nana i ao i
kela mau hana ma ka ai lolo ana. A i ka ai lolo ana, ua ku kana mau
hana a pau i ka pono ma ke akamai. A o ka hailona o ke kui ma ka lolo
ana, oia ka lolo i ino. Nolaila olelo aku la ke kumu kui: “Aole oe e
pono ke ao i ke kui, no ka mea, ua ku kau lolo i ka pono ole, a
nolaila, e pono ke haalele.” Nolaila, haalele iho la o Lonoikamakahiki
i ke ao ana i ke kui. Aka, ma ka mokomoko, oia ka oihana i oi aku ko
Lonoikamakahiki ike ame ke akamai maoli.
MOKUNA II.
KO LONOIKAMAKAHIKI IMI ANA I NA HANA OI O KA WAIWAI.
I ko Lonoikamakahiki wa i hoonaauao loa ae ai, makemake ae la oia e ike
maopopo i na hana oi o ka waiwai, a nolaila, hoao pakahi aku la oia i
na hana lealea, ame na hana kaua a kona makuakane, na hana hoi ana i
olelo ai i kona mau kahu, he mau hana waiwai ole.
A i ko Lonoikamakahiki hoao ana, maopopo iho la no he waiwai ole ia mau
mea, a e like hoi me kana olelo mua, o ka alo ihe ame ka oo ihe, ka maa
ame ka malama i ke akua na hana waiwai. Aka, no ko Lonoikamakahiki
makemake nui e ike i ka hana i oi aku o ka waiwai, nolaila, kaahele ae
la ia ma ka mokupuni o Hawaii, oia ame kona mau makua ame na kahu pu.
O Hauna nae ame kona kaikaina me Loli, na kahu hoi o ua o
Lonoikamakahiki, he mau kaula laua, he mau kanaka haipule hoi, a ua
oleloia he mau kanaka mana laua, a he hiki ia laua ke hana i na hana
mana he nui ma ka inoa o ko Keawenuiaumi akua, ame ko laua akua hoi.
Ma keia kaapuni ana o Lonoikamakahiki me kona mau makua, a hiki ma
Hilo, a noho iho la ma Kanokapa, kahi e pili pu ana me ka nuku o ka
muliwai o Wailuku. E noho ana o Kawaamaukele malaila, he kahuna
kakaolelo nui, ua elemakule oia, a poohina no hoi. Aka, he mea haohao
nae ia ia Lonoikamakahiki i kona ike ana aku i kela elemakule, no ka
mea, o kela kanaka ke kanaka ano e i hiki mai i ke alo o Keawenuiaumi,
a ua loloa hoi kona lauoho a hiki i lalo i ka puhaka, e like mau me ke
ano o na kahuna nui.
A ike aku la o Lonoikamakahiki i ua elemakule nei, oiai e noho pu ana
oia me kona mau kahu. Ninau malu aku la: “He akua anei kela elemakule
lauoho loloa?” I aku la na kahu: “Aole he akua, he kanaka no, he
kakaolelo nae, he kahuna nui oia ma na oihana kahuna apau.” Ninau hou
aku la ua o Lonoikamakahiki: “Heaha ka waiwai a ia elemakule?” I aku na
kahu: “O ke kanaka ike i ke kakaolelo, he kanaka nui ia imua o ke alo
alii; he kanaka akamai i ka olelo, ma kana olelo e olelo ai, malaila ke
alii e hoolohe ai; nana e ike ka pomaikai o ka aina ame ke kanaka, he
hiki i kela kanaka ke iki mai i ke kanaka waiwai ame ka waiwai ole, ke
alii waiwai ame ka waiwai ole.”
A lohe o Lonoikamakahiki i keia olelo a ke kahu, he mea puiwa loa ia
nona, no kona lohe ana i ka olelo, he hiki ke ike i ke alii waiwai, ame
ka waiwai ole, a nolaila, olelo aku la oia i kona mau kahu, me ka i
aku: “A, e ike mai no auanei kela elemakule la ia’u?” I aku na kahuna:
“Ae, aole oe e nalo, a me kau hana mahope aku.” I hou aku la o
Lonoikamakahiki i na kahu: “He kanaka kapu anei kela, aole e kamailio
ia aku e kamalii? O na kanaka makua wale no anei?” I aku la na kahu:
“Nau e kamailio kela elemakule, i malamaia hoi na kakaolelo ame na
kahuna no oukou no na ’lii.”
A no keia mea hoouna aku la o Lonoikamakahiki i kekahi kahu ona e kii i
ke kakaolelo ia Kawaamaukele. A hiki mai la i mua o Keawenuiaumi me
Lonoikamakahiki, i aku la o Lonoikamakahiki: “I kiiia aku nei oe no
ko’u lohe ana he elemakule akamai oe i ka ike mai i ke alii waiwai ame
ka waiwai ole; nolaila, e nana mai oe ia’u, malia paha he alii ilihune
wau ma keia manawa aku, a e hai mai oe i ka’u mau hana ma keia hope
aku.” I mai o Kawaamaukele: “He alii waiwai no oe i kekahi manawa, aia
a hike aku i kou wa kanaka makua, alaila, ilihune oe aole ou kanaka,
aka, he alii koa oe.” I hou aku la o Lonoikamakahiki: “I aha ka’u hana
e hana ai i waiwai ai? A ina ua ike oe i ka hana waiwai no’u, alaila, e
ao no kaua.” Noho ke kahuna a liuliu me ke kali ana i kona manawa e
olelo mai ai ia Lonoikamakahiki, alaila, olelo aku la: “O ka hana e
kaulana ai oe a puni na moku, o ke kakaolelo, ame ka hoopapa; ina e
akamai oe ma na hana hoopapa, alaila, waiwai oe.” Ma ka olelo a ke
kahuna kakaolelo, hoolohe aku la no o Lonoikamakahiki.
Mahope iho oia manawa, ao ae la oia i ka oihana hoopapa ma ka aoao
kakaolelo, a naauao oia ma ia hana, a oia ka oihana i kaulana nui ai o
Lonoikamakahiki a puni na moku, o ke kolu no hoi ia o ka
Lonoikamakahiki mau hana akamai a hiki i kona make ana; a nui loa ka
pilikia o kekahi poe alii iaia.
Mahope mai o kona ao ana i ka oihana hoopapa ma Hilo, hoi aku la oia me
kona mau makua a noho ma Napoopoo, a hoomaka aku la oia i ka hoopapa me
na hoa paani ona, a lilo iho la ka hana hoopapa i mea makemake nui na
Lonoikamakahiki a pau ka la, a pela aku. Aka, o Lonoikamakahiki, ua
hoolawehala wale aku oia i kona mau hoa paani, i mea e hoopapa ai, he
mea e hoao ai i kana oihana hoopapa. O na puulu kamalii a pau o
Kealakekua, ua hoopapa mau ia e Lonoikamakahiki, aka nae, aole i ike o
Lonoikamakahiki i kona akamai ma ia hana hope ana i ao ai, aka, o ka
mea nana i ao aku, ua ike aku oia i ke akamai ma ka hoopapa ana.
Ma ko Lonoikamakahiki mau la hookanaka makua, lawe ae la oia i kona
kaikuahine ia Kaikilani i wahine nana. Mai ia manawa mai, he pono wale
no ko laua noho aua, aole i loaa ia laua ka mea ino ma ko laua noho pu
ana. Iloko o ko laua manawa i noho ai, aole i loaa keiki laua a hiki i
ko laua make ana. Aka, o Kaikilani ka mea i hanau na keiki ekolu me
kekahi mea e ae me Kanaloakuaana, he makuakane no no ua o Kaikilani. Ia
ike ana o Kanaloakuaana me Kaikilani, loaa o Kalanioumi ame
Kealiiokalani, he mau kaikamahine laua, a o Keakealani, ke keikikane.
Mamua o ko Keawenuiaumi make ana, kauoha ae la oia ia Lonoikamakahiki e
noho ma ka noho alii, aka, aole pela ko Lonoikamakahiki manao. O ko
Lonoikamakahiki manao i olelo aku ai i kona makuakane, aole ona
makemake e ku koke i ka moku, aia a makaukau oia ma na mea kaua, a
ailolo hoi, alaila, ku i ka moku. A nolaila, hooili ae la o
Keawenuiaumi i ka aina a puni o Hawaii no Kaikilani. A make aku la o
Keawenuiaumi, ku ae la o Kaikilani i ka moku, oia ka wahine alii i ai i
ka moku.
Ma ia hope mai o ko Kaikilani ai moku ana, kaapuni ae la o
Lonoikamakahiki ia Hawaii a puni, e hoiki ana i kona ike ma na mea ana
i ao ai o ka oihana kaua, a lanakila ae ia oia ma ia mau hana. Aka, kui
aku la keia mau hana a Lonoikamakahiki a lohe o Kanaloakuaana; a i ka
hoi ana aku o Lonoikamakahiki mai kana huakai kaapuni aku, hoomaka ae
la oia i ka mokomoko me Kanaloakuaana, no ka mea, he akamai oia i na
oihana kaua a pau. Aka, i mea e ike ai o Kanaloakuaana i ke akamai o
Lonoikamakahiki, nolaila, hoao hou laua i ka mokomoko. Alaila, hoao aku
la no o Kanaloakuaana ma ka oo ihe; i aku o Lonoikamakahiki: “Aole wau
i ao i ka oo ihe, aka, o ka alo ihe ka’u mea i ao.” A hoao laua i ka
alo ihe, ia Kanaloakuaana nae ka ihe, o ka alo ka Lonoikamakahiki; ia
hoao ana a laua, ua ike o Kanaloakuaana ua akamai. Alaila hoao hou aku
la o Lonoikamakahiki no na ihe elua i ka manawa hookahi, a ua akamai no
oia i ka alo ana no ia mau ihe.
A ike aku la o Kanaloakuaana ua akamai o Lonoikamakahiki, alaila, hoao
ae la no laua no na ihe eha e hou i ka manawa hookahi, aka, he mea ole
ia ia Lonoikamakahiki; a pela no ka laua hoao ana a hiki i na ihe he
umi. Ike maopopo aku la o Kanaloakuaana, ua makaukau o Lonoikamakahiki
ma keia mau maka ihe, alaila manao ae la o Kanaloakuaana e hoao hou ia
Lonoikamakahiki i ka alo ana o ke olowalu ihe.
A i mea e maopopo ai ia Kanaloakuaana ke akamai o Lonoikamakahiki ma ka
oo ihe, lawe ae la oia ia Lonoikamakahiki ma Kailua, ma ke one o
Kaiakekua. A hiki aku la malaila, ia manawa, olelo aku la o
Kanaloakuaana ia Lonoikamakahiki: “Ua makemake au e ike i ko akamai
loa, nolaila wau i lawe mai nei maanei e ike i kou akamai, no ka mea,
ua hoao kaua i ka oo ihe ma ka ihe hookahi a hiki i ka umi, ua ike au i
kou akamai ma ia mau ihe, aka, hookahi mea i koe ia oe, o ka alo ana
iloko o ke olowalu ihe, ina e akamai oe ma ia mau mea, alaila akamai io
oe.”
A pau ka Kanaloakuaana olelo ana no keia mea, alaila ku mai la ka poe
oo ihe ma ke alo mai a ma na aoao, koe kona kua, ua like paha me
kanakolu ihe e hou i ka manawa hookahi. Aka ia hoao ana, aole i ku iki
o Lonoikamakahiki ia mau ihe. Pela no ka Kanaloakuaana hoao ana mai ke
kanakolu ihe a hiki i ka elua kaau, aole o Lonoikamakahiki i ku iki;
hookahi no eha ana o Lonoikamakahiki, i eha no i kana ihe ponoi. Pela
no ka Kanaloakuaana hoao ana a pau na mea a Lonoikamakahiki i ao ai.
MOKUNA III.
KO ILI MUA ANA O KA AINA IA LONOIKAMAKAHIKI.
Mahope iho o ko Kanaloakuaana hoao ana ia Lonoikamakahiki, nolaila
olelo aku la o Kanaloakuaana ia Kaikilani: “E hoihoi ka aina ia
Lonoikamakahiki.” No ka mea ua maopopo ia Kanaloakuaana ke akamai ma na
mea e pili ana i ke Aupuni. Nolaila, olelo aku la o Kanaloakuaana ia
Lonoikamakahiki e pani ma ka hakahaka o Keawenuiaumi; a noho iho ia o
Lonoikamakahiki ma ka noho alii o kona makuakane. Noho iho la o
Lonoikamakahiki me kana wahine ma na aina apau o Hawaii, he mau poo no
ke aupuni.
A liuliu ko Lonoikamakahiki noho alii ana, aole he kaua a kipi hoi ma
ia hope mai, aole no hoi i kulanalana kona noho ana me kana wahine.
Aka, o Kaikilani, oia o laua mea i hana i ka hewa, no ka mea, ua lawe
ae oia ia Heakekoa ke keiki a Kalaulipali me Uli i kane moe kolohe
nana, me ka ike ole o Lonoikamakahiki.
A i ka manawa i manao ai o Lonoikamakahiki e holo makaikai ia Maui a
hiki i Kauai; nolaila, lawe ae la oia i kana wahine ia Kaikilani, e
hele pu ma ia huakai hele a ke alii. A i ka manawa i makaukau ai o ka
huakai a ke alii, lawe ae la oia i kona mau hoewaa, ame kona kahu me
Loli. O ka manao nui o Lonoikamahiki ma ia huakai, i mea e hoike aku ai
i kana mau hana hoopapa ma kahi ana e hele ai. A no ia mea, lawe ae la
oia i kana hokeo, o Kuwalawala ka inoa o ua hokeo la. Aia nae maloko o
ua hokeo la na mea hoopapa a pau, na ukana o kela ano keia ano. A lawe
ae la no hoi i kana kahili o Eleeleualani, he kahili nui ia.
A makaukau ka huakai a ke alii, alaila, holo aku la lakou a Maui, aole
i liuliu ma Maui, alaila holo aku la ma Molokai, a ma Koolau ka lakou
holo ana, a noho ma Kalaupapa. Ia kau ana o lakou nei malaila, aole i
manao o Lonoikamakahiki e liuliu ka noho ana malaila, aka no ka loohia
ana o lakou e ka makani ino, nolaila, liuliu ai lakou malaila, he mau
malama paha eha. Ia manawa no a laua i noho ai ma Kalaupapa, he konane
ka laua hana nui ia mau malama.
I kela manawa hoi a ua o Lonoikamakahiki ma i haalele aku ai a holo mai
ai i ka makaikai, ia manawa he mea nui loa ia no ko Heakekoa aloha no
Kaikilani, a hiki ole ke hoomanawanui; nolaila, huli mai la o ua o
Heakekoa mahope o Lonoikamakahiki ma. Ma ia huli ana mai a hiki i Maui,
aole i halawai, a malaila mai a kau ma Kalae i Molokai; ia wa lohe oia,
aia no na alii i Kalupapa kahi i noho ai. Noho iho la o Heakekoa ma
Kalae no kekahi mau la, me ke ake e loaa ka mea nana e lawe aku ka lohe
ia Kaikilani, aka, aole he kanaka kupono.
I kekahi la, hiki mai la kekahi mau kanaka no Kalaupapa mai; a i ka wa
i hoi ai kela poe ma Kalaupapa, nolaila ninau aku la ua o Heakekoa i na
kanaka me ka i aku: “E hoi ana anei oukou i Kalaupapa?” Ae, mai la na
kanaka. Ninau hou aku la no ua o Heakekoa: “Aole anei na ’lii o Hawaii
ilaila?” Alaila hai maopopo aku la ua mau kanaka nei: “Aia no ke noho
la.” I aku la o Heakekoa: “I hoi auanei oukou a luna o ka pali la, hea
wale iho auanei oukou penei la: ‘E Kaikilani alii wahine o Puna e, e aa
mai ana oe ke ku a ka lauli pali o Uli o Hea?’ A ina i lohe ole mai,
alaila kahea hou aku oukou:
‘E Kaikilani alii wahine o Puna-e,
E aa mai ana ko ipo ia oe,
O ke ku a ka lauli pali o Uli o Heakekoa.’
Pela auanei oukou e hea aku ai?”
A lohe ae la lakou i keia olelo a Heakekoa, alaila, hoi aku la ua mau
kanaka nei. Ia hoi ana a hiki iluna o ka pali o Kalaupapa, ma
Kaomilani, alaila kahea aku la ua mau kanaka nei e like me ke kauoha a
Heakekoa. Ma ia kahea mua ana, ia manawa, lohe aku la no o Kaikilani i
keia leo kahea ma ka pali, alaila manao ae la oia, ua hiki mai kana
ipo. Ia manawa nae a ua o Kaikilani i lohe aku ai, e konane ana laua,
aka, i mea e nalo ai ke ano o keia leo e pae nei i luna o ka pali ia
Lonoikamakahiki, nolaila, hoonalonalo ae la ua o Kaikilani me ka walaau
ano e ma ke konane ana, ma ka hoopuka ana i keia mau huaolelo: “O ke
kui keia, o ka holo kela, mau kawa, ninole ka luna, hapala ka ele, na
ke kea ka ai.”
A no ka manao o na kanaka nana i kahea aku aole i lohe o Kaikilani,
nolaila, kahea hou aku la ua poe kanaka nei:
“E Kaikilani alii wahine o Puna-e.
E aa mai ana ko ipo ia oe,
O ke ku a ka lauli pali o Uli o Heakekoa.”
Ia manawa, lohe ae la o Lonoikamakahiki, he kane o Heakekoa na
Kaikilani, me ka manao no ua pae mai ma kekahi wahi o Molokai.
Mahope iho o ka lohe ana o Lonoikamakahiki i keia leo, alaila, ninau
aku oia i ka wahine kaikuahine ona: “E, aloha mai la nae hoi ko ipo ia
oe o Heakekoa.” Aole nae he ekemu aku o Kaikilani, aka, ua lohe no i ka
ninau mai a ke kane, hoolalau wale iho la no ua o Kaikilani: “O ke kui
keia, a o ka holo kela, mau kawa, ninole ka luna, hapala ka ele, na ke
kea ka ai.” Ia manawa, lalau aku la ua o Lonoikamakahiki i ka papa
konane, a hahau aku la i ke poo o ka wahine, a eha aku la o Kaikilani,
aka, ua koe no nae ke ola.
Nolaila, huhu nui loa iho la o Lonoikamakahiki, a pono ole kona manao,
me ka manao e hoohiki, aole e launa hou me Kaikilani; aka, iloko wale
iho no ia ona, aole i hoopuka ma ke akea, alaila, hoomaau ae la oia i
kana wahine, a hookaawale aku la. A no keia mea, hoi aku la o Kaikilani
i Hawaii, aole i launa hou me Heakekoa, no ka mea, i iho la o
Kaikilani, aole e launa hou me Heakekoa; a no ka mea hoi, ina e launa
hou me Heakekoa, alaila o ka make ka hope a ke kane (Lonoikamakahiki)
ke hana mai mahope, nolaila haalele loa o Kaikilani ia Heakekoa.
A no keia hana ana a Lonoikamakahiki i ka wahine, nolaila, ua kui aku
ka lono a lohe o Kanaloakuaana, nolaila, manao ae la na ’lii o Hawaii e
kipi aku ia Lonoikamakahiki. A i ka hoi ana aku o Kaikilani mai Molokai
aku, a hiki ma Hawaii; ia hiki ana aku, ua hoonoho ae la o
Kanaloakuaana i na ’lii a puni na awa pae waa o Hawaii, mamuli o ke
kauoha a Kanaloakuaana ame na ’lii apau, no ka mea, ua menemene ae la
na ’lii i ka lohe ana mai make o Kaikilani.
Hoi loa aku la o Kaikilani a Napoopoo, ua hao ae la na ’lii apau o
Hawaii e kipi ia Lonoikamakahiki. A no ia mea, he nui loa ko Kaikilani
manao aloha no Lonoikamakahiki, no ka mea, aole he like o kona manao me
ko Kanaloakuaana ma ame na ’lii e ae. A nolaila manao ae la ua o
Kaikilani, e imi hou ia Lonoikamakahiki i hai aku ai oia i ka olelo
kipi a na ’lii o Hawaii. Ma ia imi ana a Kaikilani, ua hala aku o
Lonoikamakahiki i Oahu.
MOKUNA IV.
KA HOLO ANA O LONOIKAMAKAHIKI I OAHU.—KO OHAIKAWILIULA HIKI ANA MAI.—KO
LONOIKAMAKAHIKI HOOPAPA ANA ME KAKUHIHEWA.
Mahope iho o ko Kaikilani hoi ana i Hawaii mai Molokai aku, alaila, ma
ka pau ana o na la ino, kupono no ka holo moana, alaila holo aku la o
Lonoikamakahiki mai Kalaupapa aku, a pae ma Kailua i Koolaupoko ma
Oahu.
Ia hiki ana aku o Lonoikamakahiki, aia no o Kakuhihewa malaila kahi i
noho ai, maloko o kona hale alii. I ka wa e holo aku ana o
Lonoikamakahiki, ike mua aku la no o Lanahuimihaku ma i na waa o
Keawenuiaumi, alaila, olelo aku la ia Kakuhihewa: “O ke alii o Hawaii,
o Lonoikamakahiki.” A no ko Kakukihewa ma lohe ana, he kanaka akamai o
Lonoikamakahiki i ka hoopapa, nolaila, hoomakaukau mua o Kakuhihewa ma
no ka hoopapa. A hiki aku la o Lonoikamakahiki, a kau na waa i uka,
kiiia mai la na ukana ame ke alii pu, hoihoi ia aku la a ka hale alii o
Kakuhihewa.
I kekahi la ae, hiki mai la o Ohaikawiliula, kekahi alii wahine mai
Kauai mai, a no ka nui akamai o Lonoikamakahiki ame kona naauao loa
nolaila, lawe ae la ua o Lonoikamakahiki ia Ohaikawiliula i wahine moe
nana ia po, i kumu e loaa hou ai iaia kekahi mau kumu hoopapa. A lilo
mai la o Ohaikawiliula ma kona poli no ka po hookahi, me kona manao mua
ole e hana i ka hewa me ke alii wahine o Kauai, aka, i mea e loaa ai
kona kumu hoopapa hou me ke alii o Oahu, nolaila lawe ae la oia e moe
ma ia ano ia Ohaikawiliula. I ka manawa i lawe ae ai o Lonoikamakahiki
i ke alii wahine ma ia po, a mahope iho o ko laua manawa hooluolu no ka
ike ana ia laua iho, alaila, ninau aku la o Lonoikamakahiki: “Ia oe i
holo mai nei mai Kauai mai, aole anei he wahi mele hou o Kauai i loaa
ia oe?” I aku la o Ohaikawiliula: “He wahi mele no, he wahi inoa no nae
no’u.” Ninau hou aku la no o Lonoikamakahiki: “He mele hou anei?” I hou
aku la o Ohaikawiliula: “Ae, he mele hou loa, aole i laha i ke kuaaina,
i ke alo alii wale iho no, a holo wale mai nei wau.” Ninau hou aku o
Lonoikamakahiki: “Owai ua wahi mele la?” Hai aku la o Ohaikawiliula: “O
Kealialia liu o Mana.” Mahope iho o keia mau kamailio ana a laua,
alaila ao iho la o Lonoikamakahiki i ua mele nei, a ao no hoi ka po, o
ka paa naau no hoi ia o ua wahi mele nei.
A ma ke ao ana ae, hoomakaukau ae la o Ohaikawiliula e holo i Hawaii no
ke kii ia Manuahi i kane nana. Ia manawa, i na waa e hoomaka aku ana e
holo, aole nae i kau aku ke alii wahine, i aku la o Lanahuimihaku ma ia
Kakuhihewa: “E hele aku oe e noi aku i ke alii wahine o Kauai i mele,
malia he wahi mele hou kekahi o Kauai mai i loaa iaia, alaila, ao ae
kakou, no ka mea, e lilo e aku auanei i ke alii o Hawaii
(Lonoikamakahiki), a malia o ae mai ua o Ohaikawiliula, alaila, nou ka
inoa; aia la he alii inoa ole.” A no keia olelo ana a Lanahuimihaku ma
pela, nolaila, hele aku la o Kakuhihewa me kona mau kanaka, a hiki i
kahi e lana la na waa, a paa aku la o Kakuhihewa ma na lima o ke alii
wahine (Ohaikawiliula) me ka ninau aku: “Holo mai nei oe mai Kauai mai,
aole he wahi mele hou o Kauai i loaa ia oe?” Hai aku la o
Ohaikawiliula: “He mele no.” I aku o Kakuhihewa: “He mele hou loa aole
i laha i ke kuaaina?” I hou aku o Ohaikawiliula: “Aole i laha i ke
kuaaina, i ke alo alii wale iho no a hele wale mai la wau, he wahi inoa
no no’u.” Ninau hou aku la o Kakuhihewa: “Owai ua wahi mele la?” “O
Kealialia liu o Mana.”
Alaila, ao aku la ua o Kakuhihewa i ua mele nei, ma ka haawi pakahi ana
i na lalani mele i na kanaka, a pau ua mele nei, holo aku la o
Ohaikawiliula i Hawaii, a hoi aku la no hoi o Kakuhihewa i ka hale me
na kanaka, a hookuikui ae la i na hua i haawi pakahi ia i na kanaka, a
lilo ae la i mele e like me ko lakou aoia ana e ka mea nana i ao mai ia
lakou.
Aka, i ka manawa i ao ai o Kakuhihewa me Ohaikawiliula i ua mele nei,
he mea nani loa nae i ke alii wahine ka hai ole aku ia Kakuhihewa, ua
ao ia o Lonoikamakahiki i ua mele nei, aole no hoi i puka iki aku
kekahi hua olelo mai kona waha aku; aka, no ka poina loa ana paha, ina
paha ua hai oia ua aoia ia Lonoikamakahiki ua mele la, ina ua lilo ole
i kumu hoopapa.
Mahope iho o ko Kakuhihewa ao ana i ke mele, hele ae la oia me kana mau
punahele i ka heenalu, a o Lonoikamakahiki hoi kekahi ma ia hee nalu
ana. A pau ka Kakuhihewa ma heenalu ana, hoi aku la lakou a ka hale. Ia
manawa, olelo aku la o Lanahuimihaku ma ia Kakuhihewa: “E Kakuhihewa! I
noho auanei kakou a i pau ka auau ana a ke alii o Hawaii, a i kii mai
auanei i ka malo a me ke kapa; alaila, aua aku auanei oe, me ko olelo
aku auanei, aole e loaa ka malo a me ke kapa, ke loaa ole kela mele a
kakou i ao iho nei i keia kakahiaka.” Alaila ike ae la ke alii
Kakuhihewa, ua pono ka olelo a Lanahuimihaku ma, alaila, hooko ae la o
Kakuhihewa mamuli o ka Lanahuimihaku ma olelo.
A o Lanahuimihaku ma, he mau kanaka punahele ia ma ko Lonoikamakahiki
alo, a o laua no na kanaka nui o ko Lonoikamakahiki alo alii, a ua oi
ae laua mamua o na kanaka a pau ma ko Lonoikamakahiki ku ana i ka moku;
a no ka pau ana o ko Lanahuimihaku ma punahele, nolaila, haalele laua
ia Lonoikamakahiki, a holo mai a noho me Kakuhihewa; a o keia mau
kanaka, na kanaka i pilikia loa ai o Kakuhihewa ma.
A i ka manawa i hoi mai ai o Lonoikamakahiki mai ka auau mai, hoi aku
la a mawaho o ka hale alii o Kakuhihewa, i aku la i ke kahu ia Loli: “E
kii aku oe i kuu wahi malo ame kuu wahi kihei.” A no keia olelo a ke
alii, nolaila, kii aku la o Loli i ka malo o Lonoikamakahiki i loko o
kona hokeo (Kuwalawala) maloko o ko Kakuhihewa hale, kahi i waiho ai,
ma ke kala hoi i hookaawaleia nona.
I ka manawa o Loli i komo aku ai i loko o ka hale, a wehe ae la i ka
hokeo, kahi i waihoia aku ai na mea o ke alii. A ike aku la o
Kakuhihewa ia Loli e wehe ana i ka hokeo, alaila, olelo aku la i kona
kahu ponoi, me ka i aku: “E hele oe a olelo aku i ke kahu o
Lonoikamakahiki, aole e lawe i ka malo a loaa ka inoa o ke alii.” A no
ko Kakuhihewa olelo ana pela, alaila, hele aku la ua kahu nei o
Kakuhihewa a halawai me Loli, i aku la ma ka ninau: “Heaha ia au e wehe
nei i ka hokeo o ua hanai au?” I mai la o Loli: “E wehe ae ana wau i ka
malo a me ke kapa o ke alii.” Olelo aku la ua wahi kahu nei o
Kakuhihewa: “E hoi wale oe, aole e loaa ka malo ia oe, a loaa ka inoa o
ke alii (Kakuhihewa).” Hoi aku la o Loli, ninau mai la o
Lonoikamakahiki: “Auhea ka hoi ka malo?” Olelo aku la o Loli: “Aole e
loaa mai ka malo, ua aua ia mai nei e Kakuhihewa, aia a loaa ka inoa o
Kakuhihewa, alaila loaa mai ka malo.” I aku o Lonoikamakahiki: “E kii
oe i kuu malo, a lawe mai, a ina i ninau mai ia oe, alaila ninau aku oe
i kona inoa.”
Hoi aku la o Loli a wehe hou no i ka hokeo; ninau hou mai ke kahu o
Kakuhihewa: “Heaha kau hana i ka hokeo?” I aku o Loli: “I kii mai nei
no wau i ka malo a me ke kapa o ke alii.” I aku la o Kakuhihewa: “He
hoopaa anei oe; aole anei oe e lohe, ua oleloia aku nei oe, aia a loaa
kuu inoa, alaila, loaa aku ka malo a me ke kapa.” Olelo aku la o Loli:
“O ka’u ia i olelo aku nei i ke alii a’u, i mai nei kela, e hoi mai wau
a ninau aku i kou inoa.” I aku o Kakuhihewa: “O kuu inoa o Kealialia
liu o Mana.”
Hoi wale aku la o Loli me ka nele i ka malo. Ninau mai la o
Lonoikamakahiki: “Owai ka inoa o ke alii o Oahu?” Alaila, hai aku la
kahi kahu, o Loli: “I mai nei, o Kealialia liu o Mana.” I aku o
Lonoikamakahiki: “O hoi a lawe mai i kuu malo, i olelo hou mai, alaila
olelo aku oe, ua olelo aku wau: ‘O Kealialia liu o Mana’ inoa nei no o
Lonoikamakahiki la? Pela oe e olelo aku ai.”
A pau ka laua kamailio ana no keia mau mea, a o ka laua olelo hope loa
no hoi ia ma keia mau mea, alaila, hoi aku la o Loli a ka hale alii o
Kakuhihewa, o Kamoa ka inoa o ua hale alii la. Lalau hou aku la no ua o
Loli i ka hokeo, e wehe ana i ka malo a me ke kapa. Ia manawa, ninau
hou mai o Kakuhihewa: “E Loli! Heaha ia au e wehe hou nei i ka hokeo a
ko hanai?” I aku o Loli: “O ka malo no o ke alii.” I aku o Kakuhihewa:
“Aole anei oe e lohe, aole e loaa aku ka malo, a loaa kuu inoa?” I aku
o Loli: “Ua olelo aku nei wau pela, aka, olelo mai nei kela, me ka
ninau mai: ‘Owai ka inoa o Kakuhihewa?’ Hai aku nei wau: ‘O Kealialia
liu o Mana.’ I mai nei kela: ‘O Kealialia liu o Mana inoa nei no o
Lonoikamakahiki la;’ a pela mai ua alii la ia’u, a oia la.” A no keia
olelo ana aku a Loli pela, alaila, ninau ae la o Kakuhihewa ia
Lanahuimihaku ma: “No ke alii io anei o Hawaii keia inoa?” I aku o
Lanahuimihaku ma: “He wahahee, aole ona inoa e like me keia, he alii
inoa ole; mai makau oe pili ia aku.”
MOKUNA V.
KA PILI ANA O KAKUHIHEWA ME LONOIKAMAKAHIKI.
Mahope iho o ko Kakuhihewa lohe ana ia Loli no ko Lonoikamakahiki hai
ana mai, nona ka inoa, ke mele hoi a laua e hoopapa nei, alaila, olelo
pu ae la na ’lii a elua, no na kumu pili a laua; a maopopo ae la, haawi
mai la o Kakuhihewa i ka aina, mai ka lae o Leahi a ka lae o Kaena mau
ia Eleeleualani, ke kahili nui o Lonoikamakahiki. I aku la o
Lonoikamakahiki: “Aole e mau kuu kahili ia wahi.” A no ko
Lonoikamakahiki hoole ana aku i ka pili ia Kakuhihewa, alaila, haawi
hou mai la ua o Kakuhihewa, i ka aina mai ka lae o Kaena a ka lae o
Kaoio ma Kualoa.
A no keia pili ana mai a Kakuhihewa, aneane e pau loa o Oahu nei,
alaila, olelo aku o Lonoikamakahiki: “Aole e mau kuu kahili ia pili.” I
aku o Kakuhihewa: “Ole ae la ka’u pili, ia oe mai hoi ia wahi.” I aku o
Lonoikamakahiki: “O kuu kahili a mau ia loko o ka hale, alaila, ae
wau.” I aku o Kakuhihewa: “Ua mau; o loko wale ae la no ka hoi o ka
hale ka pili o kou kahili la, mai lilo hewa ka aina ia oe.”
A pau ka laua pili ana, akahi no a haawaiia aku ka malo a me ke kapa o
Lonoikamakahiki. I aku o Kakuhihewa: “Ia oe mua; e hana mai oe i kou
inoa, a pau hoi kau hana ana, alaila, ia makou aku.” I aku o
Lonoikamakahiki: “Ia oukou paha mua, i ka poe lawe wale i ka inoa o
kekahi; no oukou iho la ka hoi ia inoa; a o ke akaka ia o ko oukou
inoa. A pau hoi ka oukou, alaila, ia’u aku.”
A no ka Lonoikamakahiki olelo ana aku ia Kakuhihewa pela, alaila, lilo
mua ae la ia Kakuhihewa ka hana mua o ke mele a lakou i ao ai me
Ohaikawiliula. A eia malalo iho ua wahi mele la a laua e hoopapa nei:
O Kealialia liu o Mana.
Ke uhai la no.
Ke uhai la ka wai,
Ke uhai la ka wai a Kamakahou;
Wai alialia,
Wai o Mana.
Me he kai la ka wai,
Me he wai la ke kai,
Me he kai la ka wai a Kamakahou.
O ka aina-ko a’u i ai a kiola haalele.
Hoi aku a mua
Hoohewahewa mai.
Hoi ana i ke kua, i ke alo.
O ka iliau loha i ka la
Puolo hau kakahiaka.
Hele ke alia o Aliaomao,
Hele kanu kupapau,
O ke kaha i Nonohili.
Halala na niu i kai o Pokii,
Hoakua wale la o Makalii.
“Aia la, holo ko makou inoa, a ia oe hoi.” I aku o Lonoikamakahiki:
“Aole no oukou ka inoa, no’u ka inoa.” I aku la o Kakuhihewa: “O ke
akaka ia o kou inoa ke hana mai oe.” Alaila, hana aku la o
Lonoikamakahiki i kona inoa ponoi a Hauna i ao mai ai ia ia, a hoohuipu
aku la me ke mele a ka wahine o Kauai i ao mai ai ia laua, e like me
malalo iho:
O Kahikahonua ia Elekaukama,
O Halalakauluonae,
O Nanamakaikaeleua,
O Mahehaluakama,
O Laloia, Laloae Kama,
O Hoopilikulo ko i ka manawa:
O kukulu o Halaaniani,
O Hanee aku o hanee mai,
O Hanee i ke au Kama.
O ka papa o ka lewa Kama,
O ka papa o Kuami,
O Paepaeilani
O Kekupuaiawaawa.
O ke au o Hakiawihi Kama,
O Hakekoai e Lono;
O Opuukahonua, Kamakalewa,
O Noiaku Kamahuola
O Peu o Kiha:
Ka papa o Kama,
O Haena Koenamimi,
Opiopio i ka ulu a Lonokaeho.
Owai o-e-?
O Kakaeke,
O Hanakaeke,
O Nanakaeke,
O Paakaeke,
O Maakaeke,
O ka eke ia ku i ka ieie;
O ka eke ia, Kaeke-a-
Elu-a—
Elua Honokeana Keana,
Elua ana Opihi,
Ekolu Kahana,
Elua Mailepai,
Elua Honokawai,
O Kawailua,
I kolu ia Kekaa.
Eha la Mahinahina,
O ka luna i Alaeloa.
Eha la Aina hono,
O Honokahua,
O Honolua;
O Honokohau,
O Honopou,
Aha la aina hono,
Alima la ia Kahakuloa:
O Kahakuloa la aona,
O Makalina la awalu,
O Waihee la aiwa,
Aiwa i Honokea,
O na Mahele i Wailuku.
Ka umi—
Kahi Koolau-e,
Kahi Wailuku-e,
Kahi Paie,
Kahi Kahookuli ke haele:
Elua—
Elua ku mai,
Elua—
Elua noho ae,
Elua—
Elua Pili wale i Keaahala,
Elua—
Elua Nuailua,
Ekolu—
Ekolu Makaiwa,
Ekolu—
Ekolu Papa,
Eha—
Eha Waipio,
Eha—
Eha ka uka i Halehaku
Elima—
Elima Pauwela,
Elima—
Elima Huleia.
Elima—
Elima na kanaka,
Alualu o ke kaha wale i Paie,
He oi ahiku,
Ehiku Pulehu,
Ehiku Mana,
Ehiku ka ohia i Paukauwila:
He umi—
He umi o Lele;
He umi—
He umi o Molokai:
He umi—
He umi o Lanai:
He umi—
He umi o Kanaloa Kahoolewa,
Ka hono ka hookui o na moku,
O kana Puiki ae ka ipo aloha,
Kope ae kope ae:
Aia Hilo-la—
Ke ako mai la—
Kaupaku mai la,
Aia ko ipo-la
Ke hele ae la
Kalaau ka waha-e,
Peahi ka lima-e
E kunou na maka,
O hilahila iala,
Ai wale i na
Kilou pali-e
Wai Oahu-e.
Ahu mai la i luna
Haahaa o Kaunuohua,
He puu kolo i Nihoa:
Kela pali-e,
Keia pali-e,
Palaau-e
Ka hiwa i lalo-e.
A noho—
A noho e Ku,
Kuhi ua palu-e
Kukahaulani
Makaku manu-e,
He poo manu-e;
A he nuku manu-e,
He alelo manu-e,
Ai manu-e,
Umauma manu-e,
Eheu manu-e,
A he kino manu-e,
Uha manu-e,
He ka manu-e,
Puapua manu-e,
He kuli manu-e,
Wawae manu-e,
Maiuu manu-e,
He hulu manu-e,
Kaniai manu-e,
A he puu manu-e,
He ake manu-e,
Naau manu-e.
Ka ua manu iki,
Hele oe i waho
I ka uka nahele,
I noho i Kona nei:
I ke kaee pua o ke ii,
Ka hapai pua o Keaau:
O Hanale-i—
O Hanalei kumu a ka ua,
I amo a haahaa:
I ku i luna o ka puu,
I hala ilalo ka malu,
Ikiiki na hoa, manaka ino-e.
E hapai ka waa
E ee aku kanaka,
Me na houhou,
Me na nakinaki,
Me na lanalana,
Ee aku, hoe ako, kau aku,
Ua kau ke aia waa,
O lelepahu, o Hawaii.
O Hawaii nui a Kane,
O Hilo a Kane a Kapu,
O Hilo a ka pali,
O Ku ai lehua:
Hoa aloha wale o Kalalea ma e noho mai la,
E noho mai la
I ku i Kona ka hale,
I Koolau ke alo,
I Tahiti ka paia,
I Halawa ka pou,
I Kauhuhu a Pele, a Peu-e.
He kua o Molokai
O Lanai ke alo;
He aha Molokini?
Kahua aolelo Wailuku-e,
He Aha Kula-loa?
Kaupaku Lanakila.
Kaluanui o Kaluanui,
Ke ku la i na puu mahoe;
Na hale loulu a Kane,
I ako no’u i Auwahi.
Ka uala o Puukamaele,
O Kipapai o Honokaupu.
O ka Oopu o Waikolu,
E hoi ana wau e ai,
He kala kuu ia e ai ai
A maona.
He ia pa ia na kuu akua;
Hookomokomo ka waa
O Kaluakoi,
O ke kaha wale i Puumomi,
Hoomo Wailau
O Umipiilani.
O Kealialia liu o Mana.
Ke uhai la no.
Ke uhai la ka wai,
Ke uhai la ka wai a Kamakahou;
Wai alialia,
Wai o Mana.
Me he kai ka wai,
Me he wai ke kai,
O ka aina-ko a’u i ai.
Kiola haalele poina,
Hoi aku a mua
Hoohewahewa mai.
Hoi ana i ke kua, i ke alo.
O ka Iliau loha i ka la
Puolo hau kakahiaka.
Hoi ana i ke kua i ke alo:
O Laauhaele,
Hele ke alia o Aliaomao,
Hele ae kanu kupapau,
O ke kaha i Nonohili.
Halala na niu i kai o Pokii,
Hoakua wale la o Makalii.
Ma keia wahi, e hookomo iho i ke mele i koe, he wahi inoa no no
Lonoikamakahiki, a oia ke mele i lohe ai o Lanahuimihaku, a oia ke mele
i kamau ia mai maluna o ke mele a laua i ao ia ai e Ohaikawiliula.
I kela manawa a Lonoikamakahiki e heluhelu ana i kela mele a
Ohaikawiliula i ao ai ia Kakuhihewa ma, a ike aku la ua loaa kela mele
ia Lonoikamakahiki, i aku la o Kakuhihewa ia Lanahuimihaku ma: “E! Ua
loaa hoi ha kela mele ia Lonoikamakahiki?” I aku o Lanahuimihaku ia
Kakuhihewa: “Oia paha, no ka mea, noho wale mai nei no makou i Hawaii
aole ona inoa penei. Malia paha ua holo ae kekahi waa ma ka moana ae, a
Hawaii, ao mai nei i keia mele.”
I ka manawa i eo ai o Kakuhihewa ma ia Lonoikamakahiki, alaila, kena ae
la o Kakuhihewa i na kanaka a pau o loko o ka hale, e puka i waho a koe
iho ka hale no ke alii o Hawaii no Lonoikamakahiki. Ia manawa, e ku ana
o Lonoikamakahiki ma ka puka o ka hale ma ka aoao mawaho, me ka laau
palau. Ia Kakuhihewa i kena ai i na kanaka e hele, ia manawa, puka aku
la na kanaka i waho; aia nae ua make mai la ka poe mua ia
Lonoikamakahiki. A no keia mea, kuemi hou na kanaka i loko o ka hale,
no ka mea, ua makau aku la i ka make mai ia Lonoikamakahiki. A no ia
hoi hope ana mai o na kanaka mai waho mai o ka hale, ninau aku o
Kakuhihewa, me ka i aku: “Heaha ka hoi ka mea i hoi hou mai ai na
kanaka i loko nei? Kai noa he hele aku ko kakou, a waiho iho ka hale
nona?” I aku la na kanaka: “Heaha mai ka kau, o kau pili ino ana iho
nei; o mea a me mea, ua make aku la ia Lonoikamakahiki. Eia ka i pili
aku nei oe e make makou.”
A lohe o Kakuhihewa i keia leo, alaila, olelo aku la oia ia
Lanahuimihaku ma: “Ea! He oiaio kela olelo?” I aku o ua o Lanahuimihaku
ma: “Ae, he oiaio, no ka mea, pili aku nei kakou i ka aina, a he puni
wale ae no koe o Oahu nei, aole kela i ae mai e pili i ko iala kahili,
nolaila pili mai nei kela ia loko o ka hale nei; i pili mai kela nou no
ke alii a me na kanaka, o ka pau no i ka make. Eo aku la kakou. Kahea
ia aku ua alii la, e ola kakou.” Alaila, kahea aku la o Kakuhihewa: “E
ke alii o Hawaii e! E ola. Ua eo ia oe.”
A lohe o Lonoikamakahiki i keia olelo, a me ka leo kahea maloko mai,
alaila, hooko ae la oia aole e luku aku e like me kana noonoo mua ana,
a ma ka inoa o kona kanawai mau, “Kai Okia Kanawai,” nolaila, aole he
luku hou ana a Lonoikamakahiki i koe. A oia no hoi ka hoomaka mua ana o
ka Lonoikamakahiki hoopapa ana.
MOKUNA VI.
KA HOOPAPA ALUA ANA, AKOLU, AHA, AME KA LIMA, AME KA HIKI ANA MAI O
KAIKILANI.
Mahope iho o keia eo ana o Kakuhihewa ma ia Lonoikamakahiki, alaila,
olelo aku la o Lanahuimihaku ma ia Kakuhihewa, me ka i aku: “E
Kakuhihewa, he nani ia ua eo ae nei kakou i ke alii o Hawaii ma keia
pili ana; o kana eo hoi ia. O ko maua manao, e pono ia kakou ke holo i
ka lawaia, malia holo ae mahope o kakou. A ina e holo ae, a malia o
lealea ua alii nei o Hawaii i ka lawaia, a noi ae paha i makau, i aho,
i maunu; ia manawa oia e pakike ia aku ai. Eia la he alii ike ole i ka
lawaia; alaila ma ka lawaia oia e eo ai ia kakou, o ka lilo ka hoi ia o
kona kahili ia oe.”
A no ia mea, hooholo ae la o Kakuhihewa i kona manao ae, mamuli o ka
Lanahuimihaku ma olelo, me ke kanalua ole, no ka mea, o na mea a pau a
Lanahuimihaku ma e olelo ai, malaila wale no o Kakuhihewa e hilinai ai.
I ke kakahiaka o kekahi la ae, hoomakaukau ae la o Kakuhihewa ma i na
waa, a holo aku la i ka lawaia ma ke koa lawaia i oleloia o Akaka,
mawaho pono aku o Kailua, ma kahi e ike aku ana ia Kahuku, ma
Koolauloa, a me Mokuoniki ma ka aoao hikina o Molokai.
A ike aku la o Lonoikamakahiki e holo ana o Kakuhihewa i ka lawaia,
alaila olelo aku la ua o Lonoikamakahiki i ke kahu ia Loli: “E aho paha
e hahai kakou mahope o Kakuhihewa ma, e makaikai aku ai i ka lawaia a
ke alii o Oahu nei.” I aku la o Loli i kana hanai: “Mai une oe ia kakou
e holo i kai, ina e paakiki oe o ko’u make no ia, no ka mea, aole oe i
ike i ka lawaia.” I aku o Lonoikamakahiki ia Loli “Heaha auanei kou
kumu e make wale iho ai?” I aku la ke kahu: “Eia hoi kuu mea e make ai,
o ka holo o kaua a ka moana nana aku oe i ka lawaia a Kakuhihewa ma,
lealea aku oe i ka lakou la huki mai i ka ia. A nolaila, nonoi aku oe i
na mea lawaia, pakike ia mai oe, me ko lakou la olelo mai: ‘I hea no
hoi oe hele mai me kou makaukau?’ A nolaila hilahila oe, a oia kuu mea
e make ai.” I aku o Lonoikamakahiki: “O ke aha auanei ko lakou mea e
aua mai ai ke noi aku wau i na mea lawaia? He holona paha ka mea nana e
aua ke aho ame ka makau.” I aku ke kahu: “Ae, i ka manawa pono ia, no
ka mea, ua pono ole ko lakou manao i ko lakou la eo ana ia oe, oia ko
lakou mea e aua mai ai ia oe.” A no keia mea, aole he pio o ko ke alii
manao mamuli o ka ke kahu olelo mai. A ikaika loa ae la ko
Lonoikamakahiki manao holo i ka nana i ka lawaia a Kakuhihewa ma.
A no ko ke alii manao paa loa, nolaila, olelo aku la o Loli ia
Lonoikamakahiki: “Auhea oe? He nani ia ke paakiki la oe i ka holo i
kai; a ina holo kaua i kai, a i lealea aku oe i ka huki mai a
Kakuhihewa ma i ka ia, a ina i noi aku oe i ke aho ame ka makau, a me
na mea lawaia a pau, a i pakikeia mai oe, alaila, pepehi iho oe ia’u a
make, lawe ae oe i kuu naau i aho nau, o kuu iwi papakole no kau makau,
maunu iho oe i kuu io, a o kuu poo no kau paka, alaila, kuu iho no oe i
ke kai, a kuehu ae i ka paka, alaila, kahea iho oe ma kuu inoa: ‘E,
Loli e! E, Loli e, ka ia maka ole o kai! I paa ka kaua ia e, Loli.’
Alaila, mau ke ahi ia oe.” A pau keia olelo a ke kahu ia
Lonoikamakahiki, holo aku la lakou i kai.
KA HOAKAKA ANA I KO LOLI ANO AME KO HAUNA.
Ma ka mokuna mua o keia moolelo o Lonoikamakahiki, ua oleloia malaila
ko Loli ame ko Hauna ano. He mau kanaka haipule o Hauna laua me Loli,
ma ka inoa o ke akua o Keawenuiaumi a ili iho ia Lonoikamakahiki.
He mau kanaka kaulana laua ma na moku a puni, no ko laua mana a me ko
laua malama ana i ke akua, a he hiki ia laua ke hana i na hana mana he
nui, ma ka inoa o ko Keawenuiaumi akua. A nolaila i olelo ai o Loli, e
pepehi ia ia i mau mea lawaia na ke alii na Lonoikamakahiki.
KA HOLO ANA O LONOIKAMAKAHIKI E MAKAIKAI I KA LAWAIA A KAKUHIHEWA MA.
Ia Lonoikamakahiki ma i holo aku ai i ka moana mahope aku o Kakuhihewa
ma, ua kaulike ae la na waa o Kakuhihewa ma ma ke koa; aka, o
Lonoikamakahiki, holo aku la laua, a mamua o na waa o Kakuhihewa ma,
kiola ae la i kona pohaku hekau, he wahi pohaku lana uuku no ia; a i
mea e ike ia ai ko Hauna mana, nolaila, he makani nui ikaika kai pa iho
ia manawa; he wa pokole nae o ka pa ana a ka makani, alaila, pau. Ia
manawa a ka makani i puhi ai, ua hemo ae la na pohaku hekau o na waa o
Kakuhihewa ma; aka, o ko Lonoikamakahiki mau waa, aole he neeu aku oia
mau paa no, me he heleuma i loko o ke one. Mamuli nae ia o ka mana o ke
kahu, o Hauna.
Ia manawa, makemake aku la o Kakuhihewa i ka pohaku hekau o ke alii o
Hawaii. Alaila manao ae la oia (Kakuhihewa) o ko Lonoikamakahiki kumu
pili ia e pili mai ai ia Kakuhihewa.
Ia Lonoikamakahiki ma e lana ana maluna o na waa, i aku la o Kakuhihewa
ia Lanahuimihaku ma: “Kupanaha ka pohaku hekau o ke alii o Hawaii.” I
aku la o Lanahuimihaku ma: “Ae, ua ike maua i kela pohaku lana o ke
alii o Hawaii, he nui wale ka pohaku i like me kela.” A no keia olelo a
Lanahuimihaku ma, manao o Kakuhihewa e kii i pohaku nana i Hawaii. I ia
aku e Lanahuimihaku ma: “Aole e pono kela pohaku, no ka mea, aole ou
mana a me kou mau kahu. No ka mana o Hauna wale no ka mea i paa ai kela
pohaku.”
Ia Lonoikamakahiki ma e lana mai ana ma ko lakou wahi, he mea pono ole
nae ia i ko Kakuhihewa manao, no ka mea, he mea mau i na lawaia, aole e
pono e kauia kekahi waa mamua o kekahi waa. A nolaila i manao ai o
Kakuhihewa, he pono ole ia Lonoikamakahiki ke kau mamua o na waa o
lakou. I aku nae o Lanahuimihaku ma: “Mai manao oe pela. Ina he mau mea
lawaia ka ua alii la o Hawaii alaila hewa io.” Alaila pau ae la ko
Kakuhihewa manao ana pela.
Ia manawa a Kakuhihewa ma e kamailio ana me Lanahuimihaku ma, lou ana
ka ia ia Kakuhihewa. I aku la o Kakuhihewa ia Lanahuimihaku ma: “E! Lou
ka ia, heaha la?” I aku o Lanahuimihaku ma: “He ulua. Ninau ia aku ke
alii o Hawaii.” A no ia mea, kahea aku la o Kakuhihewa: “Ahaha! E, ke
alii o Hawaii, he aha ka ia?” I aku o Loli ia Lonoikamakahiki: “Koho ia
aku he mano.” I aku la o Lonoikamakahiki e like me ka Loli olelo: “He
mano.”
A no ke koho ana aku a Lonoikamakahiki he mano, nolaila, ninau ae la o
Kakuhihewa ia Lanahuimihaku ma: “He mano io anei?” I aku la o
Lanahuimihaku ma: “Aole he mano, ua wahahee ke alii o Hawaii, lawaia
auanei hoi kakou i keia koa a kakou e lawaia nei, he mano kekahi. Kai
noa, ua hoolaaia keia koa i ke akua, aole e komo ka mano i keia koa.
Piliia aku, akahi hana ana a ke alii o Hawaii e eo ai.”
A nolaila, ma ka olelo a Lanahuimihaku ma, olelo aku la o Kakuhihewa ia
Lonoikamakahiki: “E ke alii o Hawaii, e pono no paha ke pili, ina no
hoi he mano, ua eo makou ia oe, aka hoi he ulua ka ia e paa nei i ka
makou makau, alaila ua eo oe ia makou.” I aku o Lonoikamakahiki: “I aha
ka pili?” I aku o Kakuhihewa: “Mai Leahi a hiki i ka lae o Kaena, mau i
ko wahi pohaku lana.” I aku o Lonoikamakahiki: “Ua mau.” Alaila huki ae
la o Kakuhihewa i ke aho, a i ke kokoke ana ae i luna, alaila i aku o
Kakuhihewa ia Lanahuimihaku ma: “He mano. Ua eo kakou i ke alii o
Hawaii.” Nana ae la o Lanahuimihaku ma, a ike iho la he mano, alaila,
kunou aku la o ua o Lanahuimihaku ma ia Kakuhihewa, e hookuu aku i ke
aho i moku aku ai ka mano i ole ai e ike ia ae. Aka, ua ike aku la o
Lonoikamakahiki ia Kakuhihewa ma e hana ana pela, nolaila i kahea aku
ai o Lonoikamakahiki ia Kakuhihewa ma: “E! E ke alii o Oahu, mai kalohe
iho oe, aole ke kuu aku i ke aho o moku aku auanei ka makau. Ike ole ia
aku ka mano, huki ae ka mano i akaka.” O ka huki ae la no ia o
Kakuhihewa i ke aho, a ike ia ae la he mano. A no ia mea, i mai o
Kakuhihewa ia Lonoikamakahiki: “Ua eo, no ko makou ike maoli ana he koa
mano ole keia, nolaila wale no makou i pili ino aku ai.”
He oiaio he koa mano ole kela, no ka mea, ua hoomanamanaia kela koa i
mua o ke akua, aole e komo mai ka mano. Aka, ma ka mana o Loli a me
Hauna, ua lilo ke koa mano ole i koa mano. A eo ae la o Kakuhihewa ia
Lonoikamakahiki, a lilo ae la kekahi hapa o Oahu nei ia
Lonoikamakahiki, mai Leahi a Kaena.
Mahope iho o keia mau mea, kupu ae la ko Lonoikamakahiki manao lealea i
ka lawaia, alaila, olelo aku la o Lonoikamakahiki ia Kakuhihewa: “E ke
alii o Oahu! Homai hoi kau wahi makau, i wahi aho mai me ka maunu, a i
paka mai no.” I aku o Kakuhihewa: “I hea no hoi kou makaukau hele pu
mai oe, o ka makou ka kau mea i manao ai, i anei kou lako?” I aku ke
kahu o Loli: “E kuu alii! A, hilahila oe; kai noa o ka’u ia e olelo aku
ana ia oe, aole kaua e holo mai i kai nei; a nolaila, pepehiia iho
wau.”
A e like me ka olelo mua a kona kahu, pepehi iho la o Lonoikamakahiki
ia Loli, a hana iho la e like me ka Loli aoao ana. A kuu iho la i ke
kai, a olelo iho la e like me ka Loli olelo mua: “E, Loli! E, Loli e,
ka ia maka ole o kai! I paa ka kaua ia e, Loli.” Ia manawa koke no,
mahope iho o ka pau ana o kana kamailio ana; mau ana ke ahi. Nolaila
kahea aku la o Lonoikamakahiki: “E Kakuhihewa e, heaha ka’u ia?” Noho o
Kakuhihewa a liuliu olelo aku la ia Lanahuimihaku ma: “Heaha ka ia a ke
alii o Hawaii?” I aku o Lanahuimihaku ia Kakuhihewa: “Kohoia aku he
mano, no ka mea, ai ae la ka mano i ka makau mua, lalakukui aku la ka
mano o lalo.” A no ia mea, e like me ka Lanahuimihaku ma olelo, pela no
oia i olelo aku ai ia Lonoikamakahiki: “He mano.” I mai o
Lonoikamakahiki: “Aole, lalau ke alii o Oahu nei.” Ninau hou aku o
Kakuhihewa ia Lonoikamakahiki: “A heaha la kau?” I aku o
Lonoikamakahiki: “Aole keia he mano, he ahi keia ia.”
A no keia olelo ana aku a Lonoikamakahiki pela, alaila, ninau ae la o
Kakuhihewa ia Lanahuimihaku ma: “He ahi io anei ka ia a ke alii o
Hawaii?” I mai o Lanahuimihaku ma: “Ua wahahee ke alii o Hawaii. Kai
noa ua ike no kakou aole he mau koa lawaia ahi o Oahu nei, o Niihau ame
Hawaii wale no na aina koa ahi; pili ia aku.” Kahea aku la o
Kakuhihewa: “E ke alii o Hawaii e! E pili no hoi paha; mai ka lae o
Kaena a ka lae o Kaoio, mau i ko wahi pohaku lana.” I aku o
Lonoikamakahiki: “Ua mau.”
Alaila, ma ka pau ana o ka pili a laua, huki ae la o Lonoikamakahiki i
ke aho, a kokoke e ikeia ka ia, ia manawa, ahai pono aku la ua ia nei a
Lonoikamakahiki malalo pono o na waa o Kakuhihewa ma. Ia manawa ike
maopopo ae la ua o Kakuhihewa ma he ahi io ka ia a Lonoikamakahiki.
Alaila, i aku o Lanahuimihaku ma ia Kakuhihewa: “Ua eo kakou i ke alii
o Hawaii, eia la he ahi io ka ia a ke alii.”
A pili ae la ka ia ma ka aoao o na waa o Lonoikamakahiki ma, lawe ae la
o Lonoikamakahiki i ka lei lehua a me ka lei hala i hoomakaukau mua ia,
a hookomo ae la ma ka api o ka ia, ma na aoao elua, a kahea aku la ia
Kakuhihewa: “E ke alii o Oahu e! Mai Hawaii loa mai nei ka keia ia. O
ke ahi mahaoo o Umulau, eia la ke lei mai nei i ka lei hala a me ka lei
lehua.”
A lohe o Kakuhihewa i keia olelo a Lonoikamakahiki, he mea kupanaha ia
ia Kakuhihewa ma. Alaila olelo aku la, ia Lanahuimihaku ma, me ka ninau
aku: “Ea, ua ike anei olua, he lei mai no ko Hawaii ahi i ka lehua a me
ka hala?” I aku la o Lanahuimihaku ma: “Ua wahahee keia hana ana a ke
alii o Hawaii. Piliia aku.”
A ma keia olelo, alaila kahea aku la o Kakuhihewa: “E ke alii o Hawaii
e! E pili. Mai ka lae o Kaoio a Mokapu, mau i ko wahi pohaku lana.” I
aku o Lonoikamakahiki: “Ua mau.” A holo ka laua olelo, alaila, hoohuli
muku ae la na waa o Lonoikamakahiki, a kamakamaka ae la i ka ia a paa,
alaila, hoikeike ae la i ka lei lehua a me ka lei hala i mua o
Kakuhihewa ma, a eo ae la o Kakuhihewa.
Mahope iho o keia eo ana o Kakuhihewa, olelo aku la o Lanahuimihaku ma
ia Kakuhihewa: “Eo ae la kakou ma keia mau mea, a aneane pau loa o Oahu
nei. Nolaila, eia ka pono; e pili aku kakou i kahi i koe, mai Mokapu a
Leahi, mau i kahi pohaku lana. E heihei hoe waa, aia no o na waa e kau
koke i ka maloo. Ina e ae mai ke alii o Hawaii, alaila, o ke eo no ia
ia kakou, no ka mea, elua no ana mau hoe waa.”
A no keia olelo a Lanahuimihaku ma, olelo aku la o Kakuhihewa: “E ke
alii o Hawaii, hoopauia aku kou aina i puni.” I mai o Lonoikamakahiki:
“E aha kaua?” I aku o Kakuhihewa: “E heihei waa kakou, aia no hoi o na
waa e kau e i ka maloo, nana ke eo; o kahi no hoi i koe a mau i ko wahi
pohaku lana.” I aku la o Lonoikamakahiki: “Ua mau.”
Mahope iho o ka laua pili ana, kena aku la o Lonoikamakahiki ia
Kakuhihewa: “Holo e aku mamua.” A lohe o Lanahuimihaku ma i keia
huaolelo kena a Lonoikamakahiki, i aku la ia Kakuhihewa, me ka hoolale
koke aku o Lanahuimihaku ma ia Kakuhihewa e olelo aku i na hoe waa e
hoe. A o ka holo iho la no ia.
A hala aku la ko Kakuhihewa ma mau waa; alaila, kena aku la o
Lonoikamakahiki i kona mau hoe waa e paina; alaila, paina lakou. Aka o
Kakuhihewa ma, ke aneane aku la e nalowale lakou mai ko Lonoikamakahiki
ma mau maka aku. Ia manawa, hoolale koke ae la o Lonoikamakahiki i kona
mau hoe waa elua, ia Kaiehu a me Kapahi, e hoe. Alaila o ka holo iho la
no ia, ma Koolauloa ka holo ana a hiki ma Kona, a hoea ae maloko o
Waimanalo. Aka, o Kakuhihewa ma, hoolana iho la lakou, me ke kali o ka
hoea mai mahope o lakou, me ka manao a kokoke mai alaila hoopae loa na
waa i ka maloo.
Ia manawa a lakou e kali la, aia nae o Lonoikamakahiki e holo mai ana
maloko o Waimanalo, a hiki ae i Kailua. Ia Lonoikamakahiki ma e holo ae
ana a kokoke i ke awa, ia manawa ko Kakuhihewa ike ana aku, alaila,
olelo aku la o Kakuhihewa ia Lanahuimihaku ma: “E nana ae olua i keia
mau waa e holo ae la maloko.” I aku la o Lanahuimihaku ma: “O
Lonoikamakahiki kela mau waa, ua eo kakou.” I aku la o Kakuhihewa ia
Lanahuimihaku ma: “Mahea ae nei hoi ko lakou holo ana?” I aku o
Lanahuimihaku ma: “Ma Koolau ae nei a ma Waianae, a ma Kona loa ae nei
paha.” I aku o Kakuhihewa: “I ae hoi oe na kakou ke eo ke heihei, eia
mai nei ka hoi na lakou la. Kupanaha olua; he puni wale ae no koe o ka
aina; mamuli o ka olua mau olelo wale no makou e hoolohe nei, a lilo
ko’u noho aimoku ana ia Lonoikamakahiki.” I aku o Lanahuimihaku ma: “I
aa aku maua i ka heihei me ke alii o Hawaii, no ko maua ike iho, he
umikumamaono ko kakou mau hoe waa, a elua wale no o ke alii o Hawaii.”
A eo ae la o Kakuhihewa, pau loa o Oahu ia Lonoikamakahiki.
Mahope iho o keia mau mea, pili aku la o Kakuhihewa i ke kaikamahine
ana, e hoi ka aina iaia, ma ke konane nae. O Kakuhihewa hoi, o ke
konane kana mea oi o ke akamai mamua o kana mau hana apau i ao ai,
nolaila, aa aku la o Kakuhihewa e konane me Lonoikamakahiki. A ae mai
no o Lonoikamakahiki. Aka, o Lonoikamakahiki, aole oia i ao i ke
konane, o kona manawa i ike iki ai, oia no kela noho ana ma Kalaupapa
me kona kaikuahine wahine.
Hoomaka ae la na pili a laua a pau, alaila, kau na iliili apau, olelo
aku o Lonoikamakahiki ia Kakuhihewa: “O kau lawe mua.” Nolaila, lawe ae
la o Kakuhihewa i ka iliili mua, a lawe o Lonoikamakahiki, kui mai la o
Kakuhihewa, a holo aku o Lonoikamakahiki ia Kakuhihewa: “O kau lawe
mua.” Nolaila, lawe ae la o Kakuhihewa i ka iliili mua, a lawe o
Lonoikamakahiki, kui mai la o Kakuhihewa, a holo aku o Lonoikamakahiki,
a holo pu me Kakuhihewa, alaila lilo ka hauna hope ia Lonoikamakahiki.
Ma ia konane ana, make iho la o Kakuhihewa, a ua hooholo hoi laua i ka
olelo aia a elua hauna ana, alaila eo kekahi o laua. A nolaila, kau hou
ka papa konane a pau na iliili i ke kau, lilo ia Lonoikamakahiki ka
lawe mua o ka iliili; a ma ia konane ana a laua, aneane no e make ia
Lonoikamakahiki; ia manawa, ia laua e konane ana, hiki mai la o
Kaikilani ma Kailua, mai Hawaii mai.
A ike aku la na kanaka i na waa, nana aku la o Lonoikamakahiki, a ike
aku la o Kaikilani keia, alaila, aole he makemake e ike aku i ko
Kaikilani mau maka, a i mea e like ai me kona kanawai i kau ai i
Molokai mahope iho o kona pepehi ana ia Kaikilani, nolaila, hoolilo loa
iho la o Lonoikamakahiki i kona mau maka i ka papa konane, i ole ai oia
e ike aku ia Kaikilani.
A o Kaikilani hoi, iaia i pae mai ai iuka, hele aku la oia a ku mawaho
o ka pa, ma ka paehumu hoi, ike aku la oia ia Lonoikamakahiki e konane
ana, ua huli aku ke alo iloko o ka hale. Ia manawa, hana aku la o
Kaikilani i ka inoa o Lonoikamakahiki e like me ka mea i hoikeia ma ka
Mokuna V. A penei kana kahea ana aku:
O Kahikahonua ia Elekaukama,
O Halalakauluonae,
O Nanamakaikaeleua,
O Mahehaluakama,
O Laloia, Laloae Kama,
O Hoopilikuloko i ka manawa:
O Kukulu o Halaaniani,
O Hanee aku
O Hanee mai,
O Hanee i ke au a Kama.
O ka papa o ka lewa Kama,
O ka papa o Kuami,
O Paepaeilani
O Kekupuaiawaawa.
O ke au o Hakiawihi Kama,
O Hakekoai e Lono;
O Opuukahonua, o Kamakalewa,
O Noiaku Kamahuaola
O Peu o Kiha:
Ka papa o Kama,
O Haena o Koenamimi,
Opiopio i kaulu o Lonokaeho.
Owai oe?
O Kakaeke,
O Hanakaeke,
O Nanakaeke,
O Paakaeke,
O Maakaeke,
O ka eke ia ku i ka ieie;
O ka eke ia, Kaeke-a
Elu-a—
Elua ia Honokeana Keana,
Elua ana Opihi,
Ekolu Kahana,
Elua Mailepai,
Elua Honokawai,
O Kawailua,
I kolu ia Kekaa.
Eha la Mahinahina,
O ka luna i Alaeloa.
Eha la aina hono,
O Honokahua,
O Honolua;
Honokohau, Honokawai
O Honopou,
Aha la aina hono,
Alima la ia Kahakuloa:
O Kahakuloa la aono,
O Makalina la awalu,
O Waihee la aiwa,
Aiwa la Honokea,
O na mahele la i Wailuku.
He umi—
He umi o Lele;
He umi—
He umi o Molokai:
He umi—
He umi Lanai:
He umi—
He umi o Kanaloa Kahoolewa,
Ka hono ka hookui o na moku,
O kana Puiki ae ka ipo aloha,
Kope ae kope ae:
Aia Hilo-la—
Ke ako mai la
Kaupaku mai-la,
Aia ko ipo-la
Ke hele ae la
Kalaau ka waha,
Peahi ka lima-e
E kunou na na maka,
O hilahila iala,
A i wale ina
Kilou pali-e
Wai Oahu-e.
Ahu mai la i luna
Haahaa o Kaunuohua,
He puu kolo i Nihoa:
Kela pali-e,
Keia pali-e,
Palaau-e
Ka hiwa i lalo-e.
A no-ho—
A noho e Ku,
Kuhiu palu-e
Kukahaulani
Makaku manu-e,
He poo manu-e;
A he nuku manu-e,
He alelo manu-e,
A-i manu-e,
Umauma manu-e,
Eheu manu-e,
He kino manu-e,
Uha manu-e,
He ka manu-e,
Puapua manu-e,
He kuli manu-e,
Wawae manu-e,
Maiuu manu-e,
He hulu manu-e,
Kaniai manu-e,
He puu manu-e,
He ake manu-e,
Naau manu-e.
Ka ua manu iki,
Hele oe i waho
I ka uka nahele,
I noho i Kona nei:
I ke kaee pua o ka Ii,
Ka hapai pua o Keaau:
O Hanale-i—
O Hanalei kumu o ka ua,
I amo a haahaa:
I ku iluna o ka puu,
I hala ilalo ka malu,
Ikiiki na hoa, manaka ino.
E hapai ka waa
Ee aku kanaka,
Ee aku, hoe aku, kau aku,
Me na houhou,
Me na nakinaki,
Me na lanalana,
Ua kau ke ala waa,
O Lelepahu, o Hawaii.
O Hawaii nui a Kane,
O Hilo a Kane a Kapu,
O Hilo a ka pali,
O Ku ai lehua:
Hoa aloha wale o Kalalea ma,
E noho mai la.
I ku i Kona ka hale,
I Koolau ke alo,
I Tahiti ka paia,
I Halawa ka pou,
I Kauhuhu a Pele, a Peu-e.
He kua Molokai
O Lanai ke alo;
He aha Molokini?
Kahua ao lele Wailuku-e,
He aha Kula-loa?
Kaupaku Lanakila.
Kaluanui o Kaluanui,
Ke ku la i na puu mahoe;
Na hale loulu a Kane,
I ako no’u i Auwahi.
Ka uala o Puukamaele,
O Kipapai o Honokaupu.
O ka Oopu o Waikolu,
E hoi ana wau e ai,
He kala kuu ia e ai ai
A maona.
He ia pa ia na kuu akua;
Hookomokomo ka waa
O Kaluakoi,
Ke kaha wale i Puumomi,
Hoomo Wailau
O Umipiilani.
O Kealialia liu o Mana.
Ke uhai la no.
Ke uhai la ka wai,
Ke uhai la ka wai a Kamakahou;
Wai alialia wai o Mana.
Me he kai la ka wai,
Me he wai la ke kai,
O ka aina ko a’u i ai ai.
Kiola haalele poina,
Hoi aku a mua
Hoohewahewa mai.
Hoi ana ke kua, i ke alo.
O ka iliau loha i ka la
Puolo hau kakahiaka.
Hoi ana i ke kua i ke alo:
O Laauhaele,
Hele ae ke alia o Aliaomao,
Hele ae kanu kupapau,
O ke kaha i Nonohili.
Halala na niu i kai o Pokii,
Hoakua wale la o Makalii.
Aloha wai hau o Malama.
Ulu Lonoikamakahiki.
O Kamakahikikaiakea
O kula o Kohala o Wakiu,
O Lanikaula,
Kuu moku i ke kai.
E Lono-e,
Ma ke kua ka ike;
I na mai ke ae, ka lohe,
Ka ike e, Lono-e,
Haliu mai.
Apau ka Kaikilani kahea ana mai i ka inoa o Lonoikamakahiki, alaila
huli mai la o Lonoikamakahiki i hope, i nana aku ko ia nei hana, o ke
kaikuahine keia ona e ku nei mawaho; ia manawa nui ae la ko
Lonoikamakahiki aloha, aole nae e hiki ke hoomanawanui i kona uwe ana,
aka, aole nae oia i uwe me ka leo, ma ke kulu o kona mau waimaka i ike
ia ai kona uwe ana.
A no ke kahea ana mai o ke kaikuahine i ko Lonoikamakahiki inoa, alaila
nana pono aku la ua o Lonoikamakahiki ia Lanahuimihaku ma, no ka mea,
ua makemake oia e hana aku i ko Kaikilani inoa, aka, aole he loaa, a
oia ko Lonoikamakahiki mea i nana pono aku ai ia Lanahuimihaku ma, na
mea i loaa ko Kaikilani inoa. Aka aole nae he makemake o Lanahuimihaku
ma e hana aku i ka inoa, no ka mea, aia ma ko Kakuhihewa aoao ko laua
manao nui.
Ia manawa, loaa ae la ia Lonoikamakahiki na lalani mua eha o ko
Kaikilani inoa, a huipu ae la me na lalani mele apo wale a ua o
Lonoikamakahiki, alaila haliu aku la a kahea aku la i ka inoa o ke
kaikuahine ma ke mele penei:
Kuu pali lehua i Kilou,
Kuu aina lehua i lalo-e,
Kuu kanaka lehua i ka pali,
Lehua o kuu aina.
E i ae oe ia lakou la
He keikunane wau nou.
Ae—. Ae—. Ae—.
A kela puu wau,
A keia puu au,
Lumilumi i kou aahu.
Nana mai ka pali lehua
Owau e lehei aku ana.
A lohe o Kakuhihewa i ka hana a Lonoikamakahiki i ka inoa o ke
kaikuahine, i mai la ua o Kakuhihewa: “Aia o ua o Lonoikamakahiki, ke
hana ala i ko hai inoa, aole i hana mai i kona inoa.” I aku o
Lonoikamakahiki: “Ua hana hoi; kai noa e hana aku ana, e uwe ae hoi me
ka malihini.”
Ia manawa, hele mai la o Kaikilani a honi i ka ihu o Lonoikamakahiki, a
uwe iho la. A no ka hoolale pinepine mai o Kakuhihewa ia
Lonoikamakahiki e hana i ka inoa o ua o Lonoikamakahiki, alaila, ninau
aku la o Kaikilani ia Lonoikamakahiki: “Heaha kela a lakou la e olelo
pinepine mai nei ia oe e hana ae?” I aku la o Lonoikamakahiki: “E olelo
mai ana lakou la ia’u e hana wau i kuu inoa, no ka mea, ua olelo o
Lanahuimihaku ma, he alii inoa ole au.” I aku o Kaikilani: “Uoki ka uwe
a kaua, hana ia aku ka lakou la koi.” Alaila, haliu aku la o
Lonoikamakahiki a kahea aku la imua o ka aha i kona inoa, a hana pu aku
la no hoi me Kaikilani. Oia kela mele maluna ae.
A pau ka Lonoikamakahiki ma hana ana i ua inoa nei ona, alaila, olelo
aku la o Lonoikamakahiki ia Lanahuimihaku ma: “He oi olua o na kanaka
lapuwale nui wale. No’u paha auanei ka noho a lilo ia’u keia moku o
Oahu nei, koli ola ia olua e a’u.”
MOKUNA VII.
KA HOOPAPA HOU ANA O KAKUHIHEWA ME LONOIKAMAKAHIKI NO HAUNA.
O ka hoopapa ana a ke alii o Oahu me ke alii o Hawaii, i olelo ia ma
keia mokuna, o keia ka laua hoopapa hope loa, a hoi pu aku la o
Lonoikamakahiki me Kaikilani i Hawaii.
O ke kumu o keia hoopapa, no Hauna wale no; no ka mea, mahope iho o ka
lilo ana o Oahu ia Lonoikamakahiki ma na pili mua ana, ua noi mai o
Kakuhihewa ia Lonoikamakahiki, e hoihoi hou o Oahu iaia; a penei ka
Kakuhihewa olelo: “E ke alii o Hawaii, e aho e hoihoi ka aina ia’u, a e
hoopau kela pili mua, ame kela eo mua ana. E noonoo hou mai oe i kumu
hoopapa hou na kaua, a ina e eo wau ma ke kumu hoopapa hope, alaila,
lilo pau loa o Oahu nei ia oe, mai kanaka nui a kanaka liilii.”
O keia olelo ana a Kakuhihewa pela, no Lanahuimihaku ma, no ka mea, ua
olelo o Lonoikamakahiki, e koli ola ia Lanahuimihaku ma. A oia wale no
ke kumu i olelo aku ai ua o Lanahuimihaku ia Kakuhihewa, e noi aku ia
Lonoikamakahiki e imi hou i kumu hoopapa; aka, aole nae o
Lonoikamakahiki i hai aku i kumu hoopapa na laua.
Aka, mahope koke iho oia wa no, lawe ae la o Lonoikamakahiki i kona
hokeo a ku imua o kona alo, a olelo aku la ia Kakuhihewa: “E ke alii o
Oahu nei, o keia hokeo la, ua piha i ka iwi o na ’lii i make i ke kaua
i luna o Puumaneo, no ka mea, eono alii aimoku i make i ke kaua a kuu
makuakane e waiho nei i loko o ka hokeo.”
Olelo aku la o Kakuhihewa: “Wahahee wale! Owai kai ao mai ia oe, he pau
na ’lii eono iloko o na hokeo?” I aku o Lonoikamakahiki: “Owau no. Aia
apopo hiki mai kuu makuakane o Hauna, nana e hai aku ia oukou.” I aku o
Kakuhihewa: “A nawai mai nei hoi na olelo au e puka mai ana o Hauna i
ka la apopo?” I aku o Lonoikamakahiki: “Na’u no, a na kuu ike.” Ia
manawa ninau ae la o Kakuhihewa ia Lanahuimihaku ma: “Ea, he oiaio anei
kela a ke alii o Hawaii e olelo mai la, he ike kona; a e hiki io mai
ana anei o Hauna i ka la apopo?” I aku o Lanahuimihaku: “He wahahee,
nawai kona ike; o maua no paha kona mau kanaka ike, mai kona makuakane
mai, a o ua o Hauna e noho mai la i Hawaii; a o ke kahu no ona i pepehi
ai ia kakou i kai, pau ae la no na kanaka ike; a o ua alii la ea he ole
loa.” I hou aku o Kakuhihewa: “He oiaio, e puka mai ana anei o Hauna i
ka la apopo?” I aku ua o Lanahuimihaku ma: “He wahahee. Piliia aku.”
I aku o Kakuhihewa ia Lonoikamakahiki: “E ke alii o Hawaii-e. He nani
ia ua loaa ae la ka kaua kumu hoopapa o Hauna, o kona hiki mai i ka la
apopo.” I aku o Lonoikamakahiki: “Auhea kau kumu e pili ai? I ku hoi
nei mea o ka pili i ka loaa o ke kumu e pili mai ai.” I mai o
Kakuhihewa: “Kai noa no hoi o Oahu nei no a mau ia Hawaii?” I aku o
Lonoikamakahiki: “Aia ka a lilo o Oahu nei ia’u, pili mai no?” I hou
mai o Kakuhihewa: “Alia hoi ia manao ou e ke alii o Hawaii. Kai noa o
Oahu iki ka kaua i pili iho nei, koe no o Oahu nui?” I aku o
Lonoikamakahiki: “Ua pono. Ma na moku okana nae ka pili, eono moku o
Oahu nei, eono no hoi o Hawaii.” A holo ae la ka laua olelo, ia po iho
hiki ae la o Hauna i Kailua, a ao ae, hai aku la o Lonoikamakahiki ia
Kakuhihewa: “Ua hiki ae la o Hauna eia i Oahu nei.”
A lohe o Kakuhihewa i keia olelo a Lonoikamakahiki, alaila, kena ae la
oia i kana elele ia Kuleonui, he kanaka kaulana oia i ka mama, a olelo
aku la: “E hele oe e nana a puni o Oahu nei, a ina i ike oe ia Hauna,
alaila e pepehi iho, a hao ae i ka waiwai, i eo ke alii o Hawaii ia
kakou.” Alaila holo ae la o Kuleonui a puni o Oahu nei; aole i loaa o
Hauna. Hoi aku la, a olelo aku la ia Kakuhihewa: “Hele aku nei wau a
puni o Oahu nei, aole i loaa o Hauna, aole no i puka mai, aole he waa
holo mai ma ka moana, aole no hoi he waa hekau i ke kai, aole he waa
kau i uka, he ole loa no.” Ia manawa i manao ai o Kakuhihewa, e eo ana
o Lonoikamakahiki. Alaila, hele aku la o Kakuhihewa a olelo aku ia
Lonoikamakahiki, me ka ninau aku: “Ua hiki mai nei anei o Hauna?” I aku
o Lonoikamakahiki: “Ua hiki ae la.”
Lohe ae la no o Kakuhihewa i keia olelo a Lonoikamakahiki, kena hou aku
la no ia Kuleonui, e holo a puni o Oahu. Alaila, holo hou aku la no, a
hoi aku la, hai aku la i ke alii, me ka hoole aku: “Aole i loaa, aole
no i hiki mai.” E like no me kana olelo mua.
Aka, ma ke kaapuni mua ana a Kuleonui i ua la la, ua hiki mua ae o
Hauna ma Kailua, e konane ana me na wahine; ike aku nae o Hauna ia
Kuleonui e holo ana, me ka alawa o na maka, mao a mao, i ike aku ai oia
i kona mea i hoounaia mai ai, aole nae oia i ike aku ia Hauna, aka, o
Hauna kai ike mua aku ia Kuleonui, a nolaila oia i pee ai, a pakele aku
la i na maka o ka elele a Kakuhihewa.
HE WAHI OLELO NO HAUNA.
Ia Hauna e noho ana i Hawaii, manao ae la oia e imi mai ia
Lonoikamakahiki, a nolaila, hoomakaukau ae la oia i na ukana a pau e
hooili maluna o kona mau waa. A ka ukana nui o luna o na waa o Hauna,
he ahuula. Ua hoopihaia na waa mai mua a hope i ka ahuula, a oia
hookahi no ka ukana.
Ia holo ana mai mai Hawaii mai a kau ma Kailua, ike aku la oia e konane
ana elua wahine me ka laua mau kane. Ia ike ana aku a Hauna, ua honu ka
papa konane, alaila, i aku o Hauna: “Ua make olua, ina owau ko olua hoa
konane, make olua ia’u.” I mai ua mau wahine la: “Eia mai no hoi ka
papa konane, konane mai.” I aku o Hauna: “Alia kakou e konane, aia a
hala aku ka elele a Kakuhihewa, alaila, konane kakou; e pono nae ke uhi
i ke kapa ka papa konane, alaila, olelo ka pili mamua, a holo, alaila
konane.”
A hala aku la o Kuleonui, olelo ae la lakou no ka pili, a hooholo ae la
lakou. A penei ka pili ana. Olelo mai na wahine ia Hauna: “Aole a maua
kumu e ae e pili aku ai, o na kino wale no o maua, a ina no hoi ua make
maua ia oe ma ka hauna o ka papa mua, alaila, lilo no hoi maua nau.” I
aku la o Hauna: “He mau waa kaulua ko’u elua, ua piha i ka waiwai; o ka
waiwai nui nae o luna, he ahuula, a ina i make wau ia olua, no olua ka
waa ame ka ukana o luna apau, a me na kanaka pu o luna.” I mai la na
wahine: “Ua mau.” Olelo aku la o Hauna: “Ia’u ka uhau mua i koe.”
He oiaio, ma ko lakou hahau mua ana, mamua o ko lakou pili ana, a me ka
uhi ana i ke kapa, ua maopopo ia Hauna e make ana oia; aka, no ka ike
ana aku ia Kuleonui, nolaila, oia i olelo ai, alia e uhau a hala aku ka
elele a Kakuhihewa, e uhi ia ka papa i ke kapa. Aka i ka hoomaka ana e
lawe ae i ke kapa, lilo pu ae la me ka iliili a na wahine i ike ai he
maikai, ma ka lima o Hauna. Alaila, hahau ae la o Hauna, a make iho la
na wahine. I aku la o Hauna: “Ua lilo olua ia’u.” I aku ua mau wahine
nei: “He mau kane ka maua, pehea la auanei maua e pono ai?” I aku na
kane: “Aole a olua olelo kuhikuhi no maua, no ka mea, ua lilo olua.”
Alaila kahea ae la na kane a ua mau wahine la ia Hauna: “Lawe ia na
wahine nau, ua eo ia oe, no ka mea, aole na hai aku ka laua mea i pili
ai, na laua no.”
A no ia mea, lalau aku la o Hauna i na wahine a nakii ae la i ka malo i
kekahi wahine ame kekahi wahine, a kauo aku la i kahi a na waa e kau
ana. A no ia kauo ana o Hauna i na wahine, nolaila, ua kapaia ka inoa o
kela wahi o Kaohao, ma Kailua, Koolaupoko, Oahu, a hiki mai i keia la.
Hele pu aku la ua mau wahine nei me Hauna a hiki i na waa, olelo aku la
i kekahi wahine: “Eia kou waa a me na ukana o luna mai mua a hope, a
eia kou mau kanaka, he mau kanaka lawelawe nou; aole he mau kanaka moe
aku nau.” A e like me ka olelo i kela wahine, pela no ka ia nei olelo
ana i ka lua o ka wahine. A haalele iho la oia i na wahine, a hele aku
la e halawai me Lonoikamakahiki.
MOKUNA VIII.
KA HOIKE ANA A LONOIKAMAKAHIKI I KA IWI O NA ’LII I MAKE IA
KEAWENUIAUMI.
A hiki aku la o Hauna a halawai me Lonoikamakahiki, i aku la o
Lonoikamakahiki: “Ina e hiki ole mai nei oe i keia la, o ka pau no ia
o’u i kalua, eia la ua makaukau ka umu no’u.” I aku o Hauna: “Ua eo ia
oe, hoike ia aku na iwi o na ’lii i make i ke kaua i ka wa o ko
makuakane o Keawenuiaumi.”
Ia manawa, lalau ae la o Hauna i na iwi o ko Kohala alii, ua hakuia i
ka hulu, ua kamaahaia a paa, a olelo aku la ia Lonoikamakahiki: “Eia
keia alii o Palahalaha, ko Kohala alii, ka Wohilani keiki. Me makou no
ka noho ana, a ike i ko makou uuku haalele, a i ke kaua nei a ko
makuakane i luna o Puumaneo, make no ia makou, lilo na iwi ia makou,
komo iloko o ka hokeo.”
Ia manawa lalau aku la o Lonoikamakahiki, a kiola aku la ma ke alo o
Kakuhihewa, a kani aku la ke oli:
Palahalaha wale
Ka moe a Kohala,
I lalo ke alo.
Ehuehu mai ana ia’u,
Ka pua o Koolau, o Moolau.
Kai mai ana ka waiho a Puakea,
Kakaako ana Kukuipahu.
I na mai ua mea-la!
I ka waiho ana o keia mea a Lonoikamakahiki i hoolei aku ai ma ke alo o
Kakuhihewa, alaila, ninau, aku o Kakuhihewa ia Lanahuimihaku ma: “Owai
keia?” I aku o Lanahuimihaku ma: “O Palahalaha, o ko Kohala alii, ka
Wohilani keiki; me Keawenuiaumi no kahi i noho ai, a ike i ka uuku o
makou, haalele, a ke kaua a Keawenuiaumi iluna o Puumaneo make no ia
makou. He kaikaina no nae no Keawenuiaumi. He aina maikai o Kohala, he
moku nui no.”
Alaila, olelo hou aku o Hauna ia Lonoikamakahiki: “Eia hou no keia
alii, he kaikaina no no ko makuakane, me makou no kahi i noho ai, a ike
i ko makou uuku, haalele ia makou, hele a kipi mai ma kekahi aoao,
manao e hee makou, a ke kaua a makou iluna o Puumaneo, make ia makou
pau na iwi i ka holehole, komo iloko o ka hokeo.”
A lohe o Lonoikamakahiki i keia olelo, alaila lawe ae la oia i na iwi o
ke alii o Hamakua a paa i ka lima, ua haku ia no i ka hulu e like me ka
hana ana i ko Kohala. A mamua o ko Lonoikamakahiki kiola ana aku ia mea
i mua o ko Kakuhihewa alo, alaila oli aku la oia:
Akahi au opu mai;
Alua au opu mai.
O Keau wale-a,
A kanaka i ka hele i ka ua,
Kiki a kolea.
He hoolono pakaua o Hilo.
He aa mai oe
E ai pu no-e?
Eia mai ua mea-la!
Waiho keia mea ma ke alo o Kakuhihewa. Ninau ae la ua o Kakuhihewa ia
Lanahuimihaku ma: “Owai keia?” Alaila hai aku la o Lanahuimihaku ma: “O
Pumaia keia, ke keiki a Wanua, ko Hamakua alii ia, he kaikaina no no
Keawenuiaumi, me makou no ka noho ana, a ike i ko makou uuku, haalele,
a i ke kaua a makou iluna o Puumaneo, make no ia Keawenuiaumi lilo na
iwi ia makou, komo iloko o ka hokeo, oia na mau iwi.”
Lalau hou iho la no o Hauna i ka iwi o kekahi alii, mai loko ae o ka
hokeo, a olelo aku la ia Lonoikamakahiki: “E! Eia hou no keia makuakane
ou, o Hilohamakua, ko Hilo alii, keiki a Kulukulua, he kaikaina no no
ko makuakane, me makou no kahi i noho ai, a no ko makou uuku haalele ia
makou, hele a ma kekahi aoao, kipi mai, a i ka hoouka kaua a makou i
luna o Puumaneo, make no i ko makuakane, pau na iwi i ka holehole, komo
iloko o ka hokeo.” Alaila, lalau aku la o Lonoikamakahiki, a oli ae la:
O Hilo ia, o Hilo ia,
O Hilo ia o ka ua kina,
Ka ua kinakina,
Ka ua mao ole o Hilo;
O Hamakua ia he pali,
Pepe ka lauki o Kamae,
Kamae loa Hamakua.
Eia mai ua mea la!
Waiho ana ma ke alo o Kakuhihewa. Ninau ae kela ia Lanahuimihaku ma:
“Owai keia?” I aku o Lanahuimihaku ma: “O Hilohamakua ia, ka Kulukulua
keiki ia, ko Hilo alii ia, he kaikaina no no Keawenuiaumi, me makou no
ka noho ana, a ike i ka uuku o makou, haalele, a i ka hoouka kaua a
makou iluna o Puumaneo, make no ia Keawenuiaumi, pau na iwi i ka
holehole, komo iloko o ka hokeo, oia na.”
A pau ae la ekolu alii i ka hoikeia, koe ekolu alii i koe, i hou aku o
Hauna: “Eia hou no keia alii, he makuakane no nou, he kaikaina no no
Keawenuiaumi, me makou no ka noho ana, a ike i ko makou uuku haalele ia
makou, a i ka hoouka kaua a makou i Puumaneo, make no ia Keawenuiaumi,
pau na iwi i ka holehole, komo iloko o ka hokeo.”
Alaila lawe ae la o ua o Lonoikamakahiki ia Lililehua, ka Hua-a keiki,
ko Puna alii hoi; a oli aku la i mua o Kakuhihewa:
O Lililehua la
Ko e papai Waimea,
Molokai ua ino.
A pa koolau wahine o lalo,
Komo kuu kane hale Mana.
Momomoe aku maua i Wawaenohu
Ike maua i ka uwe a ke akua la.
Eia mai ua mea la!
A waiho aku la keia mea ma ke alo o Kakuhihewa, alaila ninau ae la o
oia: “Owai keia?” I aku la o Lanahuimihaku ma: “O Lililehua ia, o ko
Puna alii, ka Hua-a keiki; no ia nei ka aina maikai, o ka hele no ia o
ka hala a me ka lehua a luu i ke kai, o ka aina aala hookahi no keia o
Hawaii, me makou no ka noho ana o keia alii, he kaikaina no no
Keawenuiaumi, ike i ko makou uuku, haalele ia makou; a i ka hoouka kaua
a makou iluna o Puumaneo, make no ia makou, pau na iwi i ka holehole
ia, komo iloko o ka hokeo, oia na.”
A pau keia, lalau hou no o Hauna i ka iwi o kekahi alii iloko o ka
hokeo, i ko Kau alii, a olelo aku la ia Lonoikamakahiki: “Eia hou no
keia alii, o ko Kau alii, he makuakane no nou, he kaikaina no no
Keawenuiaumi, me makou no kahi i noho ai, a ike i ka uuku o makou,
haalele; a ke kaua iluna o Puumaneo, make no ia Keawenuiaumi, lilo na
iwi ia makou, komo iloko o ka hokeo.”
Alaila, lawe ae la o Lonoikamakahiki a paa ma ka lima, alaila oli aku
la:
Aloha Kahalemilo o ka la la,
Hale pakaiaulu o Moanauli.
Uli hewa ka ili,
Mehe mea i moe a ipo la.
No Hanalei nei aloha,
No kuu kane lau awa o Puna.
Kumoena kalukalu Kapaa,
Ohai huli Papiohuli.
Eia mai ua mea la!
Hoolei aku la ua o Lonoikamakahiki i na iwi haule ana ma ke alo o
Kakuhihewa. Alaila, ninau ae la o Kakuhihewa ia Lanahuimihaku ma: “Owai
keia?” I aku la o Lanahuimihaku ma: “O Kahalemilo keia, o ka Imaikalani
keiki, ko Kau alii, he kaikaina no no Keawenuiaumi, me makou no kahi i
noho ai, a no ko makou uuku, haalele ia makou, a manao e kaua mai ia
makou, a luna o Puumaneo, make no ia makou, oia na.”
Alaila, lawe hou ae la no o Hauna i na iwi o ko Kona alii, a olelo aku
la ia Lonoikamakahiki: “Eia hou no keia alii, o Moihala ke keiki a
Heapae, ko Kona alii, he kaikaina no no ko makuakane, me makou no ka
noho ana, a no ka ike i ko makou uuku, haalele, hele a ma kahi e, kipi
mai ia Keawenuiaumi, a i ka hoouka kaua ana a ko makuakane iluna o
Puumaneo, pau no ia makou i ka make, holeholeia na iwi, komo iloko o ka
hokeo.”
Alaila, lawe ae la o Lonoikamakahiki a paa ma ka lima, a oli aku la:
O Moihala nei,
Ke nonoi ae la i ka makani,
Ka manu o Kuolohia.
O Waialeale, i ka mauna,
O Waialeale, i ka mauna.
Kahe Kawaikini,
A Kane i ka lai.
E ukali aku au o ka ipo,
Waialua la waiho,
I waiho i ka hale makamaka.
Loaa ke kauna,
Kahi e kipa aku ai.
Eia ua mea la!
Hoolei aku la o Lonoikamakahiki, pahu ana ma ke alo o Kakuhihewa;
alaila ninau ae la o Kakuhihewa ia Lanahuimihaku ma: “Owai keia?” I aku
la laua: “O Moihala keia, o ko Kona alii, he okana nui keia o Hawaii.
He kaikaina no nae o Moihala no Keawenuiaumi; me makou no ka noho ana,
a no ka ike i ko makou uuku, haalele ia makou, hele a ma kekahi aoao,
kipi mai kuhi ia kipi ana ana e pakele; i pii ae ka hana i ka hoouka
kaua a makou iluna o Puumaneo make no ia Keawenuiaumi.”
Ma keia hoike hope ana a Lonoikamakahiki i ko Kona alii, o ka pau loa
no hoi ia o Oahu nei ia Lonoikamakahiki. Mahope iho o keia manawa,
olelo aku la o Lonoikamakahiki ia Kaikilani: “He nani ia ua puni ae nei
Oahu nei ia kaua, noho oe o kaua, eia la he aina oluolu, he kanaka iki,
kanaka nui.” I aku la o Kaikilani: “Ua pono ia, aka, e hoi kaua e
hooponopono ia Hawaii a pono, alaila hoi hou mai ia Oahu nei; aia na
’lii o Hawaii la ua kipi, ua hao ae la na ’lii a pau, ia oe, o ko hiki
no i Hawaii o ka hoouka no ia o ke kaua; pania mai la no e na kanaka
mai Anaehoomalu a ka lae o Kauhola.”
A no keia olelo ana aku a Kaikilani pela, hoolale koke ae la o
Lonoikamakahiki i na waa, a holo aku la lakou. Ma keia holo ana a
Lonoikamakahiki, aole nae i holo aku ma Kohala, aka, mawaho loa no a
hiki i Kealakekua. Ia hiki ana aku o Lonoikamakahiki ma ua pau mai na
’lii o Kona a pau a me na kanaka i Kohala, no ke kali no ia
Lonoikamakahiki o ka puka aku no ma Kohala o ka luku no. Aka ia
Lonoikamakahiki i hiki aku ai, hoouna aku la oia i elele i Kau, e kii
aku ia Pupuakea, e hele mai e halawai me kona kaikuaana
(Lonoikamakahiki) i kuka ai laua no ka luku aku i na ’lii kipi o
Hawaii.
A i ka hiki ana mai o Pupuakea, kuka ae la laua a holo, alaila hoounaia
aku la kekahi elele e Pupuakea, e kii aku i na kanaka a pau e hele mai
no ke kaua. No ka mea, o Kau, oia wale no ka okana i koe aole i kipi,
no ka mea, malaila no o Pupuakea kahi i noho ai, mahope iho o ko
Lonoikamakahiki holo ana i Oahu. A lohe ae la na kanaka, alaila, hele
mai la lakou mauka o Kau a mauka o Kona, a o ka luna hoi i hoounaia,
hiki mai la ia ma Kealakekua, ma kahi e noho ana o Lonoikamakahiki laua
me Pupuakea. Mahope iho o keia lohe ana ua hala ae na kanaka mauka,
alaila, hele aku la o Lonoikamakahiki laua o Pupuakea, a halawai aku la
me na kanaka i Puuanahulu, a malaila kahi i hoonoho ai o ke kaua. Aka
nae, ia manawa, ike mai la ka aoao kipi i kai o Anaehoomalu i ka ula o
ke a o Puuanahulu i na kanaka, he mea haohao nae ia i na kipi. Manao
nae kekahi poe kipi, he kaua; a ma ka manao hoi o kekahi poe, he poe
kanaka no no lakou (na kipi), no ka mea, ua manaoia, aia no o
Lonoikamakahiki i Oahu, no ka mea hoi, aole he poe nana i olelo aku, ua
puka ae o Lonoikamakahiki i Kealakekua.
Ma kela la a na kipi e haohao la, a ma ia po iho, iho aku la o
Lonoikamakahiki me kona kaikaina me Pupuakea, a me na kanaka a pau i
makaukau no ka hoouka kaua. I kela po, i na kanaka i iho aku ai mai
Puuanahulu aku, ia manawa, manao ae la na kipi he kaua keia, no ka mea,
aia ma ka lima o na kanaka, na lama (he mau ihoiho kukui) e a ana mai
mua a hope o ka huakai kaua a Lonoikamakahiki. Nolaila, hoomakaukau ae
la na kipi i ke kaua, a hoouna aku la i luna e hai aku i na kanaka a me
na ’lii o ka aoao kipi i hoonohoia mai Anaehoomalu a Kohala loa.
Aka ia Lonoikamakahiki ma i iho mai ai, halawai mua iho la me na kipi i
Wailea, a o ka hoouka koke iho la no ia o ke kaua, a pau iho la na kipi
i ka lukuia, a lanakila ae la o Lonoikamakahiki ma ia hoouka kaua ana.
O ka hoouka kaua ana keia a Lonoikamakahiki i kahe awai ai ke koko i
kai o Wainanalii, a nolaila ua kapaia ia kaua a Lonoikamakahiki o
Kaheawai.
MOKUNA IX.
NA HOOUKA KAUA A LONOIKAMAKAHIKI.
Mahope iho o ke kaua a Lonoikamakahiki i Kaheawai, ma ke kakahiaka nui,
ike ia mai la o Lonoikamakahiki e ka aoao kipi e hele aku ana i ke a o
Kaniku, alaila, hoi aku la na kanaka o ka aoao kipi a hai aku la i ko
lakou pukaua (Alihikaua) ia Kanaloapulehu, me ka i aku: “Eia’e o
Lonoikamakahiki me Pupuakea ma, ua pau mai nei kekahi poe i ka make ua
hee mai nei kakou (na kipi).”
Nolaila, olelo ae la o Kanaloapulehu ia Kanaloakuakawaiea ko Hilo alii:
“Ho aku ke kaua i Kaunooa i ke one nui, i hoouka ai ke kaua ilaila, i
hiki ae ai ia o Lonoikamakahiki ilaila, ua paa mua ia kakou ke one, na
lakou ia e hele ae, kanu mai ke one i na maka, lilo lakou ilaila e
anaanai ai hao aku na pohaku, o ka lanakila no ia.”
E like me ka olelo a Kanaloapulehu ia Kanaloakuakawaiea, alaila, laweia
aku la na kanaka o ka aoao kipi a hoonoho ma Kaunooa (aia no kela wahi
mawaena o Puako a me Kawaihae). Ma ke ehu awakea (ainaawakea), halawai
aku la o Lonoikamakahiki me na kipi, a o ka hoouka iho la no ia o ke
kaua, a lanakila iho la o Lonoikamakahiki ma ia hoouka kaua ana, a hee
aku la o Kanaloapulehu ma me na kipi a pau, ma ka ehu ahiahi.
Ia Kanaloapulehu ma i hee aku ai me na kipi, loaa aku la ko Kohala poe
kipi mai a me ko Hamakua mai ma kahi i kapaia o Nakikiaianihau. I aku
la o Kanaloapulehu ma i ko Kohala poe kipi mai a me ko Hamakua: “Hoi
hou aku kakou i hope, a i Haleokapuni kakou e hoomoana ai; aole auanei
he mea pii aku o kakou iluna o Puukohola, aia a ike aku kakou ia
Lonoikamakahiki e hele mai ana i Nakikiaianihau ma, alaila hoi aku
kakou a luna o Puukohola, i hoolue iho na pohaku o luna, alaila make ko
lakou kaua (ko Lonoikamakahiki ma).” E like me ka mea i oleloia e ka
pukaua nui pela no i hoolohe aku ai na ’lii a pau; nolaila, hoi aku la
lakou a hoomoana iho la ma Haleokapuni, malalo pono o ka heiau o
Puukohola a me Mailekini, ma Kawaihae, a e like me ka manao o ka aoao
kipi; aka, aole o Lonoikamakahiki i hele e like me ka na kipi manao
wale ana.
Mahope iho o ko Lonoikamakahiki lanakila ana i ke kaua ma Kaunooa,
alaila, ninau ae la o Lonoikamakahiki i kana mau kahuna i kahi e hiki
ai ke hele a lanakila. Olelo aku la na kahuna ia Lonoikamakahiki:
“Mauka ke hele ma ke pili, a hiki, i Puupa, malaila, ka hoouka kaua
nui, no ka mea, o Kona wale no ka kakou i hoouka aku nei, aole kakou i
ike aku ia Hilo a me Puna, aole kakou i ike aku ia Hamakua, aole o
Kohala, he wahi moku uuku ia, i kaua hope ia, e pono ke kii mua i na
kolu ia Puna, Hilo, a me Hamakua.” A e like me ka olelo a na kahuna a
ua o Lonoikamakahiki, pela no oia i hoolohe aku ai.
Ia pii ana a Lonoikamakahiki ma mai Kaunooa aku, a waena pili, ma ke
aumoe, ike aku la lakou i ke ahi a na kipi e a mai ana i Puupa. Ninau
ae o Lonoikamakahiki i na kahuna: “Heaha kela ahi?” I mai la ke kahuna:
“He kaua, he ahi na na kipi aina.” Ninau aku o Lonoikamakahiki: “A
pehea kakou?” I aku la na kahuna: “Hoounaia aku i hookahi kanaha
kanaka, me na lama ma ko lakou lima, i eha lama a ka mea hookahi e hoaa
ai, alaila i kuhi mai ai lakou eha kanaha kanaka, hele pono aku no, a
mawaho pono o Puupa, alaila hoa ae i ke ahi i hiki aku ai kakou i kahi
a lakou i hoomoana ai, alaila o ka hoomaka no ia o ke kaua, i alualu
aku mahope nei a o kela poe mai hoi he kanaha, o ko lakou hee no ia.”
Ia manawa a ke kahuna i olelo ai, hoouna aku la o Lonoikamakahiki i
hookahi kanaha kanaka me Pupuakea pu, oia ke kanaha kumamakahi. A hana
ae la lakou e like me ka olelo a ke kahuna, eha lama pakahi a na
kanaka, a hele aku la ma kahi a ke kahuna i kuhikuhi ai. A hala aku la
lakou a mawaho pono aku o kahi a ka poe kipi e hoomoana ana, hoaa mai
la lakou i na lama eha kanaha, a hooho ae la me ka leo nui: “Iluna o ke
kipi aina! Iluna o ke kipi aina!!” A pela aku.
A ike ae la na kipi i na lama e a ana, a me na leo hooho, a helu aku la
lakou (na kipi) i ka nui o na lama, pakahi, ua like me eha kanaha, a
alualu aku la. Ia lakou (na kipi) i hala aku ai, hiki aku la o
Lonoikamakahiki me kona puali kaua, a i ka hoouka kaua ana me ko
Pupuakea puali, lanakila mai la o Pupuakea, a emi hope mai la na kipi.
A iloko oia emi hope ana, e hoomoana aku ana o Lonoikamakahiki me kona
puali, a o ka hoouka iho la no ia, a ma ia hoouka ana, hui ae la na
puali elua, o ko Lonoikamakahiki me ko Pupuakea puali, a pau iho la na
kipi i ka lukuia, a o ke koena, hee aku la a uka o Ouli ma Waimea i ua
po nei, a luku ia mai la no e kekahi poe kipi o lakou, me ka manao o ko
Lonoikamakahiki poe keia e hee nei; nolaila, pau loa ke koena o na kipi
i pakele mai i ke kaua ma Puupa. Nolaila, ma keia kaua ana, ua kapaia
keia kaua a Lonoikamakahiki o Puupa, oia ke kolu o ka Lonoikamakahiki
hoouka kaua ana.
Ma ke ao ana ae, i kela po i hoouka kaua ai ma Puupa, kui aku la ka
lono i na wahi e ae, aia o Lonoikamakahiki i Puupa; nolaila, o ka poe e
hoomoana ana ma Haleokapuni i Kawaihae, a e like hoi me ka manao mua o
ka poe e hoomoana ana ma Haleokapuni, aole lakou e pii iluna o
Puukohola, aia a make kekahi kanaka o ko Lonoikamakahiki aoao, alaila
pii ia o Puukohola no ka hai kanaka. A no ia mea, ua noho manaolana
wale lakou (na kipi) ma ka lakou manao i kuka mua ai a ua hilinai wale
lakou me ka manao e lanakila ana lakou. No ka mea, ua kaulana o
Kanaloapulehu he kanaka ikaika, a me Kanaloakuakawaiea.
Aka ma kekahi po, hiki aku la o Lonoikamakahiki i Kawaihae me kona
puali, a o ko Pupuakea puali hoi iho ia ae a ma Nakikiaianihau, hoaiai
ia mai. Aka, o Kanaloapulehu, ike aku la lakou i ke kaua a Pupuakea,
hoouana aku la oia hehookahi lau kanaka e hele aku e kaua me Pupuakea.
Aka, ia poe i hoomaka aku ai e hele e kaua me Pupuakea, ma ua po nei,
ua hiki ae la o Lonoikamakahiki iluna o Puukohola, kawa po ia mai la e
Lonoikamakahiki, paa o luna o ka puu o Puukohola. Ia manawa o ka hoouka
koke iho la no ia o ke kaua, a paa mai la o Kanaloapulehu ma ka lima o
ko Lonoikamakahiki poe kaua, a o Kanaloakuakawaiea, hee aku la oia me
ke koena o na kipi, a lanakila iho la o Lonoikamakahiki ia po; o ka ha
keia o ka Lonoikamakahiki kaua po ana. A ua kapaia ia kaua ana a
Lonoikamakahiki i Puukohola o Kawaluna, no ke kawa po ana mai a
Lonoikamakahiki ma kela hoouka kaua ana.
Paa iho la o Kanaloapulehu ia po a ao, pepehiia iho la, a kau ia aku la
i ka lele. Pela i make ai ka pukaua o na kipi.
MOKUNA X.
KA HEE ANA O KANOLOAKUAKAWAIEA ME NA KIPI.—KA LANAKILA ANA O
LONOIKAMAKAHIKI.
Mahope iho o ka lanakila ana o Lonoikamakahiki i ka hoouka kaua ana ma
Puukohola, hee aku la o Kanalaokuakawaiea, ka pukaua nui i koe o na
kipi aina; hee aku la a noho i luna o Puainako. (Aia kela oioina ma ka
akau ae o Kawaihae, aneane eha mile mai Kawaihae aku).
Ma ua po hoouka kaua la i Puukohola, ma ke kakahiaka ana ae, mahope iho
hoi o ka pau ana o ka hai kanaka (Kanaloapulehu) ma Puukohola, ia
manawa hoomaka aku la ka Lonoikamakahiki poe kaua e hele; aka ua hiki
mua aku la o Pupuakea me kana poe kaua i ka pali o Honokoa i ka manawa
poeleele o ke kakahiaka nui, me ka manao e loaa aku ke pio, aka, aole
he pio i loaa aku; nolaila hoi hope mai la ua o Pupuakea, a loaa o
Lonoikamakahiki e iho mai ana i Pahonu, akahi no a hui na puali elua;
ka Pupuakea me ka Lonoikamakahiki. Ia manawa, kuka ae la lakou i kahi e
hele ai. Ma ka manao o Pupuakea laua o Lonoikamakahiki ma uka o Waimea
ke pii; a ma ka manao hoi o ke kahuna, o Hauna, ma Kohala ke hele i
Puumaneo e hoonoho ai ke kaua. Nolaila, hoolohe no o Lonoikamakahiki e
like me ka ke kahuna olelo.
Ma ia hooholo ana, hele aku la lakou mai Kawaihae aku, a hiki i ka pali
o Honokoa, a kau maluna o ka aoao ma Kohala; ia manawa, ike aku la o
Lonoikamakahiki i ka meheu wawae o na kipi, alaila hoomaka hou aku la
ka lanakila e huli i ka meheu, aia nae e ahu ana na meheu he nui, ua
mae ke pili.
Nolaila hookolo aku la ko Lonoikamakahiki mau puali ma kahi e meheu
ana, aia nae na kipi he nui e hoomoana ana ma Puainako. Ike mua mai la
nae na kipi i keia kaua e hele aku ana, alaila, o ka hee aku la no ia
ma kela wahi keia wahi. Aka nae, mamua o ka pau o ka hooholo ana i ka
olelo i Puhaukole, ua hoouna mua aku o Pupuakea i ka elele e hele aku e
nana i ka poe kipi i auhee ai i ke kaua i Puukohola.
A ma keia ukali ana a Lonoikamakahiki ma, halawai mua mai la me ka
elele i hoounaia aku ai. Olelo mai la ua elele la: “Aia ke pio ke auhee
la i ke pili.” Nolaila, alualu aku la ka lanakila mahope o ke pio,
halawai aku la lakou ma kahakai o Kahua, a luku aku la o Pupuakea i na
kipi mai ke pili aku a hiki ma kahakai, auhee aku la, a puehu liilii
aku la ma o a ma o. A o Kanaloakuakawaiea, holo aku la oia a ma ke awa
pae waa, a kauoha aku la i na kanaka e uhi i na iliili (pohaku liilii)
maluna ona. Aka nae, aole i nalo ua o Kanaloakuakawaiea, hiki e aku o
Lonoikamakahiki me kona poe puali, a pepehi ia iho la o
Kanaloakuakawaiea.
A ike mai la na kanaka o Hilo, ua make ko lakou alii, hoomake pu mai la
na makaainana mamuli ona, a luku aku la ka lanakila a pau loa kekahi
mau kipi, a o kekahi poe kipi, inana aku la lakou maluna o ke aa o na
kahakai o Kahua, mehe opae la ka pohaku kahawai, a nolaila kahea mai o
Pupuakea:
Ke hee la ka hoi e hee ai,
Ke pio la ka hoi e pio ai,
Ka ua pio kipi aina,
Ke inana la ka hoi,
Mehe opae oehaa la;
I luna ke aa haoa
E kala ka hee,
Ua kaheawai ke kaua,
Ke kaua kuehu one i Kaunooa,
Ke kawa po i Puupa,
I kaua huli moku i Kawaluna,
Hee honua kipi aina
I ka ehu makani o ka laau
Hai kanaka nae hoi, Lono-e
He lanakila-la
Lanakila nae hoi Lono,
E na ’lii hana ino o lakou-e!
Ua kapaia keia kaua a Lonoikamakahiki, Kaiopae, a nolaila, ua kapaia ka
inoa o ia awa pae waa mamuli o ia kaua, a o kona inoa mau ia a hiki i
keia la.
Mahope iho o keia pio ana i ke kaua ma Kaiopae, hele aku la ka lanakila
a hiki i Kohala. Ia lakou nae i hiki aku ai, e hoopaa mai ana ke kaua a
na kipi i Hinakahua, ma Kapaau i Kohala. I na kipi i nana mai ai i ka
lanakila e hele aku ana mauka, he mea e ka uuku; a no ia uuku, aa no na
kipi e kaua mai i ko Lonoikamakahiki poe kaua. Aka i ka hookokoke ana
aku o ka lanakila, ua auhee honua na kipi, a luku aku luku mai na kipi
ia lakou iho, a holo aku la me ka manao e pee ma na pali o Pololu a me
Honokane.
A Halelua, loaa aku la na kipi ilaila, a luku ia iho la e Pupuakea me
kana laau palau. A make iho la ko Kohala pukaua o Kaiopihi, a lanakila
ae la o Lonoikamakahiki ma ia kaua ana. Ua kapaia ia kaua a
Lonoikamakahiki o Kaiopihi, no ka make ana o Kaiopihi malaila, a o ka
inoa ia oia wahi a hiki mai i keia la.
Mahope iho o keia kaua, hoi aku la o Lonoikamakahiki a noho mauka o
Pololu, maluna o kela puu kaua i oleloia o Puumaneo, e like me ke
kuhikuhi a Hauna, kona kahu a kahuna hoi. A luna o Puumaneo, hiki hou
mai la no na kipi o Hamakua, o Hilo, o Puna a me Kona. A lanakila loa
ae la o Lonoikamakahiki; ilaila pau loa na ’lii kipi i ka make, aole
kekahi o na ’lii i ola; a puni ae la o Hawaii a pau ia Lonoikamakahiki.
Mahope iho o keia lanakila ana, hoi aku la o Lonoikamakahiki a kapu
heiau iho la ma Apuakehau, Kohala, aia malaila ka heiau i oleloia o
Muleiula. A pau ke kapu heiau ana a Lonoikamakahiki, alaila hoi aku la
a kapu heiau hou i Puukohola. A pau ke kapu heiau ana malaila, alaila
hoi aku la a ma Kahaluu i Kona, kapu heiau hou, ma ka heiau i kapaia o
Makolea. A pau ia, hoi aku la a loaa o Kapulani, kekahi alii o na kipi,
ma na awawa e pee ana. A lilo ae la oia ma ka lima o ka lanakila; no ka
mea, ua oleloia, oia kekahi alii i huipu e kipi aku ia Lonoikamakahiki.
A no ia mea, ua hooholoia ka make o Kapulani. I ka po i kai ai ka aha,
ua manaoia ma ia ao ana ae e kau ai i ka lele. Aka ma ia po iho,
hoomahukaia aku la e Kalanioumi, a lilo aku la o Kapulani a noho ma
Kau, a pakele aku la oia i ka lima o ka lanakila.
MOKUNA XI.
KA HOLO ANA O LONOIKAMAKAHIKI I MAUI E IKE ME KAMALALAWALU.
Mahope iho o ka luku ana a Lonoikamakahiki i na ’lii o Hawaii, kukakuka
ae la oia me kana wahine me Kaikilani e holo i Maui e ike me
Kamalalawalu. A hooholo ae la laua a me ka nui alii a pau, e hookuu aku
mamuli o ka Lonoikamakahiki mea i noonoo mua ai. Nolaila, i ka la i
makaukau ai ko Lonoikamakahiki holo i Maui, lawe ae la oia i kona poe
kupono, a me kona mau kanaka ikaika kaulana. A lawe ae la oia i kona
kaikaina ia Pupuakea ma kona ano kaulana aina (kuhina nui, a alihikaua
no hoi).
Ma ia holo ana a Lonoikamakahiki, aole oia i poina ia Hauna ma kona ano
kahu, a kalahala no hoi. A penei ka moolelo o Lonoikamakahiki ma ia
holo ana:
Ia Lonoikamakahiki i hiki aku ai ma Maui, e noho ana o Kamalalawalu ma
Hana, ma ke Ahupuaa i oleloia o Wananalua. Ia Lonoikamakahiki i pae aku
ai ma ke awa pae waa i Punahoa, ike ia mai la o Lonoikamakahiki e
Kamalalawalu, kiiia mai la ua o Lonoikamakahiki a me kona poe a pau,
hoihoiia aku la ma ko Kamalalawalu hale alii. Ia manawa, akahi no oia a
ike maka i ke alii o Hawaii, he lohe wale no kona. Ua oleloia he
makuakane no o ua Kamalalawalu nei no Lonoikamakahiki.
He mau la paha mahope iho, he mea mau no hoi ma na hale alii o ia
manawa, ka inu awa. A nolaila, makemake ae la o Kamalalawalu e inu awa
pu me Lonoikamakahiki. Nolaila olelo aku o Kamalalawalu ia
Lonoikamakahiki: “Ua makemake au e inu awa kaua.” A e like me ka
makemake o ke alii o Maui, pela i ae aku ai ko Hawaii alii.
I aku la o Kamalalawalu ia Lonoikamakahiki: “E hele kaua i ka heenalu a
hoi mai ua wali ka awa.” A nolaila, hele aku la laua. Mamua nae o ko
laua hele ana i ka auau, ua hooholo mua laua, he moa ka pupu o ko laua
awa ke inu. Ia manawa nae ua kauoha ae la laua i ko laua mau kaikaina e
hoomakaukau i ka awa a me ka pupu, mamua o ko laua hoi ana mai mai ka
auau.
O ka pupu a laua i manao ai no ka inu ana i ko laua awa, he moa. Mamua
o ko Lonoikamakahiki hele ana i ka heenalu, kauoha iho la oia ia
Pupuakea penei: “Ke hele nei au i ka heenalu me ke alii o Maui nei,
puholo ae oe i ka moa i hoi mai maua mai ka auau mai, ua makaukau.” A
pau ka Lonoikamakahiki olelo ana i kona kaikaina, hele aku la oia me
Kamalalawalu i ka auau. A o Kamalalawalu hoi, ua kauoha ae la no hoi
oia i kona kaikaina ia Makakuikalani, e like me ka Lonoikamakahiki
kauoha ia Pupuakea. Ma keia mau olelo a na ’lii, aole ma kahi hookahi
ka laua kamailio ana i na kaikaina o laua. Aka ma ke kaawale no laua i
olelo ai, me ka lohe ole aku o kekahi i kekahi. A hala aku la na ’lii i
ka heenalu, a o Makakuikalani hoi hana iho la oia i ka moa a
Kamalalawalu, a me ka awa. A pau ka moa i ka puholo, a me ka awa i ka
mama, alaila kali aku o ka hoi mai o ke alii.
Aka, o Pupuakea, aole oia i hana i na mea a kona kaikuaana i kauoha ai
ia ia, no ka mea, aole oia i ike i ka hana ana o ka moa, a me ka mama
ana o ka awa, no ka mea, aole i maa. Aka nae, he mea haohao no ia ia
Pupuakea, keia kauoha ana a Lonoikamakahiki, me ka ike no o ke alii,
aole i maa o Pupuakea i ka hana ana o ka moa.
A hoi mai la na ’lii mai ka auau mai, ua makaukau o Kamalalawalu no
kana mea e ai ai; a ninau aku la o Kamalalawalu ia Makakuikalani i ka
makaukau; a hai mai la o Makakuikalani: “Ua makaukau, ua moa ka moa ua
wali ka awa.” I aku la o Kamalalawalu: “Hoomakaukauia mai ka ai.”
Alaila, ia manawa, lawelawe ia ae la na mea ai o ka ahaaina. A ia wa
no, hoka iho la ka awa. A o Lonoikamakahiki, i kona manawa i hoi mai ai
mai ka auau mai, ninau aku la ia Pupuakea: “Ea! Ke makaukau mai la ka
Kamalalawalu mau mea ai; auhea hoi ka awa a me kau moe? Ua hana iho nei
oe?” E konane ana nae o Pupuakea ia manawa. A i ko Pupuakea lohe ana i
keia mau ninau a Lonoikamakahiki, hoole aku la o Pupuakea, me ka i aku:
“Eiae no ka moa, aole i pepehi ia, aole no i mama ia ka awa, no ka mea,
ua ike no oe, aole au i ike i ka hana ana o keia mau mea au i kauoha
iho ai.”
Ia manawa, wela ka huhu o Lonoikamakahiki, lalau iho la i ka papa
konane, a hauhau aku la i ka lae o Pupuakea, a pa aku la ma ka lae,
puai ke koko. A no ia mea, komo aku la ka huhu i loko o Pupuakea. Ia
manawa, lalau aku la o Pupuakea i ka lanahu a me ka wahie, hoa ae la i
ke ahi, lalau ae la i ka moa, a uumi aku la, a uhae mai la i kekahi uha
o ka moa, a hohole ae la i ka ili, a koala aku la i ke ahi, lalau aku
la i na huluhulu awa. Ke koala la ka moa, ke mama la no hoi ka awa; a
ekolu mana awa; a moa ae la na uha moa, hoka ka awa; a waiho ae la na
uha moa i pulehu ia i ke pa. A waiho aku la ka apu awa ma ke alo o ke
alii, a me na mea a pau ana i kauoha aku ai ia Pupuakea. I aku la o
Pupuakea: “Ua makaukau ka awa a me ka moa, o kau wale no koe ka ai iho
a me ka inu iho i ka awa.”
Nolaila, ike ae la o Lonoikamakahiki ua makaukau na mea ana i kauoha ai
mamua o kona hele ana i ka auau, alaila, paina iho la oia, mamua o ka
Kamalalawalu inu ana i kona awa.
I ka manawa a Pupuakea e hana ana i ka moa nana pono mai la o
Kamalalawalu, i ke kupanaha o ka Pupuakea hana ana, a makemake mai la.
A pau ka laua inu awa ana a me ka paina ana, konane iho la ua mau alii
nei. A iloko o ko laua manawa konane, olelo aku la o Kamalalawalu ia
Lonoikamakahiki: “E, makemake aku la ka hoi au i kau kauwa, a i hoi oe
ea, noho iho kau kauwa me a’u.” I aku la o Lonoikamakahiki ia
Kamalalawalu: “Aole ia he kauwa na’u, o ko’u kaulana aina no ia, a o
ko’u kaikaina ponoi no ia. Aole e loaa aku ia oe.”
A lohe o Kamalalawalu i keia olelo a Lonoikamakahiki i ka i ana, o ko’u
kaulana aina no ia, nolaila olelo aku o Kamalalawalu: “Ina o kau
kaulana aina kela, a o kou pukaua hoi ia, alaila ke olelo aku nei au,
haahaa, haka pau i ka iole.” I aku o Lonoikamakahiki: “O ka iki ulu
makua ia nana e kaa ke kahualoa e pau ai.”
A pau hoi ka Lonoikamakahiki olelo ana, alaila olelo aku o
Kamalalawalu, me ke kuhikuhi ae ia Makakuikalani: “Ei ae no hoi ko’u
kaulana aina, o ka’u pukaua no hoi keia, o ko’u kaikaina no.”
A no ka Kamalalawalu hoohenehene ana i ko Lonoikamakahiki pukaua ia
Pupuakea, nolaila olelo aku ai o Lonoikamakahiki i ka Kamalalawalu
olelo ana: “O ko’u kaulana aina no hoi keia.” A nolaila o
Lonoikamakahiki i olelo aku ai: “E, hakahaka, i ke ehu no o ka laau
palau, kulana, aiwa a papa laau aku, o ka make no ia.”
A no ka olelo ana mai a Lonoikamakahiki pela, i aku o Kamalalawalu: “O
ka lila maia ia o Kaea, aole e pala i ke anahulu.”
Iloko o keia mau olelo a Lonoikamakahiki me Kamalalawalu, waiho wale
iloko o laua ia mea. A he mau manawa he nui mahope iho o keia mau hana
a laua, i ka manawa i hoi aku ai o Lonoikamakahiki mai kana huakai
kaapuni aku, manao ae la o Kamalalawalu e luku aku ma ke kaua i na ’lii
o Hawaii, no ka mea, ua kui aku la ka lono o ko Lonoikamakahiki ikaika
a me ka lanakila i ke kaua.
A o Kauhiokalani, ka Kamalalawalu keiki ponoi; o Kauhiakama hoi kekahi
inoa ona. Hoouna aku la o Kamalalawalu i kana keiki e holo i Hawaii, me
ka i aku: “E holo oe e nana i ka nui o na kanaka o Hawaii, hoi mai oe a
hai mai ia’u.”
Nolaila, e like me ko Kamalalawalu makemake, holo aku la o Kauhiokalani
ka mea i kapaia o Kauhiakama i Hawaii. Ia holo ana, pae mua aku la oia
ma Kohala, ma ke awa pae waa i oleloia o Puakea. A hiki oia malaila kau
na waa, hele aku la ma na kahakai o Kohala a hiki i Kawaihae; aka aole
i loaa nui na kanaka ia ia ma ia hele ana aku, he kakaikahi loa.
Hele aku la ua o Kauhiakama mai laila aku a hiki i Kona, i Kapalilua,
ma ka palena o Kau a me Kona, aole no ia i halawai nui me na kanaka.
Pela kana hele ana a puni o Hawaii, aole oia i ike i ka lehulehu o na
kanaka i loaa ia ia. Hoi mai oia a ma Kohala ma Kapaau; ia manawa, e
akoakoa ana na kanaka he lehulehu malaila, ma ke kahua mokomoko i
oleloia o Hinakahua. No ka mea, he mea mau ma ia wahi, ka akoakoa mau i
kela la keia la i ka mokomoko.
I iho la o Kauhiakama: “Kai noa ua nui aku ko Hawaii nei mau kanaka,
aole ka; he kaulana wale iho no ka he moku nui, a o ke kanaka, he uuku
loa. Ina la hoi e like ka nui o na kanaka o kahi a’u i hele ae nei e
makaikai e like me koonei mau wahi kanaka, ina la hoi e aho ia; aole,
he ole loa no ka.”
A ike iho la o Kauhiakama i ka nui o na kanaka o Kohala ma ia kaapuni
ana, alaila hoi aku la oia a hiki i Maui. Iaia i hiki aku ai i Maui,
ninau mai la o Kamalalawalu: “Pehea o Hawaii?” I aku o Kauhiakama:
“Leiwi Kohala i ka nuku na kanaka; no ka mea, ma ka’u hele ana aku nei
a puni o Hawaii, aole i loaa nui ia’u na kanaka. Ma Kohala kuu kau mua
ana aku, hele aku la wau ma na kahakai olaila a hiki i Kawaihae, aole
au i halawai me kekahi kanaka hookahi. Aka, ma kahi a’u i kau aku ai,
ua halawai au me kekahi poe, aole nae paha i kanaha, a ma Kawaihae, pau
no na wahi kanaka iki. Hele aku au mai Kawaihae aku a hiki i Kona a kau
wahi o Kau, aole au i halawai pu me na kanaka he lehulehu; o kahi akua
loa aku he a-a wale no. Kaapuni hou aku wau mai Kau aku a Puna, Hilo, a
me Hamakua, aole paha i akolu lau kanaka i halawai me a’u. A i ko’u
hiki ana mai ma Kohala, oia wale no ka aina kanaka a’u i ike aku nei.
He leiwi no Kohala, eia i ka nuku na kanaka.”
No keia lohe ana o Kamalalawalu i ka olelo a kana keiki a Kauhiakama,
nolaila hoolale ae la o ua o Kamalalawalu ia Makakuikalani, e
hoomakaukau no ke kaua.
Ua oleloia nae ma keia moolelo, na kekahi mau kanaka i holo mai mai
Hawaii mai i paipai ia Kamalalawalu e kii e kaua ia Hawaii, na
Kauhipaewa a me Kihapaewa, na keiki a Kumaikeau ma. Wahi a ka olelo ia
e kekahi poe kahiko malama moolelo, na Lonoikamakahiki no i hoouna mai
i kela mau kanaka, e holo mai e paipai ia Kamalalawalu e kii e kaua ia
Hawaii.
A penei ka moolelo o ia hana ana a kela mau kanaka: No ka manao nui o
Lonoikamakahiki e kaua me Kamalalawalu, nolaila, hoouna aku la o
Lonoikamakahiki ia Kauhipaewa a me Kihapaewa e kuka pu me Kamalalawalu,
no ke kaua. A hiki mai la ua mau kanaka nei i o Kamalalawalu la, me ka
ike ole o Kamalalawalu, he mau kanaka keia mai ko Lonoikamakahiki alo
mai. I ka manawa i halawai ai ua mau kanaka nei me Kamalalawalu, olelo
aku la: “E kii ae oe e kaua ia Hawaii; e lilo ana no o Hawaii ia oe ke
kii aku e kaua, no ka mea, aole he ikaika o Lonoikamakahiki a me ke
kaulana aina ona.” A no ka olelo ana a kela mau kanaka pela ia
Kamalalawalu, nolaila o Kamalalawalu i manao ai e holo aku i Hawaii e
kaua ai. A oia ka mea i olelo ia e ka poe kahiko.
A penei hoi ka olelo a kekahi poe malama moolelo. Ua oleloia penei:
No ko Lonoikamakahiki makemake e ike i ka ikaika o na Pukaua o laua, e
like me na olelo hoole aku a hoole mai a laua no na pukaua elua, mahope
iho o ka laua inu awa ana. A penei hoi ke ano o ka Kihapea a me
Kauhipea ia Kamalalawalu: “Ina i holo ae oe i Hawaii e kaua me
Lonoikamakahiki, ahai aku auanei ka kakou kaua iluna o Puuoaoaka a me
Hokuula, i paa e ia wahi ia kakou, lilo e ia kakou na pohaku, i kahi
kiekie, i lilo auanei ka Lonoikamakahiki kaua malalo mai, he hoonee
wale no ka luna mai a o ka hee no ia o ka Hawaii i ka Maui.” Pela ka ua
mau kanaka nei olelo ia Kamalalawalu. Aole nae he olelo oiaio a ua mau
kanaka nei ia Kamalalawalu, aka, e nolu ana i mea e pio ai ko
Kamalalawalu aoao. Ma keia ano wale no i lana nui ai o Kamalalawalu e
hele e kaua ia Lonoikamakahiki.
MOKUNA XII.
KA HOI ANA O KAUHIPAEWA A ME KIHAPAEWA I HAWAII.—KA HOLO ANA O
KAMALALAWALU I HAWAII.
Mahope iho o ka Kauhipaewa ma kamailio ana ia Kamalalawalu no ke kaua,
alaila hoi aku la laua i Hawaii. A i ka hiki ana aku i Hawaii, e noho
ana o Lonoikamakahiki i Puako ia manawa, e kali ana no ia Kauhipaewa ma
i ka hoi aku. A hiki aku la laua, ninau mai la ke alii i ka laua mea i
hoouna ia aku ai; alaila, hai aku la laua e like me ka laua kamailio
ana me Kamalalawalu. Alaila hoomakaukau ae la o Lonoikamakahiki e like
me ke kaua, i makaukau ai oia no ka hiki mai o Kamalalawalu. A hala aku
la o Kauhipaewa ma i Hawaii; alaila, hoomakaukau ae la o Kamalalawalu
no ka holo i ke kaua i Hawaii.
A ike ae la o Lanikaula, e hoomakaukau ana no ka holo i Hawaii i ke
kaua me Lonoikamakahiki, i aku la o Lanikaula ia Kamalalawalu: “Auhea
oe, e hoomakaukau ana keia mau waa ou a hele ihea?” I aku la o
Kamalalawalu: “E holo ana e kaua me Lonoikamakahiki.” I aku o
Lanikaula: “Aole e hee o Lonoikamakahiki ia oe, no ka mea, aole he
ikaika nui e loaa ai o Lonoikamakahiki, no ka mea, he kanaka oe, a he
akua kela.” I aku o Kamalalawalu: “Ka! Ua olelo mai o Kauhiakama, he
leiwi wale no Kohala, eia i ka nuku na kanaka.” A no keia olelo ana aku
o Kamalalawalu pela ia Lanikaula, olelo aku la o Lanikaula: “Hoouna aku
nei oe i ko keiki (Kauhiakama) e hele e makaikai i ka nui o na kanaka o
Hawaii, a hoi mai la, a hai mai la ia oe, aole he nui o na kanaka o
Hawaii. Aka, ike ole aku la o Kauhiakama i ka nui o na kanaka o Kohala,
no ka mea, ma kahakai ka hele ana; a hele aku la a hiki i Kona, hele
aku la mai Kawaihae aku a hoea iluna o Huehue, aole no e ike i na
kanaka olaila, no ka mea he a-a wale no; aka, hele aku la ma Kona loa a
hiki i Kau, ina i ke kakahiaka nui ka hele ana ma Kona, aole e loaa
kanaka ia wa, no ka mea, ua pau na kanaka o ia wahi iuka a o kekahi
poe, ua pau i ka lawaia, a o ka poe koe iho he poe palupalu; a nolaila
ka loaa ole o na kanaka o Kona ia Kauhiakama ma ia hele ana. Aka, ina
ma ke ahiahi ka hele ana, ina ua ike i ka nui o na kanaka o Kona, no ka
mea, o ka okana nui hookahi ia o Hawaii.”
Ma keia olelo a Lanikaula, aole nae he hoomaopopo nui o Kamalalawalu ia
olelo, aka hoomau no o Kamalalawalu i kona manao kaua. A ike mai la o
Lanikaula, ua paakiki loa ko Kamalalawalu manao no ke kaua, olelo aku
la o Lanikaula ia Kamalalawalu: “Ina i manao oe e kii ia
Lonoikamakahiki e kaua, aia kou kahua e noho ai o Anaehoomalu, ina e
hiki mai ke kaua a Lonoikamakahiki i o oukou la, alaila, hoihoi aku ke
kaua i Pohakuloa e hoouka ai i kahi haiki, alaila lanakila oukou maluna
o ka Hawaii.” I aku la o Kamalalawalu: “Aole oe i ike, no ka mea, ua
olelo maopopo loa ia mai au e Kauhipaewa laua o Kihapaewa, aia ko makou
kahua kaua iluna o Hokuula a me Puuoaoaka; he wahi kau iluna.” I hou
aku o Lanikaula: “Puni aku la oe i na keiki a Kumaikeau ma, nolu ia mai
la oe; nolaila, e hoolohe oe i ka’u; a ina e hoolohe ole oe i ka’u
olelo, aole wau e manao ana e hoi kino mai ana oe ia Maui nei.”
A no ka Lanikaula olelo ana ia Kamalalawalu pela, alaila wela ae la ko
Kamalalawalu inaina no Lanikaula, a hookuke aku la. Aka, aole i hooki o
Lanikaula, i kana olelo aku ia Kamalalawalu, no ka minamina no i ke
alii; alaila olelo aku la no oia (Lanikaula): “E Kamalalawalu, ke
paakiki loa nei oe i ke kaua; a eia ka’u ia oe. E pono ke kapu heiau i
keia mau la, mamua o kou hele ana, e hoomalielie mua i ke akua, alaila
hele.” Aka, o Kamalalawalu ma keia olelo ana a Lanikaula, aole no i
maliu mai. Nolaila pau ae la ka Lanikaula olelo ana. Mahope iho o ka
Lanikaula olelo ana ia Kamalalawalu, alaila, hoomakaukau ae la o
Makakuikalani i na waa kaua, mamuli o ke kauoha ikaika a Kamalalawalu.
A i ka makaukau ana o na waa a me na pukaua e ae, a me na kanaka a pau,
a ike ae la ua o Lanikaula ua makaukau na waa kaua o Kamalalawalu, a e
lana ana i ke awa o Hamoa; ia manawa, hele mai o Lanikaula, a wanana
mai la imua o ke alii Kamalalawalu a me na waa kaua a pau, oiai e lana
ana na waa o ke alii i ke kai. A penei kana wanana ma ke mele, a o ka
Lanikaula olelo hope ia ia Kamalalawalu. A penei:
Koae ula ke koae kea,
Koae lele pauma ana;
Kiekie iluna ka hoku,
Haahaa i au ka malama.
He akua ko akua o Lono,
He akua e ulu e lama ana;
Puuiki, Puunui,
I Puuloa, i Puupoko,
I Puukahanahana,
I ka hana a ke akua o Lono;
O Lono ka ipu iki,
O Lono ka ipu nui,
O Puunahe iki,
O Puunahe nui,
Na Hana au aku,
Na Moe au mai,
Na’u no ka’u popolo,
He popolo ku kapa alanui;
I aho’ hia e Kaiokane
I hakaia e Kaiowahine;
O kaua i Kahulikini-e,
He ki-ni,
He kini, he lehu, he mano,
Kaua, e Kama-e
I Anaehoomalu kaua
E kuu alii hoi-e.
A pau ka Lanikaula olelo wanana ana ma ke mele e like me ka hoike ana
maluna, alaila, holo aku la o Kamalalawalu me kona mau waa kaua he nui.
Ua oleloia ma keia moolelo, o ka nui o na waa o Kamalalawalu aia ka
maka hope o na waa kaua i Hamoa ma Hana, a o ka maka mua hoi o na waa,
aia i Puakea ma Kohala. Aka hoi, ma ka manawa o keia moolelo, aole he
like o ka manao o ka poe hahiko ma keia mea. Ua manao kekahi poe he
wahahee ka mea i oleloia no ka nui o na waa.
A hiki aku la o Kamalalawalu i Hawaii, ua hoonohoia o Kauhipaewa me
Kihapaewa ma Puako, e like me ka makemake o Lonoikamakahiki. Ia manawa
a Kamalalawalu i halawai mua ai me Kauhipaewa ma, olelo aku o Kumaikeau
ma, he mau kanaka no ko Lonoikamakahiki alo, me ka olelo aku ia
Kamalalawalu: “E Kamalalawalu, lawe ia na waa iuka lilo, wehewehe ke
ama a me ka iako, i kaua ia a hee ka Hawaii ia oukou, malia o holo ke
auhee pio, a manao o ka auwaa o ka Maui ka mea e holo ai, i hiki aku
ia, ua pau ka iako i ka hemohemo, i loaa mai ia i ka lanakila, alaila
na oukou no ka make.” A e like me ka olelo a kela mau elemakule ia
Kamalalawalu, alaila, hana aku la o Kamalalawalu e like me ka kela mau
kanaka.
I ka manawa a Kamalalawalu i hiki aku ai ma Kohala, ua makaukau mua na
puali kaua o Lonoikamakahiki. Aka, lohe ae la ua o Kamalalawalu, eia no
o Kanaloakuaana i Waimea kahi i noho ai, hoouka mua iho la o
Kamalalawalu me Kanaloakuaana i Kaunooa. A hee mai la o Kanaloakuaana;
a alualu loa mai la ko Kamalalawalu poe koa a me Kauhiakama pu, a loaa
pio iho la o Kanaloakuaana ma Puako; a ma ia hoouka kaua hou ana,
poaloia ae la na maka o Kanaloakuaana e ko Maui kaua, a oo ia ae la na
maka i ke kao hee, pepehiia iho la a make; ua kakauia nae na maka o
Kanaloakuaana i ka uhi.
A oia hana ana a ko Kamalalawalu poe koa ia Kanaloakuaana, nolaila ua
kapaia ka inoa oia awa pae waa ma Puako o Kamakahiwa, a o ka inoa ia o
ia wahi a hiki mai i keia manawa, a hiki aku i ka hanauna hope loa o
keia lahui.
A no ia hana ia ana o Kanaloakuaana pela, ua hanaia e ka poe haku mele
penei, oia hoi ma ka hapa waena o ke mele i oleloia o Koauli, penei:
Ke koana o Kama, ka ohia,
Ko Kama kuu i Waimea,
Ka io o Kanaloa,
He ele he Alaea;
O ka maka i kuia;
I welo’a i ke kao o Kanaloa;
Ko Kanaloa maka
A lalapa no
E uwalo wau i ka maka
O Makakii;
E o mai oe i ko kamalea maka,
O Makahiwa, Makalau;
No Hoohila ka lau.
O Makakaile.
Ka maka o Makakaile nui a ola;
Kikenui a Ewa
No Ewa ka ia i ka maka o Paweo
No Loe ka ili lolo i ka maka o Mano
Ke alii ke Olowalu o ka pahu o Hawea
Ha pahu hai kanaka
O Laamaikahiki.
O keia mele i hai ia maluna no ka maka o Kanaloakuaana, e like me ka
hoakaka ana ma na pauku maluna ae o kela mele.
MOKUNA XIII.
KA HOOUKA KAUA ANA MA WAIMEA.—KA LANAKILA ANA O LONOIKAMAKAHIKI.—AUHEE
O KAMALALAWALU ME KONA MAKE ANA.
Mahope iho o ka make ana o Kanaloakuaana ia Kamalalawalu ma, a e like
hoi me ka olelo a na elemakule, e hoi iuka o Waimea, ma Puuoaoaka a me
Hokuula e hoonoho ai ko Maui poe kaua, a nolaila ua hoi aku la o
Kamalalawalu ma a ma kahi a ua mau elemakule nei i kuhikuhi ai.
Hoi aku la ko Maui poe a noho ma Hokuula e kali ana no ka hoouka kaua
ana. I ka la a Kamalalawalu ma i pii ai iuka o Waimea a noho ma
Hokuula, a o ua mau elemakule nolunolu la no kekahi me Kamalalawalu ma
i kela manawa. A ma ia po a ao ae, ma ke kekahiakanui i ka manawa i ala
ae ai ko Kamalalawalu hiamoe, aia hoi, ua kuahaua ia mai la na kanaka o
Kona, ko Kau a o Puna a me Hilo, o Hamakua hoi a me Kohala.
Nana aku la o Kamalalawalu he ula wale la no na ke a, mai Keohe a
Kaniku; ia manawa haohao no o Kamalalawalu i keia mea; no ka mea, i ka
Kamalalawalu ike ana i ka la mua he uliuli ke a; a i keia kakahiaka
hoi, he ula pu wale la no i na kanaka.
Nolaila, ninau ae la o Kamalalawalu: “Ea, e Kumaikeau ma, ula pu hoi ke
a, heaha keia ula, he kaua paha?” I aku o Kumaikeau ma: “Aole paha ia
ula au e ike la, he ula e ae, a manao aku oe he kaua ia. Aole ia he
kaua. Oia ula la ea, he makani, pa aku la ka makani Olauniu o
Kalahuipuaa a me Puako i ka wanaao, a malamalama loa, pili-a aku la,
komo aku la keia Olauniu a pili-a aku la, hui aku la me ko Wainanalii
makani, ku ae la ke ehu o ka lepo, uhia aku la nalo wale ke a au i ike
ai i ka la inehinei.” A no kela olelo nolu a kela mau elemakule, oki
wale iho la no o Kamalalawalu, a waiho wale iloko ona ia manao, no ka
mea, aole he hilinai nui i kela olelo a Kumaikeau ma, no ka mea, ua mau
ka paa ana o ke a i na kanaka a hiki i ka napoo ana o ka la. Ma ia po
iho, a ao ae, hiki mai la ko Kona poe a hoonoho mai la mai kai o Puupa
a hiki i Haleapala. A o ko Kau hoi a me ko Puna, hoonoho ae la ka lakou
poe mai Holoholoku a Waikoloa. A o ko Hilo a me ko Hamakua mai, hoonoho
mai la ko lakou poe kaua mai Mahiki a Puukanikanihia. A o ko Kohala
hoi, pania ia mai la e na kanaka mai Momoualoa a Waihaka.
Ia kakahiaka, nana aku la o Kamalalawalu, ua uhi paa puia mai olalo i
na kanaka, aole o kana mai. Alaila, nana ae la o Kamalalawalu ia lakou
ua uuku loa; alaila, olelo aku la o Kamalalawalu ia Kumaikeau ma: “Ea!
E Kumaikeau ma, pehea keia? Heaha keia lehulehu olalo?”
I aku o Kumaikeau ma: “Akahi no au a ike i ka nui o na kanaka o Hawaii
nei. Mai manao nae oe ia nui, e pakele ana ia kakou. Aole e pakele, aia
ka lakou kaua malalo, he nui lakou, o ko lakou kaa malalo, make no ia
kakou.”
I kekahi la ae, hele aku la o Lonoikamakahiki e halawai me
Kamalalawalu, e kuka no ke kaua. A i ko laua kamailio ana, olelo aku o
Kamalalawalu ia Lonoikamakahiki, e hoopau wale ke kaua, no ka mea, ua
hopo mai la o Kamalalawalu no ka nui loa o ka Lonoikamakahiki kaua.
Aka, ma kela olelo kaua a Kamalalawalu e hoopau wale ke kaua, aohe
manao o Lonoikamakahiki e hoopau, e like me ka Kamalalawalu olelo, no
ka mea, ua wela ko Lonoikamakahiki huhu no Kamalalawalu, no ka pepehi
hoomainoino ana ia Kanaloakuaana; oia hoi, ua poaloia na maka, a ua
hoomainoino ia i ko Kanaloakuaana wa e ola okoa ana.
Aka hoi, o Makakuikalani, i kona lohe ana ia Kamalalawalu ua olelo aku
oia ia Lonoikamakahiki e hoopau i ke kaua, he mea makemake ole nae ia
ia Makakuikalani. Oia hoi, ua olelo aku o ua Makakuikalani nei ia
Kamalalawalu, aole e hoopau i ke kaua. “Ho aku imua a kau i ka nananuu;
alaila ike ia na keiki makua o kakou.” A no ia manaopaa o
Makakuikalani, hoike mau ae la oia imua o ko Hawaii kaua i kela la keia
la pau na la ekolu. Mahope iho o na la ekolu, hoomaka iho la na aoao
elua e kaua, a iloko no o ua la hoouka kaua la, lanakila ae la o
Lonoikamakahiki maluna o ko Kamalalawalu puali holookoa, a auhee aku la
ko Maui a pau.
A penei hoi ka moolelo oia hoouka kaua ana i oleloia e ka poe kahiko,
ma ka lakou malama moolelo ana. Mamua o ka hoouka kaua ana, he mea mau
i na elemakule ka paipai ana ia Kamalalawalu e kaua. Aia lohe ua mau
elemakule nei i na olelo a Kamalalawalu ma, no na mea a lakou e hana
aku ai ia Lonoikamakahiki, ma na mea e pili ana i ke kaua e lanakila ai
ko lakou aoao, a e pio ai hoi ko Lonoikamakahiki, alaila, e hele aku
auanei ua mau elemakule nei e hai aku ia Lonoikamakahiki ma, ma kekahi
manawa kaawale o ka po. No ka mea, na ua mau elemakule nei no e
kuhikuhi aku ia Kamalalawalu ma i ke kahua kahi e hoouka ai ke kaua
ana. A e like me ke kuhikuhi ana a kela mau elemakule, e lilo auanei ia
i olelo na Kamalalawalu e hilinai nui ai.
A no ia mea, hele aku no o Kumaikeau ma, ua mau elemakule nolu (apuka)
nei a hai aku ia Lonoikamakahiki. Aole no e kuhikuhi ana ua mau
elemakule nei i ke kahua kaua ma kahi e lanakila ai ko Kamalalawalu mau
puali, aka, ma kahi e pio ai o Kamalalawalu ma, malaila no ka ua mau
elemakule nei kahua kaua e hoonoho ai.
I ka la o ka hoouka kaua, ma ke kakahiaka nui, hele aku la o
Makakuikalani mamua, a o kona poe kaua mahope ona, a ma Waikakanilua,
malalo aku o Hokuula a me Puuoaoaka, ma ka hulei e nana iho ana ia
Waikoloa. Aka hoi, o Pupuakea, i kona ike ana mai ia Makakuikalani, e
hoonoho aku ana me kona poe koa, alaila, hele mai la o Pupuakea me kona
poe kaua, me ka makaukau hoi no ke kaua. Aka, ua makaukau no na aoao a
elua no ke kaua.
He kanaka nui a loihi o Makakuikalani, ka pukaua ikaika kaulana o Maui,
ko Kamalalawalu kaikaina. A o Pupuakea hoi, ko Hawaii pukaua ikaika
kaulana, ko Lonoikamakahiki kaikaina, he wahi kanaka uuku no ia, a
haahaa hoi. Ua aoia no laua a elua i ke kaka laau palau, a ua akamai no
laua a elua, aka, he kumu okoa ka kekahi a me kekahi, a ua aoia no laua
ma na wahi kaawale. Aka, i ka la o ka hoouka kaua ana, ua weliweli mai
la ko Lonoikamakahiki poe kaua, no ka ike ana mai ia Makakuikalani.
Aka, o Pupuakea, iloko o kona manawa i ike aku ai ia Makakuikalani,
aole i komo mai iloko ona ka makau, aole no hoi oia i weliweli, aka,
kupaa mau no oia e kaua aku ia Makakuikalani.
Ia Makakuikalani a me Pupuakea e ku ana ma ke kahua kaua, ia manawa,
lawe ae la o Makakuikalani i kana laau palau a kiekie, a hahau iho la
maluna iho o Pupuakea, a no ka haahaa o Pupuakea, ua pa lihi aku la o
Pupuakea, aka, haule aku la o Pupuakea ilalo i ka honua. A o ka welau o
ua laau palau la a Makakuikalani, iloko hoi o kona manawa i hahau aku
ai ia Pupuakea, napoo pu aku la i ka lepo. I ka manawa i pa aku ai o
Pupuakea i ka laau palau a Makakuikalani, a haule ilalo, manao ae la ua
o Makakuikalani, ua make loa o Pupuakea. Aka, o ke kumu kaka laau a
Makakuikalani, ka mea nana i ao o Makakuikalani, oia ka mea nana i ike
mai o Pupuakea, aole i make; nolaila, olelo aku ua kumu kaka laau la a
Makakuikalani: “E hoi houia aku e hoomake, aole i make ka hoa kaua, no
ka mea, he laau kau i luna, pa kano aku la kaua uhau ana.” A lohe o
Makakuikalani i keia olelo ana aku a kana kumu, alaila, huli ae la oia
(Makakuikalani) a wala hope ae la i ke kumu o ka laau palau me ka olelo
aku: “Kuli! I ka hale pau ke ao ana; aole e pakele, ua make aku la, no
ka mea o ka Io ka laau.” A o ua kumu nei hoi a ua o Makakuikalani make
loa aku la ia, i ka manawa no a ua o Makakuikalani i huli aku ai a
kamailio.
I ka manawa a Pupuakea e waiho ana i ka honua, ua maule aku la oia, a
mahope loaa mai la ka mama iki ana ae, ia manawa, ala ae la o Pupuakea
mai ka honua ae; ia manawa ike mai la o Makakuikalani ua ola hou o
Pupuakea, alaila, holo hou mai la o Makakuikalani imua o Pupuakea, me
ka manao e hoomake loa ia Pupuakea.