Silenta somera vespero...
Sufoka, sed bonodora aero penetras tra malfermitaj fenestroj
en teretagxan cxambron, en kiu apud la fortepiano sidas pli ol
tridekjara viro de malgranda, pli multe sxvelinta, ol korpulenta
talio.
Dum du tagoj kaj du noktoj li ne estas elirinta el sia
laborcxambro. Laux sia kutimo li estas laborinta kun strecxo de
cxiuj siaj fortoj.
Vane klopodis la dommastro ellogi lin sub la liberan cxielon en
la fresxan, sanigan aeron en la ombroplenan gxardenon, kusxantan
lauxlonge la vinberejo Bertramka antaux la fortikajxpordego de
Oujezd en la silenta valeto inter la okcidenta deklivo de
l' altajxo Mrázovka kaj la orienta deklivo de l' monteto super
la tombejo de Malá Stranal.
Tiam -- en la antauxlasta dekjaro de la dekoka jarcento -- tiuj
lokoj estis romantike dezertaj. Sur la Mrázovka, nun parte
kovrita de l' amfiteatre dismetitaj dometoj de laboristoj,
vastigxis tiam kampoj; sur gxia norda deklivo estis vinberejo,
brikfarejo kaj kelke da barakoj, konataj jam de longe sub la
nomo »Poslovina«.
La orienta deklivo kaj la malsupro de l' altajxo super la
tombejo estis tute kovritaj de l' arboj kaj arbetoj, parte
fruktaj, parte arbaraj. Cxi tie estis pli ombre, pli bonodore,
pli romantike ol nun; unuvorte la vinberejo Bertramka kaj la
gxardeno, vastigxanta parte en la valeto sur la malsupro de
l' altajxo, parte sur la altajxo mem gxis gxia supro, estis cxarma
angulo, en kiu flanke de l' ekscitanta bruo kaj mugxo grandurbaj
oni povis en kvieta izoleco trankvile vivi, revi kaj post
turmentoj kaj laciga laboro ripozi...
Sed la viro, kiun la tiama posedanto de l' Bertramka estis
invitinta, por ke li ripozu en la cxarma angulo, ne konis
ripozon.
Lia spirito ecx tie cxi, kie sxajne estis nenia impulso al la
spirita laboro, febre laboris; li laboris ja kun strecxado de
cxiuj fortoj gxis la tuta senfortigxo.
Li klopodis pri la afero treege grava, pri finigo de l' nova
opero, kiun li jxus kun granda entuziasmo komencis komponi. La
genia spirito havis komprenon por nenio, sole por melodioj de
siaj herooj -- cxio cetera -- ecx la plej kara amuzo, ludo sur
bilardo, cedis tute en malproksimon...
Kaj dum du tagoj kaj du noktoj li ne movigxis el sia
laborcxambro.
La dommastro kaj la amikoj de la gasto, kiuj venis viziti la
eminentan gaston, trovis la pordon de l' cxambro fermita kaj ne
kuragxis interrompi la komponiston...
Sed la neatingeblaj geniuloj estas tamen ankaux malfortaj
homoj. Ilia organismo estas venkata de samaj influoj kiel tiu
de l' homoj tute ordinaraj -- ili ankaux malsanigxas kaj
lacigxas, en ilia vivo ankaux okazas momentoj de l' tuta laceco,
animpremiteco kaj senespero.
Kaj simile ankaux Mozart, kiam logxante vizite cxe sia amiko en
Bertramka, verkis sian genian operon »Don Juan«.
Lia senekzempla, senfortiganta laboreco estis jam multafoje
avertita de l' modera laceco en la kreado; sed tio okazis neniam
tiel ekstreme kiel tiun cxi fojon, kiam antauxe sencxese fresxa,
neelcxerpebla fonto de l' fantazio sxajnis kvazaux subite
elcxerpita, dezerta, senfrukta...
Mozart estis morte malgxoja. Lia spirito sxajnis vagi en la
nebuloj, la koron plenigis neesprimebla premiteco.
Kiel volonte ankoraux nun li laborus plue! Sed cxio kunigxadis
en hxaoson. Cxiuj, iam tiel libere kaj vigle el la animo
fluantaj melodioj kunigxadis en malprecizan, malklaran
hxaoson -- en tutan disonancon...
Vane li klopodis auxdigi el la fortepiano sonojn interligitajn,
harmoniajn; liaj fingroj zigzage kuradis sur la klavoj
auxdigante sole izolitajn tonojn -- ne interligitajn...
Kaj longe, longe li sidis poste kvazaux rigidigxinta kun
mallevita kapo al la brusto.
Subite eksonis de malproksime unuaj akordoj de l' kanto de
najtingalo... Nenio plu ol kelke da tonoj -- poste denove
silento.
Mozart levis la kapon kaj ekrigardis tra la malfermita fenestro
en la ombroplenan gxardenon.
La suno jxus subiris; sanga, sed jam paligxanta sunradiaro
superversxadis per magia lumo la arbojn kaj arbetojn, herbejojn
kaj vojetojn, kurbigxantajn supren sur la kruta deklivo...
Cxirkauxe regis profunda silento. Mozart, kiu post la unuaj
tonoj de l' kanto najtingala momenton auxskultis, malrapide
starigxis kaj alproksimigxinte al la malfermita fenestro,
rigardis senpense en la rugxetan malplenon.
Poste li turnis sin malrapide -- senpense malfermis la pordon,
senpense malsupreniris en la gxardenon kaj iris malrapide unue
sur la vojetoj sursxutitaj de la flava sablo, poste sur la
vojetoj cxiam malpli ireblaj kaj cxiam pli tordolinie irantaj
supren...
Kiu renkontus lin, tiu nepre devus pensi, ke li vidas vivantan
kadavron, havanta atenton por nenio cxirkaux si.
Malrapide, sxanceligxante, kun la mallevitaj okuloj al la tero,
li iris sur la neireblaj vojetoj cxiam pli supren, gxis li
atingis preskaux la supron de l' altajxo, de kiu vidigxis belega
panoramo de unu parto de Praha.
Cxi tie li haltis, nevole levis la kapon kaj ekrigardis la
cxarman pentrajxon de Praha dronanta en la rugxeta, sed cxiam
pli paligxanta lumo.
Dum kelke da momentoj li rigardis senpense la pentrajxon.
Sed subite lian animon trakuris penso malvarma kaj akrega kiel
sxtalo -- penso neniiganta...
En tiu animpremiteco kaj laceco li ekpensis, ke »Don Juan«,
kiun li jxus komponis, estas destinita por la prezentado en
Praha -- en la cxarmoricxa, antikva kaj glorplena urbo plena
de spertaj muzikaj specialistoj -- en la urbo, kiu en la
paligxantaj rebriloj de l' subirinta suno jxus ensorcxis lin...
Kaj unuafoje en lia vivo trakuris lian animon la penso, ke li
kuragxas ion neatingeblan, volante sian plej novan verkon, dum
kies efektivigado cxiuj liaj spiritaj fortoj preskaux tute
lacigxis, prezenti por la prijugxo antaux cxio al Praha. Sxajnis
al li -- kaj tio okazas ofte al cxiu juste kreanta geniulo -- ke
lia verko estas malforta, nesuficxe arta fusxverko -- ke gxia
kreinto ne kompreninte la muzikan spiriton de l' cxehxa popolo
ne povas kaj ne devas prezenti sian verkon al la specialistoj
kun tiel perfekta arta gusto, pro kiu la tiamaj Praha'anoj
estis tutmonde konataj...
Kaj li sentis sin premita, neeldireble premita kaj malgxoja.
De l' antauxa spirita penado la malfortigita rigardo vagis
sencele de loko al loko, liaj piedoj komencis tremi kaj li
devis sidigxi en la herbon.
Apoginte la kapon per la manplato, li sidis longe en turmenta,
dolora enprofundigxo... En lia kapo krucigxis miloj da pensaj
fulmoj kaj la senespero enigis siajn akrajn ungegojn en lian
animon...
Dume jam krepuskigxis; cxirkauxe regis profunda silento.
Subite el malluma densajxo de l' malsupra parto de l' gxardeno
profunde sub Mozart eksonis kanto de l' najtingalo.
Mozart levinte la kapon auxskultis.
Sed la sorcxplena kanto de la plej glora plumoportanto dolore
kaj turmente influis lian ekscititan animon. Sxajnis al li,
ke gxi grimacas la malfortajn klopodojn homajn, la kuragxajn
klopodojn de cxiuj, kiuj kuragxas deziri pli multe, ol kion
sopiras kaj penas la homa mezeco...
Sed, kio gxi estas?
Krom la kanto de l' najtingalo subite eksonis tra la vespera
silento aliaj tonoj... Ili eksonis de l' alia flanko -- de la
plej alta supro de l' altajxo post Mozart...
Mozart auxskultas dum kelke da momentoj. La kanto de
l' najtingalo iras de malsupre -- la tonoj de l' homa vocxo
de supre...
Unue la tonoj de l' ambaux kunigxas -- momenton sonas
kanto de l' najtingalo, poste nur la puraj, klaraj tonoj
homaj -- argxenta, dolcxa vocxo knabina...
Mozart salte levigxinte rigardas cxirkaux si. Sur la plej alta
supro li vidas malklaran silueton de l' knabina staturo kaj laux
la konturoj li rekonas simplan knabinon vilagxan, iranta sur la
supro kaj -- kantanta --...
Li auxskultas pli atente.
La knabino kantas kortusxantan, impresplenan kanton popolan...
La sonoj de l' argxenta vocxo ondigxas tra la silenta aero kiel
seriozaj demonetoj disportantaj kortusxon, doloron kaj malgxojon
en la homajn korojn...
La najtingalo malsupre kantas cxiam pli pasie. Periode superas
gxian kanton la kanto knabina; kelkaj tonoj de gxia vocxo
eksonas gxojege -- sed tiu kanto ne logas plu la atenton de
Mozart...
Li vidas sole malklaran, cxiam pli malproksimigxantan silueton
de l' nekonata knabino. Li auxdas sole sxian vocxon, sole la
sorcxoplenajn tonojn de simpla sed tamen tiel poezia kanto
popola...
Subite sxangxigxis la kortusxanta, dolcxe elegia tono de
l' kanto en tonon petolan kaj la sonoj de l' argxenta
sonoranta vocxo tremetas en silenta aero vespera kiel
petolemaj demonetoj disportantaj tra la mondo bravan
gajecon en la homajn korojn...
Mozart staras kvazaux en songxo.
En lia animo komencas tagigxi -- la kanto knabina efikas
kvazaux sorcxo...
Silueto de l' knabino malproksimigxas pli kaj pli, sxia kanto
malaperas, gxis fine mortas...
Mozart staras ankoraux sur la sama loko senmove kiel statuo. Sed
en lia animo estas lume -- la animpremiteco, la senespero estas
tute forpelitaj.
Antaux lia spirita rigardo vidigxas klara, gxojiga perspektivo;
cxar kie simplaj knabinoj kantas tiajn kantojn, kian li jxus
auxdis, tie oni devas havi komprenon por natura muziko, pri kiu
li cxiam revas -- tie estas neeble, ke lia verko --
Li ne finis la penson.
Refresxigita kiel neniam antauxe li malsupreniris la altajxon
kaj pasiginte gajan vesperon en la rondo de l' amikoj, la duan
tagon matene li denove dauxrigis sian laboron...
La sufoka laceco estis pasinta. Fresxa, kiel en tagoj de
la plej flua kaj libera kreado, laboris nun Mozart kun
la konfido je siaj fortoj, gxis li finis »Don Juanon«,
la verkon -- senmortan...