ni J. Martinez
Daan Jolo bilg. 310.--Binundok.
=1907.=
Ipinagbibili ang aklat na ito sa lahat n~g aklatan dito sa Maynilà, at
sa bahay nang sumulat, daang Lamayan, Bilg. 56, Sta. Ana.-Maynilà.
=Kung pakyawan ay mura.=
Ang aklat na ito ay itinatalaga ko sa aking anák na si Sofronio G.
Calderón.
=PAUNAWÁ.=
Ang aklat na ito ay pinagtiyagaan kong sinulat upáng magíng tulong ko
kahi't kaunti sa m~ga di pa nakababatid n~g dating kasaysayan niring
Lupang Tinubuan na n~gayo'y halos nalilibing sa limot. Marahil ay di
na isinasaloob n~g iba na lin~gunin pa ang nakaraan; n~guni't kung
ating didilidilihin ay lubhang mahalaga, sapagka't ang nakaraan ang
siya nating pinagbabakasan n~g n~gayon sampu n~g hinaharap, siyang
bumubuhay n~g m~ga bagay na nangyayari, siyang kumakandili n~g ating
alaala sa ating m~ga kanunuan na ating pinagkautan~gan n~g buhay at
bala na, at sa madaling sabi ay siyang pinakasalamin n~g madlá sa
pamumuhay, na dahil dito ay pinagsikapan n~g halos lahat n~g lupain
ang pagsiyasat at pag-aaral n~g kanikanilang kasaysayan.
Sa kasaysayang ito ay di ko muna inilakip ang sa m~ga taong gubat at
ang sa kamorohan, sapagka't ang una ay di pa lubhang kilala ang wika
sampú nang boong paraa't ayos n~g pamumuhay, saka kapua may kahabaang
salaysayin lalong lalo na ang sa kamorohan na may kilala't sariling
kasaysayang nain~gatan; at dahil sa m~ga dahilan ito ay minagaling
kong unahin itong pinakamahalaga sa atin upáng huag lubhang humabà at
tuloy makaya n~g lahat ang halaga, sapagka't kung papagsasabaysabayin
ay mamabigatin n~g karamihan ang halaga sa kamahalan n~gayon n~g
pagpapalimbag.
Tuloy ipinauunawa ko na ang kasaysayang ito ay hinan~go ko sa m~ga
aklat nina P. Chirino, P. Delgado, P. Colin, P. Placencia, Morga, Dr.
P. de Tavera. Sa salaysay ni Pigafetta, sa m~ga paaninao ni Dr. Rizal
at kaonti sa m~ga aklat nina Blair at Robertson at gayon din sa m~ga
kasaysayan ni Dr. Barrows at Comisionado Dean C. Worcester. Marahil
din naman ay may kaonting kulang pa ito, dahil sa di ko pagkasumpong
n~g lahat ng kasaysayang kailan~gan, n~gunit inaasahan kong ito ang
m~ga pinakamahalaga.
Ipinauunawa ko rin na ang aking pagkasulat nito ay utang na loob ko sa
aking amaing si G. Felipe G. Calderón, kay Mr. J.H. Lamb, at kay Dr.
James B. Rodgers na nan~gagkatiwala sa akin n~g kanilang m~ga aklat na
nabangit ko sa unahan nito na n~gayo'y mahirap man~gasumpun~gan.
_Sofronio G. Calderón_
=Unang Pangkat.=
=M~ga Unang Tao Rito.=
Isa sa m~ga lahing hangang n~gayo'y nan~gananahan dito sa m~ga
kapuluang Pilipinas ay ang m~ga "Itim" ó "Ita", at sapagka't ayon sa
kapaniwalaan ay siyang unang nan~gamayan dito ay di n~ga maliligtaan
sa kasaysayan n~g Pilipinas.
Ang dami, di umano, n~g m~ga ito ay may tatlong yuta at pawang
nan~gananahan sa m~ga gubat at bundukin n~g Bataan at Sambales at sa
Silan~ganang bundukin n~g dakong hilaga n~g Luzon na mula sa Cabo
Engaño hangang Baler. May man~gilan~gilan ding nan~gananahan sa m~ga
bundukin n~g m~ga lalawigang Rizal, Bulakan, Kapangpan~gan Tarlak,
Pangasinan, Ilokos Norte, Nueva Ecija at Abra. Gayon din sa m~ga
pangpan~gin n~g Rio Grande sa Kagayan at sa ilog Ablug sa lalawigan
n~g Kagayan at sa m~ga dating comandancia n~g Infanta at Príncipe na
n~gayo'y sakop n~g lalawigan n~g Tayabas. Bukod dito'y mayroon din sa
m~ga pulo n~g Mindoro, Panay, Negros, Mindanaw at iba pa.
Palibhasa,t, nakapangkat-pankat ang lahing ito ay nagkaroon n~g iba't
ibang pan~galan, na yaong m~ga nasa Sambales lalong lalo na yaong
m~ga haluang dugo ay pinan~ganlang _Abunlon_; yaong nan~ga sa
Morriones sa Tarlak ay _Aburlin_; ang ibang nan~ga sa Kagayan,
Isabela, Kapangpan~gan Bulakan at Bataan ay _Ita_; ang ibang nan~ga sa
Isabela ay _Agtas_; ang ibang nan~ga sa Nueva Ecija, Kapangpan~gan,
Sambales, Ilocos Sur, at Tarlac lalong lalo na yaong m~ga haluang dugo
ay _Balugas_; ang ibang nan~ga sa Sambales ay _Bukiles_ ang nan~ga sa
baybayin n~g dagat Pacífico sa Hilaga n~g Luzón ay _Dumagat_; at ang
nan~ga sa Baggaw sa Kagayan ay _Parames_.
Dahil sa pagkakapangkat-pangkat na ito at pagkakaroon n~g iba't ibang
pan~galan ay pinagkaroonan n~g iba't ibang isipan n~g m~ga
mananasaysay, na anáng iba'y supling sa iba't ibang lahi n~g m~ga
_itim_ at anáng iba'y iisang lahi na napapangkat lamang n~g
angkan-angkan na sa akala ko'y itong hulé ang mapaniniwalaan.
Ang m~ga taong ito ay nan~gananahan pulupulutong na limalimangpu
humigit kumulang at ang hitsura't anyo ay pandak na lilimang paa ang
taas, maiitim baga man ang iba'i may kakuyumangihan, malalaki ang mata
n~g karamihan, kulot ang buhok at balbasin ang m~ga lalaki, sarat ang
ilong, makakapal ang labi at mabibilog ang ulo. Hindi nan~gaggugupit
n~g buhok, malibang totoong mahaba na at kung gayon ay pinuputol n~g
itak ó sundang kung sakaling walang gunting. Ang ibang itim sa Bataan
ay nagsisipagkoronita sa ulo na parang pare upang makasin~gaw ang
ipit, di umano, at yaong nan~ga sa Sambales ay nagsisipag-ahit kung
minsan n~g kalahati n~g ulo, na mula sa tuktok hangang sa batok.
Ang damit, n~g m~ga lalaki ay bahag lamang sa m~ga balakang at ang sa
m~ga babae ay tapi na mula sa baywang hangang sa tuhod. Ang dinadamit
ay kayo kung mayroon, datapua't karaniwa'y balat n~g kahoy.
Ang karaniwang kagayakan ay sarisari. Gumagamit n~g kawayang suklay na
may gayak na pakpak na sarisaring kulay. Nagsisigamit din n~g hikaw,
bitones, pirapirasong salamin at iba pa na gaya rin nito. Ang m~ga
pinuno ay nagpapatulis n~g n~gipin sa harap, at halos lahat ay
nan~gagsisipagkudlit sa katawan n~g sarisaring hitsura na ang m~ga
lalaki ay sa dibdib, sa likod at sa m~ga bisig at ang m~ga babae naman
ay gayon, din bukod pa sa m~ga harapan n~g hita at sa iba pang dako
n~g katawan.
Ang lahing ito ay may ugaling magpabagobago n~g tahanan, at sa
ganito'y hindi nan~gagbabahay at ang karaniwang pahin~gahan ay ang
paanan n~g m~ga punong kahoy na kanilang pinagtitindigan n~g balangkas
na miski paano saka binububun~gan n~g kugon ó n~g miski anong dahon.
Sa pagkabuhay ay nan~gabubuhay sa isda, lamang lupa, sa bigás (na
nan~gaghahasik n~g palay sa dakong katahanan), at lalong lalo na sa
m~ga hayop na kanilang nahuhuli ó napapana, at di umano'y m~ga
totoong maibiguin sa lamán n~g ungoy, saka nan~gagsisikain n~g ahas,
palaka bubulí at iba pang hayop na di natin kinakain.
Ang sakbat na kagamitan ay sibat na kawayan ó san~ga kaya n~g kahoy
at, pana't busog na may lason na kanilang ginagamit sa ano mang lakad
nila.
M~ga totoong magiliwin sa tugtugin at ang kanilang m~ga instrumento ay
buho't kawayan. May sarisaring sayaw sila, na tinatawag nilang sayaw
kamote, sayaw pagong, sayaw pan~gin~gibig sayaw pakikihamok at iba pa
na may kahabaang saysayin dito kung papaano.
Sa pag-aasawa ay inuugali ang pagkakasunduan n~g m~ga magulang saka
ang bigay-kaya na gaya rin n~g sa ibang lahing gubat. Tungkol sa
pagdidiwan nito ay sarisari ayon sa iba't ibang angkan n~g m~ga ito,
n~guni sa m~ga itim na nan~ga sa bundok n~g Mariveles ay ganito di
umano. Nagsisipagtago sa gubat ang babae at ang m~ga abay niya, saka
hinahanap n~g lalaki at n~g m~ga abay naman nito hangan sa
masumpun~gan. Pagkasumpong ay ipinagsasama ang babae sa dakong
pagtatapusan n~g pagdidiwan na tumutugtog ang lalaki n~g gansa (na
isang instrumento nila) sa harap n~g babae at habang lumalakad ay
sumasayaw: samantalang ang babae naman ay may takip na panyo sa ulo at
mukha at lumalakad na payuko. Pagtigil n~g tugtog n~g lalaki ay
hinahandugan n~g m~ga kaibigan ang babae n~g kanikanyang kaya.
Pagkatapos ay lumalapit ang babae sa isang wari entablado na handa na
kapagkaraka na may dalawang dipa ang taas at nililigid n~g kanyang
m~ga kamag-anak, saka tinatakbo at inaagaw n~g lalaki na hinahawakan
sa bisig at isinasampa sa itaas noong wari entablado na doon sila
nauupong dalawa na magkaabrasete. Kung magkagayon ay sumasampa ang
ilan sa kanilang m~ga kaibigan at kamag-anakan na nagsisipag-alay n~g
kanikanyang kaya, saka nan~gananaog na kasama ang bagong mag-asawa. At
pagkapañaog ay sinasalubong n~g isang matandang lalaki at isang
matandang babae na nan~gagsisilagay marahil na pinaka-inaama at
ini-ina at siyang nan~gagpapa-ala-ala n~g kanilang payo sa bagong
mag-asawang yaon.
Bagay sa kanilang kapanampalatayahan, di umano, ay wari ang pagsamba
sa m~ga bagay n~g katalagahan at sa m~ga kalulua, at ang m~ga matanda
at ang m~ga namatay sa kanila ay lubhang ipinakagagalang.
Ang lahing ito ayon sa kapaniwalaan ay nan~ganahan ditong malaong
panahon hangang sa dinatnan n~g lahing _malayo_.
Tungkol sa pagkaparito n~g m~ga ito kung paano at saan nan~gangaling
ay di masabi at hangan n~gayon ay di pinagkakaisahan n~g m~ga
mananalaysay ang bagay na ito; sapagka't anáng iba ay galing sa
Aprika na nakapagpalipat-lipat sa pulo't pulo hangang Nueva Ginea at
mula sa Nueva Ginea hangang dito, at anáng m~ga bagong mananalaysay ay
hindi, kun di ang m~ga ito'y kaibang lahi n~g m~ga itim sa Aprika at
talagang tagarito sa Kasilan~ganan.
=Ikalawang Pangkat.=
=Lahing Pilipino=
Maliban sa m~ga _itim_ ay pawang lahing _malayo_ na ang nan~gananahan
dito na may halo marahil na kaonting _indonesiano_, at n~gayo'y siyang
m~ga kinikilalang pilipino.
Ang lahing ito ay nababahagi n~gayon n~g tatlong malaking bahagi:
Una'y ang m~ga taong nagsipangubat na dî napasaklaw sa kapangyarihan
n~g m~ga taga ibang lupain, ikalawa'y ang m~ga moro ó kumikilala kay
Mahoma at ikatlo'y ang m~ga nagsipagkristiano.
Ang tatlong bahaging ito ay paraparang napapangkat, n~gayon n~g
lipilipi at angkan-angkan.
Ang unang bahagi, na sa m~ga taong gubat, ay lubhang marami ang
pagkakapangkatpangkat; n~guni't ang m~ga lubhang kilala ay ang Igorot
Ilongot, Tingian, Gaddan at Kalinga dito sa Luzon, ang Tiruray sa
Mindanaw at ang Tagbanua sa Palawan. Ang pagkakapangkatpangkat n~g
m~ga taong ito ay pinagkaroonan n~g iba't ibang isipan n~g m~ga tanyag
na mananalaysay. Anáng Profesor Blumentrit, sukat dito sa kalusonan at
kabisayaan ay napapangkat ang m~ga ito n~g tatlong pu't anim na lipi
baga man kalakip na pati nang sa m~ga itim, at anáng m~ga mananalaysay
na Jesuita ay dadalawang pu't anim, at sa bilang na ito ay may
binangit pa ang m~ga Jesuita na dî ibinibilang n~g Profesor Blumentrit
sa kanyang salaysay na gaya rin n~g Profesor Blumentrit tungkol sa
binangit n~g m~ga Jesuita: ano pa't kung idadagdag ang m~ga binangit
n~g m~ga Jesuita na dì naibilang n~g Profesor Blumentrit sa kanyang
pagkatala ay hihigit pa n~ga sa tatlong pu't anim na bilang niya.
N~guni't hindi lamang ito, kundi dumating dito ang m~ga Americano at
pinagsikapan ding masiyasat itong iba't ibang liping nagsisipangubat,
na sa m~ga sumiyasat at nakakita n~g m~ga ito ay di maliligtaan sina
Dr. Barrows, Comicionado Dean C. Worcester, John C. Foreman. Dr. M.L.
Miller, Capitan Charles E. Nathorst, at Capitan Samuel D. Crawford at
di rin nan~gagkaiisa n~g isipan bagay sa m~ga liping ito; sapagca't
ani Dr. Barrows ay tatatlo ang liping malayo rito at kung bagá man
anya't marami ay angkan lamang n~g tatlong ito ang iba, samantala
namang ang sa Comicionado Dean C. Worcester ay anim ang liping
malayong narito at anáng iba ay isang gayon: ano pa at iba't iba. Kung
alin ang matuid sa m~ga salaysay noong m~ga una sampu nitong m~ga huli
ay di natin masabi at hangang n~gayon ay di pa lubos na kilala ang
boong paraa't ayos n~g pamumuhay niyang m~ga taong gubat na nabangit
baga man masasapantahang di lubhang magkakaiiba,
Ang ikalawang bahagi na sa m~ga moro, ay gaya rin n~g sa m~ga taong
gubat na napapangkat n~g lipilipi at angkan-angkan, na ang iba'y sa
Dabaw, ang iba,y sa Samboanga, ang iba'y sa Kottabato at ang iba'y sa
iba't ibang dako n~g Hulo't Mindanaw na pawang may kanikanyang
n~galan. Ang m~ga ito ang may lalong malinaw na kasaysayan kay sa
lahat n~g lipi rito sa Pilipinas, dahil marahil sa maagang pagkasulong
nila sa katalinuang pakamahometano at pagkapagin~gat nila n~g kanilang
m~ga alamat at m~ga alaala n~g dating pamumuhay n~g kanilang m~ga
kanunuan. Tungkol dito ay di dapat ligtaang basahin ang salaysay ni
Naajeb M. Saleeby sa kanyang aklat na kasusulat pa lamang.
Ang ikatlong bahagi, na sa m~ga nagsipagkristiano at siyang m~ga
liping tinutukoy ko sa kasaysayang ito ay masasabi nating may walong
lipi ang dami na dili iba't itong m~ga sumusunod: Ang _Bisaya_, na
m~ga taong nan~gananahan sa maraming m~ga pulong napapagitan sa Luzón
at Mindanaw, sa makatuid baga'y sa m~ga puló n~g Panay, Negros, Leyte,
Samar at ibapa; ang _Tagalog_, na nan~gananahan sa kalagitnaan n~g
Luzon at nakakalat sa m~ga lalawigan n~g, Maynila, Batan~gan, Kabite,
Laguna, Bulakan, Bataan, Nueva, Ecija at iba pa; ang _Kapangpan~gan_
at _Pang-asinan_ na nan~gakakalat sa m~ga kapatagan n~g kahilagaan
nitong Luzon; ang _Ilokano_, na nan~gananahan sa may dakong
kalagitnaan n~g hilaga't kanluran nitong Luzon; ang _Kagayan_ na
nan~gagsasalita n~g wikang Ibanag at nan~gananahan din sa Kagayan; ang
Bikol na nan~gananahan sa Kamarines at sa m~ga lalawigan n~g Sorsogon;
at ang _Sambal_ na nan~gananahan din sa Sambales. Dito'y di na
kabilang ang ibang lipi na nan~ga sa Nueva Viskaya, sa pulo n~g
Batanes at Kalamianes dahil sa kaliliitan.
=Ikatlong Pangkat.=
=Ang Pagkaparito at Pinangalin~gan n~g Lahing Pilipino.=
N~gayon n~gang batid na natin ang dinamidami nitong m~ga lipilipi at
angkan-angkang nan~gananahan dito na pawang kinikilalang pilipino ay
di natin maliligtaan na di maitanong kahi't sa sarili kung ang m~ga
ito ay katutubo rito ó kung bakit nan~gaparito at saan nan~gangaling.
Sa pagkakatutubo rito, n~g m~ga taong ito anang man~ga mananalaysay ay
hindi at bago pa n~ga mandin ang m~ga ito ay ang m~ga _ita_ muna ang
nan~ganahan dito; sapagka't di n~ga naman mangyayari na ang isang
lahing mahina na gaya n~g m~ga ita ay mahuli pa isang lahing may
kaonting kalakasan. N~guni't mula pa sa kaunaunahang dako hangang sa
panahong ito ay hindi kaila na ang tao ay laging nagsikap n~g
ikabubuti't ikagiginhawa n~g sarili na kung di n~ga masiyahan sa
kanyang bayan ay dumadayo sa iba; kaya't hangang n~gayon ay may m~ga
taong gubat na nagpapabuhatbuhat n~g tahanan dahil sa paghanap n~g
lalo't lalong mabuting lupa ó n~g dakong lalong maginhawa sa kanyang
pamumuhay, at maging sa m~ga matalinong bayan man ay gayon din, at
nariyan ang Australia na pinamamayanan n~g m~ga Ingles:--at--ang m~ga
lupang Pilipinas, na halos lahat n~g pulo't lalawigan ay sagana sa
m~ga halama't pananim, sa m~ga kayamanan at sa balang ikabubuhay,--ay
di mapagtatakhang pamayanan n~g lahing ito.
Kung paano ang pagkapasimula n~g pagkakaparito n~g m~ga ito ay di
natin masabi at walang aklat na makapagpatotoo, datapua't ang m~ga
pagkakaganiganito n~g m~ga tao noong unang dako, na nan~gapapalipat sa
ibang m~ga pulo't lupain ay di kaila sa m~ga kasaysayan, at nariyan
ang m~ga aklat nina Ratztel, Ellis, John Dunmore at ibp. Noon n~gang
una na di pa lubhang kilala ang katalinuan sa pagdadagat at wala pang
kagamitan, kungdi ang m~ga sasakyang may layag lamang ay madalas
nangyayari sa m~ga magdadagat na kung totoong nan~gapapalaot sa dagat
at inaabot n~g pagbabago n~g han~gin ay nan~gapapaligaw hangang sa
másadsad sa ibang lupain, at man~gyare, kung hindi na man~gakabalik at
kabubuhayan naman ang lupaing kinasadsaran ay natutuluyan n~g doon
mamayan, ó kung sakali mang nan~gakabalik at sa ganang kanila ay
lalong maginhawa ang lupaing kinasadsaran nila kay sa lupa nilang
tinubuan ay nangyayari ring pinagbabalikan at nag-aanyaya pa n~g
kanilang m~ga kamag-anak at kakilala. Ito n~ga ang matuid na
masasapantaha natin, na dahil n~g ikinaparito n~g m~ga taong ito, at
dito'y di natin maliligtaang di bangitin na pinakahalimbawa ang sali't
saling sabi n~g m~ga Tagakaola at m~ga Bagobo sa Mindanaw na anila'y
sadsad lamang sila sa lupaing kinatatahanan nila n~gayon at ang
kanilang pinangalin~gan ay isang lupaing malayong malayo. Hindi ko na
bangitin ang lubhang maraming m~ga pangyayaring ganito sa iba't ibang
lupain at totoong makapal.
Bagay naman sa pinangalin~gan ay masasabi nating wala n~g iba kundi
ang m~ga kalapit lupain At dito naman sa m~ga kalapit lupain ay wala
n~g ibang masasapantaha, liban sa m~ga lupang nasa dakong timog, na
dili iba't ang kamalayahan dahil sa siyang m~ga tan~ging bayan na
kahuad sa kulay tikas at anyo, kakapatid sa wika at kaayon sa halos
lahat n~g ayos at paraan n~g pamumuhay n~g m~ga Tagarito. Saká anang
m~ga mananalaysay, siyang sali't saling sabi n~g m~ga tao rito, na ang
m~ga nabangit na lupain ang pinangalin~gan n~g m~ga kanunuan nila. At
bagay rito ay may salaysay si P. Colin na anya'y: "May isang taga
Kapangpan~gang nakarating sa Sumatra (isang lupaing malaya) at sumapit
sa isang dako na kanyang kinaringan n~g kanyang sariling wika at
siya'y nakisagót na parang siya'y ipinan~ganak sa dakong yaon, anopa't
tuloy sinabi sa kanya n~g isang matanda na kayo'y m~ga inapó n~g m~ga
nagsialis dito noong unang dako na nan~gamayan sa ibang lupain at di
na namin nan~gabalitaan."
N~guni't may isang bagay na hindi lahat n~g tao rito ay Kapangpan~gan
ó Tagalog mang ó Bisaya kaya, kung di may taong gubat at may taong
bayan, may Igorot at may Tingian, may Tagalog at may Bisaya at marami
pa.
Ang kadahilanan nito, sa akalà ko, ay sanghî sa pagkakapangkat pangkat
n~g m~ga bayan malayo (ó lahing pinangalin~gan n~g m~ga Tagarito) saká
ang pagkakapangkat pangkat pa uli rito.
Kung ating n~gang lilin~gunin at lilinin~gin ang kamalayahan na
pinangalin~gan n~g m~ga Tagarito ay matatanto nating unauna na doo'y
may kinikilalang tatlong uri n~g tao na dili iba't ang _orang benúa_
(ó taong gubat), ang _orang-laut_ (ó taong dagat) at, ang
_orang-malayo_ (ó taong bayan). Sa una na _orang-benúa_ ay
masasapantaha na siyang pinangalin~gan n~g ating m~ga taong gubat, na
dili iba't siyang sapantaha n~g m~ga kilalang mananalaysay n~gayon. At
ito'y mapaniniwalaan dahil sa pagkakaparis n~g pamumuhay n~g m~ga ito
sa pamumuhay n~g m~ga iyon: maliban marahil ang iba nitó, na gaya n~g
Tingian at iba na sa akala ko'y kauri rin n~g m~ga lahi ritong
kristiano n~gayon na nagsipangubat lamang dahil sa pag-ibig marahil na
manatili sa kanilang kalayaan at sa ganito'y náurong sa pagsulong sa
katalinuan.
Tungkol sa _orang-laut at orang malayo_ ay di mapagtatakhang siyang
pinagmulan n~g m~ga taong bayan dito ayon sa kanilang ayos at paraan
nag pamumuhay.
Bukod dito ay dapat ding tantoin na ang kamalayahan (maging
taong-gubat ó taong dagat ó taong bayan) baga man suplíng sa isang
lahi (sa lahing Mongol anáng m~ga mananalaysay) ay pangkat pangkat
din, dahil sa nan~gamamayan hiwahiwalay sa pulo't pulo, na ang iba'y
sa Sumatra, ang iba'y sa Java, ang iba'y sa Celebes at ang iba'y sa
iba't ibang pulo, bukod pa sa nan~gatira sa kapatagan n~g Malaka, at
man~gyare--sa pagkakapulopulo at pagkakahiwahiwalay na ito ay
nagkaiba't iba n~g kaonti at sapagka't ang m~ga Tagarito, sa akala ko,
ay hindi galing sa iisang angkan n~g m~ga yaon, kundi sa iba't iba ay
kaya naman iba't iba rin ang m~ga lipi rito, bukod pa n~ga sa dito
ma'y nagkapulopulo at nagkahiwahiwalay pa uli.
Tungkol sa m~ga moro sa Magindanaw ay masasapantahang siyang m~ga
huling naparito at ayon sa kapaniwalaan n~gayon ay siyang m~ga kasabay
ó kasunod n~g m~ga taga malayang nagsipamayan sa Borneo noong dakong
1400.
=Ikaapat na Pangkat.=
=Dating Pamamayan ng m~ga Tagarito=
Bago nagpuno ang m~ga taga Europa dito sa Kapuluang Pilipinas, ay may
sarili n~g paraa't ayos n~g pamumuno ang m~ga tagarito. Ang paraa't,
ayos n~g pamunuang ito ay di kagaya n~g sa iba't ibang lupaín na may
isang dakilang puno ó pan~gulo na kinikilala, kundi sa bawa't pulo at
lalawigan ay maraming pan~gulong may kanikanyang kampon at sakop na
nayon-nayon at lipi-lipi,[1] anopa,t, kaparis din n~g pamunuan sa
España bago nan~gagpaka-pan~ginoón doon ang m~ga Romano't Godo.
Ang bawa't pangkat n~g pamahalaan ay tinatawag na isang _balan~gay_.
Itong salitang balan~gay ay pan~galan n~g sasakyang-dagat na di
umano'y siyang nilulanan n~g m~ga taga Malaya sa pagparito, (basahin
ang pangkat na sasakyan) at ang dami n~g m~ga taong sakáy sa bawa't
isa nito ay tinatawag na isang balan~gay na dili iba't siyang nátatag
na isang pamahalaan. At sapagka't may malalaki't maliliit na sasakyán
ay nagkamalalaki't maliliit namang balan~gay ó pámahalaan.
Ang bilang n~g m~ga tao sa pinakamunting balan~gay ay limang pú at sa
pinakamalakí ay umáabot n~g hangang pitong libo.
Ang ibang m~ga balan~gay ay magkakasundô at hangang sa
naglalakip-lakip[2] upang kung salakayin n~g m~ga kaaway ay huwag
masupil; n~guni't ang pagkakálakip na ito ay sanhi n~g pagkakasunduan
at hindi n~g pagsasáilaliman n~g isa't isá; ano pa nga't bawa't
balan~gay ay may kanya ring sariling pan~gulo, liban na sa panahon n~g
digma na pumipili n~g isang man~gun~gulo sa kanilang lahat.
Ang pan~galan n~g pan~gulo sa bawa't balan~gay ay _Dato_ na ang
kahulugán sa wikang Malaya (ani Dr. de Tavera) ay nuno ó lelong: ano
pa n~ga't dito'y ating mapagninilay na ang ayos sa pámunuan ay isang
pamumuno sa gulan~gan. Itong tawag na _Dato_ na pan~gulo ay nanánatili
pa hanga n~gayón sa Holó't Mindanaw. Ang pan~gulo namang nagpupuno sa
samasamang balan~gay ay nagkakapamagát n~g _Laca ó Raja ó Ladya ó
Radja_. Mula n~g lumitaw ang _mahomatismo_ (pananalig kay Mahoma) ay
ginamit ang salitang _sultán_. Di umano'y may nagpápamagat, din n~g
_Hari_ na siyang dating kapan~galanán sa m~ga dakilang pinuno sa
India, at ang kahulugan sa sanskrito, ani Dr. de Tavera ay Brahma,
araw, Vishnu.
Ang pamumuno n~g pan~gulo ay paratihan ó sa tanáng buhay. At ang
pagkapuno't pagkamáginoo ay minamana n~g anák at kung sakaling wala,
ay m~ga kapatid ó kamag-anak na malapit ang humahalili. Ang tungkulin
n~g m~ga ito ay pagpunuan ang kaníkanyang sakop at kampon at tuloy
lin~gapin ang kanikanilang usapín at kailan~gan; at ang sabihin namán
n~g m~ga ito ay iginagalang at ginaganap n~g kanikanyang sakop na m~ga
tao. Iginagalang din ang m~ga kamag-anak at inapó n~g m~ga puno, na
kung baga ma't hindi nakapagmana n~g pagkapuno ay pawang ibinibilang
namáng taong-mahal at ipinakatatan~gi sa m~ga taong karaniwan. Kung
paano, ang kamahala't pagkamaginoo n~g m~ga lalaki ay gayon din ang sa
m~ga babae[3].
Sa m~ga balan~gay na nabangit ay may tatlong kalagayan n~g tao: Una'y
ang m~ga mahal na pinamamagatang _Maginoo ó Ginoo_; ikalawa'y ang
m~ga nakaririwasa na pinamamagatang _timawa_ (ó payapa) at anáng ibang
m~ga mananalaysay ay _maharlika_; ang pamagat, na sa wikang Malayo ani
Dr. Tavera ay _laya_ ang ibig sabihin; at ikatlo'y ang m~ga alipin na
sa Bisaya'y _oripun_.
Ani Colín, ang m~ga lalaking may mahal na uri ó m~ga _maginoo_ ay
nagpapamagat din n~g _Gat_ ó _Lakan_, gaya n~g _Gat Maitan_, _Lakán
Dula_ at iba pa at sa m~ga babae nama'y _Dayang_ gaya n~g _Dayang
Mati_. Anang iba'y naging karaniwang kasambitan din ang ating
kinauugalian pa hangang n~gayong _mama_ (amain) ó _mang_ sa m~ga
lalaki at ang _ale_ sa m~ga babae.
Sumusunod sa uring ito ang m~ga _timawa_ (payapa) ó _maharlika_
(laya). Ang m~ga ito'y tan~gi sa ibang uri na walang sinasailaliman
libang sa kanilang Dato ó pan~gulo. Hindi rin nan~gagsisibayad n~g
buwis at ang paglilingkod na ginagawa n~g m~ga ito ay ang tungkol
lamang sa naayon sa _ugali_. Itong _ugaling_ tungkulin nila, ay ang
sumunod sa utos n~g pan~gulo ó puno sa panahon n~g digma: kaya't ang
m~ga ito ang siyang nan~gagsisibuo n~g kawal ó hukbo n~g balan~gay at
sa ganito'y may pamagat na _kabalan~gay_. Bukod dito ay tungkulin din
nila ang tumulong sa pan~gulo ó Dato kung panahong nagbubukid ó umaani
at gayon din sa pagtatayo n~g bahay, sa pag-gaod sa sasakyan niya
kung sakaling naglalayag n~guni't sila'y pawang pakain sa loob n~g
boong panahong kanilang ipinaglilingkod.
Ang sumusunod sa nan~gabangit ay ang m~ga _alipin_, na sa Bisaya'y
_oripun_, at m~ga ito'y may dalawang kalagayan n~g pagka-alipin: ang
_aliping namamahay_ at ang _aliping sagigilir_; itong hulí sa Bisaya'y
tinatawag na _n~galon_.
Ang _aliping namamahay_ ay pinagbibigyan pakundan~gan. Ito'y may bahay
na sarili; kaya't may pamagat na _namamahay_, at sa panahong
kinakailan~gan lamang naglilinkod sa pan~ginoon, at ang paglilingkod
na ito ay sa pagbubukid at pag-aani n~g kanyang pan~ginoon, at gayon
din sa sasakyan kung sakaling naglalayag. Kailan~gan din tumulong sa
pagpapagawa n~g bahay n~g pan~ginoon at tuloy naglilingkod sa bahay
nito kung sakaling may panauhin, ano pa n~ga tungkulin n~g _aliping
namamahay_ ang maglingkod sa pan~ginoon kailan ma't kakailan~ganin;
n~guni't natatan~gi sa ibang alipin dahil sa may sariling bahay at
saka hindi naipagbibili. Wala ring namang bayad sa paglilingkod, at sa
madaling sabi ay siyang m~ga tinatawag nating _kasamá_, _bataan_,
_kampon_, _tao_ at ipa pa. Nakalilipat din naman ang aliping ito sa
kalagayang _timawa_ ó _maharlika_ kung nagbabayad sa kanyang
pan~ginoón n~g katampatang halaga na ayon sa kaugalian.
Ang _aliping sagigilir_ ó _n~galon_ ay siyang tunay na alipin na ang
iba'y sa tanang búhay at sa akala ko'y tinatawag na _sagigilir_, dahil
sa di nakalálayo sa gilid ó paligid n~g pan~ginoon. Ang pagkakapagíng
alipin n~g m~ga ito ay dahil sa pagkukulang sa Dato ó pang-ulo, dahil
sa pagdidigmaan, pakikipag-usapín at gayon din sa pag-uutan~gan at
ibp.
Ang m~ga alipin ito ay siyang pinakamalaking yaman n~g m~ga tagarito,
dahil sa nákakatulong silang malabis sa kanilang n~ga bukira't
hanap-buhay, at ang m~ga ito'y naípagbibili't náípagpapalit n~g isang
pan~ginoon sa ibang pan~ginoon, n~g isang bayan sa ibang bayan, n~g
isang lalawigan sa ibang lalawigan at n~g isang pulo sa ibang pulo.
Gayon man, ani Argerzola (sabi ni Rizal), ay hindi lubhang hamak ang
pamumuhay n~g m~ga alipin itó, dahil sa kasalong kumakain sa dulang
n~g kanilang pan~ginoon at hangang sa naáaring mag-asawa sa kabahay
n~g pan~ginoon, maliban na sa ilang masamang pan~ginoon, na saa't saan
ma'y di nawawalâ. N~guni't ayon sa salaysay n~g ibá (wika rin ni
Rizal) ay lumubha ang kalagayan n~g m~ga aliping ito nang masakop n~g
España ang m~ga tagarito hangang sa ang iba'y nan~gagpakamatay sa
gutom at ang iba'y nan~gagpakamatay sa lason, at pinatay n~g ibang iná
ang kanilang anák sa pan~gan~ganák (Basahin ang paaninaw ni Rizal sa
dahong 295 n~g aklat ni Morga).
Ang m~ga anák at inapó n~g m~ga aliping itó, magíng _namamahay_ at
magíng _sagigilir_ ay nagmamana n~g kalagayan n~g magulang, na siyang
dating kaugalian sa halos lahat n~g lupaing malayo. At ang pagkaalipin
nitóng m~ga aliping _namamahay_ at _sagígilir_ ay sari-sari, dahil sa
mayroong buô ang pagkaalipin, at mayroong kákalahati at mayroon namang
ikapat na bahagi lamang. Ang dahil n~g pagkakaganito ay mababasa sa
pangkat n~g kaugaliang pinanununtunan sa m~ga kapaslan~gan at
sigalutan.