(Ved. vol. II, pag. 27).
_De domibus Podiensibus._
In Galliis, provincia Biturricensi, civitate Aniciensi, quam vulgus
Podium S. Mariae nominat, est ecclesia miraculorum frequentia celebris,
reliquiis sanctorum ditata, clero populoque honorata, et inter alias
praecipuas sanctae Dei genitricis Mariae memoriis frequentata... In hac
est refectorium ab antiquo aedificatum, in quo nulla musca detineri
potest. Huius rei novitatem mihi per auditum cognitam ad probationem
per experimentum ducturus, accessi sedulus exploraturus: ficomellis
vel cuiusvis pinguedinis linimento scutellis repletis cum muscae, ut
assolent, insiderent, profecto rem rumore comperiens veriorem, volens
fallaciam ingeniosam cogitationis humanae frustratam quadam violentia
adiuvare, muscarum venator effectus, praedam in refectorio melli, lacti
ac pinguedini supersterno. Tunc maior excrevit admiratio, cum vim animi
et violentiam corporis a me tentatam perpendo cassari, sicque tum fide
facta de auditis stupor est augmentatus. Porro in Campania, civitate
Neapolitana, scimus Virgilium arte mathematica muscam erexisse aeneam,
quae tantae virtutis in se habuit experimentum, quod, dum in loco
constituto perseveravit integra, civitatem late spatiosam nulla musca
ingrediebatur.
_De carne imputrescibili macelli._
Iam nunc ad civitatem Campaniae Neapolin redeamus, in qua macellum
est, in cuius pariete insertum perhibetur a Virgilio frustum carnis
tantae efficaciae, quod dum illic erit inclusum in ipsius macelli
continentia, nulla caro quanto tempore vetusta nares olefacientis aut
intuentis adspectum aut comedentis saporem offendet. Est et in eadem
civitate porta dominica Nolam, Campaniae civitatem olim inclytam,
respiciens, in cuius ingressu est via lapidibus artificiose constructa;
sub huius viae sigillo conclusit Virgilius omne genus reptilis nocui:
unde provenit, quod cum civitas illa in ambitu plurimum spatiosa,
tota columnis subterrenis innitatur, nusquam in cavernis aut rimis
interioribus, aut hortis infra urbis moenia conclusis vermis nocivus
non reperitur. Tertium est quod illic expertus sum, tunc quidem ipsius
ignarus, sed fortuito casu reapse mihi dante scientiam et probationem,
coactus sum esse sciens eius, quod si non praeventus essem periculo,
vix aliena relatione fieri posse assererem. Nempe anno, quo fuit Acon
obsessa, circa imminens S. Johannis Baptistae festum cum essem Salerni,
de subito supervenit mihi hospes iucundus, cuius sincera dilectio
cum dignatione cum diutina in scholis et curia domini mei regis
vetustioris Angliae, avi vestri, serenissime princeps, commansione
firmata, non iam alterum a me, sed in ipso me alterum mihi obvenisse
faciebat. Exultavit cor meum propter singularitatem affectionis, et
propter rumores, quos recensiare mihi tam fidelis nuncius poterat,
de nostrorum prosperitate propinquorum, quorum omnium hic non tam
sanguine quam amore fuit propinquissimus. Properantem ad transitum et
transfretationem diu reluctantem vici precum instantia. Philippus hic
erat, filius patricii olim illustris comitis Sarisberiensis, cuius
neptis ex fratre comitatum Sarisberiensem iure matrimonii transfundit
in istum avunculum vestrum, domine imperator. Inter volentem et invitum
meliore consilio trahitur amicus ad civitatem Nolanam, ubi tunc ex
mandato domini mei illustris regis Siculi Guillielmi mansio mihi
erat ob declinandos Panormitanos tumultus ac fervores aestivos. Quid
plura? post aliquos dies deliberavimus ad Neapolitanum mare accedere,
si quo fortassis eventu paratior ac minus sumtuosa nobis illuc
occurreret transfretatio. Civitatem advenimus, in hospitio venerabilis
auditoris mei in iure canonico apud Bononiam, Johanis Pinatelli,
Neapolitani archidiaconi, scientia, moribus, et sanguine illustris, nos
recipientes, a quo iucunde suscepti, causam adventus nostri pandimus,
ipseque, comperta voti nostri instantia, dum parantur epulae, mare
nobiscum accedit. Facto vix unius horae spatio, succinta brevitate
verborum navis conducitur pretio optato, et ad instantiam viatorum
dies data ad navigandum accelerat. Ad hospitium redeuntibus sermo est,
quo successu quibusve auspiciis omnia nobis desiderata tam celeri manu
occurrerint. Ignorantibus et stupentibus nobis de tanta felicitate
successuum: «Heus! inquit archidiaconus, per quam civitatis portam
intrastis?» Cumque, quae fuerit porta, explicarem, ille perspicax
intellector adiecit: «Merito tam brevi manu vobis fortuna subvenit. Sed
oro, mihi veridica relatione dicatis, qua parte aditus ingressi estis,
dextra vel sinistra?» Respondemus: «Cum ad ipsam veniremus portam, et
paratior nobis ad sinistram pateret ingressus, occurrit ex improviso
asinus lignorum strue oneratus, et ex occursu compulsi sumus ad dextram
declinare.» Tunc archidiaconus: «Ut sciatis, quanta miranda Virgilius
in hac urbe fuerit operatus, accedamus ad locum, et ostendam, quod in
illa porta memoriale reliquerit Virgilius super terram.» Accedentibus
nobis ostendit in dextra parte caput parieti portali insertum
de marmore Pario, cuius rictus ad risum et eximiae iucunditatis
hilaritatem trahebantur. In sinistra vero parte parietis erat aliud
caput de consimili marmore infixum, sed alteri valde dissimile, oculis
siquidem torvis flentis vultum ac irati, casusque infelicis iacturam
deplorantis praetendebat. Ex his tam adversis vultuum imaginationibus
duo sibi contraria fortunae fata proponit archidiaconus omnibus
ingredientibus imminere, dummodo nulla fiat declinatio ad dextram
sive ad sinistram, et ex industria procuratio, sed sicut fatalia
sunt, fato eventuique committantur. «Quisquis, inquit, ad dextram
civitatem istam ingreditur, semper dextro cornu ad omnem propositi sui
effectum prosperatur, semper crescit et augetur; quicumque ad sinistram
flectitur, semper decidit et ab omni desiderio suo fraudatur. Quia ergo
ex asini obiectione ad dextram deflexistis, considerate, quam celeriter
et quanta prosperitate iter vestrum perfecistis.» Non tamen haec
scripsimus, quasi Sadducaeorum sectam comprobemus, qui omnia dicebant
in Deo et marmore consistere, hoc est in fato et casu fortunae; cum
omnia in sola Dei voluntate sint posita, secundum illud: «In voluntate
tua, Domine, cuncta sunt posita, et non est, qui possit resistere
voluntati tuae» etc. Sed admirationem artis mathematicae Virgilii
memorabimus.
_De horto Virgilii et tuba aenea._
Erat in confinio eiusdem civitatis Neapolitanae velut ex opposito
mons Virginum, in cuius declivo, inter praerupta saxorum aditu gravi,
Virgilius hortum plantaverat multis herbarum generibus consitum. In hoc
invenitur _herba Lucii_, quam oves coecae quandoque tangentes statim
acutissimum visum recipiunt. In eodem erat imago aenea buccinam ad
os tenens, quam quoties Auster ex obiecto subintrabat, statim ipsius
venti flatus convertebatur. Quid autem conversio ista Noti commodi
portabat, audite. Est in confinio civitatis Neapolitanae mons excelsus,
mari infixus, subiectam sibi terram Laboris spatiosam prospectans.
Hic mense Madio fumum teterrimum eructuat, et interdum ardentissima
ligna proiicit, exusta in carbonis colorem. Unde illic quoddam
inferni terreni spiraculum asserunt ebullire. Flante ergo Noto pulvis
calidus segetes omnesque fructus exurit, sicque terra feracissima ad
sterilitatem ducitur. Ob hoc tanto regionis illius damno consulens
Virgilius in opposito monte statuam, ut diximus, cum tuba erexit, ut
ad primum ventilati cornu sonitum, et in ipsa tuba flatus subintrantis
impulsum Notus repulsus vi mathesis quassaretur. Unde fit, quod
statua illa vel aetate consumpta vel invidorum malitia demolita, saepe
pristina damna reparantur.
_De balneis Puteolanis._
Est etiam in civitate Neapolitana civitas Puteolana, in qua Virgilius
ad utilitatem popularem et admirationem perpetuam balnea construxit,
miro artificio aedificata, ad cuiusvis interioris ac exterioris
morbi curationem profutura, singulisque cochleis singulos titulos
superscripsit, in quibus notitia erat, cui morbo quod balneum
deberetur. Verum novissimis diebus, cum apud Salernum studium
physicorum vigere coepisset, Salernitani invidia tacti titulos
balneorum corruperunt, timentes, ne divulgata balneorum potentia lucrum
practicantibus auferret aut diminueret. Ipsa tamen balnea pro maxima
parte intacta, diversis morborum generibus medelam tribuunt. Suspecta
quoque sunt illa, quae certam incolarum non habent notitiam, aut ad
virtutem memoriam, eo, quod inter duo contrariorum effectuum infirmitas
infici quandoque posset quam curari.
_De rupe incisa, quae nullas admittit insidias._
In eodem confinio mira virtute est ad modum cryptae mons concavus,
cuius tanta est longitudo, quod medium tenenti vix duo capita
comparent. Arte mathematica haec operatus est Virgilius, quod in illo
montis opaco inimicus inimico si ponit insidias, nullo dolo nullove
fraudis ingenio suae malitiae in nocendo dare potest effectum.