Katanghalìang tapát.
Sa isáng báhay na malíit at sa tabí ng isáng dungawán, ay nakaupông
magkaharáp si Elena at ang bathalà ng kanyáng pusò, na noón lamang
dumating.
Ang binibini'y walâng kakibôkibô; nakatitíg sa dibdib ni Gerardo ang
mapupungay niyang matá, na pára bagáng pinipilit na mahuláan ang mga
damdaming doo'y nakukulóng. Ang binatà nama'y nakatungó, kagát ang
labì, sapúpo ang malápad na nóo ng kánang kamáy, at... walâ ding
imík; ang maminsan-minsang pagbuntóng-hiningá, ang nagsisikláb na
paningín, ang nagdidilím na mukhâ, ang nóong kunót ay nagkákaisa sa
pagpapahiwátig na hindî kaligayáhan ang itinitibók ng pusò. Anó ang
nangyayari sa táong itó? Dinadalaw kayâ ng panibughó? Nagsisisi kayâ
sa isáng nagawâng kasalanan?
--"Ang mga taksil!"--Itó ang nawikà ni Gerardo pagkaraan ng ilang
sandalî.--"Nagawâ nila iyón, at,.. diyatà nama't ang bayang iya'y
nakatiís?... Wala na namáng ginawâ kungdî ang humalukipkip? Diyatà
ba nama't walâ ni isáng tumulong, walâ ni isáng nagsanggálang kay
Faure? Walâ ba roón sina Leon, siná Marcelo? Walâ ba ni isáng laláki?"
Si Elena ay íiling-iling na sumagót:
--"Pusòng laláki?... Ay, Gerardo! Ni isa'y walâ! Siná Leon ay handoóng
lahát."
--"Nguni't sa ngalan ng Diyós, ano ang kaniláng ginawâ?"
--"Walâng walâ kundî ang tumingín!"
--"Oh, tumingín! tumingín!!"--ang mapangláw na úlit ng binatà.--"At
patí bagá siná Leon ay nakitingín? Díyata't ang mga ginoóng iyán na
kung tawagi'y mga makabayan--silá na sa tuwing magtatalumpati'y walâng
ipinangangalandákan kundi dugo hangga't kailangan!--díyata't ang mga
ginoóng iya'y nakitingín patí? Oh, tumingín! Mangalandákan! Talagá
bagáng táyo'y hanggán diyan na lang? Pulós na dilà at matá na
lámang ang gagamítin? Ang áting bagáng mga bísig sa habang panahon
ay pananatilíhin sa pagkakahalukipkip? Di na bagá tayo magkakalóob
na sila'y igaláw?...
"Oh báyan! báyan!! Násaán ang iyóng dangal?... Násaán ang iyóng lakás?
"Makapangyarihan ka sa lahát, nguni't,"
--"Diyós lang ang makapangyayári sa kanyá;"--ang kaagad ay ipinútol
ni Elíng.--"Ang mga mapanglúpig na táo at ibáng báyan ay hindî! Di
ba gayón, Gerardo?"
--"Túnay ang sábi mo, dapwa't di siyang nangyayári."
--"Sawîng pálad na lahì ang átin!"
Ang binata'y mulíng tumungó at mulíng napipi. Nakaráan ang iláng
sandalî. Kaginsaginsa'y itinaás ang úlo, at tumindíg.
--"Bakit, Gerardo?"--ang usisà ni Elíng--"Anó ang nangyayári sa
iyó? Bakit ka nagkákaganyán?"
--"Walâ, Elena! Akó muna'y magpapaalam."
--"Bákit, saán ka páparoón?"
--"Walâ, may gágawin lang akó."
--"Matutulungan ba kitá?"
--"Maraming salámat, Elíng!"
--"Ano ang gágawin mo?"
--"Tútupad ng isáng katungkulan."
--"May miting ka bang dadaluhan?"
--"Walâ."
--"Alíng katungkulan ang sinasábi mo?"
--"Si Faure ay hahangúin ko sa bilangúan!..."
--"Hahangúin mo?... sa bilangúan?"
--"Oo, Elena, ililigtas ko, ililigtas kong pilit ang may loób
na nagtanggol sa Dakilàng Watáwat!... Isáng kautusáng di tumpák
sapagka't udyók ng simbuyó ng loob, ang nagbabáwal sa paggamit ng
Bandilàng Pilipino; nguni't hindî dáhil sa pagbabáwal na iyán,
ay maáarì nang siya'y yurákyurákan at dustâdustâin ng síno
mang harì-harìang ganid... Oh hindî!... Iyán ang watáwat na
pinagkamatayáng sagipín ni Rizal, ni Bonifacio, at ng libo-libo
pang bayani ng ating Kalayàan. Dahil sa watáwat na iyán nagpakamatáy
ang aking nunò, ang aking mahál na amá, at mga kapatíd!... At sakâ
ngayo'y hahamákin? Ah!... Ang pagtatanggól ni Faure ay isáng gawâng
dakilà! isang kabayaníhan!... Dápat ko siyang abulúyan. Palalayáin
ko at palalayáin ko kaagád ang bayáning laláki!"
--"At papáno ang iyóng gágawin?"
--"Kun hindî siya makúha sa pamamagitan ng malulumánay at mapayapàng
pangangatwiran,... dadaánin ko sa dahás! Dahás ang sa kanya'y nagpások
doón, maaárìng dahás lamang ang sa kanya'y magpápalabas!"
Ang boses ni Gerardo ay nanginginig. Ang mga matá niyá ay
nakapangingilabot.
Si Elena'y kagyat namutlâ at warì baga'y nangliliít sa kanyáng
pagkakáupô.
--"Diyós ko!"--anya--"Ano ang iyong gagawín, Gerardo? Ako'y
nahihintakútan!"
--"Bakit, Elena? Hindî ba matwid ang aking úusigin?"
--"Ipagpalagáy ko nang matwíd, subali'y bákit ka gagámit ng dahás?"
--"Hindî akó gagámit kundî kailangan; at ang lahát, kapag kailángan
ay dapat pangáhasán!"
--"Dápat pangahasán hanggáng di nalalábag sa mga útos!"
--"Oo, kung ang mga útos na iya'y nasasálig na lahát sa katwiran!...
"Matwíd ba ang ginawâng pag-lúpig at ang pagkábilanggo kay Faure?"
--"Siya'y nagbúhat ng kamáy sa kanyang kapwà!"
--"Túnay! Dapwa't bákit? Ah! Sapagka't ang gánid na iyón sa kanyáng
pagyúrak sa Dakilàng Watáwat, ay niyurakan ang púri, ang dangál,
ang kálulwá ng boông Kapilipinuhan!...
"Ah! Hindî mga sampál ang sa kanya'y dápat igantí! Oh, dapat
siyang magpasalámat at siya'y nasa sa gitnâ ng mga táong matiisin
at mababait. Dápat siyáng magpasalámat at.... Kung nagkátaon,
oh! ¡ang báyang iyan na binubúlag ng kaduwágan, ay nakamálas ng mga
paták.... niring dugô!"
--"Oh, Gerardo! Ikaw, kung minsán, ay kakilákilábot! Pinanglálamig
mo akó!"
--"Bakit, Elena? Natatakot ka bang mamatay akó sa pagtataguyod sa
púri ng mahál na Bandilà?"
--"Oh hindî, Gerardo! Alám mo nang ang pinakamatamís kong pangárap, ang
pinakamaálab na nais niríng pusò na sa iyóng iyó lang umaása, ay ang
makita kang namamayáni sa ikatutubós at ikalalayà ng tinubúang lupà,
ang makíta kang bangkáy sa piling ng Sagisag ng áting Búhay!... Hindî
kailangang ako'y maulíla sa iyó, hindî kailángang ako'y magdúsa,
hindî kailángang ako'y magluksâ, tumángis, at mag-isá sa habàng
panáhon! Titiisín ko ang lahat álang-álang sa Inang-Báyan!"
Napangitî si Gerardo. Ang mga pangungusap na iyón ay sumagád hanggang
pusò niyá. Kinintalan ng isang halík sa nóo ang kanyang paralúman,
bago tinabánan ang nanglalamíg na kamay nitó.
--"Maráming salamat, Elíng,"--anya--"Ngayon ay tulutan mo nang
ako'y yumáo."
--"Hintáy muna, Ardíng"--ang magíliw na samó ng binibini--"Hindî mo
pa nasásagót ang tanóng ko sa iyó kanina."
--"Alín iyón?"
--"Ang pagpapalayà kay Faure. Sakali't di mo matamó ang iyong hangad
sa pamamagitan ng mabuting salitaan, papáno ang iyong gagawín?"
--"Ah, sakâ mo na maaaláman!"
--"Sabihin mo ngayón sa ákin!"
--"Sakâ ná!"
Si Gerardo ay hindi na napapígil at nanáog agád. Si Elíng nama'y
walâng nagawâ kungdî ang dumúngaw, sundan ng tingin ang binatà,
bilangin ang kanyang mga hakbáng, at masdán kung saán siyá tutungo.
Nang si Gerardo'y hindî maabót ng kanyang matá, ang binibini'y mulíng
humílig sa dúyan at inahágis ang ala-ála sa salitáan kangína niláng
dalawa.
--"May katwiran si Ardíng!"--ang pabuntóng-hiningáng nábigkas sa
sarili, pagkaráan ng ilang sandalî--"Kay hírap ngâ namán ng walâng
kalayàan! Kung ang Pilipinas ay malayà, ang mga gayong panglulúpig,
at pag-alipustâ sa ating dangál ay hindî mangyayari...
"Kasákitsákit at pagkápait-pait na kalagáyan itong átin.
"Nguni't lagì na ba lang táyo sa ganitó,--lagì na ba lang susúkot-súkot
sa ilalim ng isáng watawat na hindî átin? Lagì na ba lang talúnan at
apí itóng áting báyan?...
"Oh, hindî! Hindî, hindí mangyayari ang gayón! Nang lalangin
ang Pilipinas ay hindî isinulat sa kanyang mukhâ ang pamagat na
alipin. Hindî nilalang ang táo upang bumusábos ó pabúsábos sa ibá! Ang
pagka-kayumanggí ng ating balát ay hindî tandâ ng isang kapalárang
mababà; iyán ay búnga ng singaw ng ating mga kaparángan at bundók!
"Oh, di mangyayaring ang kalagáyan nating itó ay sa habang panahón
ná! Ang Kasaysayan ng Sangsinúkob ay boông linaw na inauúlat ang
katotohánan na, kapag ang isang báyang nasasakúpan ay natútong humingî
ng kalayàan at pagsasarili, kapag ang báyang iyan ay napatunayan sa
gawâ ang karapatán niyá sa minimithîng mga biyayà,--ang báyang iyan
madalî ó maláon, sa pamamagitan ó ng kapayapàan ó ng paghihimagsík,
ay pilit na kakamtán ang kanyang nilaláyon....
"May nagsasábing nagkakailángan mulî ng isáng paghihimagsík sa
Pilipinas, upang mátamo ang pagsasariling pinipita.
"Hindî akó sang-ayon sa gayóng madugông paghahakà. Hindî nararapat,
hindî napapanahón, ni hindî kailángan ang isáng paghihimagsík. Ang
patalim ay dapat lamang hawakan kapág napadiwarà ná ang kahulihulíhang
patak ng pag-asa sa mapayapà at makatwirang pamamanhik sa báyang
nakasasakop. Ang Pilipinas ay may pag-asa pa... Ako'y nananálig na may
isang dakilàng Amerika na, sapagka't may puri at dangal ay di papáyag
magpakailan man na siya'y sumpâ-sumpáin ng isang báyang inamis,
at tawag-tawáging magdaraya! bulaan! taksil! magnanakaw!... Ako'y
nananálig na sapagka't siya'y namayani at nagbuhos ng dugông sarili sa
dambanà ng Kalayáan, ang báyang Amerikáno ay di malilinláng ang isang
lahìng sa twî-twî na'y uháw sa isang malayàng búhay! Ako'y nananalíg
na, sapagka't siya'y matalino at hindî mangmang ang Amérika ay hindî
magpapakáulól na magbibingibingihan sa mga ipinagsisigáwang áral,
balà at sumbát ng Kasaysayan ng Sangdaigdig. Ako'y nananálig na hindî
siya magpapakáulól na papáris sa ipinamalas na mga hidwâng kaasálan
ng mapanglúpig na Inglaterra at ng mapangbusábos na España!
"Oo, ang Pilipinas, ay mayroón pa ngâng pag-ása! At dahil dito'y
isang katiwalìang dî mapatatáwad ang bumangon ngayón at maghimagsík!
"Nguni't... sa haráp ng mga pagdayà, pagláit, at pagdustâ sa dangál ng
bayan, sa harap ng mga panglulupig at mga kaasalang hidwâ na ginagawî
dito ng mga harìharìan, ¿ay sino kayâ ang di mangangambá, sino kayâ ang
di sasagìan sa gunitâ ng maiitim na guníguní at madudugông ala-ala?...
"Ah!... Pag ganyán nang ganyán, kapag di napútol ang mga ganyang
gawâ, kapag ang mga nasaitaas ay di susugpuin ang kanilá ding
kasagwâan, kapag ang mga daing, hibik at sigaw ng nanga saibabâ
ay di didinggín... oh! ¿sino ang makapagsasabi, kapág nagkagayón
ná?.... ¡Maaárì na ang Bayang iyan na ulirán sa pagtitiis, ay di
makabatá sa anták ng sugat!!... ¡Maaárì na ang Bayang iyan ay mabúlag
sa laot ng kanyang pagkaamis!!... ¡Maaárì na siya'y makalimot sa
sarili, makalimot sa Diyos, makalimot na siya'y mahinà!... ¡¡Maaarì
na ang mabangís niyang dugô ay mágising at... kumulô!! ¡Maaárìng
sumipót diyan ang mga Bonifacio, ang mga Elias, ang mga Simoun,
ang mga Matanglawin, ang mga Kabisang Tales!!...
"Oh! Kapag nagkátaón!!...
"Pagkasaklapsakláp na dilidilihin!...
"Oh huwag! huwag, makatwirang Langit! huwag tulutang mangyari ang
gayong pagkapaitpait na bágay!!"...
Ganitó ang mga paghahakang sunod-sunod na sumagì sa pag-iisip ni
Elena--mga paghahakang kaipala'y dulot sa kanya ng tangang aklát
na kinababasahan sa likod ng mga salitáng: "Noli me Tángere at El
Filibusterismo."