ka inoa o keia ko, pela no kekahi wahine i hanau mai i kana keiki, a
lawe ia ka iewe o ua keiki la a pili malalo o kekahi puhala. O ka inoa
mua nae o keia ko i kapaia ai he Puhala; a no ka ailolo ana o ua wahine
la, ua kapaia ua ko la, he Malolo. O ke ano o keia ko, he uaua; pela ka
oleloia mai e ka poe ike. Aole nae au i ike i keia ko. O kekahi mea i
oleloia mai ai, he ko ailolo ka keia na ka poe kapili manu ke loaa ka
manu mua.
Ko Umikumamalua: He ko Aweoweo keia; ua loaa keia ko ma ke kaua ana o
Kamehameha me Kiwalao ma Mokuaweoaweo. No ka nui o na kanaka, a me ka
nui o ka make, ua pololi lakou i ka ai, a me ka make hoi i ka wai; aka,
i ka hele ana aku o Pohina me ka pu-a ko, ninau mai o Kiwalao: “Heaha
ka inoa o keia ko?” Hai mai o Pohina: “He Ohia ka inoa o keia ko.”
Olelo mai o Kiwalao: “E aho e kapaia ka inoa o keia ko he Aweoweo,” oia
iho la ka mea i kapaia ai ka inoa o keia ko Aweoweo. O ko ia nei ano,
he onionio no, ua like no me na ko i haiia ae nei. Oia iho la na
wehewehe ana o keia mau ko i loaa ia’u.
NO KE KANU ANA.
O ke kanu ana o keia mau ko, aole i like me ko keia manawa a kakou e
ike nei; he okoa loa no ka kanu ana. O ka oo oia wa, he puhala kekahi;
ua kii ia keia oo i Kahalaoaka i kahi nui o ka uluhala. O kekahi oo e
kii ia ai, he aalii; ua kii ia keia oo ma Kahikinui i kahi nui o ke
aalii; a he nui aku no na oo. I ka loaa ana o keia mau oo, hoi kalai. O
ke koi oia wa, he koi pohaku no, ua like no me na wehewehe ae nei mamua
a kakou i lohe ai.
Aia i ka wa e lawe mua ia ai keia mau ko e kanu, eliia ka lua, aole nae
i like me keia wa. Oia wa e kanu ai he palepale wale ae no i kahi au e
makemake ai e kanu, a hou aku no ke ko, pela ke kanu i ikeia iloko oia
wa. Malia paha he kanu okoa ae no hoi kekahi; o ke kanu ae nei no ia i
loaa ia’u; he nui aku no paha na mea i koe, na oukou no nae ia e imi
aku.
January 31, 1872.
D. K. Kamakea.
MOOLELO NO KA OHE.
O ka ohe, oia kekahi o na laau maikai o Hawaii nei, aole nae i like
kona ano me na laau a kakou i ike iho nei, i ko lakou mau moolelo
mamua; aole no hoi i like me kekahi mau laau e ae; aka, o kona ano he
loloa, a he paukuku no hoi a he hakahaka oloko, a o kona lau, he liilii
loloa, like me ka lau o ka ohe Kahiki a kakou e ike nei; aole nae he
ulu wale mai o keia laau ma na wahi a pau; e like me na laau e ae ka
ulu wale mai; aia wale no ma ke kanu ia aku e na kanaka; aka, e ninau
iho paha auanei kekahi o oukou, me ka olelo ana: “Nohea la i loaa mai
ai ka ohe, aia kanaka e kanu aku ai?” nolaila, i mau kumu e maopopo ai
ia kakou, kahi i loaa mai ai o ka ohe, e me kana mau hana.
MANAO MUA: KAHI I LOAA MAI AI KA OHE.
Ua olelo ia, mai a Hina mai i loaa ai ka ohe, no Kahiki mai. O ka oi
nae o ka ohe ia wa, aia ka mawaho. Elua nae keia mau laau ana i lawe
mai ai; oia hoi ka ohe, a me ke ahuawa, a ua kanu ia keia mau laau ma
ka puka o ka hale. A no ka ike ana o Maui, ka moopuna a Hina, i ka ulu
o keia mau laau ma ka puka o ko lakou hale, kii aku la ia a uhuki ae la
i keia mau laau; aole nae i hemo, mokumoku e kona lima i ka ohe; a ike
kona kupunawahine i ka mokumoku o kona lima i ka ohe, hoihoi ae la ka o
ua o Hina i ka oi o ka ohe maloko, a oia ka kakou e ike nei i ka ohe i
keia manawa; aia ka oi maloko, nolaila, ua maopopo ia kakou, mai a Hina
i loaa mai ai ka ohe ma Hawaii nei.
MANAO ALUA: NA HANA A KA OHE.
Hana mua. He makoi lawaia ia ka ohe. Oia kekahi mea, e loaa ai ka ia i
na kanaka o Hawaii nei, ma ka hoopaa ia ana o ke aho, ma ka welau o ka
ohe, me ka hoopaa i ka makau ma ka piko o ke kaula, a ua kapa ia o ua
ohe nei, he makoi lawaia ia.
Hana Alua: He aho hale. Oia kekahi hana a ka ohe, aia i ka wa kahiko,
ua kii ia na ohe liilii kupono ke hana ia i aho hale, a oia kekahi hana
a ka ohe.
Hana Akolu: He pahi ka ohe na ko Hawaii nei i ka wa kahiko. Aia nae ka
wa e lilo ai ka ohe i pahi, aia i ka wa e nahaha ai, oia ka wa oi o ka
ohe. O kekahi hana, he mea kapala kapa ia na na wahine kuku kapa i ka
wa kahiko, a hiki no i keia wa, aia i ka wawahi ia, a apanapana maikai
e like me ka manao o ka loea kuku kapa, oia kekahi hana a ka ohe.
Hana Aha: Ma kona mau puna. Aia ma kona puna ua hana ia i huawai, aia
nae, o ka ohe nunui ke kupono ke hana ia, oia kekahi hana a ka ohe.
Hana Elima: Ma kona lau. Aia ma kona lau he mea anai komo ia, i mea e
maikai ai ke komo, pela no hoi ka ipupaka, a me ka ipulaau, oia iho la
na hana a ka ohe.
Eia kekahi o ka manao; no na ulu ohe kaulana. Aia ma Kuikuilaumania, i
Hawaii, kekahi ulu ohe kaulana, e kokoke ana i ka wili ko o Kaupakuea,
ma Hilo. Ka mea i kaulana ai oia ulu ohe, aia malaila na ohe maikai,
nunui, a malaila no hoi ka ohe e kii ia ai i mea oki no ka omaka o na
keiki o Hawaii, nolaila, kapa hou ia kekahi inoa oia ulu ohe, o
Homaikaohe.
Eia ka lua o na ulu ohe kaulana, aia no ma Hilo i Hawaii, o Halai ka
inoa oia ulu ohe kaulana. Ka mea i kaulana ai oia ulu ohe, no ka nui o
ka ohe, a malaila e kii ia ai na ohe hiaku, a na kanaka o Hawaii; oia
iho la na ulu ohe kaulana o Hawaii a’u i lohe ai; he mau ulu ohe
kaulana hou aku no paha koe, na oukou nae hoi ia e hoike ae.
Ko Maui nei hoi, aia ma Koolau, i Maui Hikina, o Pohakea ka inoa oia
ulu ohe, o Hinai kekahi inoa ona, he wahi kahi olona ia nae ia e na
kanaka i keia manawa, aka, o ka moolelo i kaulana ai oia ulu ohe, aole
i maopopo i’au, oia iho la ko Maui nei ulu ohe kaulana a’u i lohe ai.
Ma Oahu hoi, aole ulu ohe kaulana malaila.
Ko Kauai hoi, ua like no me ko Oahu, aole ulu ohe kaulana malaila.
Nolaila, ua maopopo ae la ia kakou, kahi i loaa mai ai o ka ohe, oia
hoi, mai a Hina mai, kahi i loaa ai, ame kana mau hana, ame na wahi ulu
ohe kaulana i hai ia iho nei, oia iho la kahi mea i loaa i’au no ka
moolelo o ka ohe.
Timothy Lililea.
NO KA NIU.
O ka niu, aole ia he laau kamaaina no Hawaii nei mai kinohi mai, no ka
mea, aole he kanaka nana i hoike mai, aole hoi he moolelo e hoike ana i
ka oiaio he laau kahiko ia mai ka hoomaka ana mai o keia mau mokupuni.
A no ka nele ia mau hoike, nolaila ua manao kekahi poe no Kahiki mai ka
niu.
Elua manao no ke kumu i hiki mai ai ka niu i Hawaii nei. 1. I lawe ia
mai e ke kai. 2. I laweia mai e Apua ame kona kaikuaana me
Aukelenuiaiku, a penei ka wehewehe ana.
I ka wa e ulu ana ka niu i Kahiki ua hele a kokoke iloko o ke kai; i ka
hua ana a maloo ka hua, helelei no i loko o ke kai, a na ke kai no i
lawe i na hua i haule iho ma kela wahi keia wahi, a lawe loa ia mai
kekahi hua i Hawaii nei. I ka pae ana ma kahakai a komo iloko o ke one
a hiki i ka wa i ulu ai a hua a ai ia ka io e kanaka, a na lakou i
hoolaha ae ma na wahi a pau mai Hawaii a Kauai, a hiki i keia la. Oia
moolelo ia no ka niu.
Eia ka lua. O ka lawe ia ana mai e ke kanaka. Ua manao na Apua ma no i
kii i ka niu i Kahiki a lawe mai i Hawaii nei, nokamea, he mau keiki
laua no Kahiki a holo mai i Hawaii nei, aole nae i hoomaopopoia ko laua
wahi i pae ai o Hawaii nei i kinohi. Ua manao ia nae ua pae mua laua i
Puna, no ka loaa ana o kekahi inoa ma Puna elike me ka inoa o Apua, oia
inoa no a hiki i keia wa, oia ka mea i manao ia ai ua pae mua laua
ilaila.
Mailaila mai laua a pae i Lanai, ma ka aoao hikina o ka pali o Kaholo.
O ka inoa i keia wa o Kaneapua ma ka inoa no o Apua i kapa ia ai. Ma ia
holo ana mai nae a laua aole laua i lawe mai i na mea kanu no ka manao
ua ulu na mea apau o Kahiki ianei. A no ka nui o ko laua pilikia
pololi, nolaila, o ko laua hoi hou no ia i Kahiki i ka ai. I ko laua
hiki ana i Kahiki, aole i pae na waa i ka aina, no ka nui o ke kai koo.
I ka holo ana, o Apua, oia no mamua maluna o ka manu o ka waa nana e
nana i ka pono o ka holo ana. I ka holo ana, ua hoopiha ia na waa i ke
akoakoa i mea e hoopunipuni ai. Ia lakou e lana ana, ike maila o
Kaulaku i na waa, manao maila he mau waa kuai ai, nolaila manao maila
ia aole e hiki ke pae iuka no ka nui o ke kai, nolaila, hoikeike maila
o Kaulaku i ka maia, ike akula o Apua a kulou ihola ke poo ilalo, i aku
i kanaka: “E hoikeike aku i ka puna”; hoike akula lakou he puna
wanawana ulaula e like me he ili maia la o waho me ka i ana aku o Apua:
“E hai aku oukou he maia ia; ua ulu, ua kupu, ua lau, ua hua, aia no i
Hawaii na hua.” A lohe aku la o Kaulaku i aku la oia i kanaka: “E, ke i
maila lakou la he maia ua loaa no ka ia lakou aia no i Hawaii.” Ia
manawa kiloi ia maila o ka hua, o ke kumu, o ka lau, o keiki; pau maila
ia lakou nei, e ia nae ua pau lakou nei i ka pololi ia wa.
Hoike hou ia mai no ke kalo; hana no lakou nei e like me ka hana mua,
ua ulu, ua kupu, ua lau, ua hua, aia no i Hawaii na hua, o ka lakou la
hana no ke kiloi iloko o ke kai pau no ia lakou nei i ka ohi. Pela no
ka hana ana a pau na mea ia lakou nei i ka ohi ia mai; o kumu, o ka lau
kau iluna o na waa. Mahope, lawe ia mai ana kekahi kumu laau loihi a ku
ana i ke one, o ke kumu o ka lau. O ka inoa oia laau i Hawaii nei he
halapepe. A ike aku la o Apua, kena ae la ia i kanaka e kukulu i kekahi
kumu laau nui me na lala no e like me ka niu, iluna o na waa. I aku la
lakou nei he niu ia, ua kupu, ua ulu, ua lau, ua hua aia no i Hawaii.
No ka lakou nei olelo ana aku pela, ke kiloi ia maila no ia a loaa aku
la ia lakou nei, kau mai la iluna o na waa. O ka hua o ka lakou nei
laau o ka hoopunipuni ana, he puna; ua hana ia a me he hua niu ’la.
Hele a piha na waa i na mea ai, o kumu o ka lau, ku mai i Hawaii nei.
I ka hoi ana mai pae no i Puna; ilaila kahi i hoolei ia ai na mea a
pau. A kanu ia ka niu ilaila ma Kahaualea nae a me Kalapana kahi i
hooulu ia ’i ka niu o Hawaii nei, a mai laila ae hoolaha ia ma na wahi
apau o Hawaii nei. Oia na kumu i manao ia ’i pela, i hiki mai ai ka niu
i Hawaii nei. Oia hoi ka lawe ana mai a ke kai, a me Apua laua o
Aukelenuiaiku.
Pau ia. E imi kakou i ka waiwai o ke kumu o ka niu, ka hua, ka pulu, ka
iwi, ka io, ka lau, a me ka niau.
1. Ka waiwai o ke kino o ka Niu i ka wa kahiko. Ua hana ia ke kino o ka
niu i pahu hula i ka wa kahiko, ua olelo ia he keu ia o ka pahu kani. I
ka hana ana, ua kalai ia no a maikai loa. O ke pani i hana ia’i ma na
poo, he ili kala, a me ka ili mano; ua hana ia no a maikai loa.
Eia kekahi. O ka hana ia ana i laau hale. O ia laau no ka laau hale o
na ’lii i ka wa kahiko, a paa na hale nui o na kanaka a me na ’lii, oia
no ka pani puka kikiki, he mea pou puka pa holoholona, he mea pahu
papale na ka wahine, a hiki mai no i keia wa, he pahu kui noni, kui
hili, kui kope a pela aku.
O ke ano o keia laau he nunui, he loloa, he pokopoko no hoi kekahi. O
kona mau lala aole i like me ko kekahi mau laau e ae e ulu nei. O ka
ulu ana o na lala he ulu pupupu no i kahi hookahi, o kona lau he
manamana; o kahi e puka ae ai o ka hua, mai loko ae no o ke kino a puka
ae ma na poaeae o na lala. O ka hua, aole i ike ia i ka wa e puka ae
ai, ua paa i ka wahi ia, aia a nahae ae ka wahi, alaila, ike ia aku na
pua. A pau na pua i ka helelei, alaila ike ia aku na hua i ka oloolo
mai. O kona io he ono loa.
Ke ano o ka hua. Ke ano o ka hua he hua poepoe. Aole nae i poepoe elike
me ke uliuliu ka poepoe, aka, he kihikihi o waho, he omuomuo aku o
lalo. Oia kona ano. O ka io aia iloko, aia a ihi ia ka pulu, a wahi ia
ae ka iwi, alaila loaa ka io ua keokeo me he hau la no ke kuahiwi. A
maloko o laila he loko wai. Ekolu ona maka; elua maka ike ole, hookahi
maka e puka ai ka wai.
2. E imi i ka waiwai o ka pulu. Ua hana ia ka pulu i kaula. Elua ano o
ke kaula i hana ia ia wa; he kaula hili palaha, he kaula hilo maoli. O
ke kaula hili palaha, ua hana ia i lanalana waa, i kaula pahee a me
kekahi hana e ae no e pili ana no ia kaula. Ina e kuai ia, ua loaa no
ke kala, oia hoi he kanaha anana, elima kala.
O ke kaula hilo maoli ia. O kona waiwai he koko, he aho lawaia. He nui
na ano koko e hana ia ai na na ’lii i ka wa kahiko, a pela aku, aka,
ina e makemake ia ke koko e kuai i ke kala, ua loaa elua, ekolu, eha
kala no ke koko aha; waiwai no! O kekahi, ua hanaia i mea hehi wawae ma
ka puka o na hale laau o na haole i keia wa. Oia ka waiwai no ka pulu.
3. Ka waiwai o ka iwi. Eia ka waiwai o ka iwi. He umeke, he ipukai, apu
awa, puniu hula, komo lima, poho paka, he puna, he poho kui palu, he
kiaha wai.
4. Ka waiwai o ka io. Eia ka waiwai o ka io. He mea ono ka io o ka niu,
ke wawahi ia i piha ke poi nui, kanana a maikai me he waiu la ke ano; a
kalua ka uala a moa, alaila, lomi pu me ka niu a wali, i ka ai ana aku,
aole o kana mai o ka ono, a kapa ia kona inoa, he poi palau. O kekahi,
he hui ia me ke kalo maka, kalua i ka imu a moa me ka wahi ia a paa loa
i ole e kahe iloko o ka imu. I ka ai ana aku ua like me ka puaa hoolua
ka ono. Ua kapa ia kona inoa he kulolo.
5. Ka waiwai o ka lau. I kinohi i ka wa naaupo o Hawaii nei, ua hana ia
ka lau o ke niu i moena, i pa-u, i papale, i peahi, i eke lawaia, i mea
lanai hale, a he mea kukulu hale. Ua olelo ia me ka lau niu i lele ai
kekahi kanaka mai luna aku o ke kumu niu a haule iloko o ke kai.
6. No ka aila. He aila kekahi waiwai o ka niu. Penei ka hana ana. I ka
manawa opiopio o ka niu oia ka wa kupono e hana ai i ka aila. I ka hana
ana halihali aku ke kanaka i ka pahu a kukulu ma ke kumu, malalo pono o
kahi e kau ana o ka hua o ka niu, alaila kii aku o ka hua opiopio, ooki
ae i ka muo, alaila kulu aku ka wai a loko o ka pahu, a pau ia, lawe
hou aku ana ma ia kumu aku ana, pela no e hana mau ai a piha ka pahu,
alaila hoihoi i ka hale e hana ai a lilo i aila. I ka puhi ana ua like
me ka aila o ke kohola ka aa maikai. He hamo lauoho kekahi hana.
7. Ka waiwai o ka niau. Ua hana ia ka niau ma Hawaii nei i ka wa kahiko
a maikai loa, he mea manai kukui, he mea niau kahili i haku ia me ka
hulu moa, palahu, a me ka hulu manu e ae no na ’lii. Ua hana ia nohoi i
mea kahili lepo no luna o na moku, a me loko no hoi o na hale moe o
kanaka. He mea hula puili no ka wa kahiko. Ua hana ia no hoi i mea
pahele aama.
O ia ka moolelo e pili ana i na mea a pau o ka niu, i imi ia me ka
luhi.
[Kauwenaole.]
O ka niu, oia no kekahi laau loihi e ku nei makai o Lahaina. O ke kumu
i loaa mai ai ka niu, ua lawe ia mai e kekahi kanaka iwi loihi, o Kane
ka inoa. No kukulu o Kahiki mai oia, a nana no i lawe mai.
Penei ke ano o ka lawe ana mai o Kane i ka niu. I ka wa mamua he pokole
ua like me ka iwilei hookahi. I ka wa i kanu ia’i ua nui ka hana ana.
Ua hiki no i ke kanaka ke lalau aku me ka lima, me ka pii ole ae iluna.
Eia ka mea kupanaha, i ka wa i ono ai kekahi alii i ka niu, kena aku
oia i kona kahu e pii aku i ka niu. I ka wa i lalau ae ai ka lima, o ka
wa no ia i pii ae ai ka niu a loihi. Haohao ihola ia i ke kumu o ka pii
ana o ka niu, hookokoke aku oia. O ka wa noia e pii hou ae ai a hiki i
ka hanele anana, a hoi ihola oia ilalo hele aku oia a hiki i ka hale o
kona haku. Ninau mai la oia ia ianei: “Pehea aku nei ka hoi ka niu?”
“Aole i loaa he uuku wale no hoi, i pii ae ko’u hana, o ka pakela loihi
aku ia.” Ninau mai ke alii: “Aole ka paha i halawai oe me Kane, ka mea
nana ka niu?” Hoole aku oia. I maila oia, “O ia no ke kumu nui o ko
nele ana.” A he mea kaulana no ia i ka waha o na keiki oia wa, ua pane
ae lakou penei: “Aole e loaa na niu a Kane ia oe.” A pela iho la ke ano
eepa o keia laau he niu.
Eia na mea waiwai o keia laau o ka niu. He ono loa kona hua, ua hana
koele palau ia, a kulolo paha, a i ole ia he haupia. Pela ka hana ana o
ka poe kahiko, he kapu nae, na ke kane wale no e ai. Ua kau ia no
kekahi niu maluna o ka heiau i mea e maliu mai ai ke ’kua.
O kekahi waiwai ua hana ia kona iwi i umeke ai na na ’lii, a he apuawa
kekahi. O ia iho la ka waiwai nui o keia laau. Aole no wau i makaukau
no keia kumu manao. He nui no ka paakiki o ka imi ana i ke kumu o ka
loaa ana mai, a o ka’u wahi mea no ia i loaa. Ina ua lohe kekahi poe,
ua pono no ke hai ae imua o ke akea.
Sema.
NO KA E-A MAIA A KAHUOI, A ME NA WAHI PANA.
O ke ano o keia e-a maia, he e-a maia nui no, o kona loa, ua ano like
no me ka laula, he huinaha like nae kona ano; aka, ina makemake ke
kanaka e hele e makaikai, e hele me kekahi kamaaina. Aole no e puni
ana, no ka mea, he huhewa ka hele ana, hookahi wale no mea e puni ai ia
oe e ka malihini kela e-a maia, o ko hoailona i mau hoailona nau, o ka
nui nae o na hoailona au e makemake ai e hoailona, i eha hoailona,
alaila, hele oe e ka mea e makemake ana e makaikai, a ma kekahi aoao
mai, alaila, hoomaka oe e hele mai, i kou hele ana, mai alawa kou maka
ma-o a ma-o, e pono hele no imua, alaila, e puni ana ia oe, oia iho la
ke ano o keia e-a maia, he puni ole i ka mea hookuli ke a’oa’o ia.
Ka mea nana keia e-a maia. O ka mea nana keia e-a maia, na ka mea no i
hai ia ae nei maluna, oia hoi o Kahuoi. O kahi i hele mai ai o keia
kanaka, mai Hawaii mai no ia, a no ka nui o ke paonioni o Kahuoi me
kona mau makua, oia hoi o Kauahua laua me Heana. O Kauahua ka makuakane
o Heana ka makuahine; ke kumu o keia paonioni ona me kona mau makua no
ka molowa o keia keiki i ka mahiai, ua a’o mau aku ka makuakane i keiki
e hele i ka mahiai, aole nae he maliu mai o ke keiki i ka ka makua ao
aku, nolaila, kupu ka manao iloko o ka makuakane, a kipaku i kana
keiki, a i ka hele ana o keia keiki, hiki oia ma ka aekai ike oia i
kekahi waa e holo ana. Ninau aku ia i ke kanaka oluna o ua waa nei: “He
waa e holo ana i hea?” Hai mai o Kilua: “He waa e holo ana i Maui.”
Olelo aku o Kahuoi: “E aho la hoi owau kekahi e holo pu me oukou?” Ae
mai no ua kanaka nei; i ko lakou hoomaka ana mai e holo, a kaalo ana ka
waa o laua nei ma ka lae kiu ulua, o Alau ka inoa oia wahi moku, a i ko
lakou hiki ana malaila, ninau aku o Kahuoi ia Kilua: “E, ihea ka ihu o
ka waa?” Hai mai o Kilua: “I Hamoa ka ihu o ka waa,” nee aku la o
Kahuoi a ma Kainaliu, lilo aku la ka hoe ia Kilua. Ia lakou nei nae e
hoe ana, ku ana keia nalu mahope o lakou; olelo aku la o Kahuoi ia
Kilua: “E Kilua e, i ke poi ka waa;” o ka pae mai la noia o ka waa o
lakou nei, a kau ana i kela awa i hai ia ae nei maluna. O ko Kahuoi
hele aku la noia a noho ma Keakamanu no ka lawa kupono ole o ka ai ia
ia, hoomaka keia e hele hiki i kona wahi i makemake ai e noho, noho
keia mauka pono o Waiohonu, i ko ianei noho ana malaila, kupu mai la ka
manao iloko ona e kanu i maia nana, no kona ike ana iho i ka maia e ulu
ana, oia iho la keia e-a mai a kakou i lohe iho nei.
I ko ianei kanu ana, lohe oia i ka leo o kekahi manu, he paio ka inoa,
e i mai ana: “He wahi maikai kena ke kanu oe, alaila, e kaulana ana
kena e-a maia au.” I ka wa olelo paha ia o ka manu. I ko ianei kanu ana
a ulu, a ike keia i ke ano ulu maikai o ka e-a maia a ia nei, o ko ia
nei kukulu iho la noia i hale nona, he hale laumaia no ka hale ana i
ako ai, kanu keia i ke ko, ke kalo, ia mea aku ia mea aku.
KA HUA ANA O KA MAIA KA MEA NANA I AI E MAMUA.
I ko ia nei nana i ka e-a maia a ia nei, ike aku la keia i ka palaku o
ka maia a ianei ame na mea kanu no a pau, ke ko, ua moe a ua ala mai, i
ko ianei makaikai ana mao a maanei, ike aku la keia i kekahi kanaka e
uhaki ana i ka maia a ianei, o ko ianei pane aku la no ia:
“O Kinikuapuu ka ka mea nana i ai ka e-a maia a Kahuoi.” Pane mai o
Kinikuapuu: “Na’u la hoi i ai kau e-a maia, ka hikina a ka la pumehana
ai o Ieiea o Poopalu o na lawaia o Makalii.” O ka ai wale no ka
Kinikuapuu i ka maia, na keia mau kanaka ka maona ana, no ka mea o keia
mau kanaka, he mau kupua no laua, oia hoi na lawaia ae nei a Makalii. O
keia kanaka o Kinikuapuu, no Kauai mai no ia, ua hele mai oia me keia
mau lawaia a pae ma Oahu, a mai Oahu mai, a pae ma Maui nei ma Kaupo
nae kona pae ana. I kona hoomaka ana e hele mai Kaupo aku, hiki ma keia
wahi i haiia ae nei maluna. I ka wa a laua nei e noho ana, noho aikane
iho la laua nei me ka oluolu o ka noho ana, ua nui ka ai, ka maia no
hoi.
NO KA WI ANA O KAI.
Aia makai o Waiohonu, kokoke ma Hana, ma Maui nei, ua nui loa ka wi, a
ua pilikia na keiki, na kane, a me na wahine, ua hiki loa aku keia wi a
hiki ma kahi o ke konohiki e noho ana, a ua nui ka pilikia o ke
konohiki no ka nui o ka wi, a mahope mai, kupu ka manao iloko o kekahi
wahine kane make e hele i ka imi ai na lakou. Pane aku keia wahine i na
makuahonowai ona, oia hoi na makua o ke kane: “E hele au i ka imi aweu
na kakou, e hoomakaukau olua i mau wahi wahie. E kali nae olua ia’u a i
po keia la ia’u, alaila manao ae olua, ua make au.” O ko ia nei hele
aku la noia e huli aweu na lakou nei. Pii keia ma kahawai, i ko ia nei
pii ana aole loaa iki ia ia nei kau wahi ai, ua pau no i ka poe pii
mua. O ko ia nei pii wale aku la no ia a hiki wale i ka laau loloa,
loaa ia ia nei ke aweu, aole i hiki loa aku ka poe imi ai i uka loa, o
ko ia nei uhuki iho la no ia a ku ka paila, hana ka haawe, pii hou aku
la no keia, o ko ianei pii aku la noia ma kahawai, ike aku la oia i ke
ko e moe ana a ala mai, a me ka maia ua hele a kapule. O ko ia nei
awiwi aku la no ia me ka manao e uhaki la a ku ka pu-a, alaila la hoi,
lohe ana o Kahuoi i ka uina o ke ko a me ka halulu o ke kumu o ka maia
i ke pahu ilalo, hoomaka mai la o Kahuoi e hele mai e hakilo, a ike oia
i keia wahine maikai. I ka ike ana o ua wahine nei i keia kanaka, ia
manawa kupu mai la ka manao makau iloko o ua wahine nei, a pane aku la
i ua kanaka nei: “Ina nau keia e-a maia, a me keia ko, alaila, ke mihi
aku nei au i kuu hewa imua ou.” Pane mai la o Kahuoi me ka olelo mai:
“He hewa auanei kahi oia i ka mea ai, o ka make ai paha ia la ke imi
’la i kahi e loaa ai o ka ai.” A no ke ano oluolu o ua kanaka nei, pane
aku ua wahine nei: “He wahine no nae paha kau?” Pane mai kela: “Aole
a’u wahine, i hele hookahi mai au mai ko’u aina mai, no ka uluhua o
ko’u mau makua i kuu mahiai ole, nolaila, kipaku ia mai au a loaa ko’u
wahi e noho ai oia keia, a launa iho la me oe.” Olelo aku ua wahine
nei: “E aho hoi ha i kane oe na’u i wahine au nau, nokamea, o ka’u kane
ua make iho nei iloko o keia mau pule aku nei i hala.” Noho iho la laua
nei he kane a he wahine.
KA HANAU ANA O KA LAUA MAU KEIKI.
Ia laua nei e noho pu ana, hanau mai la na laua nei he keiki, a kapaia
ka inoa o ua keiki nei o Awahua, he keiki kane, a mahope mai no ona,
hanau mai he kaikamahine kapaia ka inoa o ua kaikamahine nei o ka Ae-a.
Ka inoa o keia mau keiki mamuli wale no o ke kapaia ana o ka inoa o ko
laua makuakane, aole ma ka inoa o ka makuahine. Ia lakou nei e noho ana
ilaila nunui ae la ua mau keiki nei. Hoomaka na makua e hele i ka
mahiai, a hoomaka no hoi na keiki e hele i ka eli auwai; i ko laua nei
eli ana i auwai, noha e ka auwai a ke kaikuahine, o ka lilo mai la noia
o ke kaikuahine, me ka ike ole mai o ke kaikunane. I ke kaikunane nae e
nanea ana i ka eli i kana auwai, i alawa ae ka hana, aole ke
kaikuahine, o ka hoomaka mai la no ia o ke kaikunane e huli me ka manao
e loaa koke mai la. Ike mai la ke kaikunane i ke kaikuahine i
Paliakoae, o ka wa noia o ke kaikunane i alualu mai ai mahope ona; hiki
ke kaikunane i Paliakoae hiki ke kaikuahine i Waiailio, a pela laua i
hele alualu wale mai ai a hiki wale i ka lilo loa ana o ke kaikuahine i
ka moana. Ia manawa, e kiloi ae ana ke kaikuahine i ka lei palaoa a kau
ma kahakai, o ka inoa oia wahi o Waioaoaku, oia mau no a hiki wale i
keia wa. Hoomaka hoi ke kaikunane e lilo mai, ike e oia i ka lei palaoa
o ke kaikuahine e kau ana, o ke kiloi aku la no ia i ka malo Puakai, a
waiho pu me ka lei palaoa o ke kaikuahine; o ko laua nei lilo mai la no
ia a pae ke kaikuahine ma Honuaula i Maui nei; o ke kaikunane hoi, pae
ma Puuloa, a male ke kaikunane ia Halawa, o ke kaikuahine hoi, mare ia
Kahimanini ma Maui nei no.
KA HAOHAO ANA O NA MAKUA.
A ia i ka wa o na makua e nana ana i ka laua hana, oia ka mahiai, haupu
ka makuakane o olelo aku i ka wahine: “E hele aku oe e nana i na keiki
a kaua.” I ka hele ana o ka wahine a kahea aku, aole o laua nei pane
iki mai. Huli iho la kela mao a maanei o ka e-a maia, aole nae he loaa
iki. O ka wa no ia o ka makuahine i uwe kaukau aku ai i ka nalowale
honua ana o ka laua mau keiki. A haku aku la oia i kekahi mele, penei:
Aloha ka wai alelo nui o ka aina,
Hu-ai ka paena a ka wai i Kuikuikee
Iho mahele lua ka wai i ke alo o ka pali,
Ke ku-i kea ka wai i Kauamanu, a pela aku.
A pau ko ia nei uwe ana no ka ia nei mau keiki, lohe mai la o Kahuoi a
olelo mai: “He aha keia au e uwe helu nei?” Pane aku ka wahine: “He aha
mai ka hoi kau, o na keiki a kaua ua lilo i ka wai.” Pane mai ke kane:
“Mai manao oe ia mea, ua lilo aku la no i na kupuna;” kapaia nae ka
inoa o na auwai a laua nei i eli ai o Waiohonu, oia ka inoa o ka auwai
o ke kaikunane, o Kahawaikukae hoi oia ka inoa o ka auwai a ke
kaikuahine.
He nui aku no nae; oia iho la nae ke ano o keia e-a maia ame na mea
pana. Aia ma ka aoao hikina o ua e-a maia nei, he pohaku nui, ua kapaia
ka inoa o ua pohaku nei o Pohakuhaele. O ke kuleana o ka mea i kapaia
ai o ka inoa o keia pohaku mamuli no o ke kaihele mau ia ana o ka mea a
kakou i lohe mau iho nei, oia na Piikea i lawe mai mai Hawaii mai a
waiho ia malaila, a hiki i keia manawa ma ka akau ponoi o ka e-a maia,
na ko Piimaiwaa a hiki no i keia manawa, he nui aku no nae na wahi i
laha ai keia e-a maia; ua laha kekahi ma Hawaii, aole nae i loaa ia’u
kona wehewehe ana. Ma Oahu kekahi, ma Kauai no hoi kekahi, oia ka e-a
maia piipii a Kaualehu, o na wehewehe ana nae a keia poe, aole i loaa
ia’u. Ma ka’u e-a maia no i ike oia no ka mea i haiia mai e ka poe
kahiko; aole hoi oia wale no, ua manao ia ua loaa mai keia maia mai
Ahuimaiaapakanaloa mai, mai Kahiki mai oia na kaikunane o Pele, malaila
mai paha i loaa mai ai keia maia a Kahuoi, a i ole ia nana iho no paha.
D. K. Kanakea.
NO KE KOI PAHOA.
O ke koi pahoa, he pohaku keia i hana ia i koi; oia ke koi o ka manawa
kahiko o ke au i hala aku nei o ka wa o na kupuna o kakou, me ka noiau
ame ka hana malie loa ka mea e pono ai keia koi ke hana, ina he hana
ia, e anaanai me kekahi mea e ae a palahalaha, a o mua o ka maka o ua
koi ’la; e hoa iho o mua e like me ka hana ia ana o ke koikahi a ka
haole.
NO KA LAAU E PAA AI UA KOI LA.
O ka laau kekahi mea nui aole ma ke pono laau, e nana i laau kekee ma
kekahi welau e kupono ana i ke koi pahoa, e maihi i ka ili apau o waho,
a koe iho ka iho o loko; alaila kalai a maikai a palahalaha pono e
kupono ana i ka pohaku me ka hoohalike aku o ka hana ana o ua laau la
me ke kii o ke koi. Ina e like ana alaila ua kupono ka laau me ka
pohaku.
NO KE KAULA E PAA AI.
O na kaula a’u e hai aku ai, elua ano kaula i hilo ia, he olona me ka
aha, oia hoi ka puluniu. He olona wale no i hilo. O ka loa o keia mau
kaula ma kahi o ka elua anana ka loihi ame kekahi o keia mau kaula e
hauhoa ai a paa. O ka nui aole i loaa, aka ma kahi mea i loaa ia’u ka’u
e hai aku ai.
G. H. D. Kalua.
MOOLELO NO KA AWA.
He laau nui keia ma Hawaii nei ame na aina e ae no paha, o kona ano he
nui olalo a he mau lala maluna, he punapuna no hoi e like me ke ko, a
he lau nunui a he lau lii no hoi kekahi.
KAHI I LOAA MAI AI KA AWA.
Ua olelo ia no Kahiki mai keia laau, na Oilikukaheana i lawe mai he mau
laau lawaia keia nana. I kona holo ana mai a pae ma Kauai, ike oia i ka
wahine maikai o Kamaile, o ka hoowahine iho la no ia, a malama ia ua
mau laau nei e Kamaile, a mahope kiola ia e Kamaile a ku ma Waialeale,
o kekahi hoi haule a loaa ia Moikeha, a lawe ia mai e Moikeha mai Kauai
mai, me kona ike ole i ke ano oia laau, lawe ia mai a kanu ia ma
Halawa, ma Oahu. A ike o Moikeha i ka ulu ana o ua laau nei, holo keia
hai aku i ka mea nana ka laau, oia hoi o Oilikukaheana, hai mai ia he
paholei ka inoa. Noho o Moikeha a ulu ua laau nei a nui, no ka pohihihi
iaia o ka inoa hele oia ia Ewa, oiai e noho kaawale ana o Ewa me
Halawa, aole no hoi e ike wale ia o Halawa, oia ka mea i olelo ia ai:
“Ike ole ia aku Halawa la; Aina i ka mole o Ewa la,” a pela aku.
O ko ia nei hele aku la no ia ia Ewa, o ko Ewa olelo mai la no ia e kii
i ua laau nei. O ko ia nei kii aku la no ia ua kolo ke a-a, ko ianei
huhuki mai la no ia o ke kumu o ka lau, ku ana imua o Ewa, a olelo aku
o Ewa: “E ai mua au i keia laau a i make au, alaila, mai kanu oe aohe
waiwai, aka ina aole au e make, alaila, waiwai kaua.” I ka ai ana a ua
o Ewa, ona iho la ia a po ka la, ala mai la ia a kapa mai la i ka inoa
he awa, mailaila mai ke kapaia ana o keia lau he awa, o ka awa a
Kaumakaeha, ke ’lii. He nui aku no na wahi i olelo ia no kahi i loaa
mai ai ka awa; ua olelo ia he mau manu ka mea nana i lawe mai a kanu ia
ma ka nahelehele o Puna, ma Hawaii. O kekahi, he keiki ponoi no na
Hiilei, o na wahi wehewehe no ia i loaa ia’u no kahi i loaa ai ka awa,
mai na hoa mai.
O KONA WAHI E ULU AI.
Ua olelo ia o kona wahi e ulu ai oia ka aka, oia hoi ka lala, aia a
kakiwi ia a kaomi ia me ka pohaku, a kolo ke a-a, alaila lawe e kanu i
kau wahi e makemake ai, a o kekahi i ka wa e ka ia ai ka awa oia hoi ka
uhuki ana, poke ae no i ka lala a hoolei iho iloko o ka lua o ka puawa
i huhuki ia ae ai, a kanu apaa, a omaka ae, ua kapaia ua omaka he
nihopuaa, alaila lawe e kanu. O ke kanu ana a’u i ike he like me ke
kanu ana o ke ko.
NA INOA O NA AWA.
Papa, makea, mokihana; he keokeo ko lakou mau lala, he nunui ka lau. A
ina e kanu ia ka papa, puka mai he papa ame ka puawa moi, he eleele ka
ili o waho o kona mau lala. He puawa hiwa, na puawa ano nui iho la no
ia i loaa ia’u.
Ka waiwai o ka puawa; oia hoi kahi i ulu mai ai na lala. He nui na
waiwai o keia mea i ka wa kahiko, he mea kuai nui ia e na kanaka, i mea
inu, i mea lapaau mai. Penei e hana ai ina he mea mai, o ka laau ihola
no keia ame ka puaa hiwa, i loaa ka pu-pu o ka awa; e mama a loko o ke
kanoa, a nui a hoka, oia ke kalana ana ae i na oka awa oloko, apau ia
hoo-hee aku iloko o na apu, alaila, pule aku ke kahuna i na aumakua a
pi aku i kekahi awa no lakou, o ka wala aku la no ia, hoonuu mai na
poke puaa ae, hoonoenoe keia i ka po, loaa ka mea e kunewa ai i ke ao.
Pela no hoi ka poe hoonohonoho akua, ina e hoi mai ke akua a noho iluna
kena koke i awa i ai na ke akua; o ka mama iho la no ia o ka awa inu
aku la apau, pela aku ana no, hele ia a ukolekole, nana aku oe makole
launa ole, ka mea hoi i olelo ia:
“Makole! Makole! Akahi hele i kai o Piheka, heaha ka ai e ai ai, he
awa.”
Pela no hoi, ina ua hewa oe i kou akua me kahi huluhulu awa e kala ai i
ka hewa, alaila na ka huhu o ke akua, pela no hoi ina he komo hale aole
e haule kahi huluhulu awa, hele ia a me he kanaka ala i hamo ia owaho o
ka ili i ka poi ka hele a nakakaka, ka ka poe inu awa mea makemake loa
ihola ia, i hele ia a: “Hapala ke ke-a, na ka ele ka ai.”
A o kekahi; ina ua hoohiki kekahi me kekahi aole laua e ike, aia a
makemake laua e ike, me ka puawa alaila ike, ame ke kahi mau mea e ae
no, me kahi huluhulu awa no e pono ai. Eia kekahi, aole e pono e ai e
mamua o ka wa e inu ai i ka awa, o ona ole ka oia, a pau ka awa i ka
inu alaila ai ka ai, alaila ona.
O ka puawa nohoi kekahi mea waiwai e kuai ia nei ma ko kakou aupuni
nei. Nana aku oe o ka oiliili mau no ia o na wahi hapaha, i kela ahiahi
keia ahiahi, i loaa ka mea hoomoemoe o ka po.
KA WAIWAI O KA LAU.
O ka lau he palahalaha nunui, ane like no me kekahi mau laau e ae, eia
ka waiwai o ua lau nei; aia a hiki i ka wa mai, haliilii ia ka lau
malalo alaila moe iho maluna, he ola no i na no o ka mai kupono ia
laau.
NA WAHI PANA NO KEIA LAAU.
Aia ma Kamaile i Kauai, ma Halawa i Oahu, ma Maui nei o na puawa a
Eleio, aole nae au i ike i kahi i ulu ai; ma Hawaii, Puna, ke ole nae
au e kuhihewa, ko Molokai aole i maopopo ia’u. Aia no ia wahi pana ma
Hakipuu, ma Oahu, o Hena ka inoa, aia no malaila he kanoa pohaku, he
apu pohaku, a i ka hele ana o kekahi kanaka, o Kapuna kona inoa, a inu
i ka awa, a i kona hoi ana, ona ia a moe a make loa i ka ona o ka awa,
a i kona make ana malaila, kualapa ihola malaila elua kualapa ua hui ma
kekahi wahi; oia ka na uha, a he puu uuku kahi malaila, a oia ka ke poo
o ua kanaka nei; kapa ia ia wahi o Kapuna, aia ma uka o Hakipuu i Oahu.
Kapaia ai keia wahi o Hena, kahi o ka awa ona.
O kahi mea iho la no ia i loaa ia’u, ame ka ninaninau ana aku i na hoa.
John Mana.
NO KA HANA ANA O KA WAA.
O kekahi oihana keia a na kanaka Hawaii i ka wa kahiko a hiki i keia
manawa. Penei ke ano o ka hana ana: I ka hoomakaukau ana o ke kanaka e
pii e hana waa, hele mua oia i ka puaa, ka ia ula, ka ia ele a me
kekahi mau mea e ae, a lako keia mau mea hoi mai hoomoemoe i ka po, a
ina he maikai, alaila, pii, aka, ina he keakea aole e pii.
I ka pii ana aole e pii pu me kekahi wahine o hewa. Ina e pii pu ka
wahine e naha ana ka waa. I ka pii ana a hiki i kahi e ku ana ke koa
kupono no ke kalai i waa, alaila, ho-a ka imu o na mea i hoolako ia; i
ka a ana o ka imu, kii aku ke kanaka i kekahi o ka mamala o ke koa a
ho-a pu i ka imu; a moa keia mau mea, alaila, kaumaha aku i na aumakua
kalai waa, oia o Kupulupulu, Kumokuhalii, Kuolonowao, Kupepeiaoloa,
Kuhooholopali, Kupaaikee, Kanealuka, a he lehulehu aku no na mea i koe;
alaila, ai iho la ke kanaka i kekahi mau mea a hoolei na ke akua
kekahi, a pau na mea i ka hana ia, hoomaka ke oki.
O ke koi e oki ai i ka wa kahiko he pohaku i anai ia a oi; i hoopaa ia
me kekahi laau; i ke oki ana eli a kaawale ka lepo a waiho ke aa,
alaila, oki. Ua aneane e hala ka pule ina na ke kanaka hookahi e oki a
hina; ina ha nui ka poe nana e oki, alaila, e hina no i na la elua,
aka, i keia manawa, ua loaa mai ke koi hao a ua hikiwawe loa ka hina no
ka oi loa; ua hiki i ke kanaka ikaika ke oki i ka koa i ka hapalua hora
a hina; i ka hina ana kaumaha hou i na aumakua, alaila, hoomaka ka hana
ana a lilo i waa. A pau ka hana, a ane mama, alaila, kauo i kai a loko
o kahi i hoomakaukau ia nona. A hala na malama ekolu a oi aku, alaila,
hoomaikai loa, a kapili i na laau.
Penei e kapili ai: O ka laau e kapili ai he ahakea; eha kupe elua moo,
a eia ka inoa o na maha o ka laau e kalai ai. 1, maha kiapuapu; 2, maha
hoonolunolu; 3, maha oio; 4, maha unu, e like me ka maha o ka waa, pela
no ka maha o ka laau i hana ia ai. O ka mea e paa ai keia mau laau he
kaula aha; a paa i ka hana ia alaila lolo ka puaa, ina maikai ka lolo
ana alaila, he waa paa ia, aka, ina e hewa ka lolo ana, he waa paa ole,
a i ole ia he pilikia no ka mea nona ka waa, apau keia, kii ke ama e
kalai me na iako a me ka wae, ke kuapoi.
Ua kapa ia keia poe i maa ma ia hana, he kahuna kalai waa. O keia
oihana, he oihana eha a he oihana make. Ua hana no au i keia oihana mai
ko’u wa he umikumamalua makahiki, aka, he oihana waiwai no ina e hoomau
kekahi i ka hana malaila; no ka mea, ina eha anana ka loa o kekahi waa
a oi; aole i paa i ke kapili, alaila, e lilo no i $40.00. Ina paa i ke
kapili ua loaa ke $80.00 kekahi a oi aku kekahi.
Koakanu.
I ka hoomakaukau ana o na kahuna kalai waa e pii i ke kuahiwi, hookala
mua i na koi pahoa a oi; noho a po; moe i ka po a loaa ka moe maikai,
alaila pii; ina aole e loaa ka moe maikai aole e hiki ke pii. Eia
kekahi mea nui. I ka pii ana o ua mau kanaka nei a ka nahelehele a lohe
laua i ke kani o ka alala, pau ka manao e pii e kua i ka waa, no ka
mea, ua maopopo akula ia laua ua puha ka waa. Ina aole laua e lohe i ke
kani a ka manu a hiki i kahi o ka waa, olioli loa ua mau kahuna nei.
Eia kekahi pule no ke oki ana i ke kumu ame ka welau: “E kua i uka, e
kua i kai, e kua i o, e kua ia nei, e nana e ka la, i kamana waa; e ike
e ko luna, e ike e ko lalo nei i ke oki ana o ka kakou waa.”
Alaila hoomaka akula ua mau kanaka nei e oki i ka laau a hina ilalo.
Ina he waa lawaia ka waa i manaoia, he pule okoa ana no ko ke oki ana o
ia waa; ina he waa kuai aku me hai, he pule okoa no ko ke oki ana o ia
waa. Ua mahele pono ia ka pule no ke oki ana i ka welau, ke kumu, ke
kalai ana, ke kauo ana, ke kapili ana, a me ka hooholo ana iloko o ke
kai. O ka loaa ole hoi ka hewa.
Kauwenaole.
NO KA MAILE.
O ka maile kekahi o na laau hihi e ulu nei ma Hawaii nei. A ke manao
nei au oia no kekahi o na lau nahele mai Kahiki loa mai, e ulu nui ana
ma ko kakou mau kuahiwi. E ulu pu ana hoi me na laau nui, a liilii, na
laau hihi, a kokolo, e ulu hihi ana ma na wahi uliuli, me na lau onaona
o kanahele, o ka uku waokele, ma na ulu laau o na kuahiwi o kakou nei.
KONA WAHI E ULU NEI.
Ua ulu ka maile ma na kuahiwi, na kualono, na pae puu, na mauna, ma na
kae o na kahawai o uka lilo, na wao, na waokele, na hanahanai pali, a
me na pali hauliuli. Aka, he kakaikahi no hoi ma kau wahi, a ulu nui no
hoi ma kekahi wahi. Aole oia i ulu ma kahi panoa, ma kahi a-a, ma na
kula, a ma na kahakai. Aka, aia wale no mauka lilo ma kahi paa mau i ka
ohu, maloko o na ulu laau waonahele.
KONA ANO.
Elua no ano o ka maile i loaa ia’u, aka, hookahi no onaona, a hookahi
no hoi ala, a me na wahi kaulana o lakou i ulu nui ai: 1. Ka maile
kuhonua. O ka maile ku honua, ua ulu nui no ia ma na wahi apau a’u i
hai ae nei, he maile hihi no ia. Aka, he pono no nae ia’u e hoike ’ku
ia oukou, ma ka mea i ike ia e a’u ma ko’u wahi. Nokamea, ke ui ae nei
au i na hoa, a he okoa ka ia ano maile i kapaia, kuhonua, ma na kuahiwi
o kela wahi keia wahi o ko kakou pae moku nei. He maile lau ane poepoe,
a ane loloa keia, aka, aole nae i loloa wiwi makalii loa, elike me ka
maile laulii, ua ane like paha me ka lau o ka alani. I ka wa opiopio o
ka ulu ana ae, hookahi no kumu, hookahi no lala, ma na ulu laau o ko’u
wahi, he iwilei a oi, a hookahi anana ka loa, oia lala liilii opiopio
maikai, i paa pono i na lau uliuli aala, he pahee oia i ka lima o ke
kanaka ke huki mai, a koe ’ku kona iho.
A ina mai kona ulu ana ae mai kona wa opiopio, aole i loaa iki i ka
lima o ke kanaka, alaila, e nui ana oia olalo; a hihi nui iluna i ka
wekiu o na laau, elike me ke kowali, a me na mea ano like apau, a o na
lala i kupu ae mai kona kino hihi ae, he mau lala maikai no ia e like
me ka mea i hai mua ia ae nei.
Ua ulu nui keia ano maile ma na kuahiwi o Kanoenoe i ka uka o Halelena,
a me ke kumu o na pali o Haupu, mauna Kilohana, o oia pu no kekahi o na
laau hihi o ka nahele o Alakai, i haku ia ma ke mele, ma Kauai:
Mapumapu mai ke ala
Ke onaona oia kuahiwi,
O ka nahele o Alakai
Ia kalehua make noe.
Ua ulu nui nohoi oia ma na pali Koolau, a ma ka iu o Halemano i ka uka
o Kukaniloko, a ma ia uka iuiu waonahele i naue makaikai ai, kekahi mau
iwa o ka uka iu ano nei, i na la i hala ’ku la a ua ike kumaka laua i
ka ulu nui ma ia wao, ia makou ma ke Ehukai.
2. Ka Maile Laulii. O keia ano maile aole oia ulu nui ma kekahi wahi, a
nele loa no hoi ma kauwahi o ko kakou mau kuahiwi nei. He maile hihi no
keia, ua ano okoa oia mai ka maile kuhonua ae, he lau liilii oheohe
keia, he makalii he ano like paha me ka lau o ka wilou, a i ole ia me
ke koa laulii, aole no au i ike pono loa i ke ano o kona ulu ana, ma ka
lohe, ua ulu nui oia ma Koiahi, ma na kuahiwi o Waianae ma Oahu, kapaia
“ka maile laulii o Koiahi.” Ua kaulana nui keia maile ma ka waha o na
kanaka mai Hawaii a Kauai, pela nohoi ua ulu no ia ma na pali o Nuuanu,
ua ike au he maile lau liilii no malaila i ano like me keia. A ua ulu
no ma Kauai kekahi, he makalii no, aole no i like loa me keia maile,
aka, no ka ulu nui ole malaila kapa aku na kanaka malaila, he maile
laulii. Aia ma ka aoao hikina o ka pali o Haupu e kupono ana i ka wai o
Kemamo, a me ka maia piipii o Kanalehua.
KONA MAKEMAKE NUI IA.
Ua makemake nui ia ka maile e na kanaka o Hawaii nei, ke manao nei au
he mea mau no paha ia mai na kupuna mai, aole paha? Ua lawe nui ia ka
maile no na ahaaina nui, i mea hoouliuli a hoowehiwehi.
Ua kahikoia i na mea uliuli apau o ke kuahiwi, a meia pu kekahi i
hanaia me ka noiau nui maloko a me waho, pela no hoi me na hale noho,
ua kii ia no i mea kahiko no loko i mea hoonani a hoohiehie paha, a ua
lawe nui ia hoi i lei no na kanaka, na kane, na wahine a me na kamalii,
na ’lii ka poe hanohano a me ka poe waiwai, lopa, kuapaa, makewela, ua
makemake nui ko Hawaii nei i keia lau lipolipo o ka nahele, no ke ala
no. A ma ia makemake nui ia e na kanaka, nolaila, ua haku nui ia oia
maloko o na mele, na hula, na kanikau a me na himeni hooaeae e ae he
nui wale.
A mamuli no o ka maile i kapaia ai na inoa o na kaikuahine ala o
Aiwohikupua, kekahi keiki alii o Kauai. Eia ko lakou mau inoa:
Mailehaiwale, Mailekaluhea, Mailelaulii, a me Mailepakaha, a me kekahi
o na wahi pana kaulana olaila no, ke ahi lele o Kamaile, no ka ulu nui
no o ka maile ma ia mau kakai pali, e pili ana me Nualolo, me na pali o
Kalalau a huli maanei o ka oopu peke o Hanakapiai, kiei i ka pali o ahi
o Makana, ia ha’u ka waha o Haena i ka makani, o ka nahele hookahi keia
oia mau kuahiwi, o ka maile.
A he mau maile e ae no kekahi, he mau maile haole nae, aole i loaa ia’u
ka inoa, oia kela laau e ulu ana ma ka puka pa o Mr. Bishop, a ua ulu
no kekahi ano maile ma ke kula ma ka nahelehele, he maile heu, i na e
ai ae i ka ia he palani a me ka maikoiko, o ka mea ia e pau ai ka
hohono, e lomi ai i ka lau, ua hoomanao paha oukou i keia, aia no e ulu
nei ma na kula.
A i na aole i pono keia wehewehe ana i keia lau nahele o kakou nei,
alaila maluna iho ia o’u no ka mea, aole no au i kamaaina loa i ke ano
o na maile o Hawaii nei, no ka mea, aole keia o ko’u home ponoi, no na
kai anu o Arita au.
Ed. K. Lilikalani.
HE MOOLELO NO KA WILIWILI.
O ka wiliwili oia kekahi o na laau maikai o Hawaii nei; aole nae i like
kona ano me na laau e ae a kakou i ike iho nei i ko lakou mau moolelo
mamua iho nei. Aole no hoi i like me na laau e ae e ulu mai nei,
nolaila, eia na mea i loaa mai ia’u ma ko’u ninau ana aku i na hoa. Ua
hai mai lakou no Hawaii nei no keia laau, aka aole i loaa ia’u kahi i
ulu mai ai keia laau. O ke ano o keia laau he ooi, nolaila e loaa ia
kakou ka manao mua.
O KA HANA A KA WILIWILI.
O ka wiliwili he laau hana nui ia keia ma Hawaii nei, i mea e kuai aku
me kekahi poe aku, a i mea ama waa no kekahi. Aole oia wale no; i mea
wahie no kekahi i mea e moa ai ka ai a kekahi poe. O kahi ulu nui o
keia laau ma na kua lono a me na kahawai hauliuli e waiho mai nei. Ua
kii ia i mea hooholo moku e na kamalii a me na kanaka; ua kii ia i mea
aniani no kahi poe, aia a na hana ke aniani alaila, kii aku hana iho la
a kupono i ke aniani alaila hookomo iho.
Aole oia wale no; he hana ia no i waa, ina he wiliwili nui e kupono ana
i ka waa, aole nae e pono i na kanaka elua a ekolu, o piholo i ke kai.
Aole nae i ka manawa maka e kalai ia ai a pau; a aia a waiho aku a
maloo alaila lawe mai; ua like no ka hana ana o ke ama me ka waa
wiliwili. A hiki mai ka manawa e ike ia ai ka ia, o ka inoa oia ia he
auau, holo aku la ka mea nona keia waa wiliwili holo pu akula me ka nui
o na waa a loaa mai ka ia, alaila, hoi mai kanaka haawi ia iho la ka ia
me kahi kanaka nona ka waa wiliwili. Aole oia wale no; he hana ia e
kekahi poe i pulupulu i mea hoomau i ke ahi, i mea e puhi paka no
kekahi poe. Oia iho la na mea i loaa mai ia’u ma ko’u hele ana aku e
ninau i na hoa. Ua hai mai no lakou e like me ka mea i loaa ia lakou a
wili iho la me kahi mea i loaa ia’u a mahuahua iki; he nui wale aku no
paha na mea i koe, aole nae i loaa aku ia’u. Pela ka nui o ka mea i
loaa.
W. J. Kahopukahi.
NO NA OHIA O HAWAII NEI.
Na ohia i loaa ia’u oia hoi ka ohia kumakua, ohia puakea, ohia ulaula,
ohia lehua, ohia kuikawa, ohia ha ame ka ohia ahihi, nolaila, e
wehewehe mua kakou i ke ano o na ohia me ko lakou wahi i loaa mai ai.
KE ANO O KA OHIA KUMAKUA.
He ano like no me ko ke koa kino; o ko ianei ili nae he ano like me ko
ke kukui, he palupalu nae ko i nei kino ke oki ia, a he mananalo kona
ili ke ai aku, oia no hoi kekahi ai o ka wa pilikia ke pii ma ka
nahelehele, he laau hale nae keia no na hale nui a me na hale liilii
iki iho, he popopo wale nae keia laau ke kukulu hale ia, he pou pa, he
laau akui no hoi kekahi no ka wa upenakuu, elua ano pua o keia laau, he
pua keokeo a he pua ulaula, oia iho la ke ano o keia laau.
KE ANO O KA OHIA PUAKEA.
He wahine maikai keia, mamuli o ke kapa ia ana o ka inoa o keia ohia
puakea no kekahi kaikamahine maikai, oia hoi, o Waiakea, no kona noho
paa ana malaila, a hiki i kona wa i lauhine ai, ia wa, hoopuka mai ia i
kana huaolelo penei: “E Aulii e,” kahea mai o Aulii, “Eia no au.” “E
kii oe i kuu hua ohelo aia ia Kealia (ma Oahu) a e lawe mai oe. I ninau
mai auanei ia ia oe, heaha mai nei kau? Alaila hai aku oe, i kii mai
nei au i ka hua ohelo a ko kaikamahine a Waiakea, no ka nui o kona
ono.” Ia manawa haawiia mai la ua mau huaohelo nei. A i ko Aulii hoi
ana mai a hiki i ka hale o Waiakea, ninau mai o Waiakea: “Auhea na
hua?” “Eia no,” wahi a Aulii a i ka nana ana iho a Waiakea, ua ike oia
ua kupono ole i kona makemake, ia manawa kapa iho ia i ka inoa o ua mau
hua nei, o Puakea, oia iho la ka mea i kapa ia ai ka inoa o keia laau
he ohia puakea; a o keia laau he keokeo ka pua ame kona hua ke pala; he
ono no hoi ke ai aku, a o kona anoano, hookahi no, elua apana, he
poepoe, o ka wai o kona pua, he ai na na manu, a ma ka lala i paapu i
na pua, malaila e kapili ia ai i ke kepau e ka poe kapili manu, a pili
no hoi ka manu, kahea aku ka mea kapili manu: “A pili, a pili ka’u
manu, a pela aku, he awiwi loa ke kii ana o ka manu. O kona kino, he
wahie ame na lala.”
NO KA OHIA ULAULA.
O ke ano o keia ohia, he ohia lau loloa, ua like no me ko ka ohia
puakea, he laau paa ke hana ia i laau hale. O ke kumu nae i loaa mai ai
keia ohia, mai loko mai o Puaena laua me Ukoa. I ko laua wa e noho a
kane a wahine ana, hanau mai la ka laua keiki o Laka, mamuli o ke kapa
ia ana o kekahi kanaka o Kukaohialaka. Mahope kupu mai ka manao iloko o
Laka e hele e ike i kona kaikuahine hoahanau ia Waiakea, aia i kona wa
i hele ai e ike, pane mai o Ukoa iaia: “Ke hele la oe e ike i ko
kaikuahine, e kapa ia ana nae kou inoa o Kukaohialaka.” Oia iho la ka
mea i kapa ia ai ka inoa o keia ohia he ohia ula, no ka ula o ua keiki
nei, a mamuli no hoi o ka inoa o keia keiki i kapa ia ai, he ohia ula
(Kukaohiaula). Ua like no kana hana me ka mea i hai ia no ka ohia
puakea.
KE ANO O KA OHIA LEHUA.
O ke ano o keia ohia lehua, he ano okoa no, aole i like me ko keia mau
ohia i hai ia ae nei maluna. O kahi nae i loaa mai ai ka inoa o keia
ohia, no ka ukiuki loa o Poopapale i ka haule mau o na punana hua a
Akohe (he manu keia), nolaila, ulu mai ka manao iloko o Poopapale e kii
e hakihaki i kona mau lala a lilo i mea ole. I kona hoomaka ana nae e
uhai, e uwe ae ana o ua o Kalehua, no ka nui o kona eha, ia wa olelo
mai o Poopapale ia Kalehua: “He kanaka no ka hoi oe la, hooluhi oe ia’u
e hooluhi ai.” Ia wa, olelo ae o Kalehua: “E ola au.” Olelo aku o
Poopapale: “Heaha kau waiwai e ola ai oe ia’u?” Pane mai o Kalehua ia
Poopapale: “Ina e ola ana au ia oe, alaila, loaa kou pomaikai.” I aku o
Poopapale: “Heaha ka pomaikai.” “He ai ka ia’u a me ka wai, ina oe e
hele i ka makaikai a hiki i kou wa pilikia ai, e, ia’u ka ai a me ka
wai, alaila, ola ka hoi ana a me kou mau hoa.” Oia ihola ka inoa o keia
lehua, maloko mai o Kalehua, he wahine maikai keia, aole i loaa ia’u
kona mau makua; oia kahi moolelo i loaa ia’u. O kekahi hana a keia
laau, he mea kapili manu ia e na kamalii. O ka inoa ponoi o Poopapale,
o Oupoopapale.
KE ANO O KA OHIA KUIKAWA.
He ohia nui keia; o kona kino nae he pakepake, elike me ko ka puhala ke
oki ia, he laau popopo wale nae, aole loihi kona mau la. O ka hana a
keia laau, he mea hana ia i lamalama i ka poe pii i ke kua laau i ka wa
e poeleele ai, oia ka hana a keia laau i loaa ia’u.
KE ANO O KA OHIA HA.
O ke ano o keia ohia, he nui kona kino, he ohia paa loa keia, he ku na
laau nui iloko o ko ianei kino, ke kau kekahi lepo maluna oia laau,
alaila, e ulu ana no kekahi laau; he laau paakiki, ua like me ko ke
aalii ano, ke nana aku; he laau hina ole nae i ka makani. Oia ihola no
ke ano o keia laau i loaa ia’u.
KE ANO O KA OHIA AHIHI.
O ka ohia ahihi, ua like no ia me kekahi laau e ae a kakou i ike ai,
oia hoi ka maile hihia me ka huehue; he hopu hewa nae kekahi poe me ke
kuhihewa nae i keia laau he maile, aka aole no nae e nalo ko ia nei
ano, he keokeo ka ili a he uaua no hoi. O kahi nae i loaa mai ai keia
laau, aole i maopopo ia’u, aka, ma ka noonoo ana, he laau kanaka no
paha keia, oia iho la nae ke ano o keia laau.
NO KAHI I LOAA MAI AI KEIA MAU LAAU.
Ke olelo nei kekahi poe, he laau kahiko no keia no Hawaii nei. Pela no
paha, wahi a na moolelo kahiko o Hawaii nei, wahi hoi a kekahi poe, ua
loaa mai keia laau mai ka waha mai o Ukeke, he manu keia mai Kahiki
mai, a nana i lawe mai a hiki i Hawaii nei, aka, no Hawaii nei no. O
kekahi hoi mai a Koea mai, kahi i loaa mai ai keia mau laau, mailoko
mai o ke kania-i o Waia; keia laau nae, he laau huna ia e Waia iloko o
kona puu, aka, no ka nui o ka ukiuki o Koea no ka hakihaki mau o kana
laau e kii mau ai, nolaila, ui ae la ia ia Kawau ke kanaka kahiko: “Ea!
owai la na laau kahiko au i ike ai mai kou wa opio a elemakule?” Hai
mai o Kawau: “He laau no koe; aole e loaa ana ia oe, no ka mea, he
kanaka ikaika o Waia, he huna nae.” “A pehea e loaa ai?” wahi a Koea.
“Eia ke kumu e loaa ai, ina e hele oe, a i olelo mai kela ia oe,
alaila, pane aku oe; i hele mai nei au i mau laau na’u, pela oe e olelo
aku ai.” O ka hele aku la no ia o Koea a ku ana i ke alo o Waia, pane
mai o Waia: “Heaha mai nei kau?” Pane aku o Koea: “I kii mai nei au i
au mau laau, no ka mea, ua hoomaka au e oki i na laau a pau, aole nae
he paa, nolaila, ninau mai nei au ia Kawau a kuhikuhi ia mai nei ia oe,
oia ka mea au i hele mai nei i ou la.” Pane mai o Waia: “He mau laau
no, i na e ae ana oe i ka’u.” Pane aku o Koea: “Ae no au i kau.” Ia wa
olelo mai o Waia iaia: “E paa oe i kuu puu, i paa auanei oe i kuu puu a
loihi, i puka mai auanei he mau wahine, alaila hopu no oe a paa, alaila
loaa ia oe ka pomaikai; ina i make au, o kuu puu kau mea malama.” O ko
ia nei hele aku la noia a paa ana i ka puu o Waia a loihi. Puka mai la
ua mau wahine nei, o ko ia nei hopu aku la noia a paa; a paa iho la no
hoi keia i ka puu o Waia. Oia iho la kekahi kumu i loaa mai ai keia mau
laau mai loko mai o ka puu o Waia. Aole i loaa aku ia’u na mea i koe
aku. O na mea iho la no ia i loaa ia’u mai kekahi mai o na hoa.
W. B. Kaupena.
NO KA MOENA.
Eia malalo iho nei na wahi mea i loaa ia’u ma ko’u ninaninau ana aku i
na hoa, a me kahi luahine i kokoke aku kona mau la ma ke kae o ka lua.
A e lohe no hoi oukou i na mamala pahoa e kaawale ai ka noonoo.
NA INOA O NA MOENA O HAWAII NEI.
Eia na moena a Maui nei i kapa’i i na inoa: pa-wehe, lauhala, makalii,
pueo, launui, puu-ka-io, makanui, hiialo, ne-ki, opuu, kumukolu,
alolua, makoloa, kumulua, puahala. Oia iho la na inoa a Maui nei i
kapa’i i na moena. O ko Hawaii hoi, he ano like no me ko Maui nei, eia
nae, ma kekahi mau moena aole i like na inoa. Eia na inoa: pawehe,
lauhala, makalii, pueo, launui, ne-ki, makoloa. O ko Oahu hoi a’u i ike
ai, ua like no me ko Hawaii. O ko Kauai hoi, ua like me ko Maui nei.
Eia nae na inoa i koe i ko Maui nei: aneenee, palaueka, a me ka pakea.
O ko Molokai hoi ua like me ko Maui nei; pela no hoi o Kahoolawe, ua
like me ko Maui nei; ua like no hoi ko Lanai e like me ko Maui nei. O
ko Niihau hoi, ua like no me ko Kauai.
NO KA HANA I NA LAUHALA, NA AKAAKAI, AME KA MAKOLOA.
O ka hana ana o ka moena makalii, aole e pono i ka lauhala o-o, o
ulaula ka moena a he inoino no hoi; aia wale no ka pono he lauhala muo,
a opiopio no hoi, alaila, ooki ia lalo kahi e pili ana i ke kumu,
alaila, hoi mai. Ho-a ka imu, a olani i keia lau hala opiopio me ka moa
maikai, kau-lai aku i ka la, a maloo, pokaa aku e like me ka makemake o
mea nana e hana.
O KA MOENA PUU-KA-IO, KONA HANA ANA.
He pono lauhala no, ina no he lauhala o-o, a he lauhala opiopio, aia no
i ka mea e loaa ana, o ka lauhala nae kona mea hana. O ka ne-ki, he
akaakai ia. Aia a o ke akaakai opiopio ka mea e hana ia ai, no ka mea,
ina he akaakai o-o he paapaaina, a i ole ia, he ula i ka nana iho. O ka
makoloa hoi, hele no hoi e oki i ka makoloa nui, a i ole ia, he uhuki
mai no.
NO KA ULANA ANA.
Penei ka ulana ana o ka moena makalii; ki-hae a liilii e like me ka
manao o ka mea nana ia e hana ana, alaila, ulana iluna o ka papa. O
ka’u mea no nae keia i ike, a paa no hoi. No ka moena makoloa, he ulana
aku no ia, aole papa. Ina nae oe e moe, he pahee. O ka moena lauhala,
aole i loaa ia’u. O ka moena akaakai, he ulana no e like me ko ka
lauhala, o ka moe ana aku nae i keia moena, he koekoe, a liuliu iki iho
mehana. O ka moena alolua; i ka ulana ana, elua lauhala, o ke alo o
kekahi me ke alo o kekahi, a pela aku e ulana’i. Aia no i ka lauhala e
loaa ana, ina no he lauhala o-o a opiopio paha. O ka moena puahala, ua
like kona kumu me ka pua o ka hala i ka wa e oki ai, he nihoniho, aia
no i ka lauhala e loaa ana. O ka moena makanui aole i maopopo ia’u. O
ka moena pakea; ma keia moena ua kanalua ko’u noonoo ana, eia ka
wehewehe ana a kekahi. O ka pakea, he moena iwi ia, oia hoi ka iwi o ka
lauhala i ka manawa e koe ai, a ulana aku. O ka kekahi hoi, he moena
makoloa, oia ka ka moena aiai loa, aole wahi kiko ulaula, eleele a pela
aku. O ka moena pueo, he moena makanui. Aole wau i ike ia moena. O ka
moena launui, aole wau i ike. O ka moena hiialo, aole no wau i ike. O
ka moena kumukolu, ekolu no kumu wahi a ka olelo; o ka moena kumulua,
elua haunu, heaha la ia mea? aole wau i ike. O ka moena palau, oia hoi
he wahi aneenee, aia ma kapuahi, a ma waho iho o ka lanai, a maloko mai
paha. O ka palau, a me ke anee-nee, hookahi no laua, o ka moena pawehe,
he moena makoloa ia; pehea la kona hana ia ana? aole i wehewehe ia mai.
NA WAHI KAULANA O NA MOENA.
Ua kaulana o Niihau i ka moena pawehe i ka wa kahiko, a me keia wa no
paha. Ua kaulana hoi o Puna i ka moena makalii, o ka aina no ia i hele
a punia i ke ala o ka hinano, o ko Hawaii mea kaulana iho la no ia. O
ko Maui nei, ua kaulana oia ma ka moena puahala. Aole no a kakou manao
nui ana ia Maui nei. O ko Molokai moena kaulana, aole i loaa ia’u. O ke
kui laau no kona mea kaulana. “Molokai kui laau ’la, e mau ke ea ou!”
O ko Oahu moena kaulana aole i maopopo, ua kaulana oia i ka onohi o na
kai: “Pookela no Oahu, e mau ke ea ou!”
O ko Kauai moena kaulana, ua huikau ko laua me Niihau: “Kauai kea
hakahaka, e mau ke ea ou!”
Oia iho la no na mea i loaa ma ka imi ana, a me ka ninaninau ana iwaena
o na hoa. E aho nae ia ola ka houpo lewa, e nana aku ana he loa ke
alanui.
G. S. Kahanai.
NO KA LAAU KOA.
No ka maopopo ole ia’u o kahi i loaa mai ai ka laau koa, nolaila, aole
e hiki ia’u ke wehewehe pono aku i ke kumu i loaa mai ai i Hawaii nei;
no na aina e mai paha, no Hawaii nei no paha? Aka, i hookahi a kakou
mea e huli ai a nana iho o ka waiwai o ka laau.
WAIWAI MUA, O KA WAHIE.
He laau waiwai ke koa ke makemake ke kanaka e imi i waiwai nona ma ka
hana ana i ka wahie a penei e hana’i: E kua a nui; poke a poepoe i
hookahi anana ka loa o ka pauku, a kukulu paila, i hookahi anana ke
kiekie, hookahi anana ka laula, hoopiha a piha pono. Ina e loaa na
paila (100) a kuai aku me ka poe makemake wahie, i hookahi paila, ewalu
kala ($8.00). Oia waiwai aku la ia. Eia kekahi mau waiwai: O ke kua lei
bipi, o ka papa kui poi, he papa hale, he kua hale, ke pili, ka pahu
kupapau, ka pahu lole, ke pani puka. No loko mai o na papa koa ua hana
ia he mau pahu lole maikai a me na pahu kupapau maikai, ame na pani
puka hale. Noloko o ka laau koa i hana ia’i kekahi mau moe maikai loa i
kapaia he moe koa. A he mau moe kumukuai nui no hoi, a pela aku.
EIA KEKAHI WAIWAI NUI; O KA WAA.
I ka waa naaupo o Hawaii nei, ua loaa e no ke akamai kapili waa i na
kanaka. Ua hiki no ke kapili i na waa nui i hiki aku ka loa i ka umi
anana, a oi aku a emi mai. A me na waa liilii i hiki aku ka loa i ke
ono a i emi mai a ka eha. O ka hohonu o kekahi mau waa nui, ua hiki i
ka poaeae o ke kanaka ke ku ia iloko o ka waha o ka waa. Kakaikahi nae
ka ike ia o na waa nui i kanaka; i na ’lii wale no e ike ia’i i ka wa
kahiko. O ka hohonu o na waa liilii ua like no me ke ano e ike ia nei i
keia wa.
No ke koi: O ke koi e kalai ai i na waa ia manawa, he mau koi pahoa,
aole ike nui ia i keia manawa. He ano okoa no ia mau pohaku, he mau
pohaku paakiki, oia na koi e oki ai a hina ilalo, ame ke kalai ana ia
loko, aole he koi maoli ia manawa.
NO KA PII ANA E OKI.
O ka pii ana o ke kahuna kalai waa a hiki i kahi o ka laau i makemakeia
i waa, nana mua aku i ka lala kamahele, a ma kahi e ku ai o ka lala
kamahele, malaila e hina ai ka laau; ina e hina a ili iluna o kekahi
laau okoa, aole pono, ina e hina ma kahi kaawale ua maikai ia.
I ka hina ana o ka laau ilalo, lele mai ka manu elepaio, oia ke akua o
ka poe kalai waa, a kau iluna o ka laau; ina e holoholo ka manu mai mua
a hiki i hope, aole kiko mao a maanei o ka laau a lele aku, he waa
maikai ia; ina e kiko ma ka aoao hookahi mai mua a hiki i hope, o ka
waha no ia o ka waa e kalai ai. Ina e kiko mai mua a hiki i hope ma
kela aoao keia aoao, he waa puha ia, pono ke haalele. O ke oki ana i ka
welau, he pule ko ia mea; aole hoi i loaa.
NO KE KALAI ANA.
I ke kalai ana o ka waa, owaho mua, a pau owaho, alaila, kalai aku
oloko. Oia kalai ana nae, aole hooponopono ia, he pono no i ke kupa aia
ka pono o ka mama i kauo i kai. O ke ano o ka waa he miomio maikai o
mua, he nui poupou o hope. Ua hookoe ia he mau pepeiao maloko o ka waa;
o ka nui, eha, elima, eono paha, elike me ka makemake o ke kahuna, a me
ka nui paha o ka waa. O ka hana a na pepeiao, he wahi e paa’i ka iako,
ke kia, ame ka papa noho ana o ke kanaka.
A pau i ke kalai, alaila, hoi aku ke kahuna kalai waa a ka mea nona ka
waa hai aku ua pau ka waa i ke kalai ia. Ina e manao ana ka mea nona ka
waa e pii e nana, alaila pii pu me ke kahuna; ina aole e pii, waiho no
ka waa pela a maloo, alaila kii e kauo mai i kai.
NO KE KAUO ANA.
O ke kauo ana, he hana nui no ia. Aole e hiki ke uuku kanaka; aia no a
nui, a kanaha paha, kanaono, kanawalu. Elike me ka nui o ka waa pela ka
nui o kanaka, ina uuku ka waa uuku no kanaka. O ka la kauo waa he la
hanohano loa ia, ua like me ka la hoolewa kupapau o kekahi kanaka
hanohano, pela ka hanohano o ka la kauo waa, no ka mea, e pii ana kane,
wahine, keiki, a me na ’lii no hoi i kekahi wa. O ka ai, o ka puaa, ka
moa, ka palahu, ka ia maoli, a ku aku i uka elike me ka lawa kupono no
ka lehulehu.
A hiki aku la kanaka i kahi o ka waa i waiho ai, alaila, liuliu a
hoomakaukau no ke kauo ana. A makaukau ke kaula i ka makuu o ka waa,
alaila hoonoho mai ka huakai mai hope ma kahi e kokoke ana i ka makuu a
hiki i ka pu o ke kaula imua loa. A ma ka pu o ke kaula e hoonohoia i
mau kanaka ikaika malaila, i maloeloe pono ke kaula i ka wa e huki ai,
i ole hoi e alu ke kaula a hihia kanaka a pau i ka eha i ka wa e holo
ai i ka pali.
I ka wa e kauo ia’i ka waa a hiki i ka pali ano kiekie, kupono ole i ka
lehulehu ke huki pu i ka pali, alaila, hoonohonoho ia ka lehulehu o
kanaka a wae ia i mau wahi kanaka hapa ka mea nana e huki aku i ka
ihona i ka pali, a ilaila kakou e ike ai i ka akamai o ke kanaka pale
waa, a ilaila no hoi ia e hoike ai i kona akamai nui i mua o kanaka; a
pau ka hooponopono ana, kau iho la ke kanaka nana e hookele i ka waa i
ka pali; a huki aku la ka poe i wae ia, o ka holo aku la no ia a hiki i
kahi e ikaika’i ka holo ana pau ka huki ana o kanaka, i ka hookele wale
aku no ia wahi. O ka holo ana waa i ka pali, ua hapa ka holo o ka lio.
Ina he alanui inoino ua hiki no ke hoihoi ma kahi maikai, ina he kumu
laau nui mamua, he pohaku paha, a ua kekee paha ke alanui, a manao aku
kakou e nahaha ana ka waa aka, i ka holo ana, ua like me ka holo ana i
ka pali ili lau mania; nokamea, aia no i ke kanaka ka naha o ka waa a
me ka ole. A hiki i ka honua huki aku la ka lehulehu, o ka hele no ia a
hiki i ka hale. Eia nae, ina he kanaka holona ka mea nana e hookele ka
waa, a he kanaka ike hapa paha, eia ka mea maopopo i luna no make loa.
Ua ike mau au ia mea ma ko’u aina hanau.
O kahi e kau ai o ke pale waa mamua ma ka makuu; he wahi pauku kaula
pokole kana e paa’i me ka pauku laau i hoopaa ia a paa i ka makuu. E
like me ka hana o ka hoe uli o ka moku pela ka hana ana oia mea, ina e
lalau ka waa ma kahi e, malaila no e une ae ai a pololei. Ina ia e
makemake e hoolele i ke waa a ili i luna o kahi ana i makemake ai, ua
hiki no. Ina e makemake e komo iloko o ka waa i ka wa e holo ai, ua
hiki no. Ina e makemake e kaohi, ua hiki no, me ka hiki ole i ka
lehulehu ke huki.
RULA NO KE KALAI HOOMAIKAI ANA.
Ina e kalai ana ke kahuna i ka waa iloko o ka hale, alaila, o ka rula,
e kau i kaula aha ma ka puka o ka hale mai kekahi aoao a hiki i kekahi
aoao, i ole e komo mai kekahi poe kanaka iloko e hookamailio ai a lilo
ka manao o ke kahuna kalai waa ilaila a kalai hewa i ka waa a naha, o
ka pilikia no ia. Nolaila, kau ia i ke kaula aha ma ka puka, i hele mai
ke kanaka a kamailio mawaho, aole e hiki ke komo loa iloko; ina he
manao ano nui ko ia kanaka, alaila, pau ke kalai ana, a hele aku la e
kamailio pu. He rula paa ia na kekahi poe kalai waa.
Elua ano o ke kalai ana o ka waa i ka wa e hoomaikai ai, mamua mai, a
mahope aku nei. Ina ma ka hema ka hoomaka ana e kalai kekahi aoao, aole
ma ke kalai hou mai ma ka akau o inoino. Ina ma ka ihu ka hoomaka ana e
kalai, malaila no a hiki i hope pau; mai kalai mai mahope. Pela no ma
kekahi aoao, mahope mai e kalai ai a hiki i mua pau aela; mai kalai mai
mamua a mahope o ka aoao hookahi o puka i waena.
Elua ano koi kalai waa; he koi kupa, a me ke koi wili. O ke koi kupa no
loko a me waho e kalai ai i ka wa manoanoa; a ano lahilahi, alaila kau
mai ke koi wili, maikai loa. Ua hiki i ke koi wili ke kalai ia ma kahi
akea ame kahi haiki. A maikai ka waa, alaila kau mai ka wae; oia ka
laau maluna o ka niao, i hana ia me ka manu. He laau okoa noia, he
aiea, oia ka laau kupono no ka hana i ka wae. O ka hoopaa ana, me ke
kaula aha e humuhumu ai a paa i ka waa. A pau ia, alaila, kau mai ka
iako, a me ke ama, he mea ia e huli ole ai ke holo. O na laau kupono e
hana’i ia mau mea he hau, a me ka wiliwili.
Ekolu laau e ae i hana ia i waa i ka wa kahiko, o ka wiliwili, ke kukui
ame ka ulu. O ka wiliwili nae ka mea hana ia a hiki i keia manawa. O ke
kukui aole ike nui ia i keia wa. O ka ulu he mea kui me ka waa i naha
me ke akamai no e paa’i a lilo i mea hookahi.
O ke pena e paele ai i ka waa a eleele, o ke amaumau, ka lau ko, ame ka
nanaku o kahawai, pupuhi a pau i ke ahi, hoiliili i ka lehu a loko o ke
poi, alaila, kawili pu me ka hili kukui, o ka wai ia nana e kaliki i
paa ka paele i ka waa.
[AOLE I PAU.]
NO KE KAPA O HAWAII NEI I KA WA KAHIKO.
Nokamea, o na kapa a kakou e aahu nei i keia manawa, no na haole mai no
ia, a mai na pake mai o Kina; a mai Iapana mai no hoi; ua hanaia keia
mau lole nani, ma i loko mai o kela a me keia mea a lakou i hana ai,
mamuli o ko lakou ike, a me ka noonoo nui. Aka, i ke au o na kupuna o
kakou i hala e aku la, ma ka papakole wale no kahi e nalo o ke kino o
ke kanaka, a ua hume no hoi lakou i na malo, ma ko lakou mau hope; aka
nae, aohe kohukohu iki i ke ano keonimana o keia au e naue nei.
INOA O NA LAAU A LAKOU E KII AI, I MEA HANA KAPA.
Akia, wauke, palaholo, mamaki. Ua ku keia mau laau ma na kualono, puu,
owawa, kipapali, ma na kualapa, na kahawai uliuli, ma na kuauna loi no
hoi kekahi. I kuu manao ana, ua ku no paha keia mau laau, ma na
mokupuni ewalu i noho ia e kanaka, a ua ulu nui malaila, aka, ma kekahi
o keia mau mokupuni ua lehulehu loa, a paapu loa no hoi ka aina, a ma
kekahi ua kakaikahi no.
NO KE KII ANA.
Ua like no ke ano o ke kii ana i ka wauke no kela kapa keia kapa a ke
kanaka e makemake ai; aia wale no i ka wa e kuku ai, ka manawa e hiki
ai i ke kanaka ke ho’ano okoa ae i ke kapa ana i makemake ai.
Penei ke kii ana: I ka wa aole i hiki mai na pono, a me na lako a ka
haole, na mea e hiki ai i ke kanaka ke hoopau i kona mau pilikia, kii
aku oia i ka ohe, wawahi a nahaha; nana a na pahi ohe maikai, oi ke oki
aku, a i ole no hoi ia, hele no hoi e imi pohaku pahoa oi, kupono no ke
oki ana; alaila, pii aku oia a ma kahi i kupu ai ka wauke, ooki aku me
ke koi pohaku ana i hana ai, a i ole ia me ka ohe paha, a lawa ka
makemake; me ka uhole pu mai no hoi. Nokamea, ina e ooki ia olalo, o
kahi kokoke i ke kumu, a puni me ka moku a pili i ka laau oloko,
alaila, hohole mai; a pela e hana ai a nui, i kupono i ka makemake,
alaila, pau ke oki ana kolikoli aku ka ili, a pau loa ka wauke i ke
kolikoli ia, hoomoe aku; oia hoi ka hoonohonoho maikai ae a kiekie. A
kupono paha ka nui no ka haawe hookahi, alaila nikiniki a paa, alaila
hoi. A hiki i ka hale, waiho a pulu iloko o ka wai, a hala eono la, a i
ole ewalu la, hookahi anahulu no hoi, a elua paha, kii aku a lawe mai.
NO KA KUKU ANA.
Iloko o ke kuku ana, eia na mea e hoolako ai: 1. Ke kua e kuku ai. O na
laau kupono no kela mea e hana ai; kauila, kawau, ohia, mamane, kela
ame keia laau ano like e ae, e kupono ana no ia hana. He kapu no ke kii
ana. Ua like ke kii ana i keia mau laau i hai ia aela maluna, me ke kii
ana i na o-o, me ka pule aku no i na akua oia hana, ua lohe no kakou ia
mea mamua. O ke ano o ke kua, ua hana ia a pakiikii o luna, o na poo a
i elua o ke kua, ua hooloihi ia oluna, ua hoopokole ia olalo.
2. O ka i-e. O na laau e hana ai ia mea, o ka ohia, koaie, kawau, a me
kekahi mau laau e ae i kupono no ia hana.
3. O ka wai, i mea kapipi i mea e mau ai ka ma-u o ka wauke. O ka i-e
mua e kuku ai, o ka i-e pepehi, oia ka i-e maka nunui, a pau ia o ka
i-e kike, he i-e makaliilii iho, o ka i-e hoopai aku, ka i-e hooki,
alaila oki ke kapa. Lawe aku e komo i ka wai. Hoi mai lawe e kaulai ma
kahi kaulai i hana ia a maikai, oia hoi ke kahua kaulai, alaila
hoonohonoho i na pohaku, me ka hoonohonoho mau i na pohaku mao maanei o
alualu ka pa-u. Pela e hana mau ai a maloo ka pa-u. A pela no e hana ai
a loaa na kapa elima, humu a paa. Kapaia kela he kuina kapa.
4. Ina e makemake i paiula, alaila, pii i ka hili, oia ka ili o ke
kukui; hoi mai kui a wali, waiho a pulu. Alaila, i ka wa e kuku ai i ke
kapa a oki ke kapa alaila, hooluu i ka hili. Kapaia ka inoa oia kapa,
he paiula, he kapa aahu nui ia no hoi ia e na ’lii i ka wa kahiko.
5. Ina he palaholo ke kapa, kii mua i ka palaholo. Ua ulu keia mea ma
ke kula. Hoi mai, ku’i a wali, alaila houluulu mua i na kapa nahaehae a
nui, oia na kapa ano kahiko, ua hele a awelu; alaila, ua hanaia me keia
palaholo, alaila i kapa ano maikai ke nana aku. Kapaia keia he
palaholo.
6. I na he pala-a ke kapa a ke kanaka e makemake ai, ua kii no ia i ka
pala-a mauka o ke kuahiwi, a loaa hoi mai a hana no i keia. O ka manawa
mau e hiki ai keia mau manao hoololi ano e o ke kanaka i na kapa, o ka
manawa e kuku ai.
7. Ina he kapala ke kapa, ua kui ia ka lanahu a aeae. Alaila, i ka wa e
kuku ai, kapala mai no ke kapa i ka wai eleele o ka lanahu. A pela no e
hana ai a hiki i ke oki ana o ke kapa; pela no e hana ai a lawa ke
kuina kapa. Aka, o ke kaulai ana, ua like no me na kapa mua, no ke
kapala ia o keia kapa i ka lanahu, kapaia kona inoa he kapala.
8. Ina he olena ke kapa, ua kii ia no ka olena a lawa. Ua hanaia a
wali, oia hoi, ua kui ia, a o ka wai oia mea, he mea e ho-u ai i ke
kapa i ka wa e kuku ai; pela no e hana ai a lawa ke kuina. O keia kapa
nae, ua waiho ia i mea hoomanamana i ka moo, ia Kiha ma, me ka olelo
ana o ko lakou kapa ka ia.
9. No ka mamaki. Ua like no ke kii ana i na laau o keia ano me ke kii
ana i ka wauke; a pela no ka hana ana, a pela no ke kuku ana; o keia
kapa nae, ua makemake nui ia e na ’lii.
S. Kaha.
NO KA HANA ANA O NA HALE O HAWAII NEI.
O na hale o ko Hawaii nei, he mau hale no ia i hana ia me na ililaau,
nahelehele, lau laau, a me ke ie, o ia hoi, pili, kalamalo, kukaelio,
lau la-i a me ka lauhala. O ka mea mua a ka mea kukulu hale e imi ai,
oia kahi e ku ai o ka hale. O na wahi kupono e ku ai, oia na ahua
maikai, na papu a me na awawa ano maikai. O na wahi kupono ole, oia na
wahi ano halua a me na wahi makena halua; a o kahi i waiho ia i ka papa
“kahuia.” O keia mea he papa kahuia oia ka papa anaana a na kahuna
anaana o ka wa kahiko.
O ka lua o na mea nui; oia ka imi ana i na pono a pau o ka hale, oia
hoi na pou, na o-a, kaupoku, pouhana, na lohelau, aho a me ke kaula, a
me ka lauhala a pili paha. Ina elima wa o ka hale, alaila eono pou kua,
eono pou alo; o ka laau kupono e hana mau ia ai, oia ka ohia. A o na
aho, oia ka opiko, ohe, olomea, kawau, neneleau, akala a me ka
hau-koii. Elua nae ano o na aho e hana ai, oia ka aho nui a me ka aho
liilii; o na aho nui, oia na aho moe o ka hale, a o na aho liilii, oia
na aho ku, a ua kapa ia he ahu-i.
O ka rula nui o ka hana ana i ka hale, oia ke ano e ole o na laau, oia
hoi i hookahi no ano laau, a hookahi no ano aho. O na kaula, oia ke
i-e, kowali a me ka huehue. O ka hana ana o ke i-e a me kowali, e kalua
i ka imu a mo-a, alaila waiho iloko o ka wai a palahe ka ili, alaila
lawe mai; a o ka huehue hoi, e kaulai i ka la a maemae.
NO KE KALAI ANA.
O ke kalai ana o na pae pou, e waiho ia olalo o ka pou, aole e kalai
ia; a o luna ae e kalai ia; e hana ia nae a oi-oi na poo, me he kui
pahupahu la. A o ko na o-a hoi, ua hana ia manalua ke poo a ua kapaia,
he mai kane, a he mai wahine. A o ko na lohelau hoi, e kalai palahalaha
ia, a o ko na pouhana, e auwaha ia a maluna e like me kona o-a. A o ke
kalai ana o na aho, ma ke kumu wale no e kalai ai ma kahi nui.
NO KE KUKULU ANA.
I ke kukulu ana, e pono e eli mua i na lua, e like me ka nui o na pou.
I ka eli ana nae, e ka i ka lepo iloko o ka hale, aole hoolei iwaho e
like me ko ka lua kupapau. Alaila e kukulu i na pou kihi o ke kua a me
ke alo. I ke kukulu ana nae i na pou, e pono e hookupono i na pou o ke
kua me na pou o ke alo; no ka mea, ina e kue kekahi i kekahi alaila
hewa ka hale; aia wale no a kupono. E nana pono nae i ole e kiekie a
emi kekahi, e pono e kaulike wale no. A paa i ke kukuluia na pae pou
alaila kukulu i na pouhana.
I ke kukulu ana i na pouhana, e pii na kanaka elua iluna, ma na pouhana
elua, a e kau i ke kaupoku; e nana nae a kaulike, alaila puki mai i ano
oiki oluna o kaupoku. O ke kumu o keia hana ana, i ole e poonui ka
hale, a hoohenehene ia mai e kekahi akamai e ae. Aka, e hana no a oili
ka hale, a ua kapaia ia hale e na kanaka he hale “kukuohi.” I ka paa
ana o na pae pou a me na pouhana, e kau mai i na lohelau maluna o na
pae pou o ke alo a me ke kua, me kahi auwaha ia ai o na poo o na pou. A
pau ka lohelau alaila e hi-a mai i na o-a o ke alo a me ke kua; alaila,
puki ia luna a me ka hookuina o na poo me na pae pou ma ka lohelau. O
ke ano o ka puki oia ka nakii i na laau o ka hale aole i pili i na mea
e ae. A pau keia mau mea i ka hanaia, alaila, e kau i ke kuaiole maluna
iho o na o-a a nakii pu me ka laau kaupoku; a o na laau ku o na hakala,
oia na pou kuikawa, ua pono ke hana koke ia, a i ole e waiho no a
mahope aku.
NO KA HOAHO ANA.
O ka hoaho ana o na hale o Hawaii nei, ua hoaho ia e like me ke ano o
ka hale i manaoia; oia hoi i na he hale lauhala ka hale, ekolu ano hale
oia: he pili, he hua moa, a he wai. Ina he pili ka hale i manaoia,
alaila, eha manamana ke kaawale o ka aho; a i na he wai, elua manamana
ke kaawale, a ina he huamoa ka hale, ekolu manamana lima ke kaawale o
ka aho. O keia mau inoa nae, ua kapaia ma ka hale lauhala wale no; aole
ma na hale e ae, a o kahi i kapa pono ia ai o keia inoa, aia no me ka
lauhala, aole e nalo i ka mea i maa i ke ako hale.
I ka hoaho ana nae, e pono e hookaaweleia na aho; oia hoi he aho pueo.
Oia aho i nakii pu ia me na pae pou, a o kekahi he aho holowale, oia na
aho nakii pu ia me na ahu-i; oia na aho liilii a’u i hai mua ae nei. O
ka pou kuikawa, oia na kukuna ma ka olelo Hawaii ponoi. A o kahi e
kukulu ia ai o keia mau aho, aia mawaena o na pou a me na o-a, a mawaho
aku o na pou kihi o na o-a kihi, ekolu iniha paha ke kaawale mai na pou
kihi aku a me na o-a. O ka mea mau nae ma ka hoaho ana, elua aho
holowale mawaena o kela a me keia aho pueo. I ka hoaho ana nae i ke kua
e hoaho no a paa loa mai lalo a luna, koe aku nae hookahi pi-a mai ke
kuaiole mai o ka hale. I ka hoaho ana hoi i ke alo, e waiho i hookahi
wa i puka no ka hale, a e hoaho i na wahi e ae e like me ko ke kua. O
ka hoaho ana hoi o na hakala, e nakii ia no na aho pueo i na laau ku e
ae a koe ka pouhana he laau alii ia, he kapu hoi.
O ka hoaho ana iho la nae keia o ka hale lauhala a me ka hale la-i
maloo; a o ko ka hale pili he okoa iki no. Elua papa aho maloko a
mawaho mai, ua like ka hoaho ana maloko me ko ka hale lauhala, a mawaho
aku he ano kaawale iki ae. A o ka hoaho ana o na hale e ae, he pono
hoaho no e like me ka manao o ka mea kukulu hale.
NO KE AKO ANA.
O ke ako ana o kela a me keia hale, he okoa no, aole i like pu, aka, no
ke ako ana no o ka hale lauhala, hale pili, a koe aku ko ka hale lau-i
maloo; nokamea, he hale pohihihi no ia, a aneane maopopo ole no ia
oukou ke hai aku au. A o ke ana o na hale e ae he pono ako no, o keia
no na hale pohihihi.
Ina he pili ka hale i manaoia nona hoi ka aho eha manamana ke kaawale,
e hana i kui i elua puka ma kekahi welau a mawaena konu, o ka loihi o
ke kui, ua like me akahi pi-a me ka hapa. I na hoi he huamo’a a me ka
wai i hookahi puka o ka laau kui.
I ka hoomaka ana e ako, e ako mua me elua aho a mahope aku elua a e
like no me ka lawa pono i ka makemake. I ka hou ana nae i kela puka kui
keia puka kui, e pono e o-a, aole e hoomoe lalani mamuli kulu ka hale;
a o ka pono loa ae la no ia e o-a i na puka kui kaula a kaupaewa i ka
nana aku. O ka hana ana nae i ka lauhala, e koe i ke kokala, a pau
alaila ako aku, a i ole e hooma-u i ka wai. I ke ako ana a paa ka hale
a koe oluna, e hana hou i elua aho hou a e kau iho ma kela a me keia
aoao o ke kaupoku, a ua kapa ia ia mau aho he aho kopekope a he we-o. A
mawaho o keia mau aho i ako ia ai, e kau iho i elua aho hou ma kela a
me keia aoao, a mawaena konu ka aho lolo, oia ka aho e pili ana me ke
kuaiole, a he kauhuhu ka inoa oia mau aho.
O ke ako ana hoi o ka hale pili, ua like no me keia; aka, o ka nui nae
o ka pupu pili e ako aku ai, ua like me akahi piha lima i kela apo ana
keia apo ana, i ole e puuhaku ka hale a helelei koke i ka makani. A o
ka hale lau-i maloo hoi, aole no i like me ko keia mau hale; aka, he
ano e loa. Ua oi aku nae ka nani mamua o laua.
NO KA LOHA ANA.
Mahope iho o ka paa ana o ka hale, e wikiwiki i ka hana i ka loha, o
olelo ia mai i ka hale ohule i ka wa hou. O ka loha o ka hale lauhala,
he lau ama’uma’u, a penei e hana ai: E pii no ke kanaka i uka, a lawe
mai i ka lau ama’uma’u maloo; hana no a nui, alaila hoi mai i ka hale,
a penei e hana ai, e haha’i i ka lau amau mawaena i elua apana; alaila
e hui i ke kumu me ka welau, a pela e hana ai a pau ke ama’uma’u i ka
hanaia. Elua ano hana ana o ka loha, o kekahi ilalo no e hana ai me na
laau loloa elua, alaila hoopili aku iluna i ka hio a me ke kaupoku o ka
hale. O ka lua, iluna no o ka hale e hana ai a paa.
O ka loha o ka hale pili, he pili no i hili ia ma ke kaupoku a me na
hio o ka hale. O ka loha hoi o ka hale lau-i, he pili a he ama’uma’u
no, a ua like no nae ka hana ana. Mahope iho o ka paa ana o ka loha, e
imi koke i ka halakea o ka hale, oia ka laau koo mawaena konu. O ka
halakea kupono, oia ka halakea ula, a o ka laau e hana ai i ka halakea
he ohia no ia. A loaa ka halakea, alaila e ke i ke kahua o ka hale; oia
hoi e hooponopono i ka lepo oloko a papu like, alaila halii aku ke
kalina uala malalo, a o ka mauu maloo aku oia ke ma’u me ke pili, a o
ke palau moena iho, a o ka moena maikai aku i kupono i ka moe ana.
A paa ka hale i loha ia, e kukulu aku i ka halakea, oia ka laau koo
mawaena o kaupoku. A paa ka halakea, alaila e hana i ka puka, o na laau
kupono e hana mau ia ai i kikihi puka, oia ka ulu a me ka ohia. A pau
keia mau mea i ka hana ia, alaila e ulana ka wahine i paahu moena pani
no ka puka no ka mea o ke pani no ia o ko Hawaii nei hale i ka wa
kahiko.
I kekahi manawa nae, ua hana ia i pani puka e like me ka upena, a o
kahi e hoopaa ia ai o keia pani puka, aia no ma ka aoao maluna o ka
puka; i na e pani e kuu iho ilalo, a ina e wehe e owili ae iluna. I ka
wa i hana ia ai o na kikihi puka, oia ka wa e okiia ai o ka piko o ka
hale, aia kela mau lauhala e weuweu iho ana ma ka puka komo. I ke oki
ana nae, e pono e lawe mai i aholehole a me ke ahuahu ko, a oki pu iho
me ka olelo iho penei: “Eia wau o mea he kanaka kukulu hale, ke oki nei
au i ka piko o ka hale; nolaila e lawe aku i na mea pilikia a pau mai
ka hale aku. Amama.”
I ka pau ana ae la o na mea nui a pau o ka hale, e pono no e kalua ka
puaa me ka ai, a ahaaina no ka luhi; a ua kapaia ia ahaaina ana, he
ahaaina komo hale.
O keia iho la na mea i loaa ia’u o ke kukulu hale ana a me ka hana ana.
Aka, he mau rula nae ka’u i lohe ai no ka moe ana oloko o ka hale a me
ka hooponopono ana a ko Hawaii nei:
1. E hana i kapuahi. O ke kumu e hana ia ai pela i paa ka hale a
pumehana no hoi, i noho ae no ia a anuanu, hoi aku ma kae kapuahi e moe
ai.
2. E moe mau mawaena konu o ka hale. O ke kumu o keia hana ana, no ka
makau o make i ka hou ia mai mawaho e ka powa i ka laau. A o kekahi e
hoopaa i na puaa mawaho o ka hale, i hele mai ia o ke kanaka powa,
alaila, puiwa ka puaa a hu ae la, alaila, ala e ae no ke kanaka oloko.
A ina hoi he ilio e moe pu no. O ke kumu e moe pu ai, i na e hele mai
ke kanaka powa, a komo iloko a umi i ke kanaka oloko e moe ana, alaila
ala ae no ka ilio a nahu i ke kanaka kolohe. Oia no ka maa o ka Hawaii
i ka moe pu me ka ilio.
3. No ka ai ana. He nui wale na wa e ai ai o ka Hawaii, o ke aumoe a me
ke ahiahi, kakahiaka nui. A o kahi e waiho ai o na wahi paipu e waiho
no ma ka aoao, i ala ae no ai, ke pololi. Aole i maa ko Hawaii nei i ka
ai pu, ai ae no ia, a ai ae no ia e like me kona pololi, a ke hana ia
nei no pela i keia wa.
4. No ka moe ana. I ka moe ana e moe pu no ka makuakane, ka makuahine
me na keiki. I kekahi wa mawaena na keiki, a i kahi wa ma na aoao e moe
ai. Hookahi no kapa e moe pu ai.
He nui no paha na mea i koe, aka o ka mea keia i loaa ia’u.
J. Hooili.
KE ANO O KE KUKULU HALE ANA.
He nui no a lehulehu na hale i hana ia ma Hawaii nei i ka wa kahiko. No
na hale pili: He maikai no kekahi hale pili i ka wa kahiko, a he nui no
hoi, aka, o ka hapa nui, aohe mau hale nui, aohe hoi he maikai, he
haahaa uuku wale iho no ka hapa nui o na hale ia wa.
Ina makemake ke kanaka e kukulu hale, penei ka hana ana: Hoomaikai mua
ka mea nona ka hale i ke kahua, a e ke hoi a papu like, alaila, e eli
mua i ka lua o na pou kihi eha o ka hale a hohonu, alaila, kukulu iho
na pou kihi, me ka ho-o-o ana i ka makalua i ka pohaku liilii, alaila,
kanu iho i ka lepo me ka hana ia a paa loa keia mau pou kihi. E kau iho
i kaula maluna iho o keia mau pou kihi, mai kekahi pou a i kekahi pou,
a e hoailona mawaena oia kaula i kahi e eli ai na lua o na pou mawaena,
a e eli iho malaila a hamama like na lua, alaila, kukulu iho na pou me
ka hoohalike loa nae a like me na pou o ke kihi. E hoopaa i keia mau
pou apaa e like me ko na pou kihi hoopaa ana; a e like no hoi me ka
hana ana i na pou o keia aoao pela nohoi ma kekahi aoao. A pau na pou i
ke kukulu ia, alaila, e kau iho i ka lohelau mai kela kihi keia kihi. O
ka pae pou nae ma ke kua e kukulu mua ai, alaila, e kauhilo mua i ka
lohelau me ke kaula ma na aoao elua, a mawaena konu o na kala e eli ai
i ka lua o na pou hana. O ka pou hana, oia ka laau loihi i kukulu ia ma
ke kala mai lalo a i luna kahi e hui ai na welau o na o-a o kela aoao
keia aoao. Kukulu iho ua mau pou hana nei, a e hoopaa nohoi i keia mau
laau me ka pohaku liilii a me ka lepo. E kau i ke kaula mai kekahi pou
hana a i kekahi pou hana. Alaila, e kau iho i ke kauhuhu a e hoopaa
iaia me ke kaula; a paa keia mau mea, alaila, hia aku ke o-a o ke kua a
me ke alo, a kau pono i ke kauhuhu, a e hoopaa i ke o-a ke kua me ko ke
alo, pela e hana ai a pau na o-a i ka hoopaa ia, me ke kau iho nae i ke
kumu o ke o-a maluna iho o ka lohelau, e komo ana ka waha o ke o-a me
ka mai o ka pou, pela e hana ai apau. Alaila, e kau iho i ke kuaiole
maluna iho a e hauhoa i keia kuaiole me ke kauhuhu ma kela koo keia koo
o na o-a alaila, nakinaki olalo o na o-a me ka lohelau me ka pou,
alaila, kukulu hou i mau laau ma na hakala a elua me ka hana ana a paa.
NO KA HOAHO ANA.
E hookawale mua i mau aho mahuahua i mau ahu pueo. O ka aho pueo, oia
ka aho i hoopaa pu ia me ke o-a me ke ano kaawale iki. I ka wa e hoopaa
ia ai keia aho pueo a paa, alaila, hookomo iho i na aho liilii iho
mawaena o na aho pueo a e kau iho i ahohui maluna pono o ke o-a mawaena
o kekahi o-a a me kekahi o-a. E hauhoa i keia ahohui me na aho apau;
pela e hana ai apau na aho.
NO KE AKO ANA.
O ke ako ana, e hahau mua i ka hako, a i ole ka hako, ke akaakai a
lauhala paha, alaila, e ka aku me ke kaula. I ke ka ana nae, aole pono
ke ka lalani o kulu auanei, aka, e hoalo ke ka ana i ole e kulu. A paa
i ke pai ia i ka hako, lauhala paha, alaila, papai aku ke pili. O ka
piha pono o ka lima i ke pili ke hopu aku, oia ke ana e hana ai a oi
iki aku nohoi, me ka hana ia no hoi a paa me ke kaula i hoopaa ia ai ka
hako, pela e hana aku ai a paa.
NO KE KAUPOKU ANA.
I ke kaupoku ana, e hehi mua mai kekahi kihi a i kekahi kihi, alaila, e
kau iho i ka aho lolo, a e hoopaa pu ia aho me ke kuaiole, a i ole ia,
me ke kaula i ka ia ai ke pili; a e ka i ke pili ma kela aoao keia aoao
o keia aho lolo; e kukulu like nae i na poo o ka mauu. A paa keia,
alaila kau hou iho, a e hana e like me ko ke aho lolo mua, e
hoolahilahi nae i ke pili o keia aho lolo, alaila, e kau iho i ka aho
owili; oia ka aho e wili ai i ka mauu, e huna ana nae i ke poo o ka
mauu a me ka aho mai kahi kihi a i kahi kihi, apau i ka wili ia hili
aku i ole e alaa ia mai e ka makani.
NO KA HALE LA-I.
Ua hana ia keia hale no ka pii ana i uka o ke kuahiwi i ke kapilimanu a
mahiai paha. I ka wa e makemake ai ke kanaka e moe i uka, o ka hale ia
e hana ai, he hikiwawe ma ka hana ana a he malu a he paa nohoi. O na
laau e hana ia ai, he noni, ua kapaia kona inoa he noni-a, a me na laau
kupono e ae no hoi, aka, aohe pou o keia hale, he laau hoopio wale no
kona mai lalo a i luna, ma kela aoao keia aoao.
NO KA HOAHO ANA.
O ka hoaho aole pono ke hookawale aku, aka, e hoopili iki mai nokamea,
he pokopoko ka la-i, aole hoi e pono i ka la-i maka, aka, he la-i maloo
i paa, i ole e popopo wale. O ka hana ana, ua pelupelu ia ka la-i i ka
aho me ka hoopaa ia no i ke kaula, pela e hana aku ai a hiki i ka paa
ana. Aole no hoi no ke kapili manu wale keia hale a me ka mahiai i hana
ia ai, aka, ua hana ia no i hale noho maoli no a loihi. Ua paa no keia
hale no na makahiki elua a oi ae paha; he hale liilii wale iho no keia,
ua ane like me ke cone puoa, ua kapaia ka inoa o ua hale liilii nei he
pupupu hale a he wahi pepepe hale.
NO KA HALE LAUMAIA.
He pono laau no ko keia hale e kukulu ai, ua like nohoi ke kukulu ana o
keia me ka hale la-i, he laau oio i hiki ke halawai oluna a akea pono
olalo kahi e noho ai, aka, he okoa iki ka hoaho ana o keia; o ko ka
la-i hoi, he haiki mai ke kau ana o ka aho, a o ko ka laumaia nei hoi
he hookaawele aku ke kau ana o ka aho, no ka mea, he loloa ka laumaia.
Ua hana ia nohoi keia hale no ka pii ana i uka; o kekahi keia o na hale
e hana mau ia ai. Ke pii iuka, he hikiwawe ma ka hana ana. Ua loihi no
ka noho ia ana o keia hale me ka poino ole. Ua kaulana no hoi keia hale
laumaia, o kona mea i kaulana ai, o Pumaia ke kane a o Kamakakehau ka
wahine, i ka wa o ko laua noho pu ana ua pii laua i ke kuahiwi i ke kua
laau; ua haalele ia o Pumaia e ka wahine, ua lilo oia ia Koae, he
kanaka ia no kekahi wahi mai, ua pepehi ia o Pumaia e Koae a make; a he
pumaia ka inoa o ka hale; a no ka make ana o Pumaia, nolaila, kapa ia
ai ka inoa o keia hale he laumaia. A o Pumaia nohoi, he kanaka aimoku
ia no kekahi aina; he loihi aku no ka wehewehe ana o keia mea kaulana,
aka, he pono nae ia’u e hoopokole.
NO KA HALE ILIKOA.
O ke ano o keia hale, ua like no ia me ka hale la-i a me ka hale
laumaia ke ano o ke kukulu ana, aka, o ke pili o keia hale, he ilikoa;
ua akaakaa ia ka ili o ke koa a uhi mai mawaho. Ua hana ia no keia hale
no ka pii ana iuka i ke kalai waa a no na hana e ae no hoi; a he pono
laau no ko keia hale. No ka uhi ana ia i ka ilikoa, nolaila ua kapaia
he hale ilikoa.
NO KA HALE AMA’U.
O ka hale ama’u, aohe ona pou laau maoli, aohe hoi he o-a, aohe
kaupoku, aka, o kona ano, he uhaki mai no i ka ama’u me ka iwi a hou ma
kela aoao keia aoao, me ka hookaawale nohoi ia waena i wahi e noho ai,
a e hoopio ae nohoi ia luna a e hakii iho no me ke kaula.
O kekahi ua kukulu maoli ia no ka pou ke o-a a me na aho, e like me ko
ka hale pili hana ana alaila papai aku ke ama’u mawaho me ka omau ia i
ke kaula.
NO KA HALE HA-KO.
O keia hale, aia no i ke ano hale a ka mea makemake hana hale e hana ai
me ka hoomakaukau no hoi i na mea apau o ka hale. O kona uhi mawaho, he
ha-ko; ua pelupelu ia ka ha-ko i ka aho a ma na kihi eha o ka hale, he
ama’u ka mea e hana ai, a pela nohoi ma kaupoku. No ka uhi ana ia o
keia hale i ka ha-ko, ua kapaia kana inoa, he hale ha-ko.
NO KA HALE APE.
Ua kukulu ia keia hale no ka pii ana i uka i ke kahi olona, a makemake
ke kanaka e moe iuka, kukulu ae no ia i na laau, me ka hoaho ana a uhi
mai ka lau o ka ape mawaho; ua kapa ia kona inoa, he hale ape.
NO KA HALE PAINIU.
Ua like no ka paa o keia hale me ka hale la-i; ua paa no ia no na
makahiki elua a oi ae. O keia painiu aole ia e ulu ma ka honua, aia
kona wahi e ulu ai maluna o ka ohia, a laau e ae no hoi. O kona hana
ana, ua like me ka ha-ko ka pelupelu ia o ka lau i ka aho; a no kona
uhi ia ana i ke painiu ua kapaia kona inoa, he hale painiu.
NO KA HALE LEPO.
Ua kukulu ia na laau o ka hale, a ua hoaho ia, alaila, e uhi iho maluna
i ka laumaia, alaila, hoouhi mai ka eka lepo maluna iho o ka laumaia i
ole e komo ka lepo iloko. No kona uhi ia ana i ka lepo ua kapa ia oia,
he hale lepo.
NO KA HALE EKAHA.
O ke ano o ka hana ana i keia hale, ua like me ka hana ana i ka hale
la-i, he pelupelu mai, alaila, hoopaa ia maloko o ka aho, ua ike nui ia
keia hale ma na wahi mahiai iloko o na ulu laau.
NO KA HALE KALAMALO.
Ua like no kona kukulu ana me ke hale pili. O ka ha-ko maloko a i ole
ia, he uki, alaila, mawaho mai ke kalamalo. Ua kapaia keia hale, he
hale kalamalo. Ua ano like keia kalamalo me ka mea ala ma kahi o
Bishop, he wailukini paha kona inoa.
NO KA HALE LAUHALA.
Ua kukulu ia no na pou o keia hale a me na o-a aka, o ka uhi o keia
mawaho he lauhala. Ho-u ia ka lauhala i ka wai a ma-u, alaila, koekoe
aku ke kokala, a pau ke kokala, alaila, papai aku; ua like ke pai ana
me ko ka la-i, ho-o-o maloko o ka aho i ka lauhala, me ka hoopaa ia i
ke kaula.
NO KA HALE LOULU.
O ka mu-o o ke loulu, oia ka mea e uhi ai mawaho o ka hale; aole nae o
ka mu-o i mohala ole, aka, o ka mu-o i mohala. O ke ano o keia loulu,
ua ano like no ia me ka niu. O na mea paahana a ka poe kahiko e oki ai
i na laau kukulu hale, he mau pahoa oioi i hanaia a oi loa.
He mau hale aku no paha koe, aka, no ka pau e o kuu pepa, ke oki nei au
maanei.
Josia Waolani.
MOOLELO NO KA LAUHALA.
O ka inoa o ka lauhala o Ohiohikupua; mai lalo mai o ke kai kona wahi i
kupu mai ai, kupu ae la ia a hala maluna o ke kai, a ku kilakila iho la
ia me he ao opua la i ka nana aku, a mahope iho o kona ulu ana ae a
kiekie a he manawa loihi iki mahope iho. Hoomaka o Pele e hele i Hawaii
nei, me kona manao e puka koke ana ia i Hawaii nei, eia ka aole; i kona
hele ana mai ua kupono i kahi i ulu ai ua kumu hala nei, paa iho la ia
i ka umiki ia e ke kokala o ua lauhala nei, o kakou aku ka hoi o kanaka
ma keia aoao; hooke mai la o ua o Pele i ka mana ona a aole hemo, a
mahope iki iho hiki mai ke kaikunane, o Paao kona inoa, me ka ipukai
kai. I aku la o Pele: “Pilikia au la e ke kaikunane,” ia manawa pii ae
la kela a maluna nini iho la i ke kai; mae iho ka muo alaila, hemo ae
la o Pele. No ka nui o kona ukiuki, pii aela ia maluna huhuki i ka muo
kiola ma kela wahi keia wahi. Kau mai la kekahi muo i Hawaii nei, oia
ke kumu i ulu ai i Hawaii nei; o kahi i ulu mua ai, ma Kohala i Hawaii;
nolaila, o Pele ka mea nana i lawe mai i Hawaii nei.
Ina manawa no hoi aole o kakou moena, aka, mamuli o ka noonoo ana o
kekahi alii kaulana oia wa, o Lauhiki kona inoa, e hoolilo i keia
lauhala i moena mamuli o ka ulana ana o na wahine, a lilo i moena, o ka
wahine mua no nana i ulana o Lauhiki no, no laila ike na wahine a pau.
Eia hoi kekahi hana a ka lauhala, o ka lilo ana i pea waa no ka wa
kahiko, mamuli no hoi o ka noonoo ana o kekahi kanaka o Lonoauhi kona
inoa, o ka mea no nana i ulana o Lauhiki no, a me kona kaikaina o
Haumea a me ka laua mau kaikamahine elima, Kamehaikaua, Meahanipaoa,
Lohea, Kahuihuimalanai, Kahoanohookaohu, oia no ka pea o ka waa o
Kamehameha ekahi. O keia poe he poe akua no lakou. O ke ano o ka pea ua
like me ka poepoe o ka la; i ka wa e holo ai ma ka moana, uhi ia iho la
maluna o ke kia o ka waa, i ka nana aku ka, ua like io no me ka la.
Eia kekahi hana o ka lilo ana o ka hua i mea lei no na kanaka o ka wa
kahiko. O na wahine nana i hana mua, o Kahuihuimalanai a me
Kahoanohookaohu, a mai a laua mai ka laha ana mai a hiki i keia wa.
Eia kekahi; aia maloo ua lei ala i ka a-i, alaila malama iho la a hiki
mai ka mai pilikia, he nahu paha a me na mai e kupono ana ia laau,
alaila kii ia aku la e hanai; ina no ke ola, ua ola, ina no ka make, ua
make.
O ia iho la kahi hunahuna o ka lauhala i loaa ia’u, aka, e hai wau ia
oukou, aole i loaa wale mai, aka ua loaa mai mamuli o ke kuai ia ana
aku, i kekahi wahi elemakule kahiko, me koiala olelo mai, ina aole e
uku aku, alaila, aole e loaa mai. Nolaila, noonoo iho wau, aohe wahi e
loaa koke mai ai ia’u, nolaila, ua ae aku au; o ku’u lilo he hapalua
dala maoli. Ina pela hou aku mau maoli ka nele e na hoa.
O KEKAHI MAU MEA O KA BAIBALA I ANO LIKE ME KEKAHI MAU MEA I HANAIA MA
HAWAII NEI I KA WA KAHIKO.
Elua no hoike nana i hai mai ia’u no kekahi mau mea o Hawaii nei i ano
like me ko ka Baibala. Akahi: O ka buke i kapaia Moolelo Hawaii. Elua:
Mai kekahi poe kahiko mai e ola nei; mailoko mai o keia mau hoike e
loaa’i na mea i hoohalikeia.
NO KE KANAKA MAKA MUA.
Ua ike kakou ma ka Baibala, o Adamu ke kanaka makamua; Kin. 1:27, a mai
iaia mai i laha mai ai na kanaka a pau loa o ka honua. Ma ko Hawaii nei
hoi, o Kahiko ke kanaka makamua, a nana mai o Wakea, a me na kanaka
apau; a he mookuauhau no, elike me ko Adamu.
NO KE KANAKA I PII AKU I KA LANI.
Ua ike ia ma ka Baibala o Elia ka mea i pii aku i ka lani, ma ka mana o
ke Akua; 2 Nalii, 2:11, a o Iesu Kristo, ua pii no ia ma kona ano Akua.
Pela hoi, ua oleloia ma ko Hawaii nei moolelo, o Lonomuku ka mea i pii
i ka lani; he wahine ia, a no ke oki e ana o kana kane i ka wawae,
nolaila ua noho ma ka mahina. Ina ka aole i oki ke kane i ka wawae ina
ua hiki loa aku oia i kahi o ka la. O kona wahi i pii ai aia ma Hana,
ma kahi i kapa ia o Hana-ua-lani-haahaa, oia ka mea i kapaia’i oia
wahi, a he mea e aku no kekahi.
NO KE KANAKA ILOKO O KA OPU O KA IA.
O Iona ke kanaka i noho iloko o ka opu o ka ia, wahi a ka Baibala; Iona
1:17, o Kuikuipahu hoi ko Hawaii nei iloko o ka opu o ka mano. He alii
ia no Kohala; i kekahi manawa, hele oia i ka heenalu me na kanaka he
lehulehu, a ia lakou e hee nalu ana, ua lilo aku la o Kuikuipahu i ke
mano; a o kona wahi i pae ai ma Hana no, o ka puu o Kauiki, malaila
kahi i ike ia’i e na kanaka. O Eleio ke alii ia manawa e noho ana; o
Kipola hoi ame Kipalalaia, na kaula; i ka ike ia ana o Kuikuipahu aole
i make, e ola ana no.
NO NA ALII HANA INO.
O Parao ame Herode kekahi o na alii hana ino i hoikeia ma ka Baibala;
Puk. 1:8–22; Mat. 2:16, a me kekahi mau alii e aku nohoi. O Hakau hoi
ko Hawaii nei alii hana ino. He alii ia no Waipio. O keia alii kai
hoolaha ae e okiia ka waiu o na wahine apau loa, a ina e ike aku oia i
ke kanaka lima kakau maikai, a me ka lauoho maikai ame ka wahine lauoho
maikai, kauoha oia e okiia ke poo, ame ka lima. He mau mea ino e ae no
kahi a keia alii i hana ai, Owaia hoi kekahi alii hana ino. Ua oleloia
o ka manawa iaia he manawa ino loa piha i na lealea ino.
NO KA LEO I PAE MAI MAI KA LANI MAI.
I ko Iesu manawa i bapetisoia’i e Ioane, ua lohe ia he leo i pae mai
la, mai ka lani mai, e olelo ana: “O oe no ka’u keiki punahele he
oluolu loa ko’u ia oe;” Luk. 3:22, a he mau leo e ae no kekahi e like
me keia, ua loaa keia ma ka Baibala. Pela no hoi ma Hawaii nei, ua lohe
ia no he leo mai ka lani mai e ninau ana: “Owai la ke alii o lalo i
pono ka noho ana?” “O Kahiko,” wahi a ka haina.
NO KA NELE ANA O KA UA.
I ka manawa o Ahaba ke alii o ka Iseraela, no ka nui loa o kana hana
ino, ua olelo aku ke kaula o Elia iaia: “Ma ke ola ana o Iehova ke Akua
o ka Iseraela, imua ona e ku nei au, aole auanei he ua, aole hau i na
makahiki ekolu, ma ka’u olelo wale no;” 1 Nalii 17:1. Pela no hoi. I ka
wa o Hua ke alii o Maui nei o Luahoomoe, ke kaula ia manawa, no ka
manao ana o Hua e kalua ia o Luahoomoe i ka imu, nolaila, olelo kela i
kana mau keiki, i kahi e noho ai, nokamea, e lawe ana ia i ka ua.
Pela hoi, he nui na mea liilii e ae o Hawaii nei i like me kekahi mau
mea o ka Baibala, aka, ua lawa ka’u hoike no keia.
February 15, 1872.
G. Puuloa.
NA LA A ME NA MALAMA.
Iloko o ka malama o Ikua, o Poha-koeleele ka ua; i ka la o Hua, a i ke
awakea hele aku oia e kanu. Eia ka inoa o na lau e kanu ai: Hualani,
hokeo, lopa, likolehua, kawelo. Penei ke kanu ana; lawe aku oia ekolu
lau me ka hookakahaka ana i ka lau me kona lima; a kanu aku oia, waiho
aku a hala na mahina elua, hele aku oia e nana: a ike ua ulu pono, eia
kana olelo: “Ua ola ka hoi keia noho ana ae, ua maikai ka ulu ana.”
Aka, ina hele aku oia ua make a ua ponalo, kaumaha loa ia no ka puka
pono ole. Ua maopopo no i ka poe mahiai he wa no ia e puka pono ole ai
ka lau, oiai ke kau hooilo ia, nui ka ua a make ka lau. Aka, noho mai
oia iloko o ka malama o Ikiiki o ka ihunahuna ka ua, oia hoi, ka ua
liilii pulelehua i ka makani, i ka la o Mohalu i ka malama o Ikiiki
kanu oia e like me ka mea i hai ia ae la maluna. Eia ka inoa o na uala
e kanu ai: Waipalupalu, kokoakeawe a he kuapai, heauau, he haole. Noho
oia a hala ka malama o Kaaona a me Hinaiaeleele, hele hou aku oia e
nana, a ike ua make kekahi a ua ola. Eia kana olelo: “Ua ola ka’u
wahine ame ka’u mau keiki i kahi Ohulu;” noho ua kanaka nei a loihi a
ala ka mauu, kuehu aku oia i ka mauu; a pau ia o ke oo no ia o ka lau.
Alaila, waiho aku a loihi na la, alaila, kii aku ke kanaka mahiai,
hooili i ka lepo; a loaa ka uala maka hooili ana i ka lepo, o ia hoi ka
hua i ka wa ame ka hua i ka lala hahai mai oia i ka uala mua. Hoi aku
oia a hiki i ka hale, hoa ka imu a kalua a moa hoihoi mai a ka hale,
noho oia ma ka puka, penei oia e kahea ai: “Kela ao nui eleele i ka
maka o ka opua la olalo iho, e malu malu kiai, kiai ae i ko kaua waena
nei la o Keaonui, malu oe i ko kaua waena nei la, e Keaonui, e malu oe
mai kela kihi a i keia kihi, e malu oe mai kela iwi a keia iwi; mai
malu oe i ko hai waena o huhu ia oe i ke pani i ka la, koekoe ka mea
nona ia waena. E Keaonui e! e malu oe i ko kaua waena nei; malu oe i ka
pue, malu oe i ka lau o ka kaua ai, i ulu, i piha ka pue i ka uala. E
Keaonui e! e malu i ko kaua waena mai uka a kai, mai nae a lalo, elieli
kapu, ua noa.”
O keia pule ana oia no ke kahea ana i ke akua e hoi e ai i ka hua mua o
ka laua mea kanu. Noho aku oia a hala ka Mahoe mua, a komo aku iloko o
ka Mahoe alua. I ka po o Lono, kii aku oia e ai i ka uala, me ka lawe
ana i ka uala i ka heiau; nokamea, oia ka po e hoi mai ai o ke akua, e
ai i ka ai a kahi pulapula hooulu ai: “ola nohoi ka mea akua, make no
hoi ka mea akua ole,” wahi a ka olelo. A hala keia mau malama o ka ai
ana o na makua ame na keiki i ka ai, a o na malama hope no hoi keia o
ka hooilo, o ka puka no ia iwaho o ke kau. Maanei kakou e waiho ai i ke
kamailio ana no ka hooilo, e huli aku kakou e nana i na hana o ke kau.
NO KE KAU: OIA HOI KA WA LA.
Penei ka mahiai ana o ke kau. Hele aku aku ke kanaka mahiai e nana i
kahi mahakea, oia hoi kahi nahelehele e ulu nui ana, oia kahi maikai i
ka mahi ana. Penei e maopopo ai; i kona mahi ana i ka nahelehele a hina
ilalo, a haule mai ka ua, a ma-u iho la ka lepo a me ka nahelehele, oia
ke kumu e make ole ai ka lau ke puka iwaho o ke kau, nokamea, ua uhi
iho ka nahelehele i ka ma-u o ka lepo. Aka, i ka mahiai ana o ua kanaka
nei, iloko o na po o Laaukukahi, Laaukulua, Laaupau, ame Olekukahi,
Olekulua, Olepau, ame Kaloakukahi, Kaloakulua, Kaloapau, oia na po
maikai i ka mahiai ana, a he mau po no hoi i maa mai ko lakou kupuna
mai.
I ka pau ana o ka mahiai ana, waiho aku ka mea mahiai o ka haule mai o
ka ua; iloko o ka malama o Welo o pookole ka ua, oia ka ua, he ao ku ia
kakou; alaila, hele aku ke kanaka mahiai e ako i ka lau. Eia na inoa o
na lau ana e ako ai: he pae, he apo, he kapapa, he mohihi, he uli, a he
paa. Oope oia i keia mau lau a waiho aku, a hiki i na kakahiaka e puka
mai ai na huihui, oia ka wa e kanu ai i na lau. Penei ke kanu ana: Lawe
oia eono lau e kanu ai me ka hoohakahaka e like ma ka mea i hoike ia’e
maluna; a pau kona kanu ana, noho oia a loihi kekahi mau la, hele aku
oia i ka malama o Nana, i ka la o Kane, e nana i ka mala uala, ua nui
ka poino; oia hoi ua pau i ka peeluamoeone a me ke kahuli a ua make
wale iho no hoi kahi. I ka malama o Kaulua, i ka la o Lono, i ke
ahiahi, hele aku oia e ako i na lau hou. Eia ka inoa o na lau e ako ai:
hualani, poni loepaa, awapuhi, uahiapele, pikonui, kupa; oope oia a
waiho aku e like me ka mea i hoike ia’e maluna, noho oia a hiki mai ka
malama o Kaelo, i ka la o Mauli i ke ahiahi i ka wa e ili ai ka mahina,
oia ka wa e kanu ai i ka lau. Penei ke kanu ana: Kiolaola mua keia i ka
lau ma ka pue, ewalu nae lau o ka pue hookahi; kanu mai oia. A pau,
noho aku oia a hala na malama ino, a loihi ka noho ana, a i ka malama o
Kaaona hele oia e hooili i ka lepo i ka pue o ka uala, a loaa mua iaia
ka uala i ka wa i ka lala, hoi aku oia me ka wahie a ho-a i ka imu a
kalua a moa. Kahea aku oia penei: “Keaonui i ka maka o ka opua ilalo
iho, e hoi e ai i ka ai.” A hala ka malama o Welehu, o Makalii, a o
Hinaiaeleele, a komo i ka malama o Nana i ka la o Mauli hoonana kane,
hoonana ka wahine, kau na pualei i ke poo, hele e eli i ka uala a ike
na kane ame na wahine. Penei ka olelo a ka mea palaualelo: “E! eia ka’u
pue uala,” a “eia no hoi kau,” a papa aku kekahi i kekahi; “mai kii mai
oe i ka’u” o ka eli no ia a loaa, ka uala. Aohe nae he nunui he makalii
wale no; hookahi mea e ola ai o ka ohana o ka malama i ka palula, oia
ka ai e ola ai ke ole ka hua. A olelo ae kekahi penei: “Aole no keia o
na malama e hua nui ai ka uala; he malama ulu palula wale no keia, he
aa noi ke kumu. Eia ka malama e kanu ai i hua.” I ka la o Hilo kii aku
ka mahiai i na lau; eia ka inoa: kola, nika, pukeleawe, hiiaka, lapa,
huamoa; waiho aku e like me ka mea i hoike ia. Aia hiki mai ka la o
Hoaka oia ka wa e kanu ai, e kanu e like me ka mea i hoike ia maluna, a
hala o Ikiiki pau ke kaumaha o ke kanaka mahiai, manao ae oia o ke ola
o ka ohana; a i ka la o Olekukahi, Olekulua, Olekupau, oia na la e pue
ai i ka uala; noho aku oia a hala napoo Mohalu, o Hua, o Akua, o Hoku,
o Mahealani, o Kulu, a i ka la hope o Akua hele oia ma kona mala i ka
wa e puka mai ai na kao, oia hoi ka lalani, a ku oia ma ke kihi o ka
mala, penei oia e kahea ai: “E Kanepuaa, eku i uka, eku i kai, eku i
nae, eku i lalo, eku iwaena o ka kaua mala uala nei la, e Kanepuaa, eku
oe mai kela kihi a i keia kihi, mai kela kaika a i keia kaika, mai kela
iwi a i keia iwi, i hua i ka mole, i hua i ke kano, i hua i ke aakolo i
ka wa.” A pau kana pule ana, noho aku oia a hala Kaloakukahi,
Kaloakulua, Kaloapau, a i ka la o Kane, hoomakaukau ke kane ame ka
wahine i mau koko no ka uala, a i ka la o Lono, hoomaka ka eli ana o ka
uala. Ekolu no uala o ka pue, nunui nohoi ka uala. Ua hai mai kekahi
elemakule i ke ana, a ua ana wau ekolu kapuai ke anapuni, olioli wale
ae e mahiai uala i ka nunui o ka hua: Hoi mai ke kane ame ka wahine,
kalua ka puaa me ka uala.
[AOLE I PAU.]
NO KA LA-I.
O ka la-i oia no kekahi o na laau e ulu ana ma kuahiwi. Ua ulu oia ma
na awawa, na puu, na kualapa, na kipapali. O keia laau o ka la-i he
loloa no, aohe nae ona nunui e like me kekahi mau laau e ae. Ua ulu no
paha ka la-i ma na mokupuni i noho ia e kanaka, aole i maopopo loa
ia’u.
O kahi i loaa mai ai ka la-i aole i loaa ia’u; he loaa mai paha mai
iloko mai o kahi mea, a i ole he mea ulu wale mai no. E nana kakou i na
hana a ka la-i.
NA HANA A KONA LAU.
O ka lau la-i, he mea no ia e hoopau ai i ka pilikia o ke kanaka, oia
hoi ma ka hana ia ana i hale i wahi e noho ai ke kanaka, a kapaia ia
hale, “hale la-i.” E like me ke ’lii i kukulu ai i hale la-i nona ma
Puulaina, a kapaia ia puu ia manawa o Puulai, e like me ka mea a kakou
i lohe ai mamua iho nei. He kapa no hoi ia no kekahi poe ma ka haku ia
ana a paa, alaila aahu.
He mea lau lawaia ke hili ia a loihi, nana e hoa mai ka ia iloko o ka
upena. He mea kauwewe imu i mea e paa ai ka mahu a moa ka ai. He mea
pulehu i’a nohoi. He mea pai ai. He moku nohoi ia na kekahi poe i ka wa
kahiko. He pau hula ke haku ia a paa, na ka poe hula. He mea ahaaina
nohoi. He pulumi moena i pau ai ka lepo. A o ka iwi owaena o ka lau, he
mea hana papale ia. O ka lau nohoi he mea hana ia i pu-la-i i mea
hookani ma ke puhi ana aku nohoi.
Ma ka pu la-i nohoi i lilo ai na kaikuahine o Aiwohikupua i poe aikane
na Laieikawai, a noho like lakou me ka oluolu. Pela nohoi o Malio ke
kaikuahine o Halaaniani i kii ai ia Laielohelohe me ka pu la-i, ke
kaikaina o Laieikawai, i ka wa i makemake ai o Halaaniani e moe ia
Laielohelohe, aole nae i loaa ia laua.
O ka lau no hoi o ka la-i, he mea kuehu i ka mai, i pau ka mai i ka wa
kahiko. Ina he puupuu ka mai, alaila, kii i ka la-i, i mea hoomoe pu, i
ole e pipili ka puupuu i ka moena a eha, ina he lau la-i, aole e
pipili, a he mau nohoi ka ma-u, aole e wela ka ili. A he mea lei ia no
e kekahi poe ma ka a-i, i ole e loaa i ka mai, na ka la-i e pale aku i
ka mai a pakele.
O KE KUMU O KA LA-I.
He auhau nohoi ia, he mea kao-ahi ke maloo. A o kona wahi nohoi ia e
ulu ai o ka auki, ina makemake i pa la-i, alaila, kii, a kanu a puni, a
mahope ulu. Ka mea hoi i olelo ia no ka auki. Aia ma Waipio he muliwai,
a he mano aikanaka ko laila, penei: I ka wa e hele aku ai a hiki
ilaila, aohe uapo ia wa, ku iho ma kae o ka muliwai, a kiloi aku i ka
auki; a i nalowale koke ka auki, alaila hoi, he mano o loko, aohe i
hele, ina e lele pau loa, aka, i kiloi a aohe nalowale iki o ka auki,
alaila, aohe mano, ua hele i kahi i hele ai, lele ino a au wikiwiki,
nokamea, aole akea loa ka; ina e au lohi loaa koke mai no i ka mano ke
ahikanana o ka moana, a loaa kaiala mea ai, kani kaiala aka, ua loaa
iaiala.
O KA MOLE, OIA HOI KAHI MALALO O KA LEPO.
O ka mole, he mea hana nui ia ia e na kanaka, a kalua i ka imu. Elua, a
ekolu la, alaila moa, lawe ia aela no hoi i mea ai, i ka wa wi, a i ka
wa wi ole, aka, i ka wa wi ka hana nui ia o keia mea. A i ole he mea ai
wale no, alaila, hana ia i mea ona, oia hoi ka okolehao, i mea inu, na
na kane, na wahine, na keiki; a oia kekahi mea e wi ai o ka lilo ma ia
mau hana lealea. A o ua mole nei no, he aila hoopaa lauoho ia, i ole e
puehu i ka makani, a ua kapa ia hoi ua mole la-i nei he ki.
O ia wale iho la no kahi mea i loaa ia’u me ko’u ninaninau ana aku no
hoi; ma ka lau nae kahi ka hana nui loa ia o keia laau.
John Mana.
NO KE KUKUI.
O keia laau o ke kukui, ua ike kakou a ua hoomaopopo i kona ano, a me
kona helehelena a pau, oia hoi, he puipui kona kino, a he nui kona mau
lala, a he uliuli kona mau lau. O keia laau no hoi ua ulu mau ia ma na
mauna, ma kuahiwi, ame na kualono; o keia laau nohoi, ua ulu ia ma na
mokupuni apau, aka, o kahi nae i loaa mai ai o keia laau aohe wahi i
loaa mai ai, he laau kahiko no ia no Hawaii nei. Eia na hana a ke
kukui.
NA HANA A KA LAU.
He mea hoopala maia ia i kekahi manawa; he mea lauwalu ia ia i kekahi
manawa, oia iho la na hana a ka lau i loaa ia’u.
NO KA HUA.
He mea ai ia ka hua, ma ka pulehu ana a moa, lomi pu me ka paakai. A he
ia ia no ka noho ana i kuahiwi, a me ka la maka pehu loa no hoi i ka
ia. O kekahi, he laau keia i hamo ai i ke kino, i na he puupuu ka mai,
ame ka piele. He kukui no hoi keia no ka manawa kahiko. Mamuli o ke
kike ia ana a pau ka iwi, koe iho ka io, kui ia alawa ke koi me ka niau
niu nae e kui ia ai. Ina he hale ahaaina, i ka po, ua ike ia o keia
kukui ka mea hana nui ia. Mamuli o ke kui ana a lawa na koi eha a elima
paha, huihui ia a kahi hookahi owili iho i ka lau o ka la-i mawaho, i
ole e pau koke. o kekahi, he hana aila ia, mamuli nae o ke kalua ia ana
a moa, kike ia nohoi ka iwi apau, lawe ia a luna o kekahi papa pohaku a
i ole he papa laau paha, lu ia iluna olaila, kau iho i laau nui maluna;
me ia laau e olokaa ai io ia nei a o ka wai, oia no ka aila.
O kekahi he mea keia e loaa ai o ka ia hamauleo o Ewa; oia hoi, ke kike
ia ana a pau ka iwi, koe iho ka io, hookomo iloko o ke eke o ka lole, a
i ole iloko no hoi o ka ipu kahi e hookomo ia iho ai ua ia ala, a i
kekahi mea e ae paha. Hele no a hiki i kahi o ua ia ala, naunau iho i
ua kukui ala, a puhi aku iloko o ke kai, a malino aela ke kai, a ike ia
i hola ua ia ala. Pela no ka lawaia ana i ka hee, elike me ka lawaia
ana o ka ia hamauleo. O kekahi, he mea lamalama ia no hoi i ka po, ke
hele nae i ka lawaia puhi. O ia iho la na hana a ka hua i loaa ia’u.
NO KA UAHI O KEIA HUA.
O ka uahi he mea hana ia i mea kakau i ka lima, oia hoi ka pa’u. Eia ke
kumu i loaa ai; kui ia nohoi alawa ke koi, hoa ia no hoi a a, lawe ia a
malalo o kekahi pohaku i eli ia a poopoo, hookupono ia ka uahi a kupono
iloko o ua pohaku ala, a mahope manoanoa ae kela uahi i pili mau i ka
pohaku, a kii aku ohikihiki a loko o kekahi wahi mea kupono no ia mea;
hana pu me ka wai ko, a lilo ae i mea kakau i ka lima. O ia iho la na
hana o ka hua i loaa ia’u.
NO KA IWI.
Oia hoi ka mea mawaho ae o ka io. O keia mea he mea makemake nui ia
keia e ka poe elemakule ame ka poe luahine, aia i ka manawa kahiko. I
ka manawa aole i laha mai keia ahi, oia hoi ke kukaepele, hana nui na
elemakule ame na luahine me ke kike ia nae a pau ka io koe iho ka iwi,
houluulu a ma kapuahi, hoa i ke ahi a he loihi ka a ana oia mea, aole e
pau koke, o ia iho la ka hana a ka iwi i loaa ia’u.
NO KA ILI.
Oia ka mea mawaho ae o ke kumu. O keia mea he mea hana nui ia keia e ka
poe kalai waa, mamuli o ka lawe ana, a hana, a kui a o ka wai, oia no
ka mea hana pu ia me ka lehu o ke akaakai a ha-ko paha, he mea hana ia
no hoi i ka papa eleele i kohu ke kakau aku. He mea kakau ia kekahi i
ke kapa pa-upa-u.
NO KE KINO.
He mea hana pinepine ia eia e kanaka i mea pa holoholona ame ka pa mea
kanu, a he mea kukulu hale ia nohoi, a he wahie hoa imu nohoi.
NO KA PILALI.
Aia i ko makou manawa liilii, he mea ai nui loa ia keia, mamuli o ka
pii ana o na makua i ka imi pepeiao, no ka mea, ua kupu mai no ia mea
no loko mai oia laau, a loaa aku la ka pilali e hu ana a o ka hamu ia
aku la ia apau. O kekahi, he mea hamo lauoho ia, me ka hookomo ia nae
iloko o ka bola a kiaha paha, ukuhi ia i wai, waiho aku a liuliu kii
aku, ua lilo ae la ka wai a uuluhaku, a he mea maikai loa ia i ka hamo
lauoho ana, he pahee a me ka pakika. Oia iho la na hana a ke kukui i
loaa iau.
NO NA ULU KUKUI KAULANA.—ULU KUKUI O KAUKAWELI.
O ke kapa ia ana o keia inoa mamuli no ia o ka manawa e noho kumu ana o
Pokue, no ka nui o kona huhu i na haumana. Ua kau ka weli o na haumana
ia ia no kona huhu, a o kekahi no ka makau o na haumana i na poo kanaka
ame kekahi mau mea e ae. A ua kapa lakou o ka ulukukui o Kaukaweli. O
keia wahi ulu kukui, oia kahi e luana mau ai o na malihini ke hiki aku
i na la hoike, a he mea maikai ia.
ULU KUKUI O LANIKAULA.
O keia ulu kukui aia no ia ma Molokai, o ka mea i kapa ia ai o keia ulu
kukui mamuli oia inoa; he kaula no Molokai, oia hoi o Lanikaula, i ka
make ana o ua kaula nei, lawe ia no a ma ua ulu kukui aia kanu ia, a
oia ka mea i kapa ia ai kona inoa, ulu kukui o Lanikaula.
NO KA ULU KUKUI O LILIKOI.
O keia ulu kukui aia no ia ma Maui nei kahi i ulu ai, aia nae ma
Makawao. O ka mea i kaulana ai o keia ulu kukui, no ka hele mau o na
’lii ilaila i ka manawa kahiko a hiki paha i keia manawa, he wahi
makaikai nui ia e na malihini. O kekahi, kahi no ia e kii ia ai o na
hua kukui ai na na alii, nokamea, o ko laila kukui he ala ame ka ono. O
ia iho la na mea i loaa ia’u.
John Moo.
KAHI I LOAA MAI AI KE KUKUI AME NA HANA.
Kahi i loaa mai ai: O ke kukui, he laau nui no keia a maikai no hoi ke
nana aku, ua loaa mai keia laau mai loko mai no o kona hua, aia i ka wa
e maloo ai o ka hua o ke kukui, a helelei mai luna aku ona, alaila, ulu
mai ana no kekahi hua ona a lilo i kukui okoa; a oia kahi i loaa mai ai
ke kukui a kakou e ike nei, aka, aia ma ka ili o keia laau ua hana ia i
mea hooluu upena, a i mea hooluu kapa no kekahi, a i mea paele waa
kekahi, he awili ia nae me ka lau ko, i puhi ia i ke ahi, a loaa ka
nanahu.
Pela no hoi kona pua, ua hana ia i laau no kekahi mau mai, oia hoi ke
nahu, paaoao, a me ka e’a, a ua ola no hoi ia ano mai i keia laau.
Na hana a kona hua: Aia ma kona hua ua hana ia i mea ihoiho kukui, oia
hoi, i ka wa e maloo ai ka hua o ke kukui, kii aku ke kanaka, ohi a
nui, alaila, hoi mai a hiki i ka hale, kalua i ka imu a moa, kike aku a
pau, alaila, kui aku me ka niau a paa, a o ia iho la ka ihoiho kui i
imihia, he inoa hou nae ia, he kali kukui no ka inoa kahiko.
Eia kekahi; o ka hua no o ua kukui nei, oia iho la no ka i-a, aia nae i
ka wa e pulehu ia ai a moa, a oia iho la ka wa e ai ia ai, a ua kapa ia
kona inoa he inamona, no kona momona a ono ka ke ai aku.
Eia no kekahi; he mea lawaia kaka uhu, a akilo hee ia no hoi ka hua o
ke kukui, i na aole ka hua o ke kukui, aole paha e pono keia mau lawaia
ana, ke ole ka hua kukui, nana e hoomoakaka aku i na wahi pouliuli o ka
moana, oia iho la kekahi hana.
Eia hou no kekahi hana a ka hua kukui, ua hana ia no o ua hua nei i
aila kui; ma ka hoiliili ana a nui, alaila, kalua i ka imu a moa, kike
aku a nahaha, ka iwi owaho, o ka io oloko oia ka mea e hana ai i aila
ma ke ku’i ana iluna o ka papa a wali, olokaa aku oe me kekahi pohaku
nui aia nemonemo, maluna o ke kukui i ku’i ia a wali; alaila, o ke kahe
aku la no ia o ka wai o ka kukui iloko o kekahi po’i a’u i hana ai me
ke kanana, i mea e komo ole ai ke oka iloko, o ia iho la kekahi hana i
ka hua kukui i aila, aka, he nui aku no paha na hana o ka hua o ke
kukui, o ka’u mau mea nae keia i ike maka i ka hana ia, a oia ka’u mea
i lawe mai ai i keia mau mea, a hoikeike aku iwaena o oukou e o’u mau
hoa.
Timothy Lililea.
MOOLELO NO KA ULU.
Elua wahi i loaa ai ka Ulu. 1. Ma Kaawaloa, Kona, Hawaii. He kanaka ke
kumu o ko laila ulu. Ma ka make ana ona, ua olelo mua nae kela i kana
mau keiki: “Ina wau e make, e nana olua i ka laau e ulu ae ana ma ka
puka o ka hale o kakou; o ka hua ona, oia ka olua ai; o na lima a me na
lauoho, oia ke a-a o lalo o ua ulu nei, o na wawae oia na lala, o ka
opea, oia ka hua o luna o ua ulu nei.” la wa, oia ka ai i ola ai keia
ohana a pau, a hiki i ka wa a kini o ke akua, a me ka lehu o ke akua
ike ana no ka hua o keia ulu, kii lakou e hoao e ai maka, aole ono ke
ai, hoao lakou e pulehu ike i ka ono, olelo aku lakou ia Kane ma laua o
Kanaloa i ka ono o keia hua, olelo mai laua: “Aole na he hua e, he opea
na no kekahi kanaka i make.” Ia wa luai lakou a pau ke aho, mai Kona ka
luai hele ana ma kuahiwi a hiki i Waipio. Oia ke kumu i laha ai ko
laila ulu i keia wa, no ka luai hele ana o na akua ma ke kuahiwi a laha
loa.
2. Ma Puuloa i Oahu. Ko laila ulu no Kanehunamoku mai, na kekahi mau
kanaka o Puuloa i hele i ka lawaia a puhia e ka ino nui, makani a me ka
ua, a pae i keia aina kanaka ole, he akua wale no; nolaila mai ka laua
lawe ana mai i keia ulu a hiki i Puuloa, kanu a ulu i kekahi lua nui a
hua, ai keia mau kanaka; mahope ike mai o Haumea ma i keia mea o ka ulu
i lawe malu ia mai e keia mau kanaka, kii mai oia a ike, hele oia e
nana i keia mau pae moku, aole i ike ia keia ano laau. Nolaila, o ka
mea ia ona i hoolei hele ai i na aina a pau i ka ulu a laha loa. O keia
aina o Kanehunamoku aia i Kahiki, he aina i loaa ole i ka poe imi aina
e hele mai nei e imi, no ka mea, he aina akua keia. Ina ike ia e kanaka
emi i ka moana aole loaa, a pela wale aku. He nui na mea maikai o kela
aina, aia ilaila ka wai ola a Kane ma laua me Kanaloa. O ka poe make a
lehu ke kino ola i kela waiola.
No Ke Kepau. He mea waiwai loa ia i ka wa kahiko no ke kapili manu ana.
O ka oi aku ia o ka mea hana nui ia e ka poe kia manu o na aina a pau
loa. O Hawaii nae ka oi o ka aina kapili manu mau. O ka manu e kapili
ai o ka oo hulu pala o ka uka, o kona waiwai nui o ka hulu ma ka eheu
he mea lei hulu, he pii ke kumu kuai i ka wa kahiko; oia ka hana oi o
ke kepau o ka ulu.
No ke kino o ka Ulu. He mea kokua ia no ka pilikia o ke kanaka, eia, he
mau papa kui poi, he mea papa kikina puka o na hale o ka wa kahiko, a
he mea wahie imu ai, a pela aku no hoi, he waa holo no ka wa kahiko; he
waa holua mea holo iluna o kahi pali kiekie e pili waiwai ai kanaka me
na waiwai he nui loa, ma kela aoao keia aoao, elike me na lio heihei o
keia wa. Pela keia mau holua, no ka ulu ia waiwai.
Ekolu ano hua o ka Ulu. 1. Ulu a-aiole. Ka mea i kapaia ai ia ulu no ka
pukapuka i ka ai ia e ka iole. 2. Ulu pamakani. Ke kumu i kapaia ai
pela no ka pa mau ia e ka makani i na wa a pau. 3. Ulu holina, no ke
ano loliloli a apuupuu oloko a uaua ke ai aku.
Eia kekahi. O ka ulu pohoule, he ano like me ka omaka o ke kanaka, pela
ko’u lohe, oia ke kumu o na hua a pau o ka ulu he hua haule wale nae
keia i na wa apau, aole paa mau. No ka ili o ka Ulu. He mea kapa no ka
wa kahiko. O ka ulu keiki e malulelule ana ka alualu oia ka mea kapa i
kuku ia elike me ka wauke Hawaii nei.
W. S. Lokai.
KE ANO O KA MAHI KALO O KA WA KAHIKO, A ME KO KEIA WA.
Ua pili no keia moolelo i haawi ia mai ia kakou i keia manawa, no ka wa
o ke au o na kupuna o kakou i ka wa kahiko, i ke ano o ke kanu ana o ka
lakou kalo, a me ke kanu ana o ke kalo o keia wa, ame na mea e pili ana
i ka lakou hana ana. Ma ko’u noonoo ana, a ma ko’u ninaninau ana aku i
kekahi o na elemakaiauli kahiko, ua hai mai kela, he elua wale iho no
mahele nui o ka mahi ana o ke kalo o ka wa kahiko. Akahi: He okoa no ka
mahi ana o ka aina maloo. Alua: He okoa no ka mahi ana o ka aina wai.
Aka, e lawe mai kakou i ka mahele mua a kukulu iho, a na’u e kalai aku
ma kahi mea hiki, i kokua pu ia hoi me ka olelo a keia elemakaiauli;
oia hoi, no ka mahi ana o ka aina maloo, a me na mea paahana i hana ia
e lakou i keia wa.
I ka manawa kahiko ka, aole o-o, aole ko’i, aole he mau mea paahana
kupono no ka lakou hana. Aka, ua hele no lakou e huli, a loaa na pohaku
lipilipi oioi, i kapaia he pahoa, a me ia pohaku lipilipi no e pii ai a
oki aku i na laau i mau o-o no lakou. Eia na laau kupono i ke kalai ana
i mau o-o no lakou; ka mamane, ka ohia, ke aalii ku makani a me na laau
paa e ae; a hoomaka e kalai i na o-o, eia ka lakou hana mua: kahea aku
i na akua o ke kalai ana, no ka mea, ina aole lakou e kahea mamua o ke
kalai ana, alaila, e pau ana na o-o i ka hakihaki. Nolaila, kahea i na
akua o ka mauna. Penei ke kahea ana:
“Kumokuhalii, Kupulupulu, Kualanawao, Kupaikee, kua i ke kumu, kua i ka
elau, kua i ka lala, e ike, e nana i ke kalai ana o ka o-o, he a’alii
ka o-o, mahi au i ka aina kula, he uhi ka ai, he kalo maloo ka ai, a me
na ai kupono i ke kanu i ka aina maloo.”
A penei ka hoomaka ana i ka mahiai, ua puhi mua ke kanaka i ke ahi i
kahi mahakea nui, waele a maikai, hoolei ke a-a a pau ma hai a maikai
ka mala. Alaila, kakali aku ka mahiai o ka haule mai o ke kuaua mua, a
i ka haule ana o ke kuaua mua, olioli ka naau o ka mahiai, hoihoi na
maka, kakali hou no ka mahiai hookahi kuaua i koe, ma-u, kui, mahakea,
a haule hou ke kuaua, ahiahi oia la, hele ka mahiai e imi i mau huli.
Eia na huli kahiko kanu ia i kahi maloo: 1, elepaio; 2, apuwaipiialii;
3, lehua-ku-i-ka-wao; 4, kumu; 5, manini ame ka ape. Ope a paa waiho a
kakahiaka o kekahi la, alaila pii aku a hiki i ka mala ana i hana ai,
pahu mua i ka makalua a nui, alaila kanu aku i na huli i hai ia ae la
maluna. A paa ka mala i ke kanu, alaila, nana aku ka mahiai o ka ulu
mai o ka nahelehele, a i ka ulu ana ae o ka nahelehele, hele aku la no
ua mahiai nei me kahi o-o laau e kuwehu i na mauu i ulu mai, kapaia he
oloolohio. A peia e hana mau ai a hiki i ka laupai ana o ka ai, ia
manawa ua puka ae ka lau o ke kalo, ekolu a eha lau. Alaila hoomaka mai
ka mahiai e mawehe i na huli i kanuia, nokamea, ina aole e mawehe ia a
onou ole ia ka huli ilalo, wahi a ka poe kahiko, he kumu ia e wiwi ai
ka ai, a loloa wale iho no, aole puipui. Aka, ina e mawehe mau ka
mahiai i ka huli i kela la keia la a hiki i ka ane o-o ana o ke kalo;
wahi a lakou, he keu aku ka nunui o ke kalo, puipui pono na wahi a pau
o ke kalo, aole loloa.
A i ke o-o ana o ke kalo, akahi no a ola ka maka poniuniu o ka mahiai,
ka wahine, a me na keiki, a i ke kii ana e uhuki, lawe mai no i ke
kalo, a me na oha kupono, a koe aku no kekahi mau oha i ka makalua, oia
mau oha i koe aku ua kapaia aku e lakou; he aae. A hemo mai la ke kalo
mua, alaila, kahea aku la i ke akua:
“E kela ao nui eleele i ka maka o ka opua la olalo iho, e malu, malu
kiai, kiai oe i ko kaua waena nei la, e Keaonui, malu oe i ko kaua
waena nei la, e Keaonui, malu oe mai kela kihi a keia kihi, e malu oe
mai kela iwi a keia iwi, mai malu oe i ko hai waena o huhu ia oe i ke
pani i ka la, koekoe auanei ka mea nona ia waena. E Keaonui e! e malu
no oe i ko kaua waena nei, malu oe i ka makalua, malu oe i ka lau o ka
kaua ai i ulu, i piha ka makalua i ke kalo. E Keaonui, e malu i ko kaua
waena mai uka a kai, mai nae a lalo.”
A pau ka pule ana, alaila, hoi ke kanaka me ka ai a hiki i ka hale,
ka-ka ka wahie, kalua ka puaa me kekahi mau kalo hou, a moa, alaila
kaumaha hou no ua mahiai nei, he wahi pule uuku, a penei ka pule ana:
“E Kukulia, ua mo’a ka ai, he kalo hou, ua mo’a ka puaa, eia ka ai, eia
ka ia, e hoi e ai i ka ai a’u, a ka mahiai nui, e ola ’i a’u a me ko’u
mau ohana. Amama, ua noa.”
Alaila, o ka hoomaka iho la no ia o na mea a pau e ai i ka ai a ka
mahiai. O ka pau keia o na mea e pili ana i ka mahiai ana ma ka aina
maloo.
Alaila, lawe hou ae kakou i ka mahele alua o keia moolelo a kukulu hou
mai imua o kakou i keia manawa, oia hoi keia: he okoa no ka mahi ana o
ke kalo o ka ainawai, a me na mea e pili ana i ka lakou hana ana, a me
ke ano o ka hana ana.
Eia ke ano o ka mahiai ana i ke kalo ma ka aina wai i ka wa kahiko. O
ka hana mua a ka mahiai e hana ai, o ka waele mua i ka nahelehele apau
alaila, hoonoho ka pa-e a paa loa, i ole e puka aku ka wai, a maloo ka
loi; alaila, kulepe mai ka mahiai i na eka lepo, hoonoho kekahi eka ma
ka pae, a koe aku kekahi lepo no ka loi, no ka mea, ina o ka pohaku
wale no ke hoonoho ia ma ka pae, e pau ana no na wai i ke kahe,
nolaila, me ka lepo kekahi e pono ai; a i ka pau ana o ka loi i ke
kulepe, a maikai aole wahi hemahema, alaila, kakali aku ka mahiai he
mau la, i pulu lea iho ka loi, a ike oia i ke ano kupono ke kanu,
alaila kii i ka pu-a huli, lawe a hiki i ka loi, alaila, hoomaka mai la
ka mahiai e hana i na puepue nunui, i hiki ole i na mea elima ke apo
ae, a pau ka puepue ana, alaila kanu aku i na huli o ka wa kahiko. Eia
ko lakou mau inoa: apuwai, apowale, aweu, awapuhi, ipuolono, ieie,
owene, oopukai, ohe, uwalehua, uwia, umauma, ulaula, uwahiapele,
hapuupuu, hokeo, hao, kai-kea, kai-eleele, kai-koi-o-Ewa, kumu, lauloa,
lehua, lihilihi-keokeo, lola, manaulu, manakea, moi, makohi, mahaha,
mamauwea, mokulehua, manini, naioea, piko, piko-kea, poni, elepaio,
apuwaipiialii, lehua-ku-i-wao, palili, pala, palaii, pipika, palakea,
pueo, wa’e ame ka wewehiwa.
Apau keia mau huli i ke kanu, a paa pono ka loi, alaila, noho aku ka
mahiai a liuliu. Ulu mai la ka nahelehele, hele ke kanaka e mahiai; o
ka inoa oia mahiai ana, “he au loi,” a ekolu lau o ka ai i mohala ae,
laupai ka ai, alaila, kii ke kanaka, ako i ka lau o ka ai a nui,
alaila, ope a paa, ho-a ke ahi, pulehu i ua ope luau nei, a moa, wehe
oia i ka mea ino a hoolei, alaila wehe ke poi o ka umeke, a pule aku i
ke akua. Penei ka pule ana: “E Kane i ka wai e ola, eia ka luau; ka lau
mua o ka ai o kaua. E Kane e hoi e ai, e ola ia’u i ko pulapula, i ka
mahiai, a kanikoo pala lauhala kanaka i ke ao mauloa, kau ola e kuu
akua. Amama, ua noa, lele wale hoi.”
A pau ka pule, alaila ai ka ai, a maona, kakali aku ka mahiai o ke oo
mai o ke kalo, a hiki i ka wa e oo ai, alaila, hele ua mahiai nei a
hiki i na loi kalo ana, ku iho la ma kuauna, kahea akula i ke akua
hooulu ai. Penei ka pule ana: “E Kukeolowalu, he olowalu ke kalo, he ha
puuaia ka ha o ke kalo, laemaia ka lau o ke kalo a kaua la; e
Kukeolowalu, nalowale ke kanaka iloko o ka kaua kalo la; e Kukeolowalu,
kuu akua i ke oo ana o ke kalo, e Kukeolowalu e uhuki ka ai a kaua la;
e Kukeolowalu lawe au i ke kalo me na oha, me na kamaukoe aku ka puu i
ola no ka mahiai, i huli no ka amau a kaua la; e Kukeolowalu, huihui ka
ai a kaua la, auamo ka ai, hoa ka imu o ka ai a kaua la, kalua ka ai a
moa, a kui, a wali ka poi a kaua la; e Kukeolowalu, hahao i ka umeke
hoowali a wali ka ai a kaua la; e Kukeolowalu e, kaka ka wahie, hoa ka
imu uumi ka puaa, kau i ka imu, ununu ka hulu, kuai ka puaa, kalua ka
imu o ka puaa a kaua la; ea, e Kukeolowalu a moa ka puaa okioki a piha
ke palau, e ai ke kane, e ai ka wahine, e ai ke keiki i ka puaa, i ke
kalo a kaua la; ea, e Kukeolowalu, a papaiki, a papanui, elieli kapu,
elieli noa, i ae no honua, ua noa, pau ke kapu, ua noa.” A pau ka pule
ana, a mahope aku oia wa, e kii kela mea keia mea i ke kalo, me ka noa.
A ma keia wahi, o ka pau keia o na mea e pili ana i ke kanu ana i ke
kalo i ka wa kahiko, mai ka aina maloo, a i ka aina wai. He nui aku no
paha na mea i koe e pili ana i keia hana, he ma-u keia.
Alaila, lawe mai kakou i ka lua o na mea i haawi ia mai ia kakou e imi,
oia hoi keia: No ke ano o ka mahi ana o ke kalo o keia wa, mai ka
ainamaloo a i ka ainawai.
Ma keia mea, aole paha kela keiki keia keiki i nele i ka ike ole i ka
hana ana mai, a ko lakou mau makua ma ka mahiai ana i ka ainamaloo, a i
ka aina wai. Nolaila, ke hai aku nei au i na mea a’u i ike ai i ko’u
mau kupuna, a i kamaaina ai hoi i ka lakou hana ana. E pono nae e
wehewehe e aku au i ke kanu ana o ka ai ma ka aina kula i keia wa, a me
na mea e pili ana i ka lakou hana ana.
Iloko o keia mau hakina elua, ua like ole na hoohelu, a ua like na
mahele, aka i kumu nae e akaka ai ka like ole o na hoohelu, a like hoi
na mahele. I keia wa o na kupuna hou o kakou, he au malamalama, he au
naauao, a ua hiki mai na mea paahana kupono e pono ai ka hana ana. O ke
kanu ana o ka ai o ka aina maloo o keia wa, ua like no me ka wa o na
kupuna o ke au i hala, nokamea, o ka lakou nei mea mua nohoi e hana ai,
oia ke puhi ana i ka mahakea i ke ahi a maikai, hoolei nohoi na aa apau
ma kaika, hoomaka aku la no ia e pahu i na makalua, a kanu aku no hoi
ka huli; o na huli nae e kanu ia i keia wa, o na huli mua no a ka poe
kahiko, aohe he mau huli e ae, a o ke ano o ka mahiai ana, ua like no
me ko ka wa kahiko, a o ke ano o ka hana ana i na huli, mawehe ana a
nou hou iho ilalo i puipui ka ai, ua like no me ko kela wa. A eia kahi
i like ole ai, o na pule a lakou, ia wa he pule ko ka oo ana o ka ai, i
keia wa, aole. Eia nae paha kahi mea i kue iki, ina nae aole i hana ka
poe kahiko pela.