him very closely by day and by night, and followed him wherever he
went, therefore he became weary and greatly vexed at her for keeping
him shut up in the house continuously. Because of this Halemano one day
said to Kikekaala: “Say, I hear that aku has become plentiful at the
Makaiula fishing grounds in Kaelehuluhulu. You must therefore allow me
to go and catch us some.” Kikekaala said: “We must go together.”
Halemano said: “It will only delay me. You must stay home. I will go
alone and shall return in no time.” The wife at last consented and
Halemano set out.
On this trip Halemano set out from Puaawela in Kohala; but instead of
going fishing, he set out for Mokulau in Maui, [298] where he landed.
Kamalalawalu, on the other hand, set out soon after Halemano from
Kohala, and landed at Hamoa, in Hana, Maui, and from that place
continued on her way along the Koolau side of Maui. Halemano continued
his journey along the west side of Maui, next landing at Lahaina.
In this journey made by the two, many people followed them from place
to place, because they admired their comeliness. Kamalalawalu followed
Halemano [299] because she found that she loved him and wished to be
taken back. In this journey, Halemano next stopped at Hawe and Kekaa,
Kaanapali, and from this place he set out for Mokuhooneki on Molokai,
then landing at Waikolu, on the Kalaupapa side, where he stayed for
some time. When Kamalalawalu set out from Hana she landed at Kapua in
Kaanapali, then boarded a canoe and landed at Kaluaaha, West Molokai,
and from that place continued on to Kaluakoi and Kaunakakai.
From Waikolu Halemano next touched at Kailua, Oahu; and from this place
continued on to Kualoa at the Kaoio point; then on to Hauula; then to
Malaekahana; then Laiewai; then Waialua; and then to the Kaena point at
Waianae where he stayed. Kamalalawalu, on the other hand, after leaving
Molokai, landed at Waikiki; then from this place she next landed at
Ewa; then at Pokai; and from this place she continued on to Kauai,
landing at Wailua where she stayed.
Halemano in the meantime also set out and he too landed at Wailua,
where he met Kamalalawalu and had a friendly talk, but their living
together was not harmonious as before. Kamalalawalu therefore returned
with a sad heart. [300] She then took a canoe and set out from Kauai
and landed at Kaena Point; from this place she continued on her way to
Waialua. From there she journeyed to Kahuku; then to Hauula; and then
to Kualoa, where she met Waiahole, a chief of that place who was a
single man. He took Kamalalawalu as his wife and they resided there
together.
After they had been living together in this manner for some time, a
certain canoe set out from Oahu for Puna, touching at Kaimu, Kalapana.
By this canoe word was carried to Kamiloholuiwaiakea that Kamalalawalu
was living in Oahu. As soon as he received this information he
immediately set out and informed Huaa the king of Puna of the fact; and
from there word was carried to Kulukulua the king of Hilo. After the
two came together to discuss the matter, they said: “Yes, we have given
her our properties with the idea of getting her to be our wife, but we
did not succeed. Let us therefore go and make war on those with whom
she is now living.”
As soon as they decided upon doing this they began to prepare about
eight thousand canoes, [301] and also got together a very large body of
men who were armed with all kinds of weapons, both large and small.
Because of this vast undertaking, the kings and their men spent over
fifty days in the preparation for the expedition. As soon as everything
was ready they set out, coming along the Koolau side (east) of Maui and
touched at Kekaa in Kaanapali, where they landed and stayed over night.
The next day they again set out, coming past Halawa and Waikolu and
touching at Kalaupapa, Molokai, where they landed to spend the night.
On the next day Huaa, the king of Puna, said to Kulukulua: “Let us
consult the priests, the astrologers and diviners as to our proper
course and also as to the outcome of this expedition.” When the
priests, astrologers and diviners came in the presence of the two
kings, they were asked: “Let us hear what you have to say as to our
future course?” The astrologer from Kalapana then spoke out: “Let us
again spend this day and night in this place and tomorrow we may
continue on our journey.” The two kings consented to this and another
night was spent at the place. On the next day the astrologer said: “If
after we set out a thick fog comes from the east, we will win the day;
but if hot, warm weather is encountered all the way until we land, Oahu
will be victorious. The second sign is this: if we encounter a heavy
rain and the rainbow is seen and these things keep up until we reach
land, we will rout Oahu.”
At the end of the astrologer’s predictions, the canoes once more set
sail and landed at Makapuu, where the armies were placed in line of
battle. In coming across the channel they encountered a thick fog and
rain, the signs of victory predicted by the astrologer. After the
armies were placed in line they advanced overland, going by way of
Kaneohe. At Kaneohe proper they met the enemy and the fighting began.
Early in the battle Oahu was routed and a great slaughter took place at
Waiahole. After the battle Kamalalawalu was found, still alive, and she
was taken by the kings of Hawaii, Huaa and Kulukulua, to Hawaii.
KAAO NO HALEMANO.
MOKUNA I.
Make o Halemano Mamuli o ka Aikahaula.—Hoola Hou ia e Kona
Kaikuahine e Laenihi.—Makaikai Oia ia Puna no ka Huli ana i ko
Halemano Lua.—Halawai me ia, a Hoike e Pili ana i Kana Huakai.—Me
na Mea Hoomanao, Huli Hoi Oia.—Pau ka A’o ia ana o Halemano, Hele
Oia e Kii ia Kamalalawalu.—Lawe Malu Iaia a Hoi i Oahu.—Hookupu no
ko Kamalalawalu Hanohano.
O Wahiawa ka makuakane, o Kukaniloko ka makuahine, o Kaukaalii ka
makuahine o Kukaniloko, o Halemano e pili la me Lihue ka aina, i
Waianae. Ma ka noho ana o Wahiawa me kana wahine o Kukaniloko, ua hanau
ka laua mau keiki eono, eha kane, elua wahine. Eia na inoa o na keiki a
laua: Maeaea ka mua, he kane ia; Kaiaka kona muli iho; Anahulu kona
hope iho; Halemano ka pokii loa o lakou; Pulee he wahine ia; Laenihi he
wahine akua ia.
O Laenihi ka mua, a o Halemano ka hope, oia ka mea nona keia kaao. I
Kaaukahi i hanai ia ai o Halemano a nui, he kanaka maikai o Halemano ma
kona kino, aohe puu, aohe kee, pali ke kua, mahina ke alo.
Ia Halemano e noho ana me kona kupunawahine me Kaukaalii, ma Kaau i
Waianae, ua loaa ia Halemano ka moe uhane ma ia noho ana no
Kamalalawalu. Oia ke kaikamahine a Hanakaulua me Haehae, no Kapoho i
Puna, Hawaii. He mau alii na makua, no ia aina, a na laua o
Kamalalawalu. He wahine maikai loa ia ke nana aku, a he wahine i oi
mamua o ko Puna a me ko Hilo, he puupaa, a he kapu loa, aohe kanaka ike
ia ia, aohe hoa noho, he kaikunane wale no kona hoa noho, o Kumukahi ka
inoa; he mau ilio elua lau, ko laua mau hoa noho.
Ia wa e noho ana o Huaa he ’lii no Puna, a o Kulukulua no Hilo, o laua
a elua, e hookuli ana ia Kamalalawalu, i ka waiwai o Puna a me Hilo, me
ko laua manao, na laua e wahi ke kapu o Kamalalawalu.
Ma ka moe mua a Halemano ma ka po akahi ua halawai uhane laua me
Kamalalawalu ma Kaau, pela ko laua launa pinepine ana, a aloha o
Halemano ia Kamalalawalu. No ke aloha o Halemano, ua waiho oia i ka ai
a me ka ia, a ua pau kona manao i na mea e ae, o Kamalalawalu wale no
kona manao nui i na la a pau loa; no keia manao pono ole ia ia, ua
nawaliwali kona kino a make iho la.
No Laenihi, oia ko Halemano mua ponoi, ua hele oia ma na wahi a pau o
keia mau mokupuni a pau, e imi i wahine na Halemano, kona kaikunane. Ua
hele no hoi oia a kokoke i Puna, lohe e oia i ka make o Halemano, hoi e
ia i Kaau, ma Waianae, i Oahu nei; nolaila, loaa ole o Kamalalawalu ia
ia. A hiki o Laenihi i Kaau, ma Waianae ma Oahu nei, he mana ko Laenihi
e hoola i na mea make, nolaila, ola hou o Halemano.
A ola o Halemano, ninau aku o Laenihi: “Heaha ke kumu o kou make ana?”
I mai o Halemano: “He wahine. Eia ke ano ke hiki mai, he wahine maikai
loa o na maka a me ke kino, he lauoho kalole eleele, he wahine kiekie
hanohano, kohu alii, ke nana aku.” Ninau hou aku o Laenihi: “A pehea
kona kahiko o waho?” “He aala ke kapa e like me ke pele o Kauai a me ka
mahuna, a he pa-u nahenahe ulaula ma hope, he lei hala, me ka lehua ko
ke poo, a me ko ka ai.” I aku o Laenihi: “No Puna a me Hilo ka lehua,
no Puna ka ouholowai o Laa, nolaila no ka pukohukohu, no Puna ko
wahine, aole no ke komohana a ka la. Ina o ka wahine i lohe wale ai i
Puna, o Kamalalawalu, he wahine maikai io no,” pela aku o Laenihi ia
Halemano.
Ninau aku o Laenihi ia Halemano: “Ahea hiki ko wahine?” I mai o
Halemano: “Aia a moe iho wau, o ka manawa ia e hui ai maua; e hoolohe
no auanei oukou i ke kamailio a maua, ke moe ae au.” “Ae,” wahi a
Laenihi. “I moe olua auanei me ko wahine, e ninau aku oe i ko wahine, i
kona aina a me kona inoa.”
A lohe o Halemano i na olelo a kona kaikuahine a Laenihi, mahope o
laila, moe iho la laua me Kamalalawalu. Ma keia moe ana, ninau aku o
Halemano ia Kamalalawalu: “Owai kou aina hanau, a owai kou inoa?” “O
Kapoho i Puna, Hawaii, ko’u aina hanau, aia ma ka hikina a ka la ko’u
aina, aole ma ke komohana; o ko’u inoa, o Kamalalawalu.” Mahope o
laila, ala ae la o Halemano a olelo aku ia Laenihi, a lohe o Laenihi,
olelo aku la ia ia Halemano: “E ai oe i ka ai, e kii au i ko wahine i
Hawaii.” Ae mai o Halemano.
Mamua ae o ka holo ana o Laenihi i Hawaii, e kii ia Kamalalawalu, olelo
aku ia i na ouli o kona hele ana, a hope e hooiaio aku ai i kona kii
ana. Malaila ka loaa a me ka ole o Kamalalawalu. Eia na ouli a Laenihi
i olelo aku ai: “I ua ka ua, aia au i Molokai; olapa ka uwila, aia au i
Maui; kui ka hekili, aia au i Kohala; nei ke olai, aia au i Hamakua;
kahe ka wai ula, aia au i Puna. Alaila, loaa ko wahine ia’u, nolaila e
noonoo oukou i keia mau mea a’u e olelo nei, o poina auanei.” A pau ka
olelo ana a Laenihi, hele mai la ia ma ke kino ia, o ia kela ia o
laenihi a hiki i keia la.
Holo mai la o Laenihi i ke ahiahi, a hiki i Haleolono ma Palaau i
Molokai, ua ka ua. Kahaha o hope no ka hikiwawe loa. Malaila aku a
Hanakaieie, ma Kahikinui i Honuaula, ma Maui, olapa ka uwila. Kahaha
hou o hope no ka emo ole loa. Mai Maui aku a Umiwai, ma Kohala i
Hawaii, kui ka hekili; malaila aku a Pololikamanu, ma waho o Mahiki i
Hamakua, nei ke olai. Malaila aku a hala o Hilo, a komo i loko o
Panaewa, a hiki i Kukulu ma waho o Puna, kahe ka wai ula. Alaila,
noonoo o hope nei, ua loaa o Kamalalawalu.
Ma keia hiki ana o Laenihi i Kapoho ma Puna i Hawaii, noonoo iho la ia
i ka mea e ike ai ia Kamalalawalu, i loko o kona kapu e paa ana, a loaa
iho la. Eia ke ano: Hoala mai la oia i ka makani, makai o Puna, he
unuloa ka inoa o ia makani, a ala mai la ke kai mai kona lana malie
ana, a hai a nalu iho la ma waho o Kaimu. Oia kahi hee nalu mau i na wa
a pau loa. I ke kakahiaka nui, hai mai la ka nalu mua, ala ae la na
kanaka, a nana aku la me ka uwa nui loa, ma keia uwa ana, lohe aku la o
Kumukahi, ke kaikunane o Kamalalawalu, hele mai la ia e nana i ka hai o
ka nalu, a ike hoi aku la olelo ia Kamalalawalu. A lohe o Kamalalawalu,
ala ae la ia a hele.
Olelo hoakaka no Kumukahi; ke kaikunane o Kamalalawalu. He punahele o
Kumukahi i kona kaikuahine, aohe ana olelo hookahi e hoole ia, e hiki i
kona kaikuahine ke ae i na mea a pau a kona kaikunane e olelo ai, aole
e hoole, mai ka mea nui a ka mea liilii.
Hele aku la o Kamalalawalu e heenalu ma Kaimu; ia ia i hiki aku ai ma
ka ae one, nana aku la ia i ka nalu i ka hai mai. Ku ka nalu mua, he
kakala ka nalu mua, a hai ia, he pakaiea ka nalu alua, a hala ia, he
opuu ka nalu akolu, a hala na nalu ekolu, au aku la o Kamalalawalu, e
heenalu. A hiki i kahi o ka nalu e hai ana, hee mai la ia, ekolu nalu i
hala ma kana hee ana, pio loa iho la ka nalu, aohe nalu o ia wa; kakali
iho la ia, me ka manao e ku hou mai ua nalu hou, pela kona lana ana a
opili ia, manao iho la e hoi i uka.
Ia wa hoala hou o Laenihi i ka nalu, a ike o Kamalalawalu, hee hou iho
la ia, a kokoke e pae i uka, lilo iho la ka nalu ana i hee ai i ia, pau
ae la ka nalu. O keia ia, o Laenihi no ia, ua lilo iho la ia, i ia, ia
wa. A ike o Kumukahi ke kaikunane aloha a Kamalalawalu i ka ia, kahea
aku la ia, penei: “E Kamalalawalu e! kuu puni o ka ia.” Aole e hiki ia
Kamalalawalu ke hoole, no ka mea, he leo no kona kaikunane. Lalau iho
la i ka ia a hoi aku la i ka hale, hoo iho la i loko o ka ipu wai a
lilo ae la ia i milimili na kona kaikunane.
I ka po, i ka moe ana o loko o ka hale, lilo ae la o Laenihi mai ke
kino ia, a ke kino moa, ia wa lele ae la a ma ka haka moa o waho kani,
pela kona kani ana, a pau na moa elima. Wehe mai la ke alaula o ke
kakahiaka nui, iho aku la ia me ke kino moa a hiki i kahakai, lilo ae
la i kino wahine. Pii mai la o Laenihi me ke kino wahine a hiki i ka
hale o Kamalalawalu ma e noho ana. Ninau aku o Kamalalawalu: “Mahea mai
oe?” “Maanei mai nei.” “Aohe o onei wahine e like me oe, a ina no hoi
no anei aku nei, aole no e hele mai ianei, he kapu o anei, he make.”
Wahi a Laenihi: “Makai mai nei.” “Ae, ina pela kau olelo, he oiaio, e
ae aku wau.” Ninau hoohuahualau aku o Laenihi: “Aole au kane i moe i ka
uhane?” “Aole,” wahi a Kamalalawalu. I hou aku o Laenihi: “Aole ou lei
i lei ai a maloo?” “He lei no, aole nae e loaa aku ia oe, mamuli au
make ia oe.” I mai o Laenihi: “Heaha la hoi e haawi mai oe ia’u, a i
mai oe, kii ae no ia’u e hele mai e lapaau ia oe, aia ko’u wahi i
Kaimu, o Nawahinemakaakai ko’u inoa.” Lilo ka lei ia Laenihi, nonoi hou
o Laenihi i ka pa-u, haawi no o Kamalalawalu, alua mea i lilo ia
Laenihi.
A loaa keia mau mea ia Laenihi, hoi mai la ia mai Hawaii mai a hiki i
Waialua, a kahi o Halemano e noho ana, hoike aku la o Laenihi i ka lei,
a me ka pa-u, ia wa, wikiwiki iho la o Halemano e holo i Hawaii, hoole
mai o Laenihi: “Aole e loaa pela. Eia ka mea e loaa ai, e hana i
milimili na ke kaikunane punahele o Kamalalawalu, o Kumukahi ka inoa,
no ka mea, ua ike aku nei au, o kana mea e olelo ai, oia ka kona
kaikuahine e hana ai, aole ia e hoole i na leo a pau a kona kaikunane e
pane ai.”
Nolaila, olelo o Laenihi, e kalai kii, mai Waialua a Waianae, e paele i
ka alaea a me ka nanahu, a e hana i moa laau, hooholoholo i luna o ka
nalu, a i koieie i luna o ka wai, a i lupe hoolele i luna. I waa ula, i
kanaka ula, i la ula, he hoe ula, he kaula ula, a he waa nui, a he waa
iki. A makaukau keia mau mea a pau loa, holo aku la lakou a hiki i Puna
ma Hawaii, he mau aina liilii e pili ana i Puna, o Makuu, o Popoki; i
laila hoolele ka lupe, uwa o uka i keia mea lele.
Ia lakou e uwa ana, lohe aku la o Kumukahi, ke kaikunane o
Kamalalawalu, hele mai la ia e nana, a ike ia, holo mai la a ka ae one
e pili ana me ke kai, kahea mai la i na kanaka o luna o ka waa: “Na’u
ka mea lele.” I aku o Laenihi ia Halemano: “Haawi ia aku na ke keiki.”
A lilo ka lupe ia Kumukahi. Hookuu ka waa liilii i luna o ka nalu, uwa
hou o uka; alaila, kii hou o Kumukahi, a nonoi aku penei: “E! kela waa,
keia waa, e na mea i luna o ka pola, na’u ka waa liilii.” Ae aku o
Laenihi. Pela wale no ka hana ana a hiki i ke kii, hoolale ae ana o
Laenihi i na waa a pau, e kukulu kii o kela waa keia waa, ma keia ku
ana o na kii a pau loa, huli hou o Kumukahi a nonoi hou i na waa, nana
na kii.
Olelo aku o Halemano a me Laenihi: “He punahele no oe i ko kaikauhine?”
“Ae,” pela mai o Kumukahi; “ma ka’u e olelo ai, malaila ia.” “Kahea ia
hoi ha.” Kahea o Kumukahi: “E Kamalalawalu e! Hele mai, aia ka a hele
mai oe, alaila, loaa kuu milimili.” A hiki o Kamalalawalu, olelo hou
lakou la: “He punahele no auanei oe i ko kaikuahine, ke olelo aku oe e
huli aku ke alo mahope, a o ke kua mamua nei?” “Ae.” A huli kua aku la
o Kamalalawalu, nana aku lakou ma ke kua, aohe puu, aohe kee. A pau ko
lakou nana ana, olelo hou lakou i ke kaikunane. “He punahele no oe i ko
kaikuahine ke olelo aku e huli mai ke alo i mua nei?” “Ae,” a huli mai
la ke alo o Kamalalawalu.
Ia wa, pii o Kamalalawalu i luna o na waa; a hiki ia i luna, kahea o
Halemano i ka poe hoewaa e hoe, ia wa lilo laua elua i Oahu nei. Hahai
mai la o Puna a me Hilo, aohe launa mai, hao mai la ka mana o na waa o
Halemano a me Laenihi.
Ma keia holo ana, pae ae la kekahi waa me Kumukahi i Hauula ma
Koolauloa. Ilaila kekahi kii e ku ana, o Malaekahana ka inoa, hoohihi
iho la o Kumukahi i ke kii, noho iho la i laila. O Halemano, holo loa
aku la lakou a pae ma Waialua i Ukoa, me Kamalalawalu. Ma keia pae ana,
ua holo koke ka luna kala a puni o Waialua a me Waianae, e hele mai
laua e hookupu ia Kamalalawalu.
A pau ka hookupu ana, ekolu la i hala, haohao o Kamalalawalu ia
Kumukahi i ka ike ole ia aku. Ninau aku la ia ia Halemano a me Laenihi:
“Auhea o Kumukahi?” “Aia i Hauula, ua noho ia puni ana o ke kii.” I aku
o Kamalalawalu: “E kii aku a hoi mai.” A hoi mai la o Kumukahi, olelo
aku la o Kamalalawalu: “E hoi oe me ka waiwai i Hawaii, i na makua o
kaua a me na makaainana, o poino mai kekahi o lakou.” Ia wa, hoi aku la
o Kumukahi i Hawaii.
MOKUNA II.
No ka Lohe ana o Aikanaka, ka Moi o Oahu, i ko Kamalalawalu Ui, Kii
ia oia.—No kona Hooko ole ana i ke Kauoha, Hoouna o Aikanaka i ka
Puali Koa e Kaua ia Halemano.—Me ka Wahine a me ka Kupunawahine,
Hee Lakou i Molokai.—Alaila, i Kaupo, Kohala a me Hilo.—Laweia o
Kamalalawalu e Huaa.—Hoi o Halemano i Kohala.—Hahai kana Wahine.
A noho iho la o Kamalalawalu me Halemano, ia wa ua kaulana aku ka
maikai o Kamalalawalu a lohe o Aikanaka, ke ’lii nui o Oahu nei, e noho
ana ma Ulukou i Waikiki. Hoouna aku la o Aikanaka, i na elele e kii ia
Kamalalawalu e iho mai e nana aku o Aikanaka i kona wahine maikai, a
hiki na elele, hoole mai o Kamalalawalu. Pela ka hoouna ana o Aikanaka
i na elele a hiki i ka umi elele, aohe hiki mai, hoouna i kona kuhina
nui, aohe hiki mai. Nolaila, huhu o Aikanaka a hoouna i ke kaua e
pepehi ia Halemano a me na makua.
A hiki ke kaua a Aikanaka i Pooamoho ma Halemano, ike mua aku la o
Halemano i ka uluwehiwehi o na kanaka i laila, e panee aku ana, i ke
kakahiaka nui. Olelo aku ia i ka wahine: “Eia ke kaua a Aikanaka, make
kakou. O ka’u no ia e olelo aku ana ia oe, e ka wahine, e iho oe i ka
hoouna a ke ’lii, hoole oe. A laa ka make la. E hele no olua i ka olua
hele, e hele no au i ka’u hele.”
Hele aku la o Halemano ma, malaila aku a ke kahawai o Kolekole, malaila
aku a Waialua, a Laiewai, a Hauula, malaila aku a Kualoa, a Kahaluu, a
hiki i Moelana, he mala awa i laila, haihai iho la o Kaaealii ke
kupunawahine o Halemano, i ka lau awa, a pee iho la.
Eia hoi, ua kauoha o Aikanaka i na mea a pau loa a puni Oahu nei, ina e
ike ia Halemano, e pepehi a make, nolaila, akoakoa ae la na kanaka o
Koolau a puni, a imi iho la i loko o ka mala awa ma Moelana, aole nae
he loaa, no ka mea, ua nalo lakou nei ekolu malalo o ka lau awa i
haihai ia ai, e Kaaealii.
A hoi aku la na kanaka, noho iho la lakou nei a poeleele, hele aku la a
hiki ma Kukui i Makapuu, o ia mai. He makamaka no Halemano i laila,
kipa aku la lakou i laila, kalua ka puaa, a moa, ai a maona. I aku o
Halemano i ke kamaaina: “E alo ae oe ia makou a hiki aku i Molokai.” I
ke aumoe, holo aku la lakou a pae i Kaunakahakai ma Molokai, noho iho
la lakou ilaila mahiai, a kokoke e oo ka ai, holo aku la lakou a pae ma
Lele i Maui, noho iho la i laila. Ma keia noho ana a lakou i laila, ike
ia aku la ka piko o Haleakala e lele mai ana i loko o ke ao, komo mai
la ka makemake ia Halemano, e hele a noho i Haleakala ma Kaupo i Maui.
Mahope o laila, holo aku lakou mai Molokai aku a pae ma Lele i Maui.
Hele aku la lakou mai laila aku a hiki i Kula, ma laila aku a
Ulupalakua, a iho ma o, a Kaupo, noho i laila, mahiai iho la, a kokoke
e oo ka ai, holo aku la lakou a pae ma Umiwai i Kohala, Hawaii.
A ku lakou ma Umiwai, i Kohala, noho a olulo iho la malaila. Hele mai
la o Kapuaokeonaona, kaikamahine a Kukuipahu, ke ’lii o Kohala, a ike
ia Halemano a me Kamalalawalu, i ka maikai a me ka nani ke nana’ku.
Nolaila, olelo aku la o Kapuaokeonaona: “E hoi kakou i ka hale.” A hiki
lakou i ka hale, kalua ka puaa, a me ka ai, noho iho la lakou a hala
eono mahina, i aku o Halemano ia Kamalalawalu: “E noho ke kupunawahine
o kaua ianei, e hele kaua i kou wahi.” Ae mai la ka wahine.
Hele aku la laua mai Kohala aku a hiki i Waimea, moe a ao, mai laila
aku a Hamakua i Kaumoali moe; mai laila aku a hiki i Uluomalama, i
Waiakea, Hilohanakahi noho. Elua anahulu i hala i laila o ko laua noho
ana, lohe aku la o Huaa ke ’lii o Puna, ua hiki o Kamalalawalu i Hilo,
hoouna mai la o Huaa i ka elele no Kamalalawalu, a loaa, lawe ia aku
la. I ka wa i kii ia mai ai o Kamalalawalu, e na elele a Huaa, kauoha
aku la ia i kona kaikunane ia Kumukahi, e malama ia Halemano. Ae kona
kaikunane.
Ma keia noho ana a Halemano, ewalu anahulu i hala, o ka noho pu ana o
laua me ke kaikoeke me Kumukahi, aohe launa mai o ka wahine, nolaila,
kupu ka manao ia Halemano e hoi i Kohala nei. Ia wa, ku ae la o
Halemano a hoi mai la; ia ia e hoi ana ma ke alanui a hiki i ka nahele
o Keakui, ike aku la ia i ka lau o ka maile i ka luhiehu i luna o ka
ohia, noho iho la ia uu maile. Ia ia e uu maile ana, ku ana o
Kamalalawalu mahope ona, a paa ana i ka lepa o kona kihei, me na
kuluwaimaka e haloiloi ana, huli ae la o Halemano a nana ae la, a ike o
ka wahine. Uwe iho la o Halemano a olelo aku la: “E kuu wahine o ke
kula welawela o Kumanomano, a me ka la panoa wai ole o Lihue. Kupanaha
oe! Kai no a’u i hele mai nei mahope ou, e aloha ana la oe ia’u, aole
ka!”
A pau ko laua uwe ana, hele aku laua a hiki i Uluomalama, ma Waiakea,
noho iho la laua a hala elua anahulu i laila. A hala ia, hoi mai la
laua a hiki i Kukuipahu ma Kohala, noho iho la i laila mahiai. O kahi a
Halemano i mahiai ai, aia i Ihuanu, e nana ala i ka lae o Kauhola a me
ka nalu o Maliu. Kaulana loa kela mala a Halemano a hiki i keia la, oia
o Ihuanu, no ka mea, ua olelo ia, ke kapa o Ihuanu, he palaholo. A o ke
kiai o ia mala o Kekuaualo.
MOKUNA III.
Puniheiia o Kamalalawalu.—Ko Halemano Make ana.—Hoola hou ia e
Laenihi, kona Kaikuahine Kupua.
Ia laua i noho ai i laila, hai mai la ka nalu o Kauhola, o ia kela inoa
kaulana loa, o Maliu, kahi a na ’lii e heenalu ai, a pela no i na la o
Kamehameha akahi. Hele aku la o Kamalalawalu e nana, a hiki ia i laila,
nana mai la na mea a pau ia ia, no ka wahine maikai, a mahalo mai la.
Mahope o laila, iho mai la o Kumoho e heenalu, aole nae oia i hele e
heenalu, ike e aku la ia i ka maikai o Kamalalawalu, noho iho la nana,
a hoouna aku la i kona kaikuahine e kii ia Kamalalawalu i wahine nana.
Ma keia kii ana, hele mai la o Kamalalawalu a lilo ae la i wahine na
Kumoho, noho iho la laua i kai o Halelua, he kane a he wahine.
Ma keia lilo ana o Kamalalawalu i ke kane hou, e noho ana o Halemano me
ka mai, a e noho ana hoi me ke kaumaha i ke aloha o ka wahine no ka
lilo i ke kane hou. Nolaila, hoouna aku la o Halemano ia Kaaealii e kii
ia Kamalalawalu i kai o Halelua. A hiki o Kaaealii, hoole mai la, pela
no a hiki i ka lima o ke kii ana, aohe hoi mai, nolaila, hookii o
Halemano i ka ai, a make iho la.
Ma keia make ana o Halemano, hoohiki iho la ke kupunawahine o Kaaealii:
“Ae, i ola hou oe e Halemano, aole oe e hoi hou ana me Kamalalawalu, a
pau ko’u ola.”
Ua maopopo maloko o keia kaao ana, o Laenihi ke kaikuahine akua o
Halemano, a oia no ka mea i ola ai o Halemano i ka make mua ana, a pela
no ma keia make ana. O na makua, a me na kaikuaana kaikuahine o
Halemano, ua mahuka aku lakou mai Oahu aku nei a noho i Wailua ma
Kauai. O Laenihi kekahi ma keia hele ana i Kauai. O Laenihi, a me kona
mua o Pulee noho iho la laua i Wailua a lealea i ka heenalu, hele aku
la laua i ka heenalu i Makaiwa, e kupono ana i ka lulu o Kewa.
Lele ae la ka hauli o Laenihi, i nana ae ka hana i luna, e noho ana ka
uhane o Halemano i ke aouli; haule iho la kona waimaka i lalo e kahe
ana, no ke aloha i kona kaikunane ia Halemano; i aku o Laenihi ia
Pulee: “Ua make o Halemano.”
A lohe na makua, me na hoahanau i ka make o Halemano, lele mai la uwe;
papa aku o Laenihi: “Alia oukou e uwe; e aho owau mua e kanaenae ae ai,
a i aloha ia mai, ola o Halemano; aka, i lokoino lakou la, make no o
Halemano, nolaila, e nana oukou, a e noonoo pono; mai pupuahulu oukou.”
MOKUNA IV.
No ko Halemano Hoola hou ia ana.—Imi o Halemano i wahi e Hoi mai ai
kana Wahine.—Komo oia i ke Kilu ana Eo iaia.—Kaili ia e Kikekaala
mai a Kamalalawalu.
Maanei e ike ai kakou i ka mana o Laenihi a me ke ola hou ana o
Halemano. I loko o ia wa ana i hooki ai i ka uwe ana o ka lehulehu ia
Halemano, alaila, kau aku la ia ma ke mele pule i mua o ke aouli kahi o
ka uhane o Halemano e noho ana. Penei ua mele la:
E noho ana no wau e uwe i kuu kaikunane,
Kuu kaikunane o ka wao nahelehele,
Oia paha ka uhane i ka waokele e,
Ke noho mai la i ka maka o ka opua.
Nalowale i ke aouli la e kuu hoike,
Auwe no hoi kuu makamaka!
Kuu hoikeike o na kai ewalu.
Eia au la, o kou hoa, e ola—e,
Aina ka ai, hume ia ka malo, ua ola.
Ma keia oli ana a Laenihi, ola hou o Halemano i Kohala, Hawaii, a pau
ke oli ana a Laenihi, lele mai la ia i loko o ke kai a au mai la (oia
hoi ma kona kino ia, o ia kela ia o ka laenihi a hiki keia la). Ma keia
au ana, he manawa ole, pae o Laenihi ma Kauhola i Kohala, pii aku la ia
a hiki i ka hale o Halemano, uwe iho la a pau, noho iho la lakou a hala
ke anahulu hookahi.
I mai o Halemano ia Kaaealii a me Laenihi: “E ao ana au i ka lawaia, a
me ka mahiai i hoi kuu wahine.” Hoole aku o Kaaealii: “Aole e hoi ko
wahine ia mau hana.” Pela no ka Halemano olelo a hiki i ka hula, ae mai
o Kaaealii a me Laenihi: “O ia ka mea e hoi ai ko wahine, o ka hula.”
Ia wa oli o Kaaealii i ka inoa o Halemano, penei:
O oe ka ia e na wahine noho kai o ka pueone
E noho ana i ke kaha Ulalana,
E nana ana i ka mea maikai o uka,
O ka ua a me ka makani anu,
Kipu iho la i ke oho o ka lauki,
Noho nani na lehua i ka lai o Kioi e!
Aole ka oiaio i loko o ka moe e!
I ka i mai ua lohe au e.
O kaua no ia, mai o a anei e!
O kou inoa ia e Halemano la e!
O mai hoi e! E o e. E o no.
Ao iho la o Halemano i ka hula ia wa, o Laamaikahiki ke kumu hula, a
pau ke ao ana, lolo iho la i ka puaa, a pau na hana a ke kumu ia
Halemano, mahope o laila, kaulana aku la ka lea o Halemano i ka hula, a
me ke oli, a puni o Kohala.
Ia Halemano e oli ana, nana aku la ia, i ka piko o Haleakala i Maui, i
ka oiliili ae i loko o ke ao, me he opua ala o ke ahiahi, ka lele mai o
ke ao maluna, aloha ae la ia i kahi e hele ai me ka wahine, o
Kamalalawalu. Nolaila, kau aku la ia i keia kau ma ke oli penei:
Kaupo, aina pali huki i luna,
Huki ae la e like me Kahikinui;
He nui no wau nau e ke aloha,
Kuu hoa mai ka malu o ka laau.
Ola kaua i ka ai lauoho loloa o ka nahele.
Auwe! Kuu wahine e!
Kuu wahine mai ka makani he Kaumuku,
Ke haki nuanua mai la i ka moana,
Ke uhi ae la i na ale o Papawai,
Na ka waa kaua i halihali mai,
Auwe kuu wahine e!
Kuu wahine o ka hale makamaka ole,
Hookahi makamaka o ko aloha,
Lou, a nanahu i loko o ka iwi hilo e!
E ke aloha, ho mai he leo.
Ia Halemano e oli ana, hiki mai la o Kamalalawalu, a nana mai la ia
Halemano, ia wa, ikaika kona mano e hoi me Halemano, no ka nana aku ia
Halemano, ua hele a ai ka manu i luna, a he lea i ke oli, a he kanaka
maikai, no ka mea, e kaukaunu liilii ana o Halemano me Kikekaala, ke
kaikamahine a Nunulu, oia kekahi alii ai okana o Kohala i loko o ia
kau, malalo o Wahilani ke ’lii nui o Kohala.
Mahope o keia, hoolaha aku la o Kikekaala i kana olelo kuahaua i ko
Kohala a puni, i hele mai na mea a pau loa i ke kilu, oia kela papai
kilu kaulana a hiki i keia la o Kohala, o Lolehale, ka inoa, aia maluna
o ka puu e nana ala i ke komohana, e pili la me Puuonale, a me
Hookukekii. A akoakoa na mea a pau loa, alaila, kii ia o Halemano, e
hele mai.
A hiki o Halemano, olelo aku o Kikekaala: “Ea, e Halemano; eia ka’u
pili ia oe. Ina kaua i kilu a i eo oe ia’u, alaila, o kou kino ka uku,
a i eo wau ia oe, o ko’u kino ka uku.” Wahi a Halemano: “Ua holo ia
pili a kaua.” A pau ka olelo ana no ka pili alaila, hoolei mai la o
Kikekaala i ke kilu, aole i pa i ka pahu, lalau iho la o Halemano, a
paa i ka lima, nana aku la a o ka noho mai a ka wahine, o Kamalalawalu
me kona nani mae ole, hu mai la ke aloha ia Halemano no ka noho ana ia
Puna me ka wahine. Nolaila, kau aku la o Halemano i keia kau olioli, no
Kamalalawalu, penei:
Alahula Puna i ke ahi a Laka,
E halaoa mai ana i kuu maka.
Ka ulu hala i kai o Kookoolau,
He ane lalau ko’u ia oe;
O keia mea o ka hilahila, hoi no ai.
Auwe kuu wahine—a!
Kuu wahine mai ke kai nui o Puna
Ke kapi ae la i na pali kahakai.
Kaha ke aloha hoolalau i Kaimu,
Mu ka waha heahea ole mai.
Kuu wahine o ka hale makamaka ole,
O ia hale kuleana ole a’u i alo ai,
I pukui aku ai au me ka la i Maliu—e!
E maliu i kuu leo uwalo—e!
Kuu wahine hoi—e—a.
A pau ke oli ana a Halemano, pehi aku la ia i ke kilu, a pa i ka pahu,
alaila helu mai la ka helu ai, penei: “Auwe! Auwe! Akahi kaua i lalo
la.” Lalau hou o Halemano i ke kilu a paa i ka lima, nana aku la no i
ka wahine a o ka noho mai, aohe like o ka maikai me ko na wahine e ae,
he oioi wale no kela o ka nani a me ke kelakela, nolaila, nana aku la a
kulu haloiloi iho ka waimaka. Hu mai la ke aloha o ka wahine, i ka hele
i ka hala o Puna, a me ka heenalu i Kaimu, alaila, oli aku la:
Ke kua ia mai la e ke kai ka hala o Puna,
E halaoa ana me he kanaka la,
Lulumi iho la i ke kai o Hilo—e,
Hanuu ke kai i luna o Mokuola.
Ua ola ae nei loko i ko aloha—e,
He kokua ka inaina no ke kanaka;
Hele kuewa au i ke alanui e,
Pela, peia, pehea au e ke aloha?
Auwe kuu wahine—a!
Kuu hoa o ka ulu hapapa o Kalapana,
O ka la hiki anuanu ma Kumukahi.
Akahi ka mea aloha o ka wahine,
Ke hele nei a wela kuu manawa,
A huihui kuu piko i ke aloha,
He aie kuu kino na ia la—e.
Hoi mai kaua, he a’u koolau keia.
Kuu wahine hoi e, hoi mai.
Hoi mai kaua e hoopumehana,
Ka makamaka o ia aina makua ole.
A pau ke oli ana a Halemano, pehi aku la i ke kilu, pa aku la ka pahu,
helu mai la ka helu ai, alua. Lalau hou o Halemano i ke kilu a paa no i
ka lima, nana aku i ka wahine a o ka halokoloko mai o na waimaka, hu
mai la ke aloha ia Halemano, no ka noho ana me ka wahine i Uluomalama,
i Waiakea, ma Hilo. Oli aku la o Halemano, me ka waimaka e nuu ana i ka
lima, penei:
Noho i Hilo i o maua hale—e,
He hale noho i Panaewa e;
Maewaewa i ka hale kuleana ole,
Hookahi no kuleana o kuu kino e.
He kini, he lehu, kahawai o Hilo e,
Pali kui ka hale a ke aloha i alo ai.
Auwe kuu wahine o na lehua o Mokupane!
O ia lehua pauku me ka hala e,
Hala ka ukana a ke aloha o ka leo.
Hele kunihi ka ua ma Leleiwi,
Kokolo hele i na hala o Pomaikai,
Akahi la a ke aloha i pepehi ai.
Auwe! Kuu wahine—a!
Kuu wahine mai ke kawa lele o Piikea;
Mai ka wai lumalumai kanaka o Wailuku,
A kaua i alo aku ai i na pali kinikini o Hilo,
O ia mau pali anoano kanaka ole,
Hoolaukanaka i ka wahine—e!
Kuu wahine hoi e!
A pau ke oli ana a Halemano, pehi aku la ia i ke kilu pa i ka pahu,
helu ekolu. Lalau hou i ke kilu a paa i ka lima, nana aku la o Halemano
ia Kikekaala, he okoa kona kii a me kona kulana, he hele ma Ewa ma kahi
o ke kikane, a nana aku la hoi ia Kamalalawalu, he keu ae ia mamua o na
wahine a pau i loko o ia anaina kilu, “he oioi no Maui Hikina.”
Nolaila, komo aku la no ka iini ia Kamalalawalu, a kau aku la no o
Halemano i keia mele nona, penei:
He anu au la he koekoe,
Ma ko poli au e ke aloha e.
Holo i Kalena ia uka o Haleauau,
Ka nahele anu i Wahiawa e.
He wa olelo na ka noe i Kaala,
Ke huea mai la e ke kehau,
Ka noenoe aala a ke kupukupu o Lihue.
He hue wahahee na ke anu i Waikoloa,
Hookolo ke aloha me ka waimaka,
Hoao ae la me Kalena i Haleauau,
Kuu wahine e—e hoi mai kaua.
Aia la o ka nahele o Kumanomano
Ke hehia mai la e ka la o Kamakalii,
Ke kakali la ia Kaelo me Ikiiki,
Na huhui awa a Makalii e.
He ’lii ke aloha, he kilohana e paa ai,
He alai no ka po a me ke ao,
Kuu wahine hoi—e, hoi mai,
Eia ke aloha la he ai liliha.
A waiho o Halemano i ke oli ana, kilu aku la a pa i ka pahu, helu iho
la, aha. Lalau hou i ke kilu a paa i ka lima, oli hou o Halemano.
Kuu wahine mai ka ua popo kapa o Kalihi
Ke ahai la ma ke kua ka malu;
Ke nounou mai la e ka Waahila,
Ka ua kaili wahine o kuu aina.
Huli ae la Kaala kau i luna,
Waiho wale kai o Pokai,
Nana wale ke aloha i Honouliuli,
Kokolo kehau he makani no Lihue,
He lino wahahee na ka la i Kaena,
Ua hao—a mai la e ka unulau o lalo,
Anuanu loko huihui i ke aloha,
Aloha ka wahine ka hoa noho o ia kula panoa.
A waiho o Halemano i ke oli ana, nou aku la ia i ke kilu a pa i ka
pahu, helu iho la alima. Lalau hou no i ke kilu a paa i ka lima oli hou
no.
A kukui au a Kahewahewa,
Ku au nana i laila,
Haloiloi kuu waimaka e uwe,
Nani na hala ka oiwi o Kahuku,
I ka lawe a ka makani he mikioi.
Mai Kuahea au i hele mai ai,
Ahea hoi au e ke hoa pono iho?
Kuu hoa hoi e! Hoi mai.
Hoi ana ke aloha i kuu kino,
Maeele ia e kaohi nei,
Kuu wahine hoi e, e hoi e.
Lalau hou o Halemano i ke kilu, a paa i ka lima, nana aku i ka wahine,
a o ka lumilumi mai i ka waimaka, hu ae la ke aloha o Halemano, i ka
noho ana i ka lai o Waialua a me ke kehau anu o Kaala, me ka wahine, a
oli ae la, penei:
A nui mai ke kai o Waialua,
Moe pupuu Kalena i Haleauau,
Au mai ana kona aloha i o’u nei,
I kuu ike ole ia Lihue kela aina nana i ka lani,
Kuhi ae la no ia waena he kai e.
Auwe kuu wahine e!
Kiekie ke ku a Kaala i luna,
He poo anu ia na ke kehau,
He hau ka makani halihali ala;
Ke linoa mai la e ka Waikoloa,
Ke huli nei o Pulee ia’u la.
Auwe kuu wahine e!
Kiola o Halemano i ke kilu, a pa i ka pahu, helu aono. Lalau hou o
Halemano i ke kilu a paa i ka lima, oli hou:
Na pua i Halemano ka’u aloha,
Ua nahu a kikepa ia e ka manu,
Hele mai ke ala me ke onaona,
Noho mai la ka maikai ka nani o Malama e!
Malamalama loko o’u e noho nei,
Akaaka loko i ka ike a ke aloha,
O aloha au, o maliu mai oe,
Auwe kuu wahine e!
Kuu wahine mai na pali Koolau,
Pali kui mauka, makai o ke ala,
Ala hele ke aloha na ka waimaka.
Kuu wahine hoi e, hoi mai!
Pehi aku la o Halemano i ke kilu a pa i ka pahu, helu mai la ka helu
ai, o ka hiku ia. Lalau hou no o Halemano i ke kilu a paa i ka lima.
Nana aku o Halemano ia Kikekaala a pau ia, huli ae la ia a nana ia
Kamalalawalu, kulou iho la a kaka ae la ka lima, i ka waimaka, a ano
wale mai la no ka noho ana me ka wahine i ka nahele o Moelana, ma
Kekele i Koolaupoko, Oahu. Nolaila, oli aku la ia:
Wela Koolau i na keiki uwe anu,
Kuu aina kaikua e noho ai,
A kuu hoa e noho la i ka lai,
I walea i ka ua Kanikoo o Heeia,
I ka ua poai lau awa o Moelana
Me he keiki makua ole la ka hone,
Ka hoolaau i kuu kino e,
Ka elele waha ole a ka manao.
Kuu wahine hoi e, hoi mai.
Pela no ka hana ana a Halemano, a hiki i na ai eo, he umikumamalima, eo
ae la o Kikekaala ia Halemano, makaukau ka hoi o Halemano ma i ka hale
e moe ai, no ka hooko i ka laua pili. Ia wa, lele o Kamalalawalu e
aumeume ia Halemano, aka, ua lele mai o Kikekaala me ka huhu inoino
loa, me ka olelo mai ia Kamalalawalu: “He kane haalele hoi nau, eia ka
e kii mai oe. Aole e hoi me oe.” No keia lilo o Halemano ia Kikekaala,
uwe iho la o Kamalalawalu, a pea ae la na lima i ke kua, a kau mai la i
keia mele, me ka waimaka e haloiloi ana, mai na maka aku:
Wela Koolau i ke ahi e,
Wela Koolau i ke ahi a ka wahine;
Ke noa la i ka uka o Hamakua,
I ka pokepoke a ka makani,
A wela ka ukiuki me ka huhu,
O ka inaina o ke ino nau na kui.
Ma keia lalani mele a Kamalalawalu, ua hoopili aku ia no kana punalua,
oia o Kikekaala, no ka mea, he helehelena inoino no kona ke nana aku, a
ua pili ia ia kela mau lalani hope o keia mele:
Auwe kuu hoapili o ke kane e!
Kuu hoa o ka hale wai anu o Hilo.
No Hilo hoi au no ka ipu a Kulukulua,
No ke one holu i Waiolama,
No ka ua hehi lau ulu o Piihonua,
I noho kaua i na ulu o Malama e.
Malama ke aloha i ka waimaka,
He makamaka ke aloha no kuu hoa e,
Kuu hoa o ka nahele uluwehiwehi o Panaewa,
A kaua i hele koolua ai aohe kolu;
Hookahi kinikini o kuu kino,
Ke kuleana i noho ai i ka uka o Laa—e.
Ua laa kuu kino i ke aloha,
Auwe kuu hoa, he kane—e,
Kuu kane o ka hale wai anu o Hilo,
O ia hale makamaka ole i noho ai.
A waiho o Kamalalawalu i ke oli ana, huli ae la ia a nana aku i ke kane
ia Halemano, i nana aku ka hana, e nanahu mai ana o Kikekaala i ka aoao
o Halemano, kau hou aku la o Kamalalawalu i keia oli:
Hoolawehala ka nanahu a ke kupa,
Akaaka ka malihini he mea hewa ia,
Puni hoi i ka ua awa a ka wahine,
I wahine au i kane oe,
Kuu kane o ka ua kanikani lehua o Makaulele
Ke haki manua mai la i ka lae o Kumukahi;
Akahi la a ke aloha i hiki ai.
Ke olewa nei ka nuku wai o Ohele,
Ke kaoo ae la ia uka o Piihonua,
Kuu kane hoi o ka hale wai anu o Hilo e!
A pau keia oli ana a Kamalalawalu, lawe aku la na ilamuku o Kikekaala a
ma kahi e hoonoho, alaila, oli hou o Kamalalawalu, penei:
A pa ka makani he Koolauwahine,
E ike aku auanei oe ia Haili,
Haili kula lehua i wilia e ka manu;
Ke lawe la ke awa kau laau o Puna,
Ka oo kani leo lea i ka nahele,
E ano wale mai ana no i ke ahiahi.
Kuu hoa o ka hale wai anu o Hilo,
O ia hale koekoe a kaua i alo ai,
Auwe kuu kane aloha e!
A pau ke oli ana a Kamalalawalu, olelo aku o Kikekaala: “Aole au kane,
no ka mea, he wahine haalele kane oe, a eia ka e kii hou mai ana; aole
e hoi aku ke kane me oe.”
MOKUNA V
Hoi o Halemano i Oahu, Alaila, i Kauai.—Hahai o Kamalalawalu
Iaia.—Noho a Hookahuahale Oia ma Oahu.—Hoouna o Huaa a me ke Alii o
Hilo i Kekahi Puali e Kii Iaia.—Mahope o ka Luku ia ana o ko Oahu
mau Kanaka, Hoihoi ia Oia i Hawaii.
Mahope o laila, noho iho la o Halemano me kana wahine hou me Kikekaala;
aole wa kaawale, i ke ao a me ka po, i na la a pau loa; nolaila, uluhua
a ikiiki loa o Halemano i ka paa mau i loko o ka hale. No ia mea, olelo
aku o Halemano ia Kikekaala: “E auhea oe, ke lohe mai nei au ua aku o
Mahaiula, i Kaelehuluhulu, nolaila, e ae mai oe ia’u e holo au e hi aku
na kaua.” I mai o Kikekaala: “O kaua pu no ke holo.” I aku o Halemano:
“E lohi auanei, e noho oe, owau no ke holo ae a hoi koke mai.” Ma keia
ae ana o ka wahine, holo aku la o Halemano.
Ma keia holo ana a Halemano, holo mai la ia mai Puaawela ma Kohala, a
hiki i Mokulau ma Maui, pae. O Kamalalawalu hoi, holo mai la ia mai
Kohala mai a pae ma Hamoa ma Hana i Maui, hele ae la ia ma Koolau o
Maui, a pela no hoi o Halemano, hele ma ke komohana o Maui a hiki i
Lahaina.
Ma keia haele ana o laua, ua hahai na kanaka, ia laua, no ka makemake i
ka wahine a me ke kane, i ka maikai a me ka nani launa ole. O ke kumu o
ko Kamalalawalu hahai ia Halemano, o ke aloha no. Ma keia hele ana,
hiki aku la o Halemano i Hawe a me Kekaa i Kaanapali, a malaila holo
aku la a pae ma Mokuhooniki i Molokai, holo aku la a pae ma Waikolu i
Kalaupapa mahope mai, noho iho la i laila. O Kamalalawalu hoi, holo mai
la ia mai Hana mai a pae ma Kapua i Kaanapali, ee mai la ma ka waa a
pae i Kaluaaha ma Molokai komohana, hele aku la a hiki i Kaluakoi a me
Kaunakahakai.
Holo mai la o Halemano, a pae ma Kailua i Oahu, malaila aku a hiki i
Kualoa i ka lae o Kaoio. Malaila aku a Hauula, Malaekahana, Laiewai,
Waialua, ka lae o Kaena i Waianae, noho i laila. Holo mai la o
Kamalalawalu mai Molokai mai pae ma Waikiki, malaila aku a Ewa, a
Pokai, holo i Kauai, a pae i Wailua, noho iho la i laila, o Halemano
hoi, holo aku la ia a pae i Wailua, launa kamailio, aole nae he pono o
ka noho ana, e like me mamua. Nolaila hoi mai la o Kamalalawalu me ke
kaumaha. Holo mai la o Kamalalawalu mai Kauai mai, ma ka waa a pae ma
ka lae o Kaena, malaila aku ka hele ana a hiki i Waialua, malaila aku a
Kahuku, a Hauula, a Kualoa. Loaa o Waiahole, he ’lii no laila e noho
ana, aohe ana wahine; lawe ae la ia ia Kamalalawalu i wahine nana, a
noho iho la laua ma laila.
Ma keia noho ana a laua, he kane a he wahine, holo aku la kekahi waa
mai Oahu nei aku a hiki i Puna, ma Kaimu, i Kalapana, pae i laila. Na
ia waa i olelo, lohe o Kamiloholuiwaiakea ua noho o Kamalalawalu i Oahu
nei, hele aku la ia olelo ia Huaa ke ’lii o Puna, a pela aku no a lohe
o Kulukulua ke ’lii o Hilo. Ma ko laua lohe ana i keia olelo no
Kamalalawalu, olelo iho la laua penei: “Ae, ua lilo ka kaua waiwai ia
ia no kona kino, aka, aole i loaa ia kaua kona kino, nolaila, e holo
kaua e kaua i kona wahi i noho ai.”
Hoomakaukau iho la laua he mau mano waa, a me na kanaka he nui loa, na
mea kaua o kela ano, keia ano, mai ka mea nui a me ka mea liilii. No
keia mau mea a pau loa, ua lilo nui na ’lii a me na kanaka i ka hana a
me ka imi, a hala elima anahulu. A makaukau lakou, holo mai la ma
Koolau o Maui. Malaila mai a pae ma Kekaa i Kaanapali, moe iho la a ao
ae, holo mai la a hala o Halawa, a Waikolu, a Kalaupapa i Molokai, pae.
Moe a ao ae.
I aku o Huaa ke ’lii o Puna ia Kulukulua: “E, o na kahuna a me ke kilo,
ke kuhikuhi puuone, ke hai mai i ka pono o keia hele ana aku.” A hiki
lakou i mua o na ’lii, olelo mai na ’lii: “O ka oukou ike ke olelo
mai.” Olelo aku ke kilo o Kalapana: “E moe hou kakou i anei, i keia la
a me ka po, apopo kakou holo.” Ae mai na ’lii; moe lakou a ao ae, hai
aku ke kilo, i kana olelo ike, penei: “I holo kakou i ka moana, a i uhi
ka noe ma ka hikina, na kakou ka make, a ina i pamaloo a pae kakou i
uka, na Oahu ka make. Eia ka lua; i halii ka ua koko i ka moana a hiki
i ka aina, hee o Oahu ia kakou.”
A pau ka olelo ana a ke kilo, holo aku la lakou, a pae ma Makapuu,
hoonoho ke kaua. Ma keia holo ana i ka moana, ua uhi ia e ka noe, a me
ka ua koko, e like me ka olelo a ke kahuna, a makaukau lakou, hele mai
la lakou mauka a hiki i Kaneohe. Hoomaka ke kaua, ma ia kaua ana, ua
hee honua o Oahu nei, a ua luku ia o Waiahole, a o Kamalalawalu hoi kai
loaa aku e ola ana, a hoi ae la ia me na ’lii o Hawaii, o ia o Huaa a
me Kulukulua, a hoi aku la lakou i Hawaii.
LEGEND OF KEAWEIKEKAHIALII.
Keaweikekahialii [302] was born in Kailua, Kona Hawaii, during the
reign of Keliiokaloa [303] who was one time king of the whole of
Hawaii. Keliiokaloa was a great king and had something like eight
hundred chiefs under him. Amongst these chiefs was one,
Kalapanakuioiomoa, [304] the progenitor of the kings of Hawaii.
Keaweikekahialii had an attendant by the name of Mao, who was a man of
great learning. His chief ambition was the study of how his charge was
to get control of the government, and in some way become the king of
Hawaii.
One day Keliiokaloa sent all the chiefs, together with all the people,
to the uplands to work on the king’s farm lands, as it was the king’s
labor day. After everybody had gone, Keliiokaloa and Keaweikekahialii
remained at home playing konane. [305] Keaweikekahialii had lost three
games to Keliiokaloa and the fourth game was also about to be lost,
when Mao came in. Mao had secreted on his person a long stone club,
about two feet in length and covered over with a network of cords. As
he stood before them watching the game he asked: “Whose are the white
pebbles?” Keaweikekahialii answered: “The white pebbles are
Keliiokaloa’s and the black ones are mine.” At this time there were but
very few black pebbles left on the board, in other words
Keaweikekahialii was about to again lose to Keliiokaloa.
Mao then said to Keaweikekahialii: “You will win.” “How am I to win?”
“The white ones are besmeared, the black ones will win.”
Keaweikekahialii answered: “Take the losing blacks then and make your
move.” Mao answered: “If I make the move Keliiokaloa will lose.”
Keaweikekahialii then urged Mao three times; at last Mao asked: “If I
make the move will you assist me?” “Yes,” said Keaweikekahialii. Mao
then took up the stone club and struck Keliiokaloa on the back of the
neck, killing him instantly. Keaweikekahialii then said to Mao: “How
strange of you! Here you have gone and killed the king. I thought yours
was to be a move on the konane board, but it was not.” Mao then said:
“Don’t you want to rule over the whole of Hawaii? You shall become the
ruler of this land this day.”
They then took up Keliiokaloa and buried him, after which they returned
to the house, when Mao said to Keaweikekahialii: “Send a man to the
uplands and inform the chiefs that the king, Keliiokaloa, desires one
of the chiefs to come on down accompanied by one servant.” Before
Keaweikekahialii sent off the messenger, he ordered that his own
followers be requested to come to the house. After the arrival of his
men he gave them orders to kill the first chief and his servant as soon
as they arrived. Upon the arrival of one of the chiefs and his servant
they were both set on and killed. This was carried on until all the
chiefs of Hawaii [306] were killed, except Kalapanakuioiomoa.
When Kalapanakuioiomoa saw that all the chiefs were killed he escaped
through the forest and came to and sojourned at Waipio, where he took a
wife of that place. In course of time his wife conceived a child; but
taking a canoe he set out, landing at Kaluaihakoko, Maui. From this
place he again sailed and landed at Maunalei, Lanai, where he settled
down and made his residence. After Kalapanakuioiomoa had been in Lanai
for some time, he took unto himself a wife there and lived as a
commoner, tilling the land and going to the uplands for water. He lived
without disclosing his rank or his identity to any one.
Shortly after this a search was made around Hawaii for him. The reason
of the search was in order to get some one to again marry with the high
chiefess of the land that the high rank blood chiefs of Hawaii be again
increased. [307] This search was carried on in Maui, but no trace of
him could be discovered. After the search on Maui, it was renewed on
Lanai, where Kalapanakuioiomoa was at last found.
When the searchers found him they said: “O chief, the king
Keaweikekahialii wishes you to return to Hawaii and perpetuate the blue
blood of the chiefs.” Kalapanakuioiomoa answered: “I will not return
with you because I have made oath that I will live and die here;
therefore you must go back to Hawaii and go to Waipio, where you will
find a chiefess of high blood, my daughter.” The messengers then
returned to Hawaii and to Waipio, where the daughter of
Kalapanakuioiomoa was living and took her to the king. Thus did
Kalapanakuioiomoa become the ancestor of the kings of Hawaii, for by
him was the blue blood perpetuated to this day.
KAAO NO KEAWEIKEKAHIALII.
O Kailua i Kona, Hawaii, ka aina hanau o Keaweikekahialii, i ka wa e
noho ana o Keliiokaloa he ’lii no Hawaii a puni. He ’lii nui o
Keliiokaloa no Hawaii, aia malalo ona elua lau alii (ua like me ewalu
haneri). No loko o keia mau lau alii elua o Kalapanakuioiomoa, ke
kupuna o na ’lii o Hawaii nei. He kahu ko Keaweikekahialii, o Mao kona
inoa, he kanaka akamai loa ia i ka imi ana i mea e lilo ai ke aupuni i
kana alii, he kanaka noonoo loa.
I kekahi la, hoouna aku la o Keliiokaloa i na ’lii a pau loa e pii e
koele me na kanaka a pau loa; a pau lakou i ka pii, noho iho la o
Keliiokaloa me Keaweikekahialii. Ma keia noho ana, hookahi a laua hana
o ke konane. Ekolu eo ana o Keaweikekahialii ia Keliiokaloa, a hookahi
i koe o ka ha, alaila, eo o Keaweikekahialii. Ia laua e konane ana,
hiki ana o Mao. Ma keia hiki ana o Mao, he pohaku eho loihi kana e huna
ana, ua paa i ka aha, he elua kapuai kona loa, a hiki i mua o
Keliiokaloa, ninau aku la ia: “Na wai ka iliili keokeo?” I mai o
Keaweikekahialii: “Na Keliiokaloa ka iliili keokeo, o ka’u ka iliili
eleele.” Ia wa, kokoke e pau loa na iliili eleele, alaila, make o
Keaweikekahialii ia Keliiokaloa.
Olelo aku o Mao: “Ua make ia oe e Keaweikekahialii.” “Pehea ka make ana
ia’u?” “Penei: Hapala ke kea, na ka ele ka ai.” I mai o
Keaweikekahialii: “Kau pohaku make hahau ia.” I aku o Mao: “Hahau no au
make o Keliiokaloa.” Ekolu kena ana a Keaweikekahialii. I aku o Mao:
“Ina au e uhau, kokua oe ia’u?” Ae mai la o Keaweikekahialii: “Ae.”
Unuhi ae la o Mao i ka eho pohaku ana, a hoomoe iho la i luna o ka hono
o Keliiokaloa, a make loa iho la. Olelo mai o Keaweikekahialii:
“Kupanaha oe, eia ka he pepehi kau i ke alii a make, kai no paha he
konane maoli kau, aole ka.” I mai o Mao: “Aole ka ou makemake e puni o
Hawaii ia kaua? Eia ka la o ko aina.”
Lawe aku la laua kanu ia Keliiokaloa, a nalo, hoi mai la a hiki i ka
hale, olelo aku o Mao ia Keaweikekahialii: “E hoouna aku oe i ke kanaka
i uka, e olelo aku penei, i olelo mai nei ke ’lii o Keliiokaloa. E iho
aku, i hookahi alii o ke kanaka.” Mamua ae o keia hoouna ana a
Keaweikekahialii i ke kanaka, ua hoomakaukau oia i na kanaka a piha ka
hale, a ua olelo hoi ia lakou ina i hiki ke ’lii hookahi me ke kanaka,
e pepehi a make loa. A hiki mai la ke ’lii me ke kanaka hookahi, pepehi
ia iho la a make loa, pela no ka hana ana a pau loa na ’lii o Hawaii,
aohe alii i koe, hookahi wale no alii i koe o Kalapanakuioiomoa.
A ike o Kalapanakuioiomoa e make ana na ’lii a pau loa, mahuka mai la
ia ma ka nahele a hiki i Waipio noho, moe iho la i ka wahine kuaaina,
nolaila, a hapai ka wahine, holo mai la ia a pae ma Kaluaihakoko, i
Maui, pae, mai laila aku a pae ma Maunalei i Lanai, alaila, noho o
Kalapanakuioiomoa. Ma keia noho ana a Kalapanakuioiomoa i Lanai, moe
iho la i ka wahine i laila, noho a makaainana iho la, mahiai, pii i ka
wai; pela no kona noho ana me ka ike ole o na mea a pau he ’lii ia.
A mahope, imi ia iho la ia ma Hawaii a puni; o ke kumu o keia imi ana,
i loaa ka mea e laha ai na ’lii o Hawaii, a hiki i Maui, imi ia iho la,
aole he loaa. A pau o Maui i ka huli ia, aole i loaa o
Kalapanakuioiomoa; nolaila, hiki ka huli i Lanai, i laila loaa o
Kalapanakuioiomoa.
I aku ka poe huli: “E ke ’lii, i kauoha mai o Keaweikekahialii ia oe e
hoi i Hawaii, i kumu hoolaha no na ’lii.” I aku o Kalapanakuioiomoa:
“Aole au e hoi aku me oe, no ka mea, ua hoohiki au i anei a make;
nolaila, e hoi a hiki i Hawaii, kii aku, aia ke ’lii i Waipio kahi i
noho ai, he kaikamahine na’u aia i laila kahi i noho ai.” Hoi aku la na
elele i Hawaii, a hiki i Waipio, lawe ae la i ke kaikamahine a
Kalapanakuioiomoa, a lilo ae la i kupuna no na ’lii o Hawaii, a malaila
mai ka laha ana o na ’lii a hiki i keia la.
LEGEND OF HINAAIMALAMA.
The legend of Hinaaimalama [308] is well known throughout Hawaii, for
it was Hinaaimalama who turned the moon into food and the stars into
fish. This is the way the legend is told to the people even at this
time of writing. We must, however, look into the story and see if it is
true or not. In this legend, it is said, that it was at the land of
Kahikihonuakele, [309] down in the bottom of the deep ocean, where it
lies to this day, that the heroine of this legend came from, a land all
in darkness, having neither sun, moon nor stars, and it was here that
the parents and brothers and sisters of Hinaaimalama lived.
The parents and ancestors of Hinaaimalama were gods and they sometimes
changed into the form of fishes. So in this way the gods and fishes
have entered into this legend of Hinaaimalama. But the ancestors and
parents of Hinaaimalama were great chiefs and chiefesses, and
Hinaaimalama was very pleasant to look upon. She had no equal in all
the land of her birth.
Kaiuli [310] was the husband and Kaikea [311] was the wife, both were
gods taking sometimes the fish form of the paoo. [312] From these two
Hinaluaikoa, [313] a girl was born. After her came Kukeapua, a boy.
From these two, who lived as husband and wife, the brother taking the
sister to wife, several boys and girls were born.
By Kukeapua, the husband, Hinaluaikoa the wife gave birth to:
Hinaakeahi, a female; Hinaaimalama, a female; Hinapalehoano, a female;
Hinaluaimoa, a female; Iheihe, a male, who sometimes turned into a
rooster; Moahalehaku, a female; Kiimaluhaku, a female; Kanikaea, a
female, who sometimes turned into a hen; Kipapalauulu, a male; Luaehu,
a male, who sometimes turned into the fish, known as ulua. [314] The
heroine of this legend was Hinaaimalama, who was the favorite child of
the father’s and was his idol. She was the most beautiful of all the
girls, and because of this fact, he made her queen and placed her under
the strictest kapu; and her companion was her brother Kipapalauulu,
[315] the one next to the youngest, therefore their father placed
Kipapalauulu as the guard of Hinaaimalama. Kipapalauulu had to go
wherever Hinaaimalama went, whether at bathing or at any other place,
which duty the brother faithfully kept.
Having thus been placed as guard, Kipapalauulu had to give up
everything else and he went on with his duty, and for a long time he
faithfully followed out the order of his father; but there came a time
when he became negligent and finally one day Hinaaimalama went out
bathing by herself. While Hinaaimalama was bathing their father saw
that Kipapalauulu was not with her, so he became very angry and called
for Kipapalauulu. When Kipapalauulu came before his father, he asked
him: “Say, why did you fail to keep my order?” Kipapalauulu replied: “I
have been faithful to my charge and this is the only time that I did
not accompany her when she went out bathing. I did not accompany her
while bathing because there were always a lot of servants who attended
to her, so I concluded this time not to go out with her.” The father
then said: “Because you have failed in this I am going to send you away
from my presence. For had you kept my order and had been faithful, you
would not have done what you did this day.”
When Kipapalauulu heard that he must get away from his father’s
presence, he turned to his sister, Hinaaimalama and said: “I am going,
so here is your food and here is your fish.” The food was the moon and
the fish were the stars. The sister then took these things and put them
into a calabash, called Kipapalauulu, after her brother.
After the sister had imparted certain instructions to her brother, he
proceeded to where his grandparents were living and told them of his
going away because his father had banished him from his presence. After
speaking about these things for a while, he asked his grandparents the
way of getting out of the place to the surface of the earth, from the
bottom of the sea. After his grandparents had heard what he wanted, his
grandfather broke open the ocean and a crack was made from the floor of
the ocean to the surface above, allowing the bright rays of the sun to
reach the bottom. By this means Kipapalauulu climbed up until he
arrived on the surface. Reaching the surface of the deep ocean, he
looked about him and saw land, heaven, clouds, light, and a vast
beyond. He then swam for the land and after a time landed at Kawaluna,
a land at the outskirts of the great ocean. Konikonia was the king of
Kawaluna, and he was without a wife. He was a king of very handsome
appearance.
When Kipapalauulu came ashore on this island, he crawled under some
canoes and slept there. He was a very comely fellow, young, of
commanding appearance and ruddy complexion. While he was sleeping the
king’s immediate attendant, called iwikuamoo, [316] came up to the
place and saw a man with ruddy complexion sleeping under one of the
canoes, and seeing that he was good, and handsome, he returned and told
Konikonia. When the king’s personal attendant came in the presence of
the king he told him how he had found a boy. The king then told the man
to go and bring the boy to him. Upon the arrival of Kipapalauulu at the
king’s house, the king took him to be his friend and from that time
they lived on together.
In this living together, Kipapalauulu felt under deep obligation to the
king for the kind treatment he was receiving, so he decided that he
would send for his sister, Hinaaimalama, and give her to the king to be
his wife. When the sister of Kipapalauulu arrived in the presence of
Konikonia he immediately fell in love with her and he took her to be
his wife, and they all lived in happiness together. In course of time
Konikonia and Hinaaimalama had sons and daughters. Following are the
names of the children. The sons: Kaneaukai, Kanehulikoa, Kanemilohai,
Kaneapua, Maikoha. The daughters: Kaihukoa, Ihuanu, Ihukoko,
Kaihukuuna, Kaihuopalaai.
By this and the following story we will know that some of the beings
who inhabited this world were gods and some were fishes and this fact
remains to this day. In this legend we will be made to understand their
characters and their doings.
KAAO NO HINAAIMALAMA.
Ua olelo nui ia keia kaao ma Hawaii a puni, o Hinaaimalama ka mea nana
i hoolilo ka mahina i ai a me ka hoku i ia, pela kona kaao a hiki i
keia kakau ana. Nolaila, e pono e nana nui ia keia kaao ana, i maopopo
ka oiaio a me ka oiaio ole. Ma keia kaao ana, ua olelo ia, o
Kahikihonuakele ka aina, aia i lalo o ka moana hohonu ia aina, e waiho
nei a hiki i keia la; he aina pouli, aohe la, aohe mahina, aohe hoku. A
ma ia aina i noho ai na makua a me na hoahanau o Hinaaimalama.
He ’kua na kupuna a me na makua o Hinaaimalama, a he mau kino ia
kekahi, a nolaila ua komo ke ’kua a me ka ia i loko o keia kaao ana o
Hinaaimalama. Aka, he ’lii nui na kupuna a me na makua o Hinaaimalama,
a he wahine maikai loa ia ke nana aku, aohe lua e loaa ma kona aina
hanau. O Kaiuli ke kane, o Kaikea ka wahine. He mau akua laua, he paoo
nae ko laua mau kino ia. Hanau o Hinaluaikoa na laua, he kaikamahine
ia, mahope ona, hanau o Kukeapua he kane ia. Ia laua mai, moe pio laua,
he kaikunane, he kaikuahine, na laua mai na keiki kane a me na
kaikamahine.
O Kukeapua ke kane, o Hinaluaikoa ka wahine, hanau o Hinaakeahi, he
wahine; Hinaaimalama, he wahine; Hinapalehoana, he wahine; Hinaluaimoa,
he wahine; Iheihe, he kane, he moa ia; Moahalehaku, he wahine;
Kiimaluhaku, he wahine; Kanikaea, he wahine, he moa ia; Kipapalauulu,
he kane; Luaehu, he kane, he ia, he ulua.
O ka mea nona keia kaao, o Hinaaimalama ia, he punahele ia i ko lakou
makuakane, he milimili, a he oi kona ui a me kona nani i ko na
kaikamahine a pau o kona hanauna. A nolaila, ua hoolilo ko lakou
makuakane i alii, a i mea kapu loa, a o kona hoanoho pu, o kona pokii
kane, o Kipapalauulu. Nolaila, hoonoho aku ko lakou makuakane ia
Kipapalauulu, i kiai; ma kahi a Hinaaimalama e noho ai, a e hele ai, e
auau ai, e hana lepo ai, malaila o Kipapalauulu e kiai ai me ka malama
loa.
Ma keia kauoha, ua hoolohe o Kipapalauulu a malama loa, aka, mahope
poina loa ia. Nolaila hele hookahi aku la o Hinaaimalama i ka auau, a
ma keia auau ana, ike mai la ko lakou makuakane, aole o Kipapalauulu i
hele pu, nolaila, huhu loa iho la ia. Alaila, kahea aku la ia ia
Kipapalauulu: “Ea, heaha kou mea i malama ole ai i kuu kauoha?” I aku o
Kipapalauulu: “Ua hoolohe au a hiki i keia auau hookahi ana, aole au i
hele pu, no kuu ike no, i na auau ana a pau loa, aole au e launa aku
ana i ke ’lii, no ka mea, i ka wa e auau ai, he nui loa ka mea nana e
holoi a e kawele ka ili o ke ’lii, nolaila, manao iho la au, aohe a’u
hana e hele aku ai.” Alaila, pane mai la ko lakou makuakane: “No kou
malama ole i ka’u kauoha, nolaila e ku oe a hele mai kuu alo aku; no ka
mea, o ka hoolohe, aole e haalele i kekahi leo e like me oe.”
A lohe o Kipapalauulu i kona hookuke ia, alaila, i aku ia i kona
kaikuahine alii haku, ia Hinaaimalama: “E, ke hele nei au; eia ko ai a
me ko ia la, he mahina ka ai, he hoku ka ia, hoo iho la ke kaikuahine i
loko o kahi ipu, o Kipapalauulu kona inoa, mamuli o ka inoa o kona
kaikunane.
A pau ke kauoha a me ka olelo i kona kaikuahine, hele aku la ia, a na
kupuna o lakou, hai aku la i kona hele, a me ka hookuke ana a ko lakou
makuakane ia ia. Mahope o laila, nonoi aku la ia i alanui e hele ai, a
e hiki ai ke pii mai i luna nei, mai lalo mai o ke kai. A pau kana
olelo ana i na kupuna, ia wa, wahi ae la kona kupunakane i ka moana
hohonu, a naha ae la mai ka papa ku o lalo, a ka lewa moana o luna loa.
A komo iho la ka malamalama o ka la i lalo, alaila, pii mai la o
Kipapalauulu a hiki i luna nei. A kau oia ma ka ili o ka moana hohonu,
nana ae la ia, he aina, he lani, he ao, he malamalama, he akea, alaila,
au mai la ia, a pae ma Kawaluna, he aina i ka lewa o ka moana loa. O
Konikonia ke ’lii nui o Kawaluna, aohe ana wahine, he ’lii kanaka
maikai loa ia.
A pae o Kipapalauulu i laila, kokolo hele mai la ia a moe ma lalo o na
waa, ma keia moe ana, he maikai loa kona kino, he opiopio, he nani, a
he memele maikai kona ili. Ia ia e moe ana, hele mai la ka iwikuamoo o
ke ’lii, o Konikonia, a nana iho la i keia mea ula e moe ana, a ike iho
la i ka maikai a me ka nani, hoi aku la a olelo ia Konikonia. A hiki
aku la ka iwikuamoo i mua o Konikonia, hai aku la i na mea a pau ana i
ike ai no ke keiki, alaila, kena ae la ke ’lii e kii a lawe mai. A hiki
mai la o Kipapalauulu i ka hale o ke ’lii, lawe ae la oia ia ia i
aikane nana, a noho iho la laua.
Ma keia noho ana, ua hilahila o Kipapalauulu no kona malama pono ia e
ke ’lii e Konikonia. Nolaila, haawi aku la ia ia Hinaaimalama, i kona
kaikuahine i wahine nana, a lilo ae la o Konikonia i kaikoeke nona, a
noho iho la lakou. Ma keia noho ana, hanau ka Konikonia laua o
Hinaaimalama. Eia ka inoa o na keiki a laua, na keiki kane, a me na
kaikamahine. Na Kane: Kaneaukai, Kanehulikoa, Kanemilohai, Kaneapua,
Maikoha. Na Wahine: Kaihukoa, Ihuanu, Ihukoko, Kaihukuuna,
Kaihuopalaai.
Maanei e maopopo ai ia kakou, he mau akua kekahi, a he mau ia kekahi,
pela no a hiki i keia la a kakou e noho nei. Nolaila, ma loko o keia
hoomaka ana e maopopo ai ko lakou ano a me ka hana ana.
LEGEND OF MAIKOHA.
This was a very brave and fearless young man, and it was this man that
broke the kapu poles, the sacred places of worship, the kapu insignia
and all the different sacred things. Because of these doings of
Maikoha, the father, Konikonia, became very angry. He was not sure
which one had done this unholy thing, so he pondered deeply on how he
was to find out the guilty person. After spending several days in study
he decided on a certain course as follows: he procured two long poles
and tied one of them on the back of the necks of all his ten children
and the other he tied under the chin. He thought within himself that
the one who would not cry would be the guilty one, a sure proof he
thought, and he must be sent away. In applying this test, Maikoha was
the one who did not cry out, all the other children cried more or less.
This satisfied the father that Maikoha was the guilty one and so he was
sent away, to go wherever he pleased.
Maikoha then started out and landed at Kaupo, Maui, where he made his
home. Here he changed into the wauke [317] plant, which is known by
this name to this day, and it was at Kaupo that this plant first grew.
Because Maikoha’s body was very hairy the wauke plant is therefore the
same, as we see.
After Maikoha had departed from home, his sisters came in search of him
and they traveled as far as Kaupo, where they found he had already
changed into the wauke plant. After they had located him they began to
make a search for his navel, looking from the top of the plant to the
bottom, but they were unable to find it; so a search was made of the
roots, and there they found it, for Maikoha had secreted it there.
Shortly after this the sisters left Maikoha in Kaupo, Maui, and they
continued on their journey until they arrived in Oahu.
Upon their arrival on Oahu, Kaihuopalaai saw a goodly man by the name
of Kapapaapuhi who was living at Honouliuli, Ewa; she fell in love with
him and they were united, so Kaihuopalaai has remained in Ewa to this
day. She was changed into that fish pond in which mullet are kept and
fattened, and this fish pond is used for that purpose to this day.
When Kaihuopalaai decided to live in Ewa, her sisters proceeded on to
Waianae, where Kaihukoa decided to make her home and she was married to
Kaena, a man who was living at this place, a very handsome man and a
chief of Waianae. So she remained in Waianae and she is there to this
day. She changed into that fishing ground directly out from the Kaena
Point, and the fishes that came with her were the ulua, the kahala
[318] and the mahimahi. [319]
When Kaihukoa decided to stay in Waianae, the remaining sisters
continued on to Waialua, where Kawailoa met Ihukoko. Kawailoa was a
single man and as he fell in love with Ihukoko the two were united and
they became husband and wife. Ihukoko remained here, and the fish that
accompanied her from their home was the aholehole. [320]
When Ihukoko decided to remain in Waialua, the sister that was left,
Kahukuuna, continued on her way until she came to Laie where she met
Laniloa, a goodly man, and they lived together as husband and wife. The
fish that came with her was the mullet and it too remained there to
this day.
After the sisters were all married and had been living with their
husbands on Oahu for some time, Kaneaukai [321] their oldest brother
came in search of them. This man’s body was in the shape of a log of
wood, and after he had floated on the surface of the ocean for several
days, it drifted to the seashore at Kealia in Mokuleia, Kawaihapai,
Waialua, where it was carried in and out by the tide. After being in
this form for some time it changed into a human being and journeyed to
Kapaeloa, where two old men were living.
When he approached the home of the two old men, he saw them watching an
umu (oven), and after it was covered up they set out to the beach to do
some fishing. After fishing for some time without success Kaneaukai
called out to them: “Say, you old men, which god do you worship and
keep?” The old men replied: “We are worshiping a god, but we do not
know his name.” Kaneaukai then said: “You will now hear and know his
name. When you let down your net again, call out, ‘Here is the food and
fish, Kaneaukai,’ that is the name of the god.” The old men assented to
this, saying: “Yes, this is the first time that we have learned his
name.” Because of this fact, Kaneaukai is the fish god worshiped by
many to this day, for Kaneaukai became their fish god, and from them
others, if they so desired.
KAAO NO MAIKOHA.
He keiki koa loa ia, a he keiki makau ole, a nana i haihai na pahu
kapu, na anuu, a me na puloulou, na mea kapu, a pau loa. No keia mau
hana a Maikoha, huhu loa o Konikonia ko lakou makuakane. Alaila, noonoo
iho la o Konikonia i kana mea e hana aku ai i kana mau keiki, a maopopo
ia ia, alaila, hana iho la ia penei.
Elua kua laau loloa, hoomoe iho la ia ma ka ai o kana mau keiki he umi,
hookahi kua maluna, hookahi kua malalo. O ka hoailona ma keia hana ana,
ina e uwe ole kekahi keiki ma keia hana ana, alaila, nana no i kolohe,
a oia ke hookuke ia. I ka hana ana pela, o Maikoha ke keiki i uwe ole,
a o na keiki e ae, ua uwe lakou a pau loa, nolaila, maopopo iho la ia
Konikonia, oia ke keiki nana i kalohe. Nolaila, hookuke aku la ia ia
Maikoha e hele i kona wahi e hele ai.
Hele aku la o Maikoha a noho ma Kaupo i Maui, a malaila oia i lilo ai i
wauke kapa a hiki i keia la, a oia wauke no ko Kaupo e ulu nei. No ka
mea, o ko Maikoha kino, he ano huluhulu heuheu, e like no me ko ka
wauke ano a kakou e ike nei.
Ma keia hele ana mai o Maikoha, hele mai kona mau kaikuahine e imi ia
ia, a hiki lakou i Kaupo, e ku ana i laila o Maikoha ua lilo i wauke.
Nana lakou i ke kino o ka wauke mai luna a lalo, aohe loaa o ka piko,
aka, ua huna o Maikoha malalo o ka lepo i kona piko. Nolaila, huli iho
la na kaikuahine a loaa. A haalele lakou ia Maikoha i Kaupo ma Maui,
hele mai la lakou a hiki ma Oahu.
Ike aku la o Kaihuopalaai i ka maikai o Kapapaapuhi, he kane e noho ana
ma Honouliuli, ma Ewa. Moe iho la laua, a noho iho la o Kaihuopalaai i
laila a hiki i keia la. Oia kela loko kai e hoopuni ia nei i ka anae,
nona na ia he nui loa, a hiki i keia kakau ana.
A noho o Kaihuopalaai i laila, hele aku la kona mau hoahanau a hiki ma
Waianae, moe o Kaihukoa me Kaena, he kane ia e noho ana i laila. He
kanaka maikai loa o Kaena, a he ’lii no hoi no Waianae. Nolaila, noho o
Kaihukoa malaila a hiki i keia la, oia kela koa ma waho o ka lae o
Kaena. A o na ia i hele pu mai me ia, oia ka ulua, ke kahala, ka
mahimahi.
A noho ia i Waianae, hele aku kona mau hoahanau a hiki ma Waialua, loaa
o Kawailoa ia Ihukoko, he kane ia, a noho iho la me ia. O ka ia i hele
pu mai me Ihukoko, o ke aholehole.
A noho ia i laila, hele aku la o Kaihukuuna, a hiki i Laie, loaa o
Laniloa, he kane ia, a noho iho la laua. O ka ia i hele mai me
Kaihukuuna, he anae, a hiki i keia la.
A pau lakou i ka moe kane ma Oahu nei, alaila, hele mai ko lakou
kaikunane mua loa, o Kaneaukai ka inoa. O kona kino he pauku laau, a
pae ma ke kahakai o Kealia, ma Mokuleia, i Kawaihapai ma Waialua.
Malaila kahi i lana ai, me ke kaa i uka, i kai. A mahope, hele a kino
kanaka aku la o Kaneaukai, a hiki ma Kapaeloa e noho ana elua
elemakule.
Ia ia i hiki aku ai i kahi o na elemakule, e kahumu ana laua; a kalua
ka umu, hele aku la laua e lawaia. Ia laua e lawaia ana, aohe loaa o ka
ia, nolaila, hea aku o Kaneaukai: “E na elemakule, owai ka olua akua e
kaumaha nei?” I mai na elemakule: “O ke ’kua ka maua e kaumaha nei aohe
loaa o ka inoa.” I aku o Kaneaukai: “Ua loaa, a i kaumaha olua, penei e
olelo ai, ‘eia ka ai a me ka ia e Kaneaukai,’ oia ka inoa o ke ’kua.”
Ae aku na elemakule: “Ae, akahi no a loaa ia maua ka inoa o ke ’kua.”
Nolaila, hoomana ia a hiki i keia la. A ua lilo o Kaneaukai i akua
lawaia no laua, a me na mea e ae, ke manao laua pela.
LEGEND OF NAMAKAOKAPAOO.
CHAPTER I.
Namakaokapaoo Rifles Pualii’s Potato Field.—He Threatens to Behead
the Boy but Is Killed Instead.—Amau the King Sends a Force to Kill
Him.—He Slays Them and the King.
Namakaokapaoo was a very brave little boy, and very strong for his
young years. He had no compeer in these Islands from Hawaii to Niihau,
according to his size for bravery. His father was Kauluakahai of
Kahikipapaialewa, [322] a land in great Kahiki. Pokai was his mother.
His father was a great chief and had a godly relationship. Hoaeae, in
Ewa, was the place where they met as man and wife and begat
Namakaokapaoo. When Pokai was enceinte of Namakaokapaoo, Kauluakahai
went back to his own land, leaving Pokai in that condition until
childbirth.
When the child was born Pokai and her child Namakaokapaoo were quite
destitute, and while they were in that condition of life a good man
named Pualii came from Lihue [323] to fish at Honouliuli. He turned in
at the home of Pokai. He looked at her and had a yearning for her. He
said: “I desire you to be my wife.” Pokai returned: “How could you have
a desire for me, seeing that I have already given birth to a child, and
my body is defiled?” Pualii answered: “There’s nothing in those things
if you desire our union.” Pokai then assented and went with her husband
Pualii, and resided at the plans of Keahumoa. [324] (Kula-o-Keahumoa.)
They lived there tilling the soil. Pualii had two large potato patches
which remain to this day; they are called Namakaokapaoo. [325] When the
potatoes were ripe Pualii made a vow that when the head [326] of an
ulua [327] fish and the potatoes were roasted, and Pualii had first
eaten thereof, then the potatoes would be free, and that his wife and
others could eat thereof. Therefore Pualii went down to Honouliuli to
catch the fish to be eaten together with the potato.
When Pualii was gone Namakaokapaoo, with seventeen other youngsters,
went to Pualii’s potato patches. Namakaokapaoo was only a very small
child then, standing two and a half feet high, had not eaten adult
food. He had not worn a girdle (malo), and was yet in a state of
nudity.
When they arrived at the potato patches he told the boys to dig up the
potatoes and pull up all the vines, and allow nothing to stand in the
patches. But the boys were afraid and only dug up the potatoes without
pulling up the vines. Namakaokapaoo then started to pull up everything
from both patches until the vines were piled up high in stacks. There
were forty such stacks from the two fields. He thereafter started a
fire and roasted thereon four clusters of potatoes.
While he was cooking his potatoes his stepfather came home and asked
his mother Pokai: “Did you send your child to pull up my potatoes?”
Pokai said: “No.” Pualii then said: “Well, this day his head and eyes
[328] will be meat for my potato meal. This day he shall die at my
hands.” He seized an axe and went out to the field where he found
Namakaokapaoo roasting his four clusters of potatoes in the fire. All
the other boys ran off and stood at a distance for fear of Pualii.
Pualii then said to Namakaokapaoo: “Say, I have in my hand an axe with
which to cut off your head this day, and when your head is off it will
be roasted with potatoes so that I may eat first and then it (the
potato) will be free.” Namakaokapaoo paid no attention to these words
of Pualii, who repeated them after an interval. And while Pualii was
about to cut Namakaokapaoo with the axe, the latter just then delivered
his death prayer against Pualii. The prayer follows:
O how I long for the eyes of my little fishes (paoo’s),
For which I am undecided, wavering,
Whether to eat, or whether to leave,
To leave for Kukuiaimakaokalani. [329]
That is Kukuiaimakaokalani,
This is my little friend
Namakaokaia, the great chief of Hawaii.
Vanquished, yes, vanquished is the coward;
The man with the spear,
The spear and the drum,
Shall be vanquished by Namakaokapaoo.
(Let us here make a few remarks relating to Namakaokalani and
Namakaokaia. They were great chiefs of Hawaii. The former was the
father, the latter the son, but they were mentioned in the prayer of
Namakaokapaoo.)
At the time that Namakaokapaoo ended his prayer, Pualii struck at
Namakaokapaoo with the axe, but the sharp edge of the axe turned on
himself cutting off and throwing his head some distance, from whence it
said: “Farewell to thee, Namakaokapaoo.”
Namakaokapaoo picked up Pualii’s head and threw it towards Waipouli, a
cave situated on the beach at Honouliuli (a distance of about five
miles). [330] After Pualii’s death Namakaokapaoo went back to his
mother. He did not eat any food.
At that time Amau, a king of Oahu, was residing at Waikiki. A certain
man of Honouliuli came to Waikiki, to where the king was stopping, and
said to him: “Your majesty, there is a very strong little boy, who
killed his stepfather and threw his (father’s) head a very long
distance, about five miles.”
When Amau heard this he said: “He is indeed strong if he kills me; but
if he does not kill me he is not strong.” While he was talking at
Waikiki, Namakaokapaoo heard all of this talk about himself. He then
took and hid his mother in the cave at Waipouli, after which he came
back to their house at Keahumoa. He went up on the roof of the house
and parted the front and rear thatchings on the ridge and slept there.
Amau the king sent four companies of men, each company consisting of
forty-eight men. When they arrived at Keahumoa they entered the house
and found no person in it. And when they were preparing to leave
Namakaokapaoo called to them from the ridge. When they heard the voice
without seeing anybody, they asked: “Where are you talking from?”
Namakaokapaoo answered: “I am up here.” Eight men climbed up on the
roof, four from the rear and four from the front, and found
Namakaokapaoo. He asked them: “What do you want here?” And they said:
“We have come to fight Namakaokapaoo, a small boy just like you, who is
very strong and brave, and who killed his father Pualii.” He answered
and said: “I know; Namakaokapaoo is quite a big man. He has gone to
Koolau. I am his namesake.” And they said to him: “No, no, you are the
one, so we heard; therefore we will kill you; you shall not live.”
Namakaokapaoo then said: “Let us go down and fight it out then.” As
soon as they were on the ground Namakaokapaoo made a clean sweep,
killing them all excepting one man, who ran and met Amau at Waikiki,
and reported their total annihilation with the exception of himself.
THE DEATH OF AMAU.
When Amau heard this he prepared eighteen war canoes, and set sail for
Ewa to fight Namakaokapaoo. When Amau and his men arrived at Ewa, they
were suddenly exterminated by Namakaokapaoo, not a single man escaping.
And thus Amau died. Oahu being completely conquered, Namakaokapaoo went
and brought his mother and placed her as ruler over the land of Oahu.
CHAPTER II.
The Subjugation of Hawaii by Namakaokapaoo.
After the complete possession of Oahu by Namakaokapaoo, he was desirous
of visiting Hawaii for observation. He then went and got a small gourd
wherein to place his garments which his father had left him. This gourd
was deposited at Kualakai, where a breadfruit tree is standing to this
day. This is the breadfruit impersonation of his father, Kahaiulu.
[331] When the real person went home the breadfruit tree remained,
being in the supernatural state.
Inside of the gourd was a garment, a girdle and a royal cloak (feather
cloak). After he had obtained the gourd he journeyed on till he reached
Hanauma, [332] in Maunalua. There he found a canoe which was preparing
to sail for Hawaii, bearing garments for the king of Hawaii. There were
two men preparing to set sail, so Namakaokapaoo asked them: “Where is
your canoe sailing to?” “To Hawaii,” they answered. Namakaokapaoo again
asked: “Can I not go with you two?” The men refused, saying: “You
cannot go with us, because we are taking goods for the king, and if you
are to go the canoe would be overloaded and the king’s goods damaged.
Therefore, you cannot go with us.” But when the men were ready to sail,
he slipped in unnoticed by the men, and secreted himself in the rear of
the canoe.
When they were in midocean where the seas of Oahu and those of Molokai
met, they encountered the kaumuku, [333] a regular breeze from the Cape
of Kalaau (Ka Lae o Kalaau). After they had passed it they encountered
the breeze from Kawela. This breeze was the kuehuehu. It was this
breeze that bore them to a landing at Kekaa, on Maui. The men had
expected to make a landing at that place, but Namakaokapaoo made a turn
with the end (momoa) [334] of the canoe, which sent it out oceanward.
By taking this course they arrived at Keauhou, in Kona, Hawaii, where
the king Namakaokalani was stopping.
Namakaokapaoo wandered about until he met eight boys, who were playing
at arrow shooting. They were big boys and quite proficient in the
sport. Namakaokapaoo asked them: “Are you skilful in arrow shooting?”
They replied: “Yes.” He again asked: “How can you show your
cleverness?” “Oh, an arrow can go quite a distance inland then drop,
and sometimes nearly the whole length of a division of land” (ahupuaa).
Namakaokapaoo then said: “That is not cleverness; neither is the arrow
a long distance flyer. A good flyer would flit to the boundary of this
division of land, then shake itself and continue on for four divisions;
then it is named by the parent’s appellation. Such is the arrow in my
place.”
When the boys heard this they were very much surprised and angry with
Namakaokapaoo. He then said: “Let me see one of your arrows.” One boy
handed him his arrow. He looked it over and finally said: “Your arrow
is a lehua, a lehua which stands in the dung-hill. It is not a flyer.
It will only dip because of the weight at the head.” At these words the
boys became very much infuriated and asked him to make a wager.
Namakaokapaoo agreed. The boys put up five canoe houses and five net
houses. Namakaokapaoo wagered his own person and life. And when the
stakes were agreed upon they went to the boundary of Keauhou, where the
arrow flitting sport was to be contested.
While they were on the way, they were met by Namakaokaia, son of
Namakaokalani, king of Hawaii. He asked Namakaokapaoo: “Where are you
from?” “I am from Oahu, and have come for a visit,” answered
Namakaokapaoo. “What is your name?” “My name is Namakaokapaoo.” “Are
you then the small boy who slew Amau, king of Oahu?” “Yes (the death of
Amau had already been reported in Hawaii), because you and your father
were in my prayer, which runs thus:
O how I long for the eyes of my little fishes (paoo’s),
For which I am undecided, wavering,
Whether to eat, or whether to leave,
To leave for Namakaokalani.
That is Namakaokalani,
This is my little friend, Namakaokaia.
Vanquished! Vanquished!
Yea, vanquished is the coward,
The man with spear;
With spear and drum,
Shall be vanquished by Namakaokapaoo.
When Namakaokaia heard these words of Namakaokapaoo, he adopted him as
his bosom friend, and they lived together in the most restricted
sacredness.
At that time Namakaokalani was at war with Ku, king of Puna and Kau,
and the land was nearly all in the possession of Ku. Therefore
Namakaokapaoo told Namakaokalani and Namakaokaia: “You two stay back;
let me do the fighting.” He asked them: “When will you fight?”
Namakaokalani answered: “In two days we will fight. That is the day
that I would be devoid of all my possessions and all Hawaii would
belong to Ku. There are with Ku two very brave and very strong men.
One, who is Kahuaai, is a very powerful soldier, who has a thorny spear
for a weapon, and who never misses when he throws it at a man or any
other object. Kaunakiki is a soldier whose strength lies in breaking a
man to pieces; [335] if he caught a man he (the man) would be all
broken up before he reached the ground. Therefore Ku insists on the
battle taking place; he has no fear or dread, because he relies on
these men.”
After two days had passed the battle was ready to be fought at
Kawaihae. Namakaokapaoo with his friend Namakaokaia then came to
Kawaihae, where Ku, the king, was abiding. When they came near to where
Ku was sitting, Namakaokapaoo ran up to Ku, took hold of his head and
pushing it back broke his neck, and the king died. All Hawaii was thus
subdued by Namakaokalani, and Namakaokapaoo reigned as king. After
several ten day periods Namakaokapaoo left Hawaii and returned to Oahu,
and from Oahu he visited his father Kauluakahai, in Kahikipapaialewa,
where the story of Namakaokapaoo ends.
KAAO NO NAMAKAOKAPAOO.
MOKUNA I.
Uhuki Namakaokapaoo i ka Mala Uala a Pualii.—Hooweli Oia e Oki i ke
Poo o ke Keiki, Make nae Oia.—Hoouna Amau, ke ’lii, i ke Koa e
Pepehi Iaia.—Luku Oia ia Lakou me ka Moi.
He keiki uuku loa o Namakaokapaoo, a he keiki ikaika loa i kona wa
opiopio, aohe ona lua ma keia mau mokupuni mai Hawaii a Niihau, i ka
uuku a me ke koa loa. O Kauluakahai kona makuakane, no
Kahikipapaialewa, he aina i Kahiki nuu. O Pokai ka makuahine. He ’lii
nui kona makuakane no Kahikipapaialewa, a he aoao akua kekahi ona.
O Hoaeae ma Ewa ka aina, malaila laua i launa kino ai me ka moe ana iho
a loaa o Namakaokapaoo. A hapai o Pokai ia Namakaokapaoo, hoi aku la o
Kauluakahai i kona aina, noho iho la o Pokai me kona hapai, a mahope
hanau. Ma keia hanau ana, he ilihune loa o Pokai a me kana keiki o
Namakaokapaoo.
Ia laua e noho ana, iho maila o Pualii, he kanaka maikai no Lihue, i ka
lawaia makai o Honouliuli, kipa maila ia ma ka hale o Pokai. Nana aku
la o Pualii ia Pokai, a makemake aku la ia ia, olelo aku la ia:
“Makemake a’u ia oe i wahine na’u.” I mai o Pokai: “Pehea oe e makemake
ai ia’u ua hanau wau i ke keiki, a ua inoino ko’u kino?” I aku o
Pualii: “He mea ole ia mau mea, ke makemake oe ia’u e moe kaua, ae aku
la o Pokai.” A hoi aku la o Pokai me kana kane me Pualii, a ke kula o
Keahumoa noho.
Noho ihola ilaila mahiai, elua ana mau mala uala loihi, e waiho nei a
hiki i keia la, a ua kapaia ka inoa oia mau mala, o Namakaokapaoo, a
hiki i keia la. A oo ka uala, olelo o Pualii i kana olelo hoohiki, aia
a kalua ke poo o ka ulua me ka uala, a ai o Pualii, alaila, noa, ai
kana wahine Pokai a me na mea e ae. Nolaila, iho aku la o Pualii i kai
o Honouliuli e lawaia i ia ai pu me ka uala.
A hala o Pualii i ka lawaia, ia wa o Namakaokapaoo i hele ai me na
keiki he umikumamahiku, i na mala uala a Pualii. O ke kino o
Namakaokapaoo ia wa, he kino uuku loa, elua kapuai me ka hapa kona
keikie, aole i paa kona mai, e lewalewa ana no. A hiki lakou i ua mala
uala kena aku la ia i na keiki, e huhuki i ka pue me ka lau uala a pau
loa iluna, mai waiho i kekahi e ulu ana. Aka, makau no ua keiki,
nolaila kaohi malie no ma ka uala, aohe huhuki i ka pue.
Ia wa, noke aku ana o Namakaokapaoo i ka huhuki a pau kekahi mala uala,
a luna o kekahi mala uala, pela no ka huhuki ana a pau na mala elua, a
ku ke ahua o ka lau o ka uala, he kanaha ahua ka nui o na mala elua.
Alaila, hoi aela o Namakaokapaoo, a hoa i ke ahi, a ohinu aku la
e-ha-au o ka uwala iluna o kapuahi e a ana. Ia ia e ohinu ana iluna o
ke ahi, hoi maila kona makuakane kolea a hiki, ninau akula i kona
makuahine ia Pokai: “Ea, nau no i kena aku nei ko keiki e huhuki i ku’u
uala?” Hoole mai o Pokai: “Aole.” I aku o Pualii: “Ae, o ke poo ona a
me na maka ka mea e inai ai ku’u uala i keia la, nolaila, eia kona la e
make ai ia’u.”
Lalau aku la o Pualii i ke koilipi, a hele aku la a hiki i waena, a
loaa o Namakaokapaoo e kunu ana i na au uala ana eha, iluna o ke ahi.
Ike maila na keiki a pau loa, holo aku la lakou a ku maila ma kahi
loihi, no ka makau ia Pualii. Olelo aku la o Pualii ia Namakaokapaoo:
“E! eia ke koilipi ma ku’u lima, he mea ooki no ko poo i keia la, a
moku ko poo, alaila, kalua me ka uala, a ai iho a’u mamua, alaila,
noa.” Aohe hoolohe mai o Namakaokapaoo i keia mau olelo a Pualii,
alaila, olelo hou o Pualii, o ka lua ia. Makaukau o Pualii e ooki ia
Namakaokapaoo i ke koilipi, ia wa i pule ai o Namakaokapoo i kana pule
make no Pualii. Penei ua pule la:
Aloha wale ka maka o a’u wahi paoo,
E hapupuu, e hapapaa mai nei,
E ai paha, e waiho paha,
E waiho paha Nakukuiaimakaokalani,
O Kukuiaimakaokalani kela,
O ku’u wahi aikane keia,
O Namakaokaia ke’lii nui o Hawaii.
E hee la, e hee ka hohewale,
O kanaka no me ka ihe,
O ka ihe no me ka pahu,
Make no ia Namakaokapaoo.
(Maanei e olelo iki no kela mau inoa elua, oia o Namakaokalani a me
Namakaokaia, he mau alii nui laua no Hawaii, he makuakane o
Namakaokalani a he keiki o Namakaokaia, aka, ua komo iloko o ka pule a
Namakaokapaoo.)
A pau ka pule ana a Namakaokapaoo, ia wa i ooki ai o Pualii i ke
koilipi iluna pono o Namakaokapaoo, e hoohuli aku ana oi o ke koi ia
Pualii, moku ke poo a olelo mai i kahi e. Pane mai ke poo o Pualii ia
Namakaokapaoo: “Aloha oe e Namakaokapaoo.” Lalau aku la o Namakaokapaoo
i ke poo o Pualii a kiola aku la i kai o Waipouli, he ana ma kahakai o
Honouliuli, o kona loa, elima mile ka loa.
A make o Pualii, hoi aku la o Namakaokapaoo a hiki i kona makuahine ia
Pokai, noho ihola laua, aohe ai o Namakaokapaoo i ka ai. Ia wa, e noho
ana o Amau he ’lii no Oahu nei, ma Waikiki kahi i noho ai, hele maila
kekahi kanaka no Honouliuli mai, a hiki ma Waikiki, e noho ana ke ’lii.
Olelo aku la ia: “E ke alii e! He oi kahi keiki uuku ikaika loa, ua
make kona makuakane, a ua kiola ia kona poo i kai loa, he wahi loihi
loa, elima mile ka loihi. A lohe o Amau, aia kona ikaika a make au ia
ia, aka, i ole a’u e make ia ia aohe ona ikaika. Ia ia e olelo ana ma
Waikiki, ua lohe no o Namakaokapaoo i keia mau olelo nona.
Alaila, lawe aku la ia i kona makuahine e huna ma ke ana o Waipouli, a
nalo ka makuahine, hoi maila ia a ko lakou hale ma Keahumoa, noho
ihola. Pii aela o Namakaokapaoo a luna o kaupoko o ka hale, wehe aela i
ka mauu o ke kua a me ke alo, a moe ihola ma waena iluna pono o ke
kaupoko.
Hoouna maila o Amau ke ’lii mai Waikiki mai, eha poe kaua, aia ma ka
poe hookahi he kanaha-kumamawalu kanaka ka nui, pela a pau na poe eha.
A hiki lakou ma ke kula o Keahumoa, komo lakou a loko o ka hale, aohe
kanaka, a makaukau lakou e hoi, kahea mai o Namakaokapaoo iluna o
kaupoko. A lohe lakou i ka leo, aohe nae he ikeia o ke kino, ninau aku
lakou: “Auhea oe e walaau nei?” I mai o Namakaokapaoo: “Eia no wau
iluna nei.” Pii aela ewalu kanaka, eha ma ke kua o ka hale, eha ma ke
alo o ka hale, a loaa o Namakaokapaoo. I mai o Namakaokapaoo: “Heaha
mai nei ka oukou o onei?” I aku lakou: “I hele mai nei makou e kaua me
Namakaokapaoo, he wahi keiki uuku elike me oe, he ikaika a me ke koa
loa, nana no i pepehi i kona makuakane o Pualii.”
I aku o Namakaokapaoo: “Ua ike au, he kanaka nui no o Namakaokapaoo, a
ua hele aku nei ma Koolau, a owau he inoa nona.” I mai lakou: “Aole o
oe no, pela ko makou lohe, nolaila, e make ana oe ia makou, aole oe e
ola.” I aku o Namakaokapaoo: “Hoi aku hoi ha kakou ilalo e hakaka ai.”
A hiki lakou ilalo, e hao aku ana o Namakaokapaoo, pau loa i ka make, a
koe aku hookahi kanaka, oia kai holo aku a loaa o Amau ma Waikiki,
olelo aku la ia i ka make o lakou a pau loa, a koe ia i ahailono e lohe
ai o Amau.
KA MAKE ANA O AMAU.
A lohe o Amau, hoomakaukau ihola ia i kona mau waa kaua he
umikumamawalu, a holo aku la i lalo o Ewa e kaua me Namakaokapaoo. A
hiki o Amau me kona poe kanaka ma Ewa, e noke mai ana o Namakaokapaoo i
ka luku a pau loa, aohe kanaka koe, a make ihola o Amau. Puni aela o
Oahu nei ia Namakaokapaoo, alaila, kii aku la ia i kona makuahine a
hoonoho ihola i luna o ka aina Oahu nei.
MOKUNA II.
Ka Lilo ana o Hawaii ia Namakaokapaoo.
A puni Oahu nei ia Namakaokapaoo, makemake ihola ia e holo i Hawaii e
makaikai ai. Alaila, kii aku la ia he wahi hokeo waiho kapa nona, na
kona makuakane i waiho nona. O kahi i waiho ai ua wahi hokeo la, makai
o Kualakai, oia kela ulu e ku nei a hiki i keia la ma Kualakai. Oia ke
kino ulu o kona makuakane o Kahaiulu. Hoi ke kino maoli, koe ke kino
ulu, ma ke ano akua keia kino. Aia maloko o ka hokeo ke kapa a me ka
malo, a me ka aahu alii, he aahu ahuula.
A loaa ka hokeo, hele maila ia a hiki ma Hanauma, ma Maunalua, ilaila
ka waa e hoomakaukau ana e holo i Hawaii, e lawe ana i kapa no ke ’lii
o Hawaii. Elua kanaka e hoomakaukau ana e holo, ninau aku o
Namakaokapaoo: “E holo ana ko olua waa i hea?” Olelo mai laua: “I
Hawaii.” I aku o Namakaokapaoo: “Aole la hoi e pono au ke holo pu me
olua?” Hoole mai na kanaka: “Aole oe e holo me maua, no ka mea, he
ukana ka maua e lawe nei no ke ’lii, ina oe e kau, poino ka waiwai o ke
’lii, komo ka waa, nolaila, aole oe hele me maua.” A makaukau ka waa o
ua mau kanaka nei e holo, kau aku la keia mahope o ka momoa o ka waa, a
holo aku la, me ka ikeole mai o ua mau kanaka nei ia ia nei.
A waena lakou o ka moana, huli ko Oahu nei ale, huli o Molokai ale,
loaa lakou i ke kaumuku, oia ko Kalae o Kalaau makani, a hala ia, loaa
lakou i ka makani o Kiawela, he kuehuehu ia makani. Na ia makani lakou
i lawe a pae ma Kekaa ma Maui. E manao ana ua mau kanaka nei e pae
malaila, aka hoohuli aela keia ma ka momoa o ka waa, a holo hou i ka
moana.
Ma keia holo ana a lakou pae ma Keauhou, i Kona, Hawaii, ilaila ke ’lii
o Namakaokalani kahi i noho ai. Alaila, hele aku la o Namakaokapaoo, a
loaa ewalu keiki e kea pua ana, he poe keiki nunui lakou, a he poe
keiki akamai i ke kea pua. I aku o Namakaokapaoo ia lakou: “He akamai
no oukou i ke kea pua?” “Ae mai lakou, ae.” Ninau hou aku keia: “Pehea
ko oukou akamai?” “He lele no ka pua a waena aku nei la haule iho, a he
kokoke no hoi e pau ke ahupuaa,” pela ka olelo a ua keiki. I aku o
Namakaokapaoo: “Aole oia ke akamai a me ka lele o ka pua, aia he hele a
ka palena o keia ahupuaa, ke ka mai a pau keia ahupuaa, pela no e lele
ai a pau na ahupuaa eha, oia ka pua lele, alaila, hea i ka inoa o ka
makua, pela ka pua o ko makou aina.”
A lohe na keiki kahaha loa lakou, me ka huhu ia Namakaokapaoo. I aku o
Namakaokapaoo: “Oia ana ka oukou pua?” Haawi maila kekahi keiki i kana
pua, nana ihola o Namakaokapaoo a olelo aku la, penei: “He lehua kau
pua, he lehua ku i kiona, aohe lele, he kipoho wale no ilalo ke poo no
ke kaumaha o mua.” Ma keia mau olelo a Namakaokapaoo huhu loa ua poe
keiki la, alaila, olelo maila lakou e pili, ae aku o Namakaokapaoo.
O ka lakou mau pili elima halau waa, elima halau upena; o ka
Namakaokapaoo pili hoi, o kona kino ponoi a me kona ola. A paa na pili
a lakou hele aku la lakou i ka mokuna o Keauhou, malaila e hoomaka ai
ke kea ana o ka pua. Ia lakou e hele ana, halawai maila me lakou ke
keiki a Namakaokalani, oia o Namakaokaia, ke ’lii o Hawaii. Ninau
maila, ia Namakaokalani: “Mai hea mai oe?” I aku o Namakapaoo: “Mai
Oahu mai, i hele mai i ka makaikai.” Ninau mai o Namakaokaia: “Owai kou
inoa?” “O Namakaokapaoo ko’u inoa.” I aku ke ’lii: “O oe anei kela wahi
keiki uuku i make ai ke ’lii o Oahu, o Amau?” “Ae.” (No ka mea, ua hiki
ka lohe i Hawaii noia make ana o Amau.) “No ka mea, aia oe a me kou
makuakane i loko o ka’u pule ana, penei; penei ua pule la:
Aloha wale ka maka o a’u paoo,
E haapupu, e haapapaa, mai nei,
E ai paha, e waiho paha,
E waiho paha na Namakaokalani,
O Namakaokalani kela,
O ku’u wahi aikane keia, o Namakaokaia,
A hee la, a hee, hee a ka hohewale,
O kanaka no me ka ihe,
O ka ihe no me ka pahu,
Make no ia Namakaokapaoo.
A lohe o Namakaokaia i keia mau olelo a Namakaokapaoo, lawe aku la ia
ia i aikane, a noho pu ihola laua, me ke kapu loa.
Ia wa, e kaua ana o Namakaokalani me Ku, ke ’lii o Puna a me Kau, a ua
kokoke e pau loa ka aina i ka lilo ia Ku. Nolaila, olelo aku o
Namakaokapaoo ia Namakaokalani a me Namakaokaia: “E noho maile olua,
nau e hele aku e kaua.” I aku o Namakaokapaoo: “Ahea kaua oukou?” I mai
o Namakaokalani: “Elua la i koe alaila kaua makou, o ko’u la ia nele au
i ka aina ole, alaila, pau loa o Hawaii nei no Ku.”
Aia me Ku elua kanaka koa loa, a me ka ikaika loa. O Kahuaai, he koa
ikaika loa ia, he ihe kuku kana aole e hala ke pahu mai, i ke kanaka a
me na mea e ae. O Kaunakiki, he koa ia he ikaika haihai kona i ke
kanaka, ina e loaa ia ia iluna no haihai liilii loa ke kanaka. Nolaila,
ikaika loa ko Ku manao i ke kaua, aole ona makau a me ka hopohopo, no
kona manao nui i keia mau koa elua.
A hala na la elua, makaukau ke kaua ma Kawaihae, hele mai o
Namakaokapaoo me ke aikane o Namakaokaia, a hiki ma Kawaihae, e noho
ana o Ku ke alii. A kokoke laua i ko Ku wahi e noho ana, holo aku la o
Namakaokapaoo a loaa o Ku, lalau aku la i ke poo o Ku a wala aku la i
hope, a hai aela ka ai a make ihola ke ’lii. Puni ae la o Hawaii ia
Namakaokalani, a noho alii ihola o Namakaokapaoo. A hala he mau anahulu
o ka noho ana, haalele o Namakaokapaoo ia Hawaii, a hoi maila i Oahu
nei. A mai Oahu nei oia i hele ai e ike i kona makuakane i
Kahikipapaialewa, ia Kauluakahai, malaila pau ka olelo ana no
Namakaokapaoo.
LEGEND OF IWA.
Messengers of Umi Obtain Keaau’s Famed Cowries.—Keaau Seeks a Smart
Thief to Recover Them.—Learns of Iwa, a Boy, on Oahu, and Secures
His Aid.—Falling in with Umi Fishing with the Shells, the Boy Dives
Down and Cuts Them from the Line.—Reaching the Canoe They Set Out
for Hilo.—Umi, at Loss of the Shells, Hears of and Finds Iwa, Who
Steals Them Back from Keaau.—Is Engaged to Steal Umi’s Lost Axe
from the Waipio Temple, Then Wins in a Thieving Contest Against Six
Experts.
The scene of this legend is laid in Keaau, Puna, in which part of the
country there once lived a man by the name of Keaau, who owned two leho
[336] shells (cowries) called Kalokuna. Whenever the possessor of these
shells went out squid fishing all that was necessary to do was to take
and expose them and the squids would come up and enter the canoe. This
was Keaau’s regular occupation every day. The existence of these
extraordinary shells was in time carried to Umi, who was then living in
Kona. Whereupon he ordered his messengers to go to the home of Keaau
and obtain possession of them, and at their demand [337] the shells
were given up and the messengers returned with them to the king.
After the shells were secured by Umi, a deep yearning sprang up in the
breast of Keaau for them. After studying for a time for means of
recovering the shells, he one day prepared his canoe for sea, procured
a pig, some awa and ouholowai [338] and eleuli, kapas of Olaa. The
kapas he put into a calabash and then the pig, the awa and the calabash
were placed into the canoe, which he then boarded and set out on a
journey around Hawaii in search of some one who could steal back his
shells from Umi.
All through the district of Puna he found no smart thief. [339] He next
traveled through the district of Kau, without success; then through
Kona, still unable to find his man. He next touched at Kohala, and on
through that district and the district of Hamakua and Hilo, meeting
with the same failure; he found no one smart enough. Keaau then left
Hawaii for Maui and traveled around that island; still he met the same
disappointment. He found men good in the art of stealing, but none
smart enough to recover his shells. He next set out for Lanai and
traveled around that island, but he met the same fate. He then set out
for Molokai and journeyed around it till, off the point of
Kalaeokalaau, he met a man of that island who was out fishing. The man
upon seeing him called out, saying: “Where is your canoe sailing for?”
Keaau replied: “I am in search of a person who can steal back my leho
shells from Umi. I have here with me in my canoe several valuable
things which I shall give as presents to the thief who could return my
shells to me.” The man replied: “You have found him. You sail on until
you come to Makapuu and after you have passed that place steer your
canoe for a point between the bird islands and Mokapu. When you reach
that point look for the cliff which resembles the roof of a house,
above, and directly below the cliff you will see a grove of Kukui
trees; there you will find Iwa, the thieving son of Kukui.”
(Iwa was a small boy at this time, but while he was yet in his mother’s
womb he used to go out stealing. He was the greatest thief in his day.)
“When you come to land, look for a small boy who goes about along the
beach without a loin cloth; that is Iwa. Take out your pig and the
other articles of value and lay them before him. Don’t forget this,
else all your things will be stolen from you by Iwa.”
After receiving these instructions, Keaau set out, and after he had
sailed past the different points he came to the landing below the home
of Iwa. Upon touching land he looked about him and saw a small boy
without his loin cloth running along the beach. Keaau then called out
to him: “Is your name Iwa?” The boy replied: “No, Iwa is at the house.”
[340] When Keaau arrived at the house he found Kukui, the father of
Iwa. Keaau then asked him: “Where is Iwa?” Kukui replied: “Did you not
meet a small boy on the beach running about without his loin cloth?”
“Yes, there was such a small boy.” “Go back and present him your pig.”
When Keaau heard this, he returned and said to Iwa: “There, you are Iwa
after all; you misdirected me.” Keaau then took the pig and presented
it to Iwa saying: “Here, I present this to Iwa, the thieving son of
Kukui, together with the articles of value in my canoe and the canoe
itself.” Iwa then said to Keaau: “Let us return to the house.” When
they arrived at the house, the pig was killed and put into the oven,
and the awa was prepared. After the meal was over, Iwa turned and asked
of Keaau: “What is the object of your journey that has brought you
here?” Keaau replied: “I had two shells which were taken away from me
by orders from the king, Umi, and he has them in his possession now. I
value these shells so much that I am distracted, and that is the reason
of my being present here.” “We must await until tomorrow morning,” said
Iwa.
They retired for the night, and on daylight the next day they boarded
the canoe and set out to sea. Iwa took the stern of the canoe with his
paddle called Kapahi, while Keaau took the seat at the bow. After they
were seated in the canoe, Iwa called out: “Kapahi, take Iwa out to
sea,” at the same time he dipped his paddle into the sea. (This meant
that one stroke of the paddle was all that was needed.) With this one
stroke, they passed between Niihau and Kauai. Iwa then asked: “Have we
arrived?” “This is not Hawaii, these islands are Kauai and Niihau.” Iwa
then turned the stern of the canoe around and again called out to his
paddle, Kapahi: “Kapahi, take Iwa out to sea.” When Iwa drew his paddle
out of the sea they were passing outside of Kawaihoa. He then asked of
Keaau: “Have we arrived at Hawaii?” “No,” said Keaau. Again Iwa took up
his paddle and gave one stroke and they left Molokai and Lanai to their
rear and they went floating between the island of Molokini and
Pohakueaea, a point of land looking toward Hawaii. Iwa then asked:
“Have we arrived?” “Yes,” replied Keaau, “but it is at that point of
land where the cloud hangs over the mountain that we want to go; it is
to the west of that point that Umi is now living.” Iwa then took up his
paddle, Kapahi, and gave one stroke and they arrived outside of
Kalaeakeahole, a point of land looking towards Kailua, where Umi had
his residence. When they looked about them, they saw Umi just below
them, in his canoe. Iwa then said to Keaau: “There is Umi in his canoe
with the shells. Let us get our canoe to the rear and out of sight of
Umi.” When they were some distance from Umi, Iwa said: “Say, Keaau, you
must float right at this spot until I return with your shells.” Keaau
therefore kept his canoe floating on the same spot while Iwa dove down
and swam until he had reached the bottom of the ocean, then walked
under water to the place where the canoe of Umi was floating, then swam
up until he was almost up to the surface; and as the shells were being
let down on the side of the canoe, Iwa grabbed them and took them down
with him to a large coral, there he fastened the fish-line, then he
took the shells and swam under water until he reached their canoe and
got into it. The two then returned and landed at Leleiwi, in Hilo,
where they made their home. Upon the recovery of his shells Keaau again
took up his favorite occupation, that of squid fishing, taking along
his shells, Kalokuna. The squids at sight of the shells climbed and
entered the canoe until it was loaded down when they returned to shore.
(We will here leave Keaau and let us return to Umi.)
After the shells were taken by Iwa and the line fastened to a coral,
Umi after a time pulled up on his line, but to his surprise it would
not yield and thinking that the line was entangled to the coral he did
not wish to pull very strong, thinking the line would break and he
would lose the shells. Fearing he would lose them he remained in his
canoe all day, and that night he slept out at sea with his men, and for
some days he lived there, while his men dove down to untangle the
fish-line and thus recover the much valued shells. Men noted for being
able to stay under water a long time were sent for, and these men were
told to go down, but the best they could do was to go down three times
forty fathoms, seven hundred and twenty feet, [341] not deep enough to
reach the bottom where the line was tangled. This was kept up for a
week. Umi then sent out his runners to make a circuit of Hawaii to look
for a man who could stay under water long enough to recover the shells.
In this trip around the island of Hawaii, Iwa was found at Leleiwi, the
point of land adjoining Kumukahi, between Puna and Hilo. When Iwa heard
the king’s wish through his runner, Iwa said to him: “There are no
shells at the end of the line. The line only is fastened to some coral
in the bottom of the ocean. The shells have been recovered by Keaau.”
When the runner heard this he returned to Umi taking Iwa with him and
told Umi of what he had heard from Iwa. Umi then asked Iwa regarding
the shells and Iwa told Umi just what the runner had told him. At the
close of the report Umi asked Iwa: “Can you get these shells for me if
you should go for them?” Iwa replied: “Yes,” [342] Iwa then journeyed
back to the home of Keaau in Leleiwi.
It was Keaau’s custom to hide these shells on the end of the house, up
next to the curve of the rafters; and the other shells, the ones that
he did not care so much for, he kept them in the house hung up on a
cord.
About dusk Iwa made his appearance near the house and knowing where the
shells were secreted he went up and removed them from the place they
were hidden and he then returned to Kona, and handed them over to Umi.
When Umi saw the shells he was made very happy and he then said to Iwa:
“You are a smart thief, but I am not going to praise you just yet, not
until you can produce my axe, which is being kept in Waipio in the
temple of Pakaalana. The name of the axe is Waipu.” Iwa then made
reply: “I don’t know whether I will be able to steal it or not, but I
shall try.”
(We will here speak a few words relating to the axe and how it was kept
by its guards.)
This axe, Waipu, was kept by two old women. It was fastened to the
middle of a piece of rope and the ends of the rope were fastened around
the necks of the two old women allowing the axe to dangle between the
two. [343]
There was a very strict kapu [344] placed on this axe; no person was
allowed to pass near the place, and during the period of time when the
kapu was in force, the pigs were not allowed to run about, the dogs
were not allowed to bark, and even the roosters were kept from crowing.
The kapu was extended from Waipio to Puuepa, a hill between Waimea and
Kawaihae. At dusk, just before it gets real dark in the evening the
crier [345] would run from Puuepa to the cliff of Puaahuku overlooking
Waipio, carrying oloa kapa in his right hand, held between the palm of
the hand and the wrist as a flag and would cry out: “Sleep ye, sleep ye
because of the axe of Umi. Persons are kapued from walking about, the
dogs are kapued from barking, the roosters are kapued from crowing, the
pigs are kapued from running about. Sleep ye.” The crier was required
to make five trips back and forth before daylight.
After Umi had told Iwa what he wanted, the sun was past the meridian.
Iwa did not, however, wait for further directions but started out on
his way to Waipio. Just before dusk he arrived at Puuepa and
immediately started running and crying out like the king’s crier with a
flag in his hand. He continued running until he reached the cliff of
Puaahuku, looking down into Waipio. In calling out the way he did, the
crier, whose duty it was to make the cry, was forced to go to sleep
like the rest of the people, for to get up and go about meant death.
Because of this Iwa was the only one about, all the people believed it
was the usual crier and the crier himself believed that the king had
appointed some one else to take his place. Furthermore the people could
not recognize any difference; the build was the same, the flag looked
the same, the voice sounded the same and the speed in running was the
same.
Iwa continued running from the top of the cliff down to the temple of
Pakaalana [346] and then he called out: “Are you two still asleep?” The
old women replied: “No, we are not asleep, we are still awake.” Iwa
then asked quietly: “Where is the axe? Let me feel of it.” “Here it
is,” answered the old women. “You must come nearer so that I can touch
it with my hand. I just want to feel of it.” When the old women drew
nearer to Iwa, he reached out and pulled at the axe, getting it away
from them. The old women then called out: “Here is a thief! The king’s
axe is gone! We are killed! We had thought this was a good man!” When
the people heard this, they all got up and gave chase. When the old
women made the first outcry, Iwa had reached the top of Puaahuku with
the axe in hand. When the pursuers reached there he had reached Mahiki.
This chase was kept up until Iwa reached Puuepa. When those in pursuit
reached this place, he was at Puako. They therefore gave up the chase
as the country beyond that place was outside of the kapued area, while
Iwa continued on until he arrived in Kona. He then slept until daylight
the next day. When it was about time for Umi to have his morning meal,
Iwa went up to him. When Umi saw Iwa he asked jokingly: “I don’t think
you have been able to get my axe.” Iwa then replied: “Perhaps not, but
I want you to look at this axe and see if it is not yours.” When Umi
saw it, he said: “How strange! I thought you never would be able to get
it; but here you have gotten it. You are smart.” After this Umi said to
Iwa: “Here is my thought regarding you. I want you to try with my six
best thieves. There are two houses to be filled in one night, one for
you and one for them. If you will not be able to fill yours first, you
will be killed; so shall it be with the others.” Iwa then replied:
“Yes, no doubt the others will fill theirs first for there are six of
them. Mine will not be filled because I am alone.”
There are six districts in the island of Hawaii and Umi had six expert
thieves. [347] While it was still daylight the six thieves went out to
see what things they could steal; and when it became dark they began to
steal and to carry everything they could lay their hands on into their
house. This was kept up until the first cock crow, when there was very
little room left in the house. At about this same time Iwa woke up and
as soon as the six men went to sleep he proceeded to steal the things
stolen by them of Umi’s men, men, women, children, canoes, animals and
various other things. Before he could remove all the things into his
house there was no space left, so he had to leave some of them. When it
was daylight the next day they found that the house belonging to the
six men was almost empty, while Iwa’s house was filled with the
different things. The six men were therefore declared beaten and were
killed [348] in place of Iwa.
KAAO NO IWA.
Loaa na Leho Kaulana a Keaau i na Elele a Umi.—Imi Keaau i Kanaka
Akamai e Kii ia Lakou.—Lohe no Iwa, he Keiki ma Oahu, Kii ia
Oia.—Hui me Umi e Lawaia ana, Luu a Ooki i na Leho mai ke Aho.—Hiki
i ka Waa a Hoi no Hilo.—I ka Nalowale ana o na Leho, Lohe o Umi no
Iwa, a Aihue Ia i na Leho mai a Keaau.—Kena ia Oia e Umi e Kii i
Kana Koi ma ka Heiau o Waipio, a Eo Ia ma ka Pili Aihue ana me na
Poe Akamai Eono.
O Keaau i Puna ke kumu o keia kaao, nana na leho ai o Kalokuna ka inoa.
I ka wa e holo ai i ka luu hee, wehe ae la i ka leho a hoike iho, na ka
hee no e pii a komo ka waa. Pela mau ka Keaau hana i na la a pau. Kukui
aku la ka lohe ia Umi a hiki i Kona. Ia wa hoouna mai la o Umi i na
elele i o Keaau la, a lawe ia aku la na leho. A lilo na leho ia Umi,
hoaa ia o Keaau i ke aloha i na leho. Hoomakaukau iho la ia i ka waa,
ka puaa, ka awa, ke kapa ouholowai Olaa a me ka eleuli, a loko o ka
hokeo. Ia wa holo ia e kaapuni ana ia Hawaii. O keia holo ana e imi ana
i aihue nana e kii na leho ia Umi.
A hiki i Puna aohe aihue akamai, hiki i Kau, aole no, hiki i Kona, aole
no, hiki i Kohala, Hamakua, Hilo, aole no he aihue akamai. Haalele o
Keaau ia Hawaii, holo i Maui e kaapuni ai, a puni o Maui, oia ana no,
he aihue no aole nae e loaa na leho. Holo i Lanai e huli ai, oia ana
no, holo i Molokai, kaapuni ia a hiki i Ka-lae-o-Kalaau, i laila, loaa
he kamaaina e lawaia ana, ninau mai: “E holo ana kou waa i hea?” I aku
o Keaau: “E imi ana au i kanaka aihue e loaa ai a’u leho ia Umi, a oia
keia waiwai o luna o ka waa, he makana i ka aihue e loaa ai o a’u
leho.”
Olelo mai ke kamaaina: “Ua loaa, e holo oe a hiki i Makapuu, a hala ia
mahope ou, kau pono aku ko waa i na moku manu a me Mokapu, a ku pono i
laila nana aku i ka pali e halehale mai ana, he luna ia, he lalo ka
pohai kukui, aia i laila o Iwa, keiki aihue a Kukui.”
(No Iwa, he wahi keiki uuku o Iwa, i loko no o ka opu, hele e aihue, a
he oi o Iwa ma ke akamai ia hana.)
“A hiki oe, nana aku i kahi keiki uuku e lewalewa ana kahi mai, e holo
ana i ka lae kahakai, o Iwa ia. Uhau aku oe i ka puaa, a haawi aku i na
waiwai a pau loa, mai hoopoina oe, o pau ka waiwai i ka aihue ia e
Iwa.”
A lohe o Keaau i na olelo a ke kamaaina, holo aku la ia a hala hope na
wahi i olelo ia maluna, hiki aku la ia i kahi o Iwa. I nana aku ka hana
e holoholo mai ana neia wahi keiki i ka lae kahakai e lewalewa ana kahi
mai. Ninau aku la keia: “O Iwa oe?” Hoole mai la kela: “Aole, ei aku no
o Iwa i ka hale,” a hiki keia i ka hale e noho ana o Kukui, ka
makuakane o Iwa. Ninau aku la keia: “Auhea o Iwa?” I mai la o Kukui:
“Aohe wahi keiki uuku i loaa mai la ia oe i ka lae kahakai e lewalewa
ana kahi mai?” “He wahi keiki no.” “O hoi a uhau aku i ko puaa ia ia.”
A lohe keia, hoi aku la a hiki, olelo aku o Keaau ia Iwa: “O Iwa no ka
hoi oe la, kuhikuhi lalau oe ia’u.” Uhau aku la ia i ka puaa ma ke alo
o Iwa: “A make na Iwa na ke keiki aihue a Kukui, o ka waiwai o kuu waa
nau ia a pau loa a me ka waa.”
Olelo mai o Iwa: “Hoi aku kaua i ka hale.” A hiki laua, kalua ka puaa,
mama ka awa, ai a pau, ninau mai o Iwa: “Heaha kau huakai o ka hele ana
mai?” Wahi a Keaau. “He mau leho na’u, ua kiina mai e ko makou alii e
Umi, a lilo ia ia. Aa ia au i ke aloha, oia ko’u kuleana i hiki mai nei
i ou la.” “Pela iho,” wahi a Iwa, “a kakahiaka maopopo.”
Moe laua a ao, kau maluna o ka waa a holo i ka moana. O Iwa mahope o ka
waa me kana hoe o Kapahi. O Keaau mamua. Kahea iho o Iwa. “Kapahi ka
moana i kai e Iwa.” (O ke ano o ia hookahi mapuna hoe.) Hele ana laua
nei ma ke kowa o Niihau me Kauai. Ninau aku o Iwa: “Hiki kaua?” “Aole
keia o Hawaii, o Kauai keia me Niihau.” Uli hou o Iwa i ka hope o ka
waa. Kahea hou i ua hoe nei ana ia Kapahi. “Kapahi ka moana i kai e
Iwa.” A kai ka hoe a Iwa, hele ana laua nei ma waho o Kawaihoa. Ninau
aku ia Keaau: “Hiki kaua i Hawaii?” “Aole;” pela mai o Keaau. Lalau hou
o Iwa i ka hoe ana o Kapahi, hoe hou, holo laua nei a hala hope o
Molokai me Lanai, hele ana laua nei ma ke kowa o Molokini me
Pohakueaea, he lae ia e nana ala ia Hawaii. I aku o Iwa: “Hiki kaua?”
“Ae,” pela mai o Keaau, “aia nae i kela puali la, e kau la ke ao i ke
kuahiwi, aia ma ke komohana, aia i laila o Umi.” Lalau hou o Iwa i kana
hoe o Kapahi a hoe, hele ana laua ma waho o Kalaeakeahole, he lae ia e
nana ana ia Kailua, kahi a Umi e noho ana. I nana aku ka hana, e lana
mai ana no o Umi makai o laua nei, i aku o Iwa ia Keaau: “Aia o Umi me
ka waa a me na leho, e hoemi ka waa o kaua i hope a nalowale o Umi.” A
kaawale laua nei mai ia Umi mai, olelo aku o Iwa: “E Keaau, maanei oe e
lana ai a loaa mai ia’u.” Lana o Keaau, luu o Iwa, a hiki i ka honua o
lalo, hele a hiki malalo o kahi a Umi e lana nei, pii keia mai lalo ae
a kokoke ia Umi. E iho ana na leho mawaho o ka waa o Umi. E apo ae ana
o Iwa, lilo ia ia nei i lalo, a ke koa hawele o Iwa i ke aho a paa. Luu
aku la a loaa o Keaau e lana ana, ea ae la me na leho. Ia wa, hoi laua
a pae ma Leleiwi i Hilo, noho o Keaau me Iwa ma laila. O ka Keaau hana
ka holo e luu hee me ua mau leho nei, me Kalokuna. Ka ka hee hana ka
pii a e komo ka waa, hoi i uka.
(Ma keia wahi e waiho ka olelo ana, a e hoi hou mahope ia Umi.)
A lilo mai na leho ia Iwa, noho o Umi me ka minamina, e manao ana he
mau maoli ko na leho i lalo i ke koa. Nolaila, ku moe o Umi i ke kai me
na waa, a me na kanaka, noho a ai, a ia, hookahi hana he luu i na leho.
Kii ia aku la na kanaka aho loa i ka luu. I ka luu ana ekolu kaau anana
e pau, aole e hiki aku i lalo i ke koa i paa ai ke kaula, pela ka hana
ana a hala he hepekoma okoa. Hoouna o Umi i na kukini, e kaapuni ia
Hawaii i loaa ke kanaka aho loa, e pau ai ke koa i ka luu a loaa na
leho. Ia kaapuni ana, loaa o Iwa ma Leleiwi e pili la me Kumukahi, i
waena o Puna a me Hilo. A lohe o Iwa i ka olelo a ka elele kukini, hai
mai o Iwa, aohe leho, he aho wale no ia e paa ala i ke koa. Ua lilo mai
na leho ia Keaau. Ma keia olelo a Iwa i ka elele, lawe ia aku la a mua
o Umi. Ninau mai o Umi ia Iwa, no na leho. Hai aku o Iwa e like me na
olelo i ka elele, a pau ia olelo mai o Umi. Loaa no ia oe ke kii, ae
aku o Iwa. “Ae.” Hele aku la o Iwa a hiki i o Keaau la, ma Leleiwi.
He mea mau ia Keaau, ka huna i na leho ai, oia o Kalokuna ma. Ma ka
loha o ka hale o waho, e pili ana i ka hio kala, a o na leho ai ole, i
loko pono lakou o ka hale e kau ai.
A poeleele, hoopuka loa aku la o Iwa i ka hale, lalau aku la i na leho
a loaa, hoi aku la i o Umi la i Kona. Haawi aku la o Iwa i na leho ia
Umi, a ike o Umi, olioli ia, a olelo mai ia Iwa: “Akamai oe i ka
aihue.” Alia nae au e mahalo ia oe, a loaa kuu wahi koi, aia i lalo i
Waipio, i ka heiau o Pakaalana, o Waipu ka inoa. Olelo aku o Iwa: “Loaa
paha ia’u, aole paha? aka, e hoao wau.”
(Maanei kakou e luaana iki iho ai no na olelo e pili ana i ke koi, a me
na hana a na kiai.)
O ua wahi koi nei o Waipu, he mau luahine elua na kiai, ua hana ia he
kaula, paa he poo i ka ai o kekahi luahine, a o kekahi poo hoi i kekahi
luahine, ma waena ke koi e lewalewa ai.
He kapu hoi, aohe kanaka maalo, aohe puaa holo, aohe ilio aoa, aohe moa
kani, mai Waipio ke kapu a Puuepa, ma waena o Waimea a me Kawaihae,
alaila pau. Aia a noenoe poeleele o ke ahiahi, holo ka luna kala, mai
Puuepa a ka pali o Puaahuku i Waipio, he oloa ma ka lima akau, ma waena
o ka iwi kano a me ka peahi, o ia ka Lepa. Penei e kala ai: “E moe e! E
moe i ke koi o Umi e! Kapu ke kanaka a o e hele, kapu ka ilio a o e
aoa, kapu ka moa a o e kani, kapu ka puaa aole e holo, e moe e!” Elima
hele ana a keia luna ao ka po.
A pau ka olelo ana a Umi me Iwa, aui ka la. Hele mai la o Iwa, a ahiahi
poeleele, hiki i Puuepa, holo o Iwa me ke kahea ana e like me ka luna
holo mau mamua aku, me ka oloa i ka lima. A hiki i Puaahuku, he pali ia
e kiei ana ia Waipio. Ma keia kahea ana a Iwa, moe na kanaka a me ka
luna mua, ala no make, hele no make. Nolaila, oia nei wale no ke kanaka
hele. O na kanaka a pau, ke manao nei no o ka luna mua. No ka mea, aohe
wahi lilo, oia okoa no, na kino, na oloa, na leo, na mama.
Holo aku la o Iwa mai luna o ka pali a ka heiau o Pakaalana, kahea aku
la: “Ke moe nei no olua?” “O,” pela mai na luahine, “aole maua i moe,
ke ala aku nei no.” Olelo malie aku o Iwa: “Auhea kahi koi e haha aku
wau?” “Eia no,” wahi a na luahine. “E neenee mai olua a kokoke i launa
aku kuu lima, o ka haha wale aku ka!” Ia nee ana mai a na luahine a
kokoke loaa pono aku la ke koi i ko ianei mau lima, e huki mai ana keia
lilo. Kahea na luahine: “He aihue ka keia e! Ua lilo ke koi a ke ’lii
e! Make maua e! Kai no he kanaka pono keia e!” Lohe na mea a pau, ala
mai la alualu. Kahea na luahine, kau o Iwa i luna o Puaahuku me ke koi.
Hiki ka hahai i laila, hele ana o Iwa i Mahiki, pela no ka holo ana a
hiki o Iwa i Puuepa. Hiki ka hahai i laila, hele ana o Iwa i Puako.
Alaila, pau ka hahai, pau mai la ke kapu, hoi aku la o Iwa a hiki i
Kona, moe a ao, a hiki i ka wa ai o Umi, noho ana o Iwa, a ike o Umi ia
Iwa. Hoomaoe mai la: “Aole no paha e loaa ia oe kuu wahi koi?” I aku o
Iwa: “Pela, aka, e nana mai oe, oia paha nei, aole paha?” A ike o Umi,
olelo mai la: “Ka! Kupanaha, e kuhi ana au aole e loaa ia oe, eia ka e
loaa ana, akamai oe.” Olelo hou mai o Umi ia Iwa: “Eia ko’u manao ia
oe, e aho e hoao oe me ka’u poe aihue eono. Elua hale, aia i ka piha i
ka po hookahi; hookahi ou, hookahi o lakou. Ina i piha ole kou hale,
make oe, a pela hoi lakou.” “Ae,” aku o Iwa, “heaha la hoi, o ko lakou
hale no ke piha, he nui lakou, a o e piha ko’u, he hookahi.”
Eono moku o Hawaii, eono aihue akamai. I ka la okoa hele lakou, a
ahiahi poeleele hiki. Lawe mai la i ka waiwai a ko lakou hale waiho,
pela ka lakou hana ana a hiki i ka moa mua o ke kani ana. Koe iki ka
hale. Ia wa ala o Iwa, e aihue aku kela i ka waiwai a kela poe aihue,
ko Umi, na kanaka, na wahine, na keiki, na waa, na holoholona, aole i
pau na mea piha ko ianei hale. Ao ae la, aole i piha ka hale o ka Umi
poe aihue, ia wa pau lakou i ka make, koe o Iwa.
LEGEND OF PUNIA.
Punia at the Lobster Cave Finds the Sharks Asleep.—Cunningly He
Causes the Death of Ten.—Kaialeale the King Shark Alone Left.—Punia
Traps It to Enter Its Stomach.—Propping Its Jaws Open He Fires Its
Inwards.—The Shark Gets Weak and Punia Bald-headed.—Stranded on a
Sand Shore, the Shark is Cut Open.—Punia Meets a Number of
Ghosts.—He Traps Them to Their Death in the Water, Till One Only Is
Left.
The land in which Punia lived was Kohala, Hawaii. After the death of
his father there was left Punia and his mother, Hina. Their occupation
consisted in the cultivation of sweet potatoes, and in this way they
were supplied with food; but they had no fish or meat.
THE LOBSTER CAVE.
One day Punia said to [his mother] Hina: “Let me go down to the lobster
cave where father used to go and get us some lobsters.” Hina replied:
“No, that cave of lobsters is a dangerous place; no man can escape
alive from that place. When a person goes down he will never come up
again, the sharks will eat him up.”
Kaialeale. This was the name given to a very large shark which lived in
that neighborhood and he was king of all the sharks [349] which lived
near this cave of lobsters. There were ten sharks under him; he was the
eleventh.
At the second request made by Punia of his mother, he went on down
until he arrived directly over the lobster cave; there he saw Kaialeale
[350] and the other sharks asleep. Punia then called: “I wonder if that
great shark called Kaialeale is still asleep. If he is I can dive down
and come up at that point over yonder where I will get two lobsters,
and my mother and I will have something to eat with our potatoes in the
uplands.” While Punia was talking to Kaialeale the rest of the sharks
woke up. Kaialeale then said to the other sharks: “Let us watch and see
where Punia dives, then we will dive in after him.” Punia had a stone
in his hand while he was talking which he threw out beyond the point
where he spoke about diving to get the lobsters. When the stone struck
the water the sharks made a dive for the place leaving the cave of
lobsters unguarded. Punia then dove down and secured two lobsters and
then addressed the sharks: “Here there, Punia has gone down and he has
two lobsters, giving him something to live on. This will keep my mother
and myself alive. It was the first shark, the second, the third, the
fourth, the fifth, the sixth, the seventh, the eighth, the ninth, the
tenth, it was the eleventh shark that told me what to do, the one with
the thin tail. He was the one that told me what to do.” When Kaialeale
heard this from Punia, he ordered all the sharks to come together and
get in a row. He then proceeded to count them, and sure enough there
were ten of them, then he looked for the one with the thin tail. When
he found the one he said: “So it was you that told Punia what to do.
You shall die.” After this shark was killed, Punia called out: “So you
have killed one of your own kind.” After this Punia returned home to
his mother.
After they had eaten the two lobsters they were again without any fish,
so Punia again asked his mother: “Let me go down and get us some more
lobsters from that cave.” The mother replied: “Your last trip probably
was the one in which you came home safe. This trip may be your last.
Don’t go down.” Punia, however, rose and went down to the cave of
lobsters. When he came to the place, he called out as he did at the
first time. Then when Kaialeale and the other sharks woke up he threw a
stone toward the other side away from the cave. When the stone struck
the water the sharks went after it. Punia then dove down and again got
two lobsters. After he got ashore he called out to the sharks as he did
at the other time and then counted out the sharks from the first to the
tenth, and then named the tenth one as the one which told him what to
do. “The one with the large stomach,” said Punia. Kaialeale then
proceeded to count the sharks and when he found the one with the large
stomach, he was killed by the others. Punia then followed out the same
line of conversation as used by him at the former time.
Punia thus continued deceiving the sharks until all were killed except
Kaialeale. After this Punia hewed out two sticks each a yard long; he
next procured the two necessary sticks, [351] a hard and a soft one, to
make fire; then he procured some charcoal and kindling wood; then he
prepared some food, salt, an opihi [352] shell and put all these things
into a bag. With this [bag] Punia proceeded to the beach and when he
got directly over the cave, where Kaialeale was sleeping, he called
out: “If when I dive down Kaialeale should bite me and I die and my
blood should come to the surface, then my mother will see it and I
shall come to life again. But if when I dive, Kaialeale should open
wide his mouth so that I am swallowed whole, I shall die and will never
be able to come to life again.” While Punia was talking, Kaialeale was
listening, and he said to himself: “I will not bite you for you might
come to life again. I shall open my mouth wide enough for you to walk
in. So this is the time when I shall kill you. Yes, you shall die;
nothing will save you.” Punia then dove down with his bag, when
Kaialeale opened his mouth and Punia walked in. As soon as Punia got
into the mouth it tried to close up, but Punia took the two sticks he
had hewed out and stood them up which kept the mouth open. He then
rubbed the two sticks and when the fire was started he placed on the
coals; he next took out his opihi shell and began to scrape the inside
of the shark and after he had a ball of meat he proceeded to cook it
and when cooked he sat down and with his potatoes he made his meal,
while the shark was swimming here and there through the ocean. This
scraping hurt the shark so much that he could not keep still; he was
forced to go here and there. Punia was carried around in the shark for
about ten days, when at last the shark began to grow weak and it made
its way back toward land, arriving outside of Kona, at a place called
Alula, directly out of Hiiakanoholae. Punia on the other hand became
bald, from being in its belly; the work of the rascal.
When Punia heard the breakers on the shoals, he said: “If this is near
the line of breakers I will be saved, but if I am to be taken to the
edge of the deep sea, I will die.” When Kaialeale heard this he said:
“I shall take you there then, where you will die by me. You shall die;
nothing will save you.” When they reached there, Punia again said: “If
this is where the surf breaks I shall be saved, but if I am to be taken
to the dry sand near where the grass grows by the seashore, I will die
and will not be saved.” Kaialeale upon hearing this took Punia until he
reached the shrubs. When the shark attempted to return he was caught in
the dry sand and there he laid.
When the people saw this great thing they came to look at it, and as
they gathered around the shark, Punia heard the people talking, so he
called out: “Be careful or you will kill me.” The people then took out
their wooden knives [353] and cut the shark open. Punia then came out.
He was without any hair, being completely bald.
This was the only place where there were any people, all the rest of
the place round about Keaukaha was inhabited by ghosts.
After Punia got out of the shark he proceeded on his way and saw
several ghosts with nets all busy tying on stones for sinkers to the
bottom of the nets; this place was near the beach. At sight of the
ghosts he placed his hands at his back and began wailing and recounting
in a chant the different places where he used to go fishing with his
father. In this Punia was trying to deceive the ghosts in order to save
himself.
Alas, O my father of these coasts!
We were the only two fishermen of this place,
Myself and my father,
Where we used to twist the fish up in the nets,
The kala, [354] the uhu, [355] the palani, [356]
The transient fish of this place.
We have traveled over all these seas,
All the different places, the holes, the runs.
Since you are dead, father, I am the only one left.
At the sound of the wailing one of the ghosts heard it and so spoke to
some of the others: “I hear a voice as though wailing. There it is
recounting the places where he used to live with his father.” One of
the ghosts replied: “It must be the sound of the wind or else it is the
hooting of an owl.” Another one replied: “Let us listen for the voice.”
While they were discussing, Punia was listening too, and when they
ceased talking and began listening, he started to wail again, saying:
Alas, O my father of these coasts!
We were the only two fishermen of this place,
Myself and you, my father,
Where we used to twist the fish up in the nets,
The kala, the uhu, the palani,
The transient fish of this place.
We have traveled over all these seas,
All the different places, the holes, the runs.
Since you are dead, father, I am the only one left.