Rhagymadrodd.
Ganwyd Samuel Roberts yn Llanbrynmair, Mawrth 6, 1800. Bu farw yng
Nghonwy, Medi 24, 1885; ac ym mynwent gyhoeddus Conwy y rhoddwyd ef i
huno.
O'r Diwygiad y cododd teulu galluog S. R. Yr oedd ei dad, John Roberts,
er 1798 yn olynydd i Richard Tibbot a Lewis Rees fel gweinidog Hen Gapel
Llanbrynmair. Dyma enwau aelodau mwyaf adnabyddus y teulu,--
John Roberts - Mary Brees y Coed.
(1767-1834) |
|
+--------+------------+--------+-------------+
Maria Samuel Anna John Richard
(1797) (S.R.) (1801) (J.R.) (Gruffydd Rhisiart)
| (1800-1885) (1804-1884) (1810-1883)
|
Gohebydd
- 1877.
Symudodd John Roberts a'i deulu, tua 1806, o Dy'r Capel i ffermdy y Diosg
dros yr afon ar gyfer. "Tyddyn bychan gwlyb, oer, creigiog, anial, yng
nghefn haul, ar ochr ogleddol llechwedd serth" oedd y Diosg; ac efe yw
Cilhaul.
Daeth S. R. yn gynorthwywr i'w dad fel gweinidog yn 1827; dilynodd ef fel
tenant y Diosg yn 1834. Cyn 1856, yr oedd y brodyr wedi penderfynu
gadael Llanbrynmair,--aeth J. R. yn weinidog i Ruthyn, a hwyliodd S. R. a
Gruffydd Rhisiart i'r America.
Cychwynodd S. R. o Lerpwl Mai 6, 1857; cyrhaeddodd yno 'n ol Awst 30,
1867. Yr oedd wedi ei siomi yn y gorllewin ac wedi troi ei gefn ar dy ei
alltudiaeth,--Bryn y Ffynnon, Scott Co., East Tennessee. Cafodd ei
dwyllo gan y rhai oedd yn gwerthu tir; darlunnir hwy ym Martin Chuzzlewit
Dickens. Nid oedd wedi sylweddoli, hwyrach, mor erwin yw'r ymdrech mewn
gwlad anial. A daeth y Rhyfel Cartrefol i andwyo ei amgylchiadau.
Teimlai fod y ddwy ochr i'w beio, ac mai dyledswydd y Gogledd oedd talu
pris rhyddhad y caethion i wyr y De.
O 1867 ymlaen ail ymunodd y teulu, a bu'r tri brawd byw yn yr un cartref
yng Nghonwy hyd nes y cludwyd hwy i'r un fynwent.
Ychydig iawn oedd yn fwy adnabyddus nag S. R. yn ei ddydd yng Nghymru. Bu
ef a'i frodyr mewn llu o ddadleuon,--y mae y gornestwyr oll wedi tewi
erbyn hyn,--a gwnaethant lawer i ddeffro gwlad. Bu ei Gronicl yn foddion
addysg i filoedd. Bu ef ei hun yn llais i amaethwyr Cymru, ac yn llais i
werin yn erbyn gorthrwm o bob math. Cyhoeddwyd cofiant am dano ef a'i
frodyr yn y Bala, gan y Dr. E. Pan Jones.
Wele ddwy ran nodweddiadol o'i waith. Bu y Caniadau yn hynod boblogaidd;
y teulu yn Llanbrynmair yw'r "Teulu Dedwydd." Hwy hefyd yw teulu
"Cilhaul," ac y maent y darlun goreu a chywiraf o ffermwyr Cymru dynnwyd
eto.
OWEN EDWARDS.
Llanuwchllyn,
Awst 1, 1906.
[Photograph of Samuel Roberts, Llanbrynmair: sr1.jpg]