Mabini ay siyá~g Premier ni Aguinaldo, at a~g sáligan n~g Pámahalaán,
ay hindî nailagdâ, samantala~g hindî niyá nasusurì, at itó'y sumapit
ha~gga~g iká 21 n~g Enero n~g 1898, upá~g a~g kapa~gyarihan n~g
Pa~gulo ay huwag mabawasan at siyá niyá~g papa~gibabawin gaya n~g
tahas niyá~g paniwalà na yaón ay kinaila~gan n~g kapanahunan.
Sa isá~g dî pagkakáunawaan niyá at ni Aguinaldo sa m~ga panukala~g
dapat na isagawá ay tumiwalá~g siyá sa Pámahalaán, at a~g kanyá~g
nákahalili, ay si Pedro Paterno; niyaó'y Agosto iká 23 n~g taó~g 1898.
Bagá man siyá'y tumiwalag kay Aguinaldo, sa kanyá~g pagká Una~g
Kasa~ggunì, ay dî rin siyá naglikat n~g pagsisigasig sa
ikapa~gtátagumpáy n~g m~ga mithiin n~g baya~g Pilipinas. M~ga tudli~g
na pambuhay n~g loób a~g kanyá~g ilinathalà sa «La Independencia».
Nábihag si Mabini n~g m~ga kawal na amerikano sa Kuyapô, Bago~g Esija,
niyaó~g Disyembre, n~g taó~g 1899, at dinalá siyá sa Maynilà at
ibinila~ggô ha~gga~g Setyembre n~g 1900.
Niyaó~g 1901, ay naglathalà siyá n~g isá~g pagtuligsà sa Pámahalaán
n~g Estados Unidos dito sa Pilipinas, tuligsà na kanyá~g ihinayág sa
«El Liberal» at nagi~g sanhî n~g mulí~g pagpapadakíp sa kanyá at
pagpapatapon sa Guam, kasama n~g makabaya~g si G. Pablo Ocampo.
A~g kapayapaan ay nagharì bila~g ha~ggahan niyaó~g kakilákilabot na
digmaan, at a~g lahát n~g «tapon» ay pinahintuluta~g makabalik sa
sarili, sa pamamagitan n~g pagsumpâ n~g pagtatapát sa Pámahalaán n~g
Estados Unidos sa Pilipinas, ~guni't si Mabini ay dî sumumpà, kayá't
siyá'y naiwan sa Guam na may m~ga anim na buwan, bago siyá pinapanaw
at makapaglibót, ~guni't dî makatátahan sa Pilipinas samantala~g dî
siyá sumusumpâ n~g pagtatapát sa Estados Unidos.
Pagkaraán n~g ilá~g panahón na~g pagmumunimunì, ay nákilala niyá~g
laló~g malakí n~g kanyá~g máitutulo~g sa kanyá~g bayan ku~g siyá ay
bumalik, kay sa magpalaboylaboy, at niyaó~g Pebrero n~g 1903 ay
linagdaán niyá a~g pagtatapát sa EE. UU. Hinandugan siyá n~g lalo~g
matátaás na katu~gkulan, ~guni't dî niyá tina~ggáp at a~g sabi: «A~g
aki~g karamdaman ay nakapipigil sa aki~g makagawâ pa n~g m~ga dapat
ko~g gawín, at akó'y inaanyayahan at mapípilita~g mamuhay n~g tahimik,
upá~g doón i~gatan a~g kahihiyán, hindî kahihiyán dahil sa akó'y
nakágawâ n~g isá~g bagay na kahiyáhiyà, kundî dahilán sa dî ko
nagampanán n~g boó~g katumpakan a~g m~ga kauta~gán ko sa aki~g m~ga
kababayan at sa aki~g Tinubua~g Lupà.»
A~g kamatayan ay sumapit at binigyá~g ha~ggá a~g kanyá~g mahalagá~g
buhay, niyaó~g iká 13 n~g Mayo n~g taó~g 1903. Namatáy a~g isá~g tapát
na anák n~g Pilipinas, at gaya n~g m~ga dakila~g tao ay nagiwan n~g
m~ga dakila~g bakás na ikapagáaral sa kanyá~g kalakhán.
Sa kara~galan n~g kababaya~g itó ay ipinasyá~g ikintál sa m~ga
pipisuhi~g papel a~g kanyá~g larawan, at sa lalawiga~g Batangas ay
ibina~gon a~g isá~g Bantayog sa kanyá~g dî malílimot at walá~g
kamátaya~g m~ga paglili~gkód sa Tinubua~g Lupà.
Háha~ggahán namin a~g munti~g kasaysaya~g itó n~g isá~g anák-pawis,
iniwi sa karukhaán at namatáy na dukhâ rin, hindî dahil sa hindî
nakátuklás n~g mabuti~g panahón at paraan sa ikayayaman, hindî ~ga:
kundî dahilán sa a~g lahát niyá~g sikap, duno~g at buhay ay kanyá~g
inialay na~g walá~g pa~galawá~g ha~gád sa dambanà n~g Ina~g Bayan.
A~g Decalogo ni Mabini ay itó~g sumúsunód:
«Ibigin mo si Bathalà at a~g iyó~g kapurihán na~g higít sa lahát n~g
bagay.»
«Sambahín mo si Bathalà, na~g ukol sa lalo~g minamatuwíd at
minamara~gal n~g iyo~g budhî.»
«Palusugín mo a~g m~ga pili~g kayamanan na ipinagkaloób sa iyó ni
Bathalà.»
«Ibigin mo a~g iyó~g bayan n~g sunód kay Bathalà, sa iyó~g kapurihán,
at higit sa iyó~g sarili.»
«Pagpumilitan mo a~g ikagiginhawa n~g iyó~g bayan bago a~g
kaginhawahan mo~g sarili.»
«Pagpilitan mo a~g pagsasarilí n~g iyó~g bayan.»
«Huwag mo~g kilalanin sa iyó~g bayan a~g kapa~gyarihan nino ma~g tao
na dî mo pilì at n~g iyó~g m~ga kababayan.»
«Pagpilitan mo na a~g iyó~g bayan ay magí~g isá~g República at huwág
mo~g tulutan kailán ma~g magí~g Monarquia.»[2]
«Ibigin mo a~g kapwà na~g gaya n~g pagibig mo sa sarili.»
«Lagi~g titignán mo a~g kababayan n~g higit n~g kauntî sa iyó~g
kápuwá.»
Niyaó~g 1921, na pasyahá~g a~g kanyá~g alabók na nása sa libi~gan n~g
m~ga intsik ay ilipat sa isá~g líbi~ga~g karapatdapat sa m~ga Bayani,
a~g ba~gkay ni G. Apolinario Mabini ay náhukay na buô. Iginala~g at dî
tinunaw n~g lupà a~g banál niyá~g katawan; at pagtapos n~g m~ga
para~gál na iginawad sa kanya n~g Pámahalaán at bayan na lubha~g
humaha~gà, ay ilinipat a~g kanyá~g labí sa Libi~gan n~g m~ga Bayani~g
pilipino, na kilalá sa tawag na: «Panteon de los Veteranos de la
Revolución.»
Ku~g isá~g araw ay makarati~g ka giliw na bumábasa sa Libi~gan sa
Hilagà, a~g «Panteon de los Veteranos de la Revolución» ay maghahandóg
sa iyó n~g m~ga pa~gala~g, pawa~g pinagkákauta~gan mo na~g m~ga
kabaguhan sa Pámahalaán na tunay na palà n~g kanilá~g mithî. Sa gitnâ
noón ay mátatagpuán mo a~g kinálalagakan n~g labí n~g «Dákila~g Lumpô»
na sanhî nitó~g maigsi~g ulat.
Idala~gin mo kay Bathalà na a~g pinamuhunanan nilá n~g buhay na ganáp
na kalayaan mo at n~g ati~g bayan ay magí~g isá~g ganáp na pa~gyayari.
Nawá'y másaksihán din natin na tayó'y layá na.
[1] Ang walong sinag ng araw ng ating watawat.
[2] Republica ay Pamahalaan ng bayan at ang naghahari ay mga pili ng
bayan. Monarquia ay Pamahalaan na ang namamahala ay iisang tao.
[Larawan: Ang bantayog kay APOLINARIO MABINI sa Batangas.]
=JOSE Ma. BASA=
[Larawan: José Ma. Basa]
Sino a~g pilipino~g nakasapit sa Ho~gko~g na dî nakákilala kay G. José
Ma. Basa.
Gaya n~g m~ga tunay na Tagalog, niyá~g lipí~g tinátakbuhán sa kanyá~g
m~ga ugát n~g malinis na dugô n~g m~ga Solimán, batà pa si G. José Ma.
Basa ay nakápansín na n~g m~ga katiwalian n~g pagpapalakad n~g
nasira~g Pámahalaán n~g m~ga kastilà dito sa Kapuluán.
At na~g sumapit siyá sa sapát na gula~g, na~g a~g pagwawarì ay lalo
na~g maliwanag sa tulo~g n~g pinagaralan ay ipinagta~ggól niyá n~g
úbos kaya sa lahát n~g kátaón a~g m~ga karapatan n~g m~ga tubò rito sa
atin. A~g ganitó niyá~g m~ga kilos at gawî na kapansinpansín na~g m~ga
panahó~g yaón na a~g pagibig sa bayan ay kasalana~g ikinamámatáy, ay
nagí~g sanhî n~g boó~g pagii~gat sa kanyá n~g m~ga naghahawak n~g
ugit n~g Pámahalaán at dî naglaón at si G. José Ma. Basa, kasama ni G.
Antonio Regìdor, Parì Mariano Sevilla at iba pá ay pinagdadakíp at
ipinatapon sa Pulô n~g Marianas.
A~g kasalana~g sa kanilá'y ipinarata~g ay kinaalam «daw» sa
hímagsika~g kawal na na~gyari sa Kabite niyaó~g 1872, na ikinábitay
n~g magigití~g na Parí~g Tagalog na siná Padre Burgos, Gómez at
Zamora.
A~g panahón ay lumipas, at sumapit sa pa~gyayari~g a~g noón ay
pinaguusig ay nagí~g kara~galan at kabayanihan.
Ila~g buwan di~g nanahanan sa Guam si G. José Ma. Basa at pagkuwa'y
lumipat sa Sakop n~g Inglés na bayan n~g Ho~gko~g at doón na ~gâ
namuhay n~g may m~ga tatlo~gpuo~g taón. Sa baya~g itó isinagawâ ni G.
José Ma. Basa a~g táhasa't walá~g kili~g na pagli~gap sa kanyá~g m~ga
kalahì.
Kailan ma't nakabalità si G. José Ma. Basa na may pilipino~g lulan a~g
alin ma~g sasakyá~g dádaó~g doón, karakaraka niyá~g ipinasásalubo~g at
dî tinútuluta~g tumulóy sa ibá~g bahay ku~g ma~gyayari at a~g kanyá~g
táhanan, dula~g at hihi~gán ay handâ sa kanyá~g m~ga kalahì.
Buhat kay Gat José P. Rizal, Graciano López Jaena, Marcelo H. del
Pilar at ha~ggá~g sa kahulihuliha~g grumete n~g m~ga sasakyán, ay
kanyá~g ginawaran n~g pagkakandili sa lupai~g yaón na napilì niyá~g
panahanán, kayá't lagì siyá~g nagí~g sa~ggúnian, kanlu~gan at takbuhan
n~g alín ma~g pilipino na na~gaila~gan n~g kanyá~g pagkukupkóp.
Isá~g kaha~gaha~ga~g pagibig sa alin ma~g bagay na may kulay pilipino
a~g tinaglay ni G. José Ma. Basa, sa boó niyá~g buhay. A~g kanyá~g
m~ga dula~g ó hapág, m~ga likmuan, m~ga palamuti sa bahay, m~ga
kasa~gkapan sa paglulutò, palyók, tapayan, lumbó at m~ga iba pa~g
kábabakasán n~g tinubua~g lupà, saro, salakót, bilao, bakyâ, papag, ay
nasa sa mabuti~g panig na lahát n~g kanyá~g táhanan. Tu~gkól buhat sa
sarili~g lupà ay kanyá~g ipinagmamalakí.
Kanyá~g ipinagpápara~galan at kailán má'y hindî ikinahiyá sa m~ga
tagaiba~g lupai~g sa kanyá'y tumuloy, a~g m~ga bagay na yarì sa
Pilipinas.
A~g m~ga aklát n~g ati~g m~ga kalahì ay inii~gatan niyá~g higít sa
gintô sa kanyá~g mayama~g aklatan.
Buhat sa Ho~gkó~g ay sumulat siyá sa m~ga páhayagan sa España at lagì
niyá~g pinasapit doón a~g taná~g karai~gan n~g Pilipinas.
Namatáy si G. Ma. José Basa niyaó~g ika 10 n~g Hulyo n~g 1907 na
tagláy sa pusò a~g kasiyaha~g loób na makatupad n~g kanyá~g
katu~gkulan sa Tinubua~g Lupà at sa tanan niyá~g kalahì, lalo~g lalò
na sa na~gakasapit sa lupai~g yaón n~g m~ga Inglés na pinakipamuhayan
niyá~g mahigit na tatlo~g puo~g taon.
Isá~g pa~gyayari~g kapansínpansín sa himali~g ni G. José Ma. Basa na
dî dapat maligtan bago tapusin a~g bubót na alaala~g itó sa kanyá~g
kagiti~gan, ay itó~g sumusunod:
Ku~g siyá'y may nákikita~g kalahì roon na dahil sa kakula~gan n~g
mágugugól sa pagbalík sa sarili~g lupà, at walâ namá~g hanap buhay
bagá~g pa~ggágali~gan n~g isá~g kabuhaya~g mara~gál, si G. José Ma.
Basa ay may bukas na kamáy upá~g sumaklolo sa násabi~g kalahì, mata~gì
pa a~g pabaon at kaupahán sa sasakyán ha~ggá~g makabalík sa sarili~g
lupà.
Isá~g panahón ay may sumapit doó~g panira~g puri sa atin, na dî ibá't
a~g m~ga sipì n~g m~ga hubô at hubád na m~ga igorrote na
ipina~ga~galandakan niná Worcerter at m~ga kasamahán na yaón a~g
lahi~g nananahanán sa boó~g Kapulua~g Pilipinas at siyá~g naghahagád
n~g kalayaan. Sa haráp n~g panira~g puri~g itó ay wala~g minainam si
G. José Ma. Basa na panlaban kundî a~g bilhín lahát a~g m~ga sipi~g
nákita, na sa mabuti~g palad ay hindî naman káramihan, at a~g lahát ay
ini~gatan n~g boó~g pítagan, at ipinakita sa m~ga may aral na banyagà
at anyá:
«Itó a~g pina~ggali~gan n~g ami~g lahì. Masdán ninyó a~g pinagdaanán
nami~g pagunlád».
A~g sarili~g wiká ay minahál, lininá~g at ipinamana ni G. José Ma.
Basa sa kanyá~g m~ga anák na karamiha'y sa Ho~gkó~g na nakákita n~g
una~g liwanag.
Kay lakí n~g pagmamahál ni G. José Ma. Basa sa alin ma~g bagay na may
kulay Pilipinas.
Nariyán a~g isá~g dakila~g pilipino.
[Larawan: "A~g Tagumpay n~g Kamatayan" lilok ni Dr. José Rizal.]
=PEDRO A. PATERNO=
[Larawan: Pedro A. Paterno]
Inalo sa duyan n~g kariwasaán at tunáy na Máginoó, sa lawak n~g
katuturán n~g kara~gala~g itó, magí~g sa sarili~g bahay, at magí~g sa
kapamayanán, kayá't lahát n~g sinulat n~g m~ga banyagà tu~gkól sa
kara~galan at kata~gian n~g kababaya~g itó, ay nagbábanság n~g walá~g
patuma~ggá~g pagpaparilág sa kanyá dahil sa pagwawaldás n~g kanyá~g
kayamanan, sa ikátatagpô n~g m~ga kaibiga~g mákakatulo~g, sa minana
niyá~g katutubo~g ugalì na mahalin at ipagta~ggól a~g karapatán n~g
Bayan Tinubuan.
Aní Retana, a~g Prínsipe~g Tagalog na itó, sa kanyá~g m~ga pigí~g na
walá~g katulad, a~g m~ga kasa~gkapa~g pawa~g gintó~g lantáy ay paubayá
niyá~g ihináhandóg sa m~ga pánaohín niyá~g nagsasamantalá n~g m~ga
gayó~g m~ga pagtitipon, upá~g bila~g «pabalutan» ay matagláy n~g
bawa't may ibig a~g kanyá~g m~ga gintó~g gamit.
A~g kanyá~g kagala~ggala~g na amá sa pa~gyayari, niyaó~g 1872 na a~g
kabantugan at kara~galan n~g «Tatlo~g Parè», na pawa~g kababayan natin
ay nápasa~gkót at nabitay, ay naghandóg n~g dalawang puo't limang
libong piso upa~g máligtás lama~g sa bibitayan a~g tatló~g banal na
pawá~g walá~g sala.
Na~g m~ga panahó~g yaón a~g libo~g piso ay lubha~g malaki~g bagay, at
a~g handó~g na yaón ay sukat upa~g a~g m~ga Gobernador na hindî
lubhá~g mai~gat sa kara~galan, ay madalás mapagaláw n~g salapî,
~guni't a~g nagí~g bu~ga n~g gayó~g banál na handóg ay a~g sampuô n~g
kanyá~g kalayaan ay sumapa~ganib at mábila~g siyá sa m~ga ipinatapon
sa nagí~g mahaba~g buntót n~g himagsika~g kawal na yaón na na~gyari sa
Kabite niyaó~g 1872.
Lulan n~g Sasakya~g «Flores de María» ay ipinatapon sa Marianas a~g
m~ga Gg. Agustín Mendoza José de Guevarra, Miguel Laza, Felíciano
Gómez, Anacleto Desiderio, Vicente del Rosario, Toribio H. del Pilar,
Mariano Sevilla, Justo Guazon, Pedro Dandan, Antonio Ma. Regidor,
Joaquín Pardo de Tavera, Mauricio de León, José Basa Enriquez, Pedro
Carrillo, Gervacio Sánchez, Balbino Mauricio, José Basa, Ramón
Maurente, Pio Basa at Máximo Paterno.
Tu~gkól kay G. Pedro Paterno ay sinabi n~g káunaunahá~g Gobernador
Civil dito sa Pilipinas na nagí~g Pa~gulo n~g Estados Unidos na si Mr.
William H. Taft at kasalukuyan ~gayóng Pa~gulo n~g Pinakamataás na
Húkuman sa Amerika, na: «Si G. Pedro A. Paterno, anya, ay isá~g
politiko~g pilipino na sa aki~g m~ga nákilala ay bugtó~g sa lahat na
hindî ko kinári~ggá~g magsabi na~g anô ma~g masamâ na ukol sa ibá».
Na~g kasalukuyan siyá~g nábibila~ggô sa makasaysaya~g kalle Anda, loób
n~g Maynilà, at na~g a~g m~ga pulutó~g n~g m~ga kawal n~g Hímagsika~g
ay nagpapahirap n~g gayón na lama~g sa m~ga kawal na amerikano na
naglagák na n~g isá~g mahalagá~g buhay n~g isá sa matatapa~g niyá at
nápabantóg na Heneral na si Mr. Lawton, sa m~ga lawak n~g San Mateo,
Rizal, ay inakalà n~g Heneral McCartur na gamitin a~g kapa~gyarihan ni
G. Pedro Paterno, upá~g a~g kapayapaan ay lúbusan na~g magharì,
~guni't a~g gayó~g nasà ay walá~g sinapit, at a~g m~ga pulutó~g n~g
naghíhimagsík ay nagpatuloy n~g kápupuksâ sa m~ga kalaban n~g kanyá~g
kalayaan.
Si G. Pedro A. Paterno ay sumila~g sa mayama~g bayan n~g Santa Cruz,
Maynilà, lipi~g Tagalog n~g m~ga Lakán, na buhat sa kaugatugatan n~g
kanyá~g lipì ay likás na mairugín sa ikagagali~g n~g Baya~g Tinubuan.
Isá~g anák nitó~g Maynilà na sumila~g niyaó~g taó~g 1858, iká 27 n~g
Abril, a~g ami~g pinagúukulan gayón nitó~g munti~g haláw n~g kanyá~g
pagkátao, bila~g puto~g sa kanyá~g m~ga punyagî na a~g lipi~g Tagalog
ay málagáy sa isá~g kalagaya~g karapatdapat sa kanyá~g pagkabansâ.
A~g una niyá~g pagáaral ay sinimulán sa «Ateneo Municipal» magbuhat sa
gula~g na siyam na taón, at noó~g taó~g 1871 ay natapos a~g kanyá~g
pagáaral doón; lumipat siyá sa Páarala~g-madlà sa Salamanca at nagaral
n~g «Filosofia», «Teología» at «Leyes Canónicas» at kanyá~g tinapos sa
«Universidad Central de Madrid» na kanyá~g tina~ggapán n~g katibaya~g
«Doctor».
Sa pagkamánunulat si G. Pedro A. Paterno ay napata~gi rin at dahil
doón ay ginawaran siyá n~g «Gran Cruz de Isabel la Católica» isá~g
tusón na dî madalí~g tamuhín at nagbúbukás sa may tagláy noón n~g
Gusalì n~g dakila~g Harì sa España.
Na~g manumbalik na mulî rito sa baya~g sarili, at sapagka't siyá'y
matalik na kaibigan n~g dakila~g Tagalog, niyaó~g bayani~g tagá
Kalambà, ay pinágta~gkaán siyá~g isa~gkót sa m~ga kilusa~g tu~go sa
pagtiwalag, ~guni't sa mabuti~g sandali ay hindî nagtagumpáy a~g
gayó~g nais at a~g kanyá~g kaya ay na~gkapanaho~g máihandóg niyá sa
m~ga kapakanán n~g Bayan.
Na~g a~g nagiinapóy na Hímagsikan niyó~g 1896, ay kasalukuya~g
lumálaganap, at a~g kapa~gyariha~g tagaganáp n~g Gobernador Heneral
na si G. Fernando Primo de Rivera, ay dî makaapulà, si G. Pedro A.
Paterno ay inatasan ni Heneral Primo de Rivera, niyaó~g Disyembre iká
15 n~g taón~g 1897, na magí~g sugò n~g Pámahalaá~g kastilà, upá~g
makipagkasundô sa na~gaghihimagsik, at a~g «Pacto de Biak na Bato»[1]
ay tinamó niyá sa m~ga Pámunuán n~g Hímagsikan niyaó~g iká 9 n~g
Agosto n~g taó~g 1897.
Sa gayó~g bu~ga n~g kanyá~g sikap ay nakapagli~gkód siyá sa dalawá~g
kapa~gyarihan, sa Iná~g España at sa Iná~g Pilipinas.
A~g kasaysayan ay magtataán sa kanyá n~g m~ga ginintua~g dahon tu~gkól
sá bagay na itó.
Niyaó~g iká 15 n~g Septiembre n~g taó~g 1898 a~g Kapulu~ga~g Pilipino
ay nagdaos sa Barasoain, Bulakan, n~g isá~g Sa~ggunia~g binúbuô n~g
siyám na puo~g kasangunì, pilì sa lahat n~g poók, magì~g sa karunu~gan
at kata~gian. Binubuo a~g Sangunia~g yaón n~g apat na puo~g abogado,
labi~g anim na médico, lima~g farmaceútico, dalawá~g ingeniero, isá~g
parè, m~ga má~ga~galakal at m~ga ta~gi~g hugot sa m~ga tanyag na tao~g
bayan; sa kapulu~ga~g yaón ay náhira~g si G. Pedro A. Paterno na
Pa~gulo n~g Sangunian.
Na~g a~g m~ga kastilà ay talunin n~g m~ga amerikano sa dagat, at n~g
m~ga ma~ghihimagsik sa katihan, sa isá~g dî maiiwasa~g pa~gyayari, a~g
magkaluto~g na itó sa pagguguhò n~g kapa~gyariha~g maka hari ay siyá~g
nagkálaban. Sa pulo~g na idinaos sa Bago~g Ecija, ay náhira~g, si G.
Pedro A. Paterno na sugò n~g Pamahalaa~g Pilipino, upá~g makipulo~g
kay General Otis, at doó'y tamuhin a~g «autonomía», ~guni't hindî
niyá inabot na mákapulo~g a~g Puno~g Hukbó n~g m~ga amerikano.
Ihinalál siyá~g pamuli sa pa~galawá~g Lupon sa gayón di~g layon, at
siyá ay nakarati~g rito sa Maynilà na sinalasà a~g hangahan n~g
kamatayan; ~guni't di niyá ipinagtagumpáy a~g láyuni~g kanyá~g sinadyâ
sa m~ga Pámunuá~g amerikano.
Umuro~g siyá na kasama n~g m~ga naghihimagsik ha~ggá~g Trinidad,
Benget, na kinabihagan sa kanyá n~g m~ga kaaway.
Bu~ga n~g walá~g pagál niyá~g panitik a~g m~ga sumusunód: Ang Dating
Kabihasnan Ng Mga Pilipino, Ang mga Tagalog Sa Kasaysayan ng
Sandaigdigan, Ang mga Salaysay ni Pare Placencia tungkol sa
Kapakanakan ng mga Kristiyano, at m~ga ibá pa~g dî mabila~g na m~ga
babásahi~g bayan.
Niyaó~g Agosto, ika 16 n~g taó~g 1902, a~g Dulaa~g Tagalog ay dinalaw
n~g isá niya~g mainam na «opereta» na pinamagatá~g: «Sandugo~g
Panaginip». A~g tugtugin n~g marikít na ta~ghál na itó ay uta~g sa
Guró~g si G. Bonus. Kun saan mapagkíkita~g sa gitnâ n~g kanyá~g m~ga
tagumpáy ay dî niyá nalimutan a~g sarili~g wikà.
Niyaó~g 1900 na ipahayag ni General Mc. Artur, a~g «amnistia», ay
sumailalim siyá noón, at nagi~g masugid na tagapamayapa, matapos
tamuhín a~g kanyá~g kalayaan.
Nagi~g Guró si G. Pedro A. Paterno sa Páarala~g «Liceo de Manila» at
kanyá~g inihayág a~g kanyá~g Ang Bagong Ayos ng Municipio sa Pilipinas
at ang Pamahalaang Bayan.
Si G. Pedro A. Paterno ay nagí~g Sugò sa Una~g Kapulu~ga~g Bayan at
nagí~g masugid na katulo~g n~g ati~g m~ga mambabatás. Namatáy siyá
niyaó~g Abril n~g tao~g 1911 na~g dî man nápahiwaláy sa pagká Guró sa
káunaunaha~g Páaralá~g Pilipino na nakilala sa tawag na «Liceo de
Manila».
[1] Ang salaping tinamo niya sa mga kastila dahil sa kasunduang ito,
ay siyang ipinamili ng sandatang ginamit sa pangalawang bugso ng
Himagsikan niyaong 1898.
=ANTONIO Ma. REGIDOR=
[Larawan: Antonio Ma. Regidor]
Dito sa makasaysaya~g bayan n~g Maynilà ay sumila~g niyaó~g taó~g 1843
a~g isá~g dakila~g pilipino: si G. Antonio Ma. Regidor.
A~g kanyá~g m~ga una~g pagaaral ay ginawâ sa «Colegio» n~g San Juan de
Letrán ha~ggá~g sa tinamó a~g katibaya~g «Bachiller en Artes». Lumipat
sa Páaralá~g madlâ ni Sto. Tomás upá~g doón tapusin a~g kanyá~g
láyunin sa pagáaral at doón siyá nagtamó n~g katibaya~g sa pagká
«Doctor en Derecho Civil».
Naglayág siyá at sa silo~g n~g ibá~g la~git ninasa~g lalo~g sumakláw
n~g m~ga ibá~g mátututuhan at mápagáaralan, at sa España, sa dati
nati~g pa~gulo~g bansa, ay tinamó niya a~g kara~galan at katibaya~g
nauukol sa «Derecho Canónico» sa «Universidad Central», sa Madrid.
Sa kanyá~g panahón n~g ipinagaral ay lagi siyá~g nápata~gi sa kanyá~g
m~ga kapanahán at tuwî na ay nagtamó n~g lalo~g matataás na kabukuran
at minahál siyá~g lagi n~g kanyá~g m~ga Guró.
A~g kanyá~g m~ga karunu~ga~g ná tuklás ay pawa~g nagi~g hiyás n~g
kanyá~g Tinubua~g Lupà, at na~g siyá'y manumbalik dito sa minámahál na
Pilipinas ay nanun~gkulan siyá~g Kalihim n~g «Audiencia» na katumbás
n~g ~gayó'y ati~g Mataás na Húkuman.
Sa sangunian n~g «Ayuntamiento» ay ginanáp niyá a~g m~ga tu~gkula~g
Tagausig n~g Kagawaran n~g m~ga Páaralán n~g «Artillería» at
«Inginiería», at nagí~g Kalihim n~g ta~gi~g Lupon n~g Palátuntunan n~g
Pagtuturò sa m~ga tagarito sa ati~g lupain. A~g kakayahán n~g Tagalog
ay ilinagay niyá sa mataás na kalagayan.
Nagi~g Tagasiyasat at Pa~gulo n~g Kagawarán n~g m~ga Páaralán, at sa
panunupád niyá n~g masela~g na tu~gkuli~g itó ay nagawâ niyá~g buhat
sa España ay mátamó a~g isá~g pasyá na magkáhaluhalò a~g m~ga nagáaral
na m~ga anák n~g mahirap at mayaman na dati ay nagkákabukód at
nagpapanaghilian: Isá~g tagumpay n~g «demokracia» sa loób n~g isá~g
Pámahalaa~g makahari.
Na~g panahó~g Gobernador Heneral dito sa Pilipinas si G. Carlos Ma. La
Torre, na pinausig dahil sa kanyá~g malaya~g pa~ga~gasiwà, dito sa
Kapuluan, na nása salu~gát sa dati~g palakad na makahari, si G.
Antonio Ma. Regidor a~g nagsa~ggala~g at a~g kanyá~g pagkamabutí~g
anák n~g Pilipinas at pagká dalubhasá~g Abogado ay pinatunayan niyá sa
haráp n~g madlà.
Siyá ay isá~g tanyág na mánunulat sa wiká~g Kastilà at Inglés noón pa
ma~g panaho~g a~g wiká~g Inglés dito sa ati~g tinubua~g bayan ay isá~g
wiká~g palamuti lama~g at dî pa panlahát.
A~g m~ga kahirapan sa pagkabila~ggô ay dinanas din namán niyá,
sapagká't siyá at siná G. Joaquin Pardo de tavera, José Ma. Basa at
ibp., ay pinagdadakip at ibinila~ggô niyaó~g Himagsikan sa Kabite
niyaó~g taó~g 1872. Págkaraán n~g ilá~g araw na kanilá~g
pagkábila~ggô, silá'y ipinatapon sa Pulô n~g Marianas. Nanahanan siyá
sa Guám na may ilán di~g buwán na kayakap a~g kahirapan n~g isá~g
«tapon» at tiwalá~g sa m~ga kapilas n~g buhay. Buhat sa Guám ay
nakasapit siyá sa Pulô n~g Yap sa pamamagitan n~g isá~g sasakyá~g
amerikano, at buhat dito, sa tulo~g n~g isá~g sasakyá~g inglés ay
nakasapit siyá sa Pulô n~g Solomón haggá~g sa Palaos.
Buhat sa Pulô n~g Palaos, sa pamamagítan n~g lahát n~g paraán n~g
magagawâ n~g isá~g salát sa layà ay sumapit siyá sa Pulò n~g Malakán,
buhat dito ay nagtanan siyá ha~ggá~g sa karatig nati~g sakop n~g
Inglés na Lunsód n~g Ho~gkó~g, at pagkalipas n~g isá~g bugsò n~g
panahón ay lumayag siyá na patu~go sa Pransia, doón sa bayan n~g layà,
at Iná n~g bago~g kabihasnán.
Niyaó~g 1876 ay nagharáp siyá n~g isá~g kahili~gan sa Konsul n~g
Kastilà sa París upá~g gawaran siyá n~g «indulto» at a~g gayó'y
kanyá~g tinamó sa mabuti~g palad.
Lumipat sa Londres, sa makasaysaya~g bayan n~g m~ga dakila~g Pólítiko
at m~ga Harì~g demókrata, na~g siyá'y makalagán na niyaó~g kasigalutan
n~g isá~g pinaguusig; n~g masama~g Talà, at sa baya~g itó ay
nakipagisá~g pusò siyá sa isá~g anák n~g matimtima~g Irlanda.
Niyaó~g 1896, na~g a~g punyagi~g magsarilí n~g boó~g bayana~g
Pilipinas ay nagsisikip na sa ati~g Kapuluan, ay tuma~ggáp siyá n~g
anyaya nina G. Felipe Agoncillo at Sixto López, upá~g lumipat siyá sa
Washi~gton, upá~g buhat doón ay sikapin a~g pagtatamó n~g m~ga
kagali~ga~g pambansâ sa Pilipinas; ~guni't isá~g pagkakalayô ó dî
pagkakaúnawaán n~g m~ga kaparaanan ni G. Agoncillo, a~g nakapagudyók
sa kanyá~g mulí~g bumalik sa Londres at doón ay sinikap niyá~g
makatulo~g sa m~ga nagsísilakad sa pakikipagkáyarì sa Pransiya n~g
kapakanan n~g palad n~g ati~g mutyá~g Pilipinas.
Na~g a~g ati~g dakila~g Bayani, si Gat Rizal ay lulan n~g isá~g
sasakyá~g dagat sa Ho~gko~g upá~g iuwî dito sa Pilipinas, ay sinikap
ni G. Antonio Ma. Regidor na si Gat Rizal ay magtamó n~g layà sa
pamamagitan n~g «Habeas Corpus», ~guni't pinawalá~g bisà n~g m~ga
Hukóm doón a~g ganitó niyá~g punyagî.
Nariyán a~g maigsí~g banháy n~g isá~g labí n~g m~ga pininsalà n~g
aklasa~g kawal niyaó~g 1872. Nagí~g tagapagta~ggól tuwina n~g
Pilipinas, n~g m~ga mairugin sa Pilipinas, at n~g m~ga pilipino.
A~g kanyá~g palad ay nagí~g kayakap n~g m~ga pá~garapín n~g tatló~g
una~g pininsalà n~g kaba~gisan: n~g tatló~g Pare~g Tagalog, na
binitay dahil sa kilusá~g yaón.
Sa kanyá~g kabantugan ay nahandugán niyá n~g palà a~g ati~g Ina~g
Pilipinas at dahil dito ay dapat tuma~ggap n~g turi~g n~g lahát n~g
kalahi~g sumisibol.
Magí~g saksí a~g maigsí~g ulat na itó n~g pagha~gà n~g aki~g m~ga
kapanahón sa magandá~g halimbawà na ilinagak sa atin n~g kanyá~g
buhay.
Namatáy si G. Antonio Ma. Regidor na nagiwan n~g isá~g mabuti~g bakás
bilá~g pamana sa kanyá~g Tinubua~g Lupà.
=FELIPE G. CALDERON=
[Larawan: Felipe G. Calderón]
Isa~g bantóg na makama~ggagawà at masigasig na mánanagalóg, si G.
Felipe G. Calderón na sumila~g sa maliwanag, sa bayan n~g Sta. Cruz de
Malabon, Kabite niyaó~g iká 4 n~g Abril n~g 1868. Siyá ay anák ni G.
José at ni G~g. Manuela Roca.