Bijna alle Russen van aanzienlijken of beschaafden stand zien met
verachting neder op hunne ordens-geestelijken, op de zoogenaamde
Zwarte geestelijkheid, aldus genoemd naar de kleur van hun gewaad. Zij
beschouwen de kloosterlingen in het algemeen als een hoop onbeschaafde
lieden, als onwetende, zedelooze leegloopers, die tot niets dienstig
zijn, en die, hoe eer hoe beter, behooren opgeruimd te worden. "Weg
met de monniken en kloosters!" is het wachtwoord van verreweg de
meeste jonge vrijzinnige Russen.
En zij die aldus spreken, zijn niet altijd spotters en ongeloovigen,
verklaarde vijanden van iedere godsdienstige overtuiging, van elke
geestelijke of kerkelijke instelling. Neen, zeer dikwijls zijn het
ernstige mannen, die hunne kerk liefhebben, den priester hunner
parochie gaarne ondersteunen, en die niets liever wenschen dan hun
vaderland den eersten rang onder de christelijke mogendheden te
zien innemen. In Rusland, zeggen zij, leven tienduizend monniken:
eene overtollige, om niet te zeggen schadelijke bevolking; het beste
wat men zou kunnen doen; is, er soldaten van te maken, opdat zij ten
minste het land van eenig nut zijn.
Deze niet altijd billijke vijandschap der beschaafde klassen tegen de
kloosterlingen vindt eenigermate hare verklaring in den hardnekkigen
tegenstand, dien schier te allen tijde iedere maatregel tot hervorming,
hetzij op staatkundig, hetzij op kerkelijk gebied, bij de monniken
heeft ontmoet. Om zich van deze stemming der gemoederen en den aard der
bestaande spanning volledig rekenschap te kunnen geven, is het noodig
den omvang en den oorsprong van de macht der monniken van naderbij
te bestudeeren. De afdwaling van ons eigenlijk onderwerp zal slechts
schijnbaar zijn: onze studie zelf zal ons naar Solowetsk terugvoeren.
Een woestijn met kloosters bezaaid;--de naam zou niet slecht passen
voor de gansche onmetelijke landstreek, die van de Poolzee tot de
tartaarsche steppen reikt. Voor Nieuw-Rusland, voor de gouvernementen
van Kazan en de Krim, voor de streken langs de Beneden-Wolga en
voor Siberië, ware deze beschrijving onjuist: maar het eigenlijke
Groot-Rusland is voor de monniken een waar paradijs. Van Kem aan den
oever der Witte-zee tot Bjelgorod aan de grenzen der Ukraine,--een
afstand van omstreeks duizend (engelsche) mijlen;--en van Pskow, nabij
het meer Peïpus, tot Wassil aan de Wolga--een afstand van ongeveer
zevenhonderd mijlen--is het gansche land als overdekt met kloosters,
klinkt u overal het welluidend klokgelui tegen.
Ge kunt u moeilijk iets treurigers en naargeestigers denken dan
een russisch woud, tenzij dan eene russische vlakte. Het woud is
eene opeenvolging van dwergachtige berken en pijnen; de boomen zijn
allen genoegzaam even hoog en even dik; de eentonige donkere lijn
wordt slechts nu en dan afgebroken door een stinkend moeras of een
vaalkleurig, levenloos meer. De vlakte is eene onafzienbare hei,
zonder eene enkele verheffing van den grond, zonder een enkelen boom,
zonder eene enkele stad, op eene uitgestrektheid van misschien honderd
mijlen; eene naakte hei, met schraal, armelijk, bruin gras begroeid;
en hier en daar met eene verzameling van ellendige leemen hutten, in
modder en slijk verzonken, waaraan de naam van dorp kwalijk voegt. De
schrikkelijke eenvormigheid van zoodanig landschap ware niet uit te
houden, indien niet telkens het oog van den reiziger geboeid, zijn
hart verkwikt werd, door het gezicht van een klooster, dat op een
open plek in het woud, aan den zoom der eenzame vlakte, zijn stralend
kruis en schitterend bemaalde torens ten hemel heft; een klooster met
zijn krans van groen, zijn wit-gepleisterden voorgevel, zijn groep
van vergulde of beschilderde koepels. De wouden rondom Kargopol, de
moerassen langs het meer Ilmen, de vlakke velden rondom Moskou, danken
aan de kloosters kleur en leven; terwijl zoo menig kleiner convent,
wegduikende in de schemerende diepte des wouds, of den eenzamen
rivieroever verlevendigende, met vroolijken ernst den reiziger groet.
De oude steden van Groot-Rusland--Nowgorod, Moskou, Pskow,
Wladimir,--zijn veel rijker aan kloosters dan hare mededingers
van later tijd. De oevers van de rivier de Wolchow, die de oudste
metropolis van Rusland besproeit, zijn over eene uitgestrektheid van
vele mijlen boven en beneden de stad, met oude godsdienstige gestichten
bezaaid. De voorsteden van Nowgorod prijken met de prachtige kloosters
van Sint-George, Sint-Cyrillus en Sint-Antonius van Rome. Moskou is
omgeven van een breeden krans van kloosters en abdijen--Simonoff,
Donskoï, Troïtza, Danieloff, Alexiewski, Iwanowski, en nog vele
anderen; Pskow heeft haar prachtig convent der katakomben, in
heerlijkheid ternauwernood onderdoende voor het klooster van gelijken
naam te Kiew.
Evenwel is het er verre van, dat al deze vrome stichtingen juist uit
vroeger tijd zouden dagteekenen. Rusland verkeert nog in het tijdperk,
waarin godsdienstige geestdrift een der machtigste drijfveeren in
het leven des volks en der individuen is:--een tijdperk, dat aan den
middeleeuwschen heldentijd der germaansche wereld denken doet. Wat
echter voor ons, behoudens enkele uitzonderingen, tot het verleden
behoort, is hier nog eene zeer levende werkelijkheid, wier kracht en
invloed zich telkens openbaart. Ik wil daarvan een voorbeeld aanvoeren.
In het jaar 1803 werd in eene der ellendige hutten van het kleine dorp
Pretchistoi, nabij de stad Wladimir, een lijfeigene geboren, van zoo
lagen stand dat zijn geslachtsnaam in vergetelheid is geraakt. Jaren
lang leefde hij, als andere eigenhoorigen, op het landgoed van
zijn heer; hij huwde twee malen een meisje van zijn eigen stand,
en won drie zonen, die voorspoedig opgroeiden. Tot dusverre was
zijn leven gelijk geweest aan dat zijner lotgenooten; maar toen hij,
op zeven-en-dertig jarigen leeftijd, voor de tweede maal weduwnaar
geworden, door zijn heer werd vrijgelaten, verliet hij zijn dorp en
begaf zich naar Troïtza, nabij Moskou. Daar nam hij den naam van
Filippus aan, kleedde zich in een pij en kap, en groef voor zich
zelven een hol onder den grond. In deze onderaardsche woning sleet
hij vijf jaren; toen zocht hij een ander verblijf op, nog beter aan
zijn wenschen beantwoordende, en wel op het kerkhof, te midden der
graven van het klooster; daar bracht hij twintig jaren door. Hij had
zijne vrijheid te lief, om zich door het afleggen der kloostergelofte
daarvan te berooven: maar door de ondervinding geleerd, dat ook in
Rusland, als elders, in spijt van het spreekwoord, de pij den monnik
maakt, kleedde hij zich in grof sergie en omgordde zijne lendenen
met een zware ketting. Aldus uitgedost toog hij naar Moskou, naar
den metropolitaan Philarethes, vroeg dien prelaat om zijn zegen, en
tevens om de vergunning zijn naam te mogen aannemen. De aartsbisschop
schiep behagen in dien zonderlingen bedelmonnik, en willigde zijn
verzoek in: en van dat oogenblik werd de voormalige lijfeigene van
Pretchistoi door den ganschen omtrek bekend als Philarethes-Ouchka
(Philarethes de Kleine).
Het kerkhof van Troïtza ligt op eene stille eenzame plek, aan den
oever van een schilderachtig meer, omgeven door donkere bosschen. Te
midden dezer groenende grafheuvelen sloeg de monnik zijne kluis
op. In het klooster van Troïtza kocht hij, voor twee kopeks per stuk,
eenige kruisen en heiligenbeelden; hij ging daarmede door de straten
en langs de huizen van Moskou, en deelde ze, met zijn zegen, aan
de lieden uit, zonder iets te vragen, maar aannemende wat men goed
vond hem te geven. De een schonk hem een roebel, een ander tien, een
derde honderd: iedere gave was hem welkom. Weldra had hij een niet
onaardig kapitaaltje in de bank. De prenten brachten hem meer op dan
de kruisen; want, naar de algemeene overtuiging des volks, brengen de
eersten zegen aan, terwijl de anderen boden zijn van ongeluk. Schonk
Philarethes aan eene of andere vrome vrouw een kruis, dan keerde zij
huiswaarts, bezwaard van harte. Het symbool des christelijken geloofs
is in Rusland nog niet afgedaald tot den rang van een gewoon sieraad
of toilet-artikel. Geene russische boerin zou het in de gedachte
komen, zich met een kruis op te tooien; ook zoekt ge het vergeefs
als ornament in de woningen der aanzienlijken. De priester draagt een
kruis; het kruis straalt op de kerktorens en koepels: maar zeldzaam
zult ge het gewijde teeken, hetzij in schilder- of beeldhouwwerk,
in een gewoon huis vinden. Toch draagt iedere rechtgeloovige Rus een
kruis, dat hij nooit aflegt--het is dat, hetwelk hem bij zijn doop
om den hals wordt gehangen; maar dit is geen sieraad.
Zonderling in kleeding, manieren en spreekwijze, droeg
Philarethes-Ouchka noch schoenen noch kousen; in plaats van de gewone
russische begroeting: "Het ga u wel!" sprak hij de lieden aan met
de woorden: "Uw engelbewaarder geve u een blijden dag!" In zijne cel
en op al zijne tochten was hij steeds vergezeld door een ander, niet
minder zonderling personage, Iwanouchka, Johannes de Kleine (familiaar
Jantje) genoemd, die nooit sprak, maar altijd zong. Iwanouchka zong
in zijne cel, zong op den weg, zong langs de huizen, zong in de
kerk. Aan den toon waarop hij zong, herkende men de gemoedsstemming
van zijn meester; en uit het zingen van Iwanouchka kon menige arme,
eenvoudige vrouw reeds vooraf berekenen of zij van Philarethes dien
dag een kruis of een heiligenbeeldje te wachten had.
Vooral bij den kleinen, neringdoenden burgerstand stond de kluizenaar
in groot aanzien. De meer aanzienlijke dames hielden zich op een
afstand: niet omdat hij geld van haar vroeg, maar omdat hij hare mooie
kamers vuil maakte. De uiterlijke verschijning van den vromen man was
toch niets minder dan bevallig: maar zijne verregaande onreinheid,
zijne verroeste ketting, zijne met stof en vuiligheid bedekte huid,
zijne ongekamde haren, waren, in de oogen zijner trouwe volgelingen,
zoo vele teekenen zijner uitnemende heiligheid. De vrouwen der
kooplieden en winkeliers van Moskou dweepten met hem. Eene dame
verhaalde mij eens, dat toen zij op zekeren dag een bezoek ging
afleggen bij eene harer vriendinnen, de echtgenoote eens koopmans van
het eerste gilde van Moskou, zij deze voor den kluizenaar geknield
vond, bezig zijne voeten te wasschen. En dit was niet maar een ijdele
beleefdheidsvorm: want Philarethes liep barrevoets, en de straten
van Moskou zijn met harde keien geplaveid en bij uitnemendheid
morsig. Zekere bejaarde juffer Seribrikoff placht er zich op te
beroemen, dat het haar eenmaal vergund was geweest, de wonden van den
heiligen man te reinigen. Jonge bruiden baden hem op hare bruiloft
te verschijnen: want bij zulke gelegenheden was hij vaak gewoon
te profeteeren; en met godsdienstigen eerbied werden de duistere
woorden opgevangen, waarin de aanduiding van het toekomstig lot der
jonggehuwden lag opgesloten. Op zekeren dag was hij op de bruiloft
van Gospodin Sorokin, een der rijkste inwoners van Moskou; plotseling
wendde hij zich tot de bruid en sprak: "Als de feesten voorbij zijn,
zult ge uw man met honing moeten zalven." Niemand begreep wat hij
zeggen wilde; maar drie dagen later was Sorokin een lijk: nu was de zin
der voorspelling openbaar, want bij eene russische begrafenis mag geen
honing ontbreken. Natuurlijk won het geloof aan de profetische gave van
Philarethes, door zulk een opzienbarend feit, niet weinig in kracht.
Eene zijner ijverigste en vermogendste volgelingen, Mevrouw Loguinoff,
schonk hem eene aanzienlijke som gelds, om daarvoor een klooster
en een kerk te bouwen; en toen deze heiligdommen te midden der graf
heuvelen van Troïtza waren verrezen, scheen de taak van den bedelmonnik
voltooid. Toch waren de laatste levensjaren van Philarethes-Ouchka
niet de gelukkigste. Zijn machtige beschermheer was gestorven; en
Innocentius, de nieuwe metropolitaan, een ernstig man, vol ijver
voor zijn geloof, had weinig op met de zonderlinge praktijken van
den kluizenaar, en verklaarde zich tegen hem. Philarethes verliet nu
zijn klooster en trok naar het dorp Tcheglowe, in het gouvernement
Toela, waar hij een nieuw klooster bouwde. Daar stierf hij in 1868,
ruim vijf-en-zestig jaren oud. De beide door hem gestichte kloosters
worden nu door gewone monniken bewoond.
Dergelijke verschijnselen mogen zeker wel als ongezonde openbaringen
van het godsdienstig leven worden beschouwd. Toch zoekt de zwarte
geestelijkheid daarin een wapen tegen de spotternijen en aanvallen
eener vijandig gezinde wereld, die aan dezen staat van zaken een
einde maken wil. In dien strijd is het voordeel tot dusverre aan de
zijde der monniken. De liberale opinie en de moderne wetenschap zijn
hun vijandig; maar deze beide machten zijn in Rusland, immers bij de
overgroote meerderheid des volks, nog in geenen deele inheemsch, zij
staan, in zekeren zin, buiten het nationale leven. Daarentegen hebben
de monniken op hunne zijde de traditie, de ingewortelde gewoonte, de
overgeleverde piëteit. Ook beschikken zij over alle hooge kerkelijke
betrekkingen, en over zeer groote levende krachten op allerlei
gebied. De vrouwen zijn voor hen; voor hen is ook de meerderheid der
landelijke bevolking. Te allen tijde hebben de vrouwen zich bijzonder
aangetrokken gevoeld door de monniken, wier gelofte hen bindt allen
omgang met haar te vermijden; en er zijn weinig steden in Rusland,
waar men u niet weet te verhalen van een of anderen eerwaarden vader,
die, even als Philarethes de Kleine, door eene gansche schare van
lieve discipelinnen gevolgd en gevierd werd.
De monniken hebben niet alleen alle geestelijke macht in handen,
maar de elementen zelf, waaruit deze macht is samengesteld, zijn
in hun bezit. Hunner zijn de kloosters, de katakomben, de heilige
plaatsen. Zij bewaren de beenderen der heiligen; uit hun midden
komen nieuwe heiligen voort. In het gouden boek der russische kerk
komt geen enkele naam voor van een gekanoniseerden wereldlijken
priester. De monniken bezitten de gave der zelfverloochening en de
gave der wonderen--twee zoo machtige en invloedrijke factoren in een
land als Rusland.
Zelfverloochening is voor den Rus het onbedriegelijkst merk van het
ware geloof, de hoogste kroon van een Gode gewijd leven. Ook deze
eerste en edelste aller deugden neemt echter dikwerf zonderlinge vormen
aan. In het vorige jaar (1868) stierf in het krankzinnigengesticht
te Moskou een man, Iwan Jacowlewitch genaamd, eene zonderlinge
vermaardheid verworven had. Velen hielden hem voor krankzinnig; anderen
vereerden hem als een heilige. Daar de eersten de meerderheid hadden,
sloten zij hem op, en hielden hem tot aan zijn dood onder geneeskundige
behandeling en toezicht.
Deze Iwan, burger der kleine stad Cherkosowo, achtte zich geroepen,
zijne gezondheid, en alle gemakken en genietingen des levens den
Heer ten offer te brengen. Op jeugdigen leeftijd reeds legde hij
de plechtige gelofte af, nimmer zijn aangezicht te zullen wasschen,
noch zijne haren te kammen; nimmer zijne lompen te zullen afleggen;
nimmer op een stoel of bank te gaan zitten; nimmer aan een tafel
te eten, noch een mes of vork te gebruiken. Krachtens deze gelofte
leefde hij als een hond, op den grond liggende en zijne spijzen
opslurpeude. Toen men hem in het krankzinnigengesticht bracht, werd
hij behoorlijk gewasschen en van nieuwe kleederen voorzien: maar
aanstonds verontreinigde hij die, en zijne oppassers kwamen spoedig
tot de overtuiging, dat het onmogelijk was hem zindelijk te houden.
Inmiddels ging de roep van hem uit door de gansche stad, en het
duurde niet lang, of de cel van Iwan Jacowlewitch was eene gevierde
bedevaartsplek geworden. Niet alleen dienstmeiden en boerinnen,
maar deftige burgervrouwen, kwamen hem dagelijks opzoeken,
brachten hem allerlei lekkernijen, gaven hem geld ten geschenke,
en vertelden hem hare dierbaarste geheimen. Op den grond gezeten,
staarde hij met half wezenloozen blik zijne bezoekers aan, en mompelde
eenige onsamenhangende woorden, die zijne hoorders, met de uiterste
inspanning, trachtten te verstaan en te ontcijferen. Somwijlen maakte
hij balletjes van de kruimels zijner koekjes; en wanneer kranken bij
hem genezing kwamen zoeken, stopte hij hun deze vuile pillen in den
mond. Deze man nu heette "uitzinnig om des Heeren wil."
De directeur van het gesticht liet hem naar eene ruime kamer
overbrengen, waar hij zijne bezoekers kon ontvangen. Men wist dat hij
stapelgek was; dat dit drukke bezoek en die gedurige aandoeningen
allernadeeligst voor hem waren: maar de toeloop was zoo groot en
de begeerte van het publiek om hem te zien zoo levendig, dat de
uitspraken der wetenschap en de regelen van het gesticht daarvoor
zwichten moesten. Toen de arme krankzinnige eindelijk stierf, was de
ontsteltenis onder de lagere volksklasse in Moskou algemeen; en eenigen
tijd na zijn dood las men in het Dagblad van Moskou eene oproeping, om
voor dien man in zijne geboorteplaats een gedenkteeken op te richten.
In den regel neemt echter deze zucht voor zelfverloochening een
anderen, minder aanstootelijken vorm aan: dien van afzondering van de
wereld. Het kluizenaarsleven geldt als het Gode gevallige leven bij
uitnemendheid. Alle afdeelingen der oostersche kerk--de armenische,
de koptische, de grieksche--werken deze richting in de hand: maar
geene andere kerk kan op zulk eene menigte kluizenaars wijzen als
de russische. Haar kalender wemelt van de namen van kluizenaars en
asceten; en hetgeen men van de ontberingen en zelfkastijdingen dezer
lieden verhaalt, is somwijlen bijna ongeloofelijk. Zoo vertelt men
van zekere zuster Maria, die zich in een rotsspleet liet opsluiten;
zij kreeg haar voedsel door een gat in de rots, en bracht twaalf
jaren in dit levend graf door.
Ongeveer veertig mijlen van Moskou, niet verre van de abdij van
Troïtza, bevindt zich eene soort van monniken-kolonie, Gethsemané
genaamd en bestaande uit een klooster en katakomben, door een meer van
elkander gescheiden. Het klooster, een type van armoede en ellende,
is van ruwe boomstammen opgetrokken, die ternauwernood geverfd
zijn. Nergens is een spoor van goud of zilver te bespeuren; alle
sieraden zijn van cypressenhout. De monniken dragen tabbaarden van
de gemeenste sergie, en voeden zich met de schraalste spijs. Geene
vrouw mag deze heilige plek betreden, dan eenmaal in het jaar, op
den dag van Maria-Hemelvaart.--Aan gene zijde van het meer bevinden
zich de katakomben, diep in den grond uitgegraven. Wij staan voor
de nauwe opening, die naar deze onderaardsche verblijven voert, en
steken ieder onze kaarsen aan; een monnik maakt het teeken des kruises,
prevelt eenige onverstaanbare woorden, en daalt de smalle trap af. Wij
volgen langzaam, een voor een, zwijgend, zoo dicht mogelijk langs den
muur voortgaande. Eene benauwde lucht komt ons tegen; een zonderling
dof geluid treft onze ooren; wij ademen met moeite in dezen zwaren,
bedorven dampkring. De kaarsen flikkeren en branden al flauwer in
de dikke duisternis. In een smallen gang zien wij enkele getraliede
vensters, nauwe openingen en met ijzer beslagen deuren: dit zijn
toegangen naar cellen. Het gewelf is doortrokken van vocht; op den
grond kruipen allerlei ongedierten.
"Hush!" fluistert de monnik, als wij langs enkele getraliede vensters
en met ijzer beslagen deuren heen gaan, als vreesde hij dat wij
de rust der dooden zouden storen.--"Wat is dit voor eene opening
in den muur?"--De monnik staat stil en beweegt zijn spookachtigen
fakkel. "Een cel, zegt hij; hier ligt een goede man. Hush! zijne ziel
is nu bij God!"--"Dood?"--"Dood voor de wereld--ja."--"Hoe lang is
hij hier?"--"Hoe lang?--Elf jaar en langer."
Wij gaan met eene huivering voorbij dit levend graf, en treden
weldra uit den nauwen gang in eene kleine kerk. De lamp brandt voor
het altaar; twee monniken liggen geknield, met het aangezicht ter
aarde; een priester zingt, op doffen toon, de liturgie. Achter dit
kerkje bevindt zich de heilige put, waarvan het water, naar men zegt,
heilzaam is voor lichaam en ziel.--Toen wij weer boven waren gekomen,
vroegen wij nadere inlichtingen omtrent den kluizenaar, die langer
dan elf jaar in dit onderaardsche hol zou hebben doorgebracht;
wij vernamen nu dat hij van tijd tot tijd uit zijn graf verrijst,
om de kloosterklok te luiden, hout te halen, en zich op de hoogte te
houden van hetgeen er al zoo omgaat.
Maar deze begeerte naar zelfverloochening openbaart zich ook nog op
andere, minder sombere wijze. In de kloosterhoven van Solowetsk kunt ge
een zonderling wezen zien, in lompen gehuld, zich voedende met afval
en op den grond slapende, die, zonder de gelofte te hebben afgelegd,
toch als behoorende tot de monnikenorde wordt beschouwd. Hij rekent
zijn leven eene verbeurde weldaad, en wijdt zich zelven dagelijks
ten offer. Hij streeft naar de afzichtelijkste verworpenheid, en
wil in zijn eigen persoon de nietigheid en de ellende van al het
aardsche zichtbaar vertoonen. Deze wonderlijke man wordt vooral
door de pelgrims uit de lagere volksklasse in hooge eere gehouden
en bijna als een heilige beschouwd, vader Nikita--zoo heet hij--is
nog geen vier-en-een-halven voet hoog: in Rusland vooral mag hij
dus met recht een dwerg worden genoemd. Een dunne grijze baard,
verwarde haren, een donkerkleurig gelaat, en kleine scherpe
oogen--ziedaar zijn portret. Nooit besmet hij zijn lichaam door
de aanraking met water of zeep; nooit kamt hij zijn haren of zijn
baard: wat toch is de mensch, dat hij zich zou verhoovaardigen op
zijn vleesch? Zijne kleeding bestaat uit vodden en lompen; want hij
versmaadt het betamelijke en warme gewaad van den monnik. Heeft hij
dringende behoefte aan eenig kleedingstuk, dan gaat hij niet naar
het magazijn, maar naar de bergplaats waar de afgedragen kleederen
worden bewaard, en vraagt van den monnik, met het opzicht daarover
belast, de versleten en weggeworpen plunje van een of anderen armen
broeder. In het klooster staat eene cel tot zijne beschikking: maar
ook een houten bank en een strooien peluw zijn nog veel te goed voor
een wezen van stof en slijk; en ten teeken zijner diepe onwaardigheid,
brengt hij den dag door op de kaai, den nacht op de binnenplaats van
het klooster. Nooit heeft hij zich laten overhalen in den reefter
nevens de andere monniken plaats te nemen: kaas, roggebrood, stokvisch
zijn voor hem ongeoorloofde lekkernijen; maar wanneer de maaltijd is
afgeloopen en de tafels afgeveegd, sluipt hij naar de spijskamer,
zamelt de weggeworpen brokken en afgekloven beenderen op, en stilt
zijn honger met hetgeen de boeren en bedelaars hebben laten liggen.
In de kerk wil hij nooit zijne plaats onder de andere geloovigen
innemen; nimmer wil hij door de heilige-poort gaan. Als de dienst is
begonnen, sluipt hij naar een donkeren hoek der kerk, en luistert,
met het aangezicht op de steenen, naar de gebeden en lofzangen. Het
is hem een genot door de menigte geschopt of vertreden te worden. Hij
maakt zich tot aller dienaar, en is immer gereed elk bevel, door wien
ook gegeven, te volvoeren; ontdekt hij onder de schare een of anderen
schooier, zoo vuil en ellendig dat iedereen hem schuwt, dan zoekt
hij dien verlatene op en groet hem als zijn meester. In den winter,
als de sneeuw in dichte lagen den grond bedekt, slaapt hij op de
binnenplaats in de open lucht; des zomers, als de hitte op het hoogst
is geklommen, gaat hij blootshoofds in de zon liggen. Wie hem bespot,
mishandelt, besteelt, is zijn vriend. Als alle lieden van zijn stand,
is hij verzot op geld: maar juist dezen hartstocht maakt hij dienstbaar
aan de loutering zijner ziel: hij vlecht korfjes van berkenschors,
en verkoopt die, voor twee kopeks het stuk, aan matrozen en pelgrims;
hij wikkelt het kopergeld in een vuillapje of stuk papier, en verbergt
het hier of daar onder een steen, in de hoop dat iemand het zal zien
en het geld zal wegnemen.
Uitnemender nog dan de gave der zelfopoffering, is de gave
der wonderen, en ook deze beweert de zwarte geestelijkheid te
bezitten. Hare wonderen behooren niet tot een ver verleden, maar tot de
geschiedenis van den dag; zij geschieden niet in het verborgen, in een
of anderen vergeten hoek, maar op klaarlichten dag, in groote steden,
ten aanschouwe der gansche wereld. Ook hiervan een paar voorbeelden.
Seraphim, een koopman van Kursk, verliet zijne vrouw, zijne kinderen en
zijn handel, en werd monnik. Hij trok naar het klooster, de Woestijn
van Sarow genaamd, in het gouvernement van Tambow; daar groef hij
een gat in den grond, waarin hij verblijf hield en overnachtte. Het
gebeurde op zekeren tijd dat dieven hem overvielen; zij sloegen en
mishandelden hem, maar bevindende dat hij niets bezat, begrepen zij
dat zij met een heilige te doen hadden. Weldra ging nu het gerucht
van hem heinde en verre uit; van alle kanten kwamen de geloovigen
hem bezoeken, geschenken medebrengende van brood, kleederen en
geld, die hij allen aannam, om ze vervolgens aan de armen uit te
deelen. Zijne woestijn werd welhaast eene volkrijke plaats, en het
klooster van Sarow werd door het gansche land beroemd.--Op tien
mijlen afstands van zijne eigene kluis, stichtte Seraphim een tweede
klooster voor vrouwen. Van een edelman ontving hij een stuk gronds ten
geschenke; kooplieden gaven hem het noodige geld: want zijne gunst
werd begeerlijker geacht dat het bezit van geld of goed. Schoone en
aanzienlijke vrouwen kwamen hem bezoeken; zij namen haar intrek in
het huis, dat hij voor haar had gesticht, en waar zij van de wereld
afgezonderd konden leven, zonder zich door de kloostergelofte voor
altijd te verbinden. Eindelijk gebeurde er een wonder. Eene lamp,
die voor eene beeltenis der Heilige-Maagd hing, ging plotseling uit,
terwijl Seraphim op den grond lag geknield; het werd duister in de
kapel; de pelgrims voelden zich onthutst; toen eensklaps, tot verbazing
van allen die het zagen, een lichtstraal van de schilderij uitgaande
de lamp weder deed ontbranden!--Een tweede wonder volgde spoedig. Op
zekeren dag stond eene schare armen voor Seraphim's cel; wachtende
op brood. Hij zag zijn voorraad na, en bespeurde dat hij maar twee
brooden had: wat zou hij met twee brooden aanvangen tegenover deze
hongerige schare? Hij riep tot God--en zie, twintig brooden lagen op
zijne tafel! Sedert ging er geen jaar voorbij, zonder dat er een of
ander wonder te Sarow gebeurde; de voorbeelden van genezing waren
talrijk; en voor zijne cel verdrongen zich kreupelen en blinden,
dooven en stommen, om door hem verlost te worden van hunne kwalen.
Seraphim stierf in 1833; toch geschieden er nog voortdurend wonderen op
zijn graf, tot op dezen dag. Reeds door het volk heilig geacht, wacht
hij zijne plechtige canonisatie nog slechts van de kerk. Iedere nieuwe
keizer maakt een heilige, zooals in Turkije iedere nieuwe sultan een
moskee bouwt; en de publieke opinie wijst Seraphim aan als den man,
die zijne heiligverklaring van Alexander III wacht.
Nog beroemder is Tikhon, weleer bisschop van Woronesj, thans een
erkende heilige van de orthodoxe kerk: Tikhon is de officiëele heilige
van de tegenwoordige regeering; hij dankt zijne canonisatie aan den
regeerenden keizer.
Timotheus Sokoloff, de zoon van een armen voorlezer in eene dorpskerk,
werd in het jaar 1724 in de provincie Nowgorod geboren, die aan
Rusland zoo vele heiligen geschonken heeft. De voorlezer had een
groot gezin en een gering inkomen. Timotheus werd al vroeg bij een
boer op eene naburige hoeve in dienst gedaan. Des daags op het veld
arbeidende, des nachts in de schuren toevende, weinig slapende en
nog minder etende, wist hij toch gelegenheid te vinden om lezen en
schrijven te leeren. Hij werd nu naar eene pas geopende school te
Nowgorod gezonden, waar hij zoo ijverig leerde en arbeidde, en zoo
groote vorderingen maakte, dat hij, na afloop van zijn leertijd, tot
onderwijzer bij die school werd benoemd. Maar zijn hart was niet bij
het onderwijs. Reeds als kind was het zijn lust, gewijde liederen te
zingen, de mis bij te wonen, alleen te zijn met zijne boeken; mitsdien
vermeed hij zooveel mogelijk den omgang met menschen en schuwde hij de
vermaken der jeugd. Een gezicht bepaalde zijne keus voor zijn volgend
leven. "Toen ik nog onderwijzer in de school was,--zoo verhaalde
hij later aan een vriend--placht ik geheele nachten op te zitten,
lezende en peinzende. Op zekeren nacht in Mei, begaf ik mij naar
buiten. Het was prachtig weder, en een heldere, onbewolkte lucht. Ik
zag naar de fonkelende sterren, en heilige gedachten van eeuwig leven
en hemelsche heerlijkheid rezen in mijne ziel op. Plotseling opende
zich de hemel voor mijn blik: een gezicht, in geen menschelijke taal
weder te geven. Mijn gansche hart werd als van zaligheid overstroomd;
en van dat oogenblik kende ik geen vuriger begeerte dan de wereld
te verlaten."
Weinige jaren nadat hij de monnikspij aangetogen en zijn wereldlijken
naam Timotheus voor dien van Tikhon verwisseld had, werd hij uit zijne
nederige cel geroepen om den bisschoppelijken zetel te bestijgen, eerst
te Nowgorod, later te Woronesj. Het bisdom van Woronesj, aan de grenzen
der tartaarsche steppen gelegen, had eene zeer eigenaardige, half wilde
bevolking: Kozakken, Kalmukken, Malo-Russen: een wonderlijk mengelmoes
van allerlei stammen, die een zwervend leven leidden, lui, roofzuchtig,
aan dronkenschap en onmatigheid ten prooi. De geestelijkheid was
misschien nog dieper gezonken dan de leeken. Woronesj bezat geene
scholen; de popen konden ter nauwernood lezen; de heilige dienst
werd slecht en oneerbiedig afgeraffeld. De geheele bevolking was
in allerlei zonde en ongerechtigheid verzonken. Tikhon aanvaardde,
met zeldzamen moed, den strijd tegen deze overmacht des kwaads, en
tastte het in den wortel aan, beginnende met de geestelijkheid. Ten
einde den priesterlijken stand te verheffen, en hen die zich daarvoor
voorbereidden, achting voor zich zelf in te boezemen, verbood hij het
gebruikelijke geeselen op de seminariën. Deze hervorming was slechts
een voorteeken van hetgeen volgen zou. Langzamerhand wist hij door
leer en voorbeeld zijne geestelijkheid te bekeeren; hij noopte hen als
priesters te leven, alle onmatigheid en ongerechtigheid te schuwen,
en zich als ware dienstknechten Gods te gedragen. Binnen twee jaren
hervormde hij de scholen en zuiverde hij de kerk. Met niet minder zorg
waakte hij over de hem toevertrouwde kudde; ook daar ging hij het kwaad
te keer. Meermalen moest hij harde woorden spreken: maar zoo groot was
de eerbied, dien allen voor den goeden, ernstigen bisschop gevoelden;
dat niemand zijn gebod dorst te overtreden. "Gij moet doen wat Tikhon
u zegt," spraken de burgers en landlieden menigmaal tot elkander;
"anders zal hij u bij God verklagen." De bisschop zelf ging allen
voor. Hij kleedde zich zoo eenvoudig mogelijk; hij gebruikte de meest
alledaagsche spijzen; de wijn werd onaangeroerd van zijne tafel naar
de zieken gezonden. Hij was de vriend der armen, en ging alleen dan de
rijken bezoeken, wanneer geen ellendigen of ongelukkigen zijne hulp
behoefden. Het geheim van Tikhon's macht lag in zijn onberispelijken
wandel, in zijne medelijdende teederheid, in zijn edel liefhebbend
hart:--trouwens, waar elders schuilt de macht van alle waarlijk edelen
en goeden, van alle echte volgelingen des Heeren? "Gebrek aan liefde,
placht de waardige herder te zeggen, is de oorzaak van al onze ellende;
hadden wij onze broeders hartelijker lief, het zou ons lichter vallen
smart en moeite te dragen; de liefde weet alle leed en alle pijn te
verzachten en te genezen."
Zoo leefde hij twee jaren in Nowgorod, vijf jaren in Woronesj, tot een
zegen voor allen, die hem leerden kennen: toen werd de begeerte naar
afzondering hem te sterk. Hij legde den herdersstaf neder, verliet
zijn bisschoppelijk paleis, en trok zich terug in het klooster van
Zadonsk, eene kleine stad aan de Don, waar hij zich onledig hield
met schrijven en het bezoeken van armen. Maar ook nu was zijn arbeid
gezegend en rijk aan gevolgen: Tikhon was een der eersten, zoo niet de
eerste, die openlijk optrad als voorspraak en pleitbezorger voor de
lijfeigenen. Vijftien deelen van zijne hand hebben het licht gezien;
naar men zegt, zijn er nog vijftien deelen in handschrift aanwezig;
en sommigen van deze werken hebben vijftig herdrukken beleefd. Zijne
grootste verdienste als schrijver bestaat wel hierin, dat hij de
vrijlating der lijfeigenen voorzag, voorbereidde en onvermoeid
verdedigde en aanprees.
Vijftien jaren lang leidde hij het leven van een heilige. Als
vriend en voorspraak der verdrukte lijfeigenen, ging hij op zekeren
dag naar het kasteel van een prins in den omtrek van Woronesj, om
dezen te onderhouden over het ongelijk dat zijn onderhoorigen werd
aangedaan, en hem om Jezus wil te bidden, medelijden te hebben met de
armen. Tikhon zeide ronduit wat hij te zeggen had; de prins maakte
zich boos; het kwam tot vrij hooge woorden, en in een oogenblik van
drift gaf de prins hem een slag in het aangezicht. Tikhon stond op
en verliet het huis; maar toen hij een eind weegs was voortgegaan,
begon hij te begrijpen dat hij zelf verkeerd had gehandeld, niet
minder dan zijn beleediger. Deze man, zoo sprak hij bij zich zelf,
heeft iets gedaan, waarover hij, als zijn drift voorbij is, zich zal
schamen; en wie heeft aanleiding gegeven tot deze booze daad? "Het was
mijne schuld, antwoordde de boetprediker, keerde zich om en ging terug
naar het kasteel. Daar wierp Tikhon zich aan de voeten van den prins,
hem vergeving vragende omdat hij hem tot toorn had geprikkeld en tot
zonde verleid. De prins was, door deze onverwachte verschijning, zoo
getroffen, dat hij zich nevens den monnik op de knieën wierp, diens
handen kussend, en zijne vergiffenis en zegen afsmeekende. Van dien
dag was de prins een ander mensch, door geheel de provincie bekend
en geliefd als een vriend en vader zijner onderhoorigen.
Tikhon bereikte den ouderdom van tachtig jaren. Voor zijn dood
voorspelde hij aan de broederen van zijn klooster nauwkeurig den dag
van zijn sterven: en deze voorspelling werd letterlijk vervuld. Hij
werd in de kloosterkerk begraven, en weldra stroomden van alle
kanten scharen van bedevaartgangers naar zijne grafstede. Want van
het gebeente des heiligen mans ging kracht uit tot genezing der
kranken: de kreupelen werden gezond, de blinden ziende, de gebogenen
opgericht. De stemme des volks vorderde de heiligverklaring van
dezen vriend der lijfeigenen; en de tegenwoordige keizer, aan die
roepstem gehoor gevende, noodigde de heilige synode uit, het voor
de canonisatie gevorderde onderzoek in te stellen. Eene commissie
werd benoemd; de zaak werd onderzocht; de wonderen worden bewezen;
vervolgens werd het graf geopend. Een geur van bloemen steeg uit de
lijkkist op; het lichaam was ongeschonden, bloeiend en frisch: het
besluit der canonisatie werd geteekend in het jaar 1861, het jaar
der groote emancipatie. Tikhons naam is onafscheidelijk aan dien
maatregel verbonden.
Maar het grootste wonder uit dien nieuweren tijd, het schitterendst
bewijs der bijzondere bescherming Gods over het heilige Rusland,
is de verdediging van Solowetsk door de moedermaagd, toen de
engelsch-fransche vloot in 1854 de heilige-eilanden bedreigde.
Zoodra te Petersburg de tijding was ontvangen, dat eene engelsche
vloot naar de Poolzee koers had gezet, werden door het ministerie
van oorlog de gewone maatregelen van tegenweer genomen, voor zoover
dat, in de bestaande omstandigheden, mogelijk was. Zes oude stukken
vestinggeschut, die eene plaats in een museum hadden verdiend,
werden van Archangel naar het klooster gezonden, tegelijk met vijf
artilleristen en vijftig liniesoldaten, uit het invaliden-corps
gekozen. Aan het hoofd dezer krijgsmacht stond een officier, die
echter spoedig overleed, juist toen de engelsche schepen in de
Witte-zee waren gekomen.
In hun eersten schrik hadden de monniken de kostbare gewaden
en kerksieraden, de charters en edelgesteenten naar de steden
in het binnenland gezonden, vader Alexander, de archimandriet,
had gebeden en bijzondere diensten in de verschillende kerken en
kapellen uitgeschreven; hij zelf bediende de mis voor de graven
van Savatius en Zosimus, in de krypt der kathedraal, en ook voor de
wonderdoende afbeelding der heilige maagd, door Savatius naar het
eiland gebracht. Naarmate de tijdingen onrustbarender werden en het
gevaar naderde, sterkte de archimandriet de broederen door toespraak
en vermaning, hen opwekkende al hun vertrouwen op God te stellen en
van hem alleen de hulpe te verwachten.
In den morgen van dinsdag, 18 Juli 1854, berichtten de wachters dat
twee fregatten kaap Beluga waren omzeild;--de archimandriet schreef
een driedaagsche vasten uit. De beide fregatten wierpen het anker uit,
op zeven mijlen afstands van de kust:--de archimandriet beval dat
de kloosterklok zou worden geluid voor eene bijzondere dienst ter
eere der Allerheiligste Moeder Gods. Als een der oude hebreeuwsche
koningen, ontdeed hij zich van zijn plechtgewaad, vernederde zich voor
het oog der eerwaarde vaders, en bad voor de graven van Savatius en
Zosimus geknield. Toen nam hij het wonderdoende beeld der Panagia
(de Alheilige, bijnaam der Maagd Maria in de oostersche kerk) van
den wand, en droeg dit in statigen ommegang langs de wallen, gevolgd
door al de monniken. En zie--de beide fregatten lichtten het anker,
en verwijderden zich.
Echter, daar de schepen in het richting van Kem waren weggestoomd,
bestond er alle reden om te vreezen, dat zij terug zouden komen. De
vaandrig Niconowitsj, die het bevel over de kompagnie invaliden
op zich had genomen, ging op verkenning van het strand uit, twee
drieponders door het zand met zich medevoerende; terwijl een aantal
pelgrims en werklieden zich vrijwillig aanboden om de wacht te
betrekken. Niconowitsj wierp, van zand en graszoden, eene soort
van batterij op, waarachter hij zijn geschut plaatste; ook werden
acht kleine veldstukjes op de torens en wallen geplaatst, waarna de
monniken hunne gebeden hervatten.
Den volgenden dag werd een donkere rookkolom in de heldere zomerlucht
zichtbaar. De twee schepen, die weldra bleken de Brisk en de Miranda
te zijn, stoomden de baai binnen. De Brisk begon den aanval: zij vuurde
met schroot op het klooster. Het scheelde weinig, of de archimandriet,
die op de kaai stond, ware door een kogel getroffen; de monniken,
verschrikt door het ratelend geschut, vloden naar het binnenplein,
en sloten de heilige-poort achter zich toe.
Een zekere Drushlewski, een onderofficier, die met tien man en een
kanon in den Weverstoren stond, beantwoordde het vuur der Engelschen;
waarop het fregat, zich naar den toren keerende, dezen de volle laag
gaf. Drushlewski raapte den hem toegeworpen handschoen op; maar
daar hij slechts weinig buskruit had, spaarde hij zijne krachten
en berekende zijne slagen. De Brisk vuurde dertig malen; slechts
driemalen werd het kanon in den Weverstoren afgeschoten. Het laatste
schot deed het engelsche fregat afdeinzen: de kogel was in de zijde
van het schip gedrongen en had een man gedood.
De nacht werd in gebeden doorwaakt. De archimandriet kuste Drushlewski,
en gaf aan allen, die in de Weverstoren waren geweest, zijn zegen. Toen
de zon aan de kimme verdwenen was, waren de fregatten uit het gezicht;
maar toch was niemand gerust; het gevaar was nog niet geweken.
De volgende dag, donderdag 20 Juli, was een der grootste heiligedagen
in den russischen kalender: het was de feestdag van Onze-Lieve-Vrouwe
van Kazan: een dag waarop in geheel Rusland geen ploeg door het land
gedreven, geen fabriek geopend, geen school gehouden wordt. Evenals
naar gewoonte, werden, ten half drie in den morgen, de metten in de
kathedraal gezongen; juist was het Te Deum geëindigd, toen een sloep,
de witte vlag voerende, van de Brisk afstak en naar de kaai voer. Zij
bracht een brief voor den archimandriet, waarbij de overgave van
het klooster werd geëischt, met bepaling tevens dat de bevelhebber
in persoon zijn zwaard moest overgeven, en dat het garnizoen
krijgsgevangen zou worden. De engelsche admiraal Ommaney waarschuwde
den archimandriet, dat wanneer een schot van de wallen werd gelost,
het bombardement onmiddellijk zou beginnen. De archimandriet zeide,
dat hij zijn antwoord aan den admiraal zou zenden. Dit antwoord was
eene uitdrukkelijke weigering om de sleutels van het klooster over te
geven; een pelgrim, Soltikoff genaamd, werd met de overbrenging belast.
De admiraal las den brief, en verklaarde dat alle verdere
onderhandeling overbodig was, en het bombardement aanstonds zou
beginnen. Met moeite stond hij eenig uitstel toe; nauwelijks had
Soltikoff de heilige-poort bereikt, of de eerste bom vloog over de
wallen van het klooster. Het was nu kwartier over zevenen. Juist
toen de engelsche schepen hun vuur openden, riep de kloosterklok de
monniken ten gebede. Bommen, kogels en granaten daalden in suizende
vaart en met ratelend gerucht, als een hagelbui, op de muren en koepels
neder; rusteloos woedde de verdelgende oorlogsorkaan daar buiten: toch
werd de heilige dienst den ganschen dag door onverpoosd voortgezet,
en zweeg in den tempel de stem des gebeds geen oogenblik! Terwijl de
schare geknield lag, sloeg een bom in den koepel van de kathedraal,
vernielde de houten kap, en deed de zoldering naar beneden tuimelen. De
balken vatten vuur; de gansche kerk werd met rook gevuld; de vensters
rammelden, de deuren vlogen open; het gansche gebouw dreunde en
sidderde op zijne grondslagen;--de ontzette schare wierp zich met het
gelaat op de steenen. Een man alleen behield zijne tegenwoordigheid
van geest. Voor de koninklijke poort staande, riep de archimandriet
zijn kinderen toe: "Blijft! blijft! Weest niet verschrikt; de Heer
zal de zijnen bewaren!"--Opziende, zagen de monniken en pelgrims den
eerwaardigen grijsaard, staande voor het altaar, kalm en onversaagd,
terwijl groote tranen langs zijne wangen biggelden. Dit gezicht
bezielde hen met nieuwen moed. Zij sprongen op, haalden water, doofden
de vlammen uit, ruimden de neergestorte planken en balken weg; en nadat
de kerk gereinigd was, bogen zij zich op nieuw ter aarde en baden.
Voor de graven van Savatius en Zosimus werd de dienst den ganschen
dag voortgezet. Eenmaal trof een kogel het altaar; de dienstdoende
pope sprong terug; de gemeente boog in ontzetting het aangezicht
ter aarde. Ieder dacht dat zijn laatste uur gekomen was; en in hunne
bekommering vroegen velen om het laatste sakrament. Vader Varnau zette
zich in den biechtstoel, nam de geloovigen de biecht af, en diende
het sakrament toe. De archimandriet was de eerste, die belijdenis
zijner zonden deed, en het lichaam des Heeren genoot. De popen en
andere broeders volgden; toen de pelgrims, de soldaten, de vrouwen,
en nadat allen de absolutie ontvangen hadden, knielden zij neder voor
de altaren en bij de graven van Filippus, Savatius en Zosimus, en in
de kapel der moeder Gods. Inmiddels zweeg de donder van het geschut
niet, en raasde de wilde storm van ijzer en vuur onophoudelijk over
het sidderende klooster.
Het was middag geworden. Daar luidden nogmaals de kloosterklokken:
de monniken en pelgrims verzamelden zich op den wal en schaarden
zich daar in rijen voor de groote processie. De monniken openden den
langen trein; op hen volgden de pelgrims, daarachter kwamen de vrouwen
en kinderen. Toen zij allen gereed waren, nam de archimandriet de
wonderdoende beeltenis der heilige maagd, die nevens het altaar hing,
en het groote, hoog vereerde crucifix. Het kruis in de rechter, de
madonna met de linkerhand gevat houdende, plaatste hij zich aan het
hoofd der schare en leidde haar langs de wallen, onder het vuur des
vijands. De groote klok luidde, de monniken en pelgrims hieven hun
psalmen aan. Kogels en granaten vlogen snorrend over hen heen; de
muren sidderden; de pannen stoven in splinters van de daken. Nabij
den hoektoren aan het Heilige-meer gekomen, moest de processie
stilhouden: een granaat had den windmolen getroffen en de wieken in
brand gestoken. Psalmen zingende en luide biddende, wachtten allen tot
het vuur was uitgebrand, en vervolgden daarna hun tocht. Een weinig
verder, vloog een bom midden door den muur, steenen, balken en planken
verpletterende en voortslingerende tot midden onder de processie: die
daardoor in tweeën werd gebroken. "Gaat voort!" riep de archimandriet,
met zijn kruis zwaaiende,--en de schare ging voort, altijd voort.--Bij
den Weverstoren gekomen, riep de archimandriet den monnik Gennadius,
en gaf hem het kruis, met last om daarmede in den toren te gaan,
en het beeld des Heilands door de soldaten te doen kussen.
Thans zou er een wonder geschieden. De processie had den Weverstoren
verlaten, en een open plek bereikt, die zij over moest steken onder
het geweldige vuur des vijands en den vernielenden kogelregen. Geen
menschelijk wezen kon ongestraft dat vuur trotseeren, tenzij dat
eene bovenaardsche macht hem beschermde. Nu zou het geloof dezer
onverschrokken mannen inderdaad op de proef worden gesteld. Een
oogenblik stond de processie stil; maar de aarzeling duurde ook
slechts een oogenblik. De archimandriet, de beeltenis der moedermaagd
opheffende, trad onbeschroomd in die dwarrelwolk van stof en rook;
de monniken en pelgrims, de vrouwen en kinderen volgden, luide hunne
lofzangen zingende.--En zie--de bommen en granaten der engelsche
schepen weken van haar baan, dwarrelden boven de koepels en torens,
en stortten neder in het Heilige-meer achter het klooster. Aller
oogen aanschouwden het wonder; en uit aller harten steeg, met heilige
ontroering, de dank tot onze-lieve-vrouwe, de machtige en zegepralende
Panagia!
De fregatten hielden af en verwijderden zich, om niet weder terug
te keeren; overwonnen en te schande gemaakt, hoewel niet door
menschelijke macht. Niemand in het klooster had eenig letsel bekomen,
niettegenstaande het woedende bombardement langer dan een halven dag
geduurd had.
De tijding van dezen onwaardigen en heiligschennenden aanval vloog, als
een elektrieke schok, door het gansche groote rijk, overal de heftigste
gemoedsbewegingen in het leven roepende. De gewaarwording, die de
geloovige Rus bij dit bericht moest ondervinden, laat zich het best
vergelijken met hetgeen in ons gemoed zou omgaan op het vernemen der
tijding dat een of andere turksche pâsha de kerk van het Heilige-graf
te Jeruzalem had laten bombardeeren. Verbazing, verontwaardiging,
woede kookten in aller hart; tot straks de blijde mare kwam dat deze
hemeltergende aanslag was mislukt en geheel te schande gemaakt. Sinds
dat wonderjaar is de glorie van Solowetsk hooger dan ooit geklommen:
eene bedevaart naar het klooster op het Heilige-eiland geldt voor bijna
even verdienstelijk als een pelgrimage naar Bethlehem en het graf des
Heeren. Boeren en landlieden gaven het voorbeeld; monarchen en vorsten
volgden. Alexander III is in bedevaart naar Solowetsk getogen; zijn
broeder Constantijn is hem gevolgd; twee van 's keizers zonen zullen
eerlang denzelfden tocht aanvaarden. Men zegt zelfs dat de keizerin
de gelofte heeft afgelegd, het graf van Savatius te zullen bezoeken,
indien de hemel haar hare gezondheid wedergeeft.