Op de heilige-eilanden wordt niet alleen gebeden, er wordt ook ijverig
gewerkt. In dit klooster is geen enkele monnik, die een werkeloos leven
leidt. Niet alleen de broeders, die geen popen zijn, maar ook zij,
die den herdersstaf voeren en den pelgrims hun zegen geven, houden
zich, althans voor het meerendeel, onledig met het vervaardigen van
allerlei nuttige voorwerpen, van sieraden voor de kerk, van huisraad
en meubelen voor den reefter en de cellen. Anderen vervaardigen
voorwerpen, die buiten het klooster verkocht worden: kleederen,
rozenkransen, lepels, schotels en dergelijke zaken.
Langs den binnenmuur loopt eene aaneengeschakelde reeks van
werkplaatsen, waar de arbeid niet poost van den vroegen morgen tot
den laten avond: smederijen, timmerwerven, weverijen, touwslagerijen,
leerlooierijen, brouwerijen, melkerij, mandenmakerij; werkplaatsen
voor het zouten van vleesch en visch, voor het inleggen van groenten en
vruchten, enz.;--in één woord, alle bedrijven, die voor de menschelijke
samenleving noodig en nuttig zijn, vindt ge hier bijeen; de goede
monniken maken daarbij veelvuldig gebruik van de uitvindingen en
hulpmiddelen der moderne industrie. Bij uitnemendheid bedreven in alle
takken van handenarbeid, paren zij aan deze technische bekwaamheid
zooveel smaak en zoo vindingrijk vernuft, dat ge bijna niets bedenken
kunt wat niet door deze monniken wordt vervaardigd, van een eenvoudig
snoer van glaskoralen tot een volledig opgetuigd fregat. Nergens wordt
zoo fijn en voedzaam brood gebakken, nergens zulke voortreffelijke kwas
gebrouwen. Terwijl vader Hilarion mij door deze werkplaatsen rondleidt,
wachten mij telkens nieuwe verrassingen. Nooit had ik kunnen gelooven
dat zulke fraaie, degelijke en tevens zoo hemelsbreed verschillende
zaken inderdaad vervaardigd waren door monniken, in een eenzaam eiland
als gevangen, en gedurende acht maanden van het jaar door sneeuwstormen
en ijsschotsen van iedere gemeenschap met de buitenwereld afgesneden.
Deze geestelijke heeren vervaardigen kappen en gordels van
zeehondenvel; zij schilderen met olieverf en snijden kunstig beeldwerk
in hout; zij bereiden het leder, breien wollen kousen, en gieten
en smeden ijzer; zij spinnen vlas en linnen; zij polijsten steenen;
zij maken vilten schoenen en slobkousen, rijtuigen en sleden, touwen
en kabels, tinnen en houten borden en schotels, en bloemen van papier;
zij verstaan de kunst om vruchten in te leggen en om korfjes en mandjes
te vlechten van de schors van den zilverden; zij zagen en houwen
steenen; zij vellen en kappen boomen; zij smeden ankers en zoeken
honing uit; zij teekenen plannen voor altaren, kerken, kloosters, en
weten uitnemend met de borduurnaald om te gaan;--en al wat zij in deze
zoozeer verschillende vakken leveren, is een model van zorgvuldige,
smaakvolle, degelijke bewerking. Zijn er onder de broeders, die aanleg
hebben voor het landbouwbedrijf, ook die kunnen gelegenheid vinden,
hun talent te gebruiken: zij verzorgen het vee, scheren de schapen,
mesten het gevogelte; zij maken boter en kaas: doch alleen op de
eilanden, waar dergelijke bedrijven worden toegelaten. Anderen kweeken
bloemen en poten aardappelen, verzorgen de bijenkorven, maaien het
gras, zamelen de vruchten in, en verrichten alle bezigheden, die in
veld en akker en gaarde noodig zijn.
Wij beginnen onze wandeling met de bakkerij, die wel de eer verdient
van het eerste bezoek. Van alle omliggende dorpen langs de kust komt
men herwaarts om brood; sommigen koppen, anderen bedelen het; iedere
pelgrim, die Solowetsk bezoekt, neemt bij zijn vertrek een groot
brood, als reisgave, mede. Er wordt hier tweeërlei brood gebakken:
tarwe- en roggebrood. Het laatste, dat zeer goedkoop is, wordt bij
iederen maaltijd gebruikt; het eerste, dat gewijd en zonder gist
gebakken wordt, is duur: het is heilig brood, dat alleen bij zekere
gelegenheden wordt gegeten. Beide soorten zijn overigens zeer goed. De
gewijde brooden wegen slechts zeven of acht ons: zij zijn versierd met
een kruis, in een opschrift met Slavische letters gevat. Deze brooden
worden door de geloovigen met grooten eerbied behandeld; en de vrome
pelgrim, die een klooster zoo als Solowetsk, Sint-George of Troïtza
bezoekt, kan zijn vrienden of bloedverwanten met geen welkomer geschenk
verrassen, als herinnering van zijne bedevaart, dan met zulk een brood.
De brouwerij is in hare soort niet minder voortreffelijk dan de
bakkerij. De kwas vervangt voor den Rus de plaats van bier en wijn:
het is de nationale drank, geliefd bij alle standen, en die bij de
bereiding van bijna alle spijzen, bij genoegzaam alle maaltijden,
gebruikt wordt. De kwas van Solowetsk behoort tot de beroemdste en
meest gezochte soorten.
In de nabijheid bevinden zich de werkplaatsen, waar borden en lepels
uit hout gesneden en beschilderd worden. De levenswijze in deze
noordsche wildernissen is nog aartsvaderlijk eenvoudig; vorken zijn
zeldzaam, en messen een artikel van weelde. Bij den maaltijd bedient
men zich hoofdzakelijk van lepels. Bijna alle spijzen worden zacht
gekookt of in vloeibaren staat op tafel gebracht: in het midden staat
een diepe schotel, en de eenvoudige gasten scharen zich in het rond,
ieder met zijn grooten lepel gewapend. Het bord en de lepel zijn
van hout gesneden, en somwijlen sierlijk en met smaak bewerkt en
beschilderd; de fraaisten worden door de pelgrims als een aandenken
gekocht en zorgvuldig bewaard.
Ziehier eene andere industrie: de mandenmakerij. In de noordsche
wouden is aardewerk schaarsch en duur, en daarbij lomp en ruw. De
lieden dezer streek moeten dikwijls lange voetreizen maken: het zou
bezwaarlijk vallen, zich op die tochten met eenige potten en pannen
te belasten. In plaats daarvan heeft men manden en korfjes, die van
boomschors worden gevlochten, lichter zijn dan kurk en gemakkelijker
te vervoeren dan tinnen kannen of schotels. Zij worden met een deksel
gesloten, en zijn van een hengsel voorzien. Die korfjes zijn volkomen
droog en zoo dicht, dat men er zelfs melk in vervoeren kan; toch
hebben zij den aangenamen, harsachtigen geur behouden van van het
hout, waarvan zij vervaardigd zijn. Gij kunt ze van alle afmetingen
krijgen, van de grootte van een peperbus tot die van een waterkruik;
zij kosten slechts eenige kopeks het dozijn.
De eigenlijke manden zijn grooter en minder fijn bewerkt; zij
zijn bestemd voor tochten over hobbelige rotsachtige wegen of
door moerassen. Deze manden zijn in vakken verdeeld, waarin ge
wijnflesschen, lepels en vorken bergen kunt. Moet ge eene lange reis
maken, dan is het raadzaam, in het open middenvak van uw mand eenige
korfjes van boomschors mede te nemen, waarin ge kleine benoodigdheden,
zooals mosterd, zout, room en dergelijke bergen kunt.
Onder de veelsoortige werkplaatsen, die wij bezoeken, behoort ook de
weverij, in een der torens van den buitenmuur: een toren, die niet
alleen de bijzondere aandacht verdient om de uitnemendheid van het
werk, dat hier vervaardigd wordt, maar ook om de belangrijke rol,
die hij gespeeld heeft bij de verdediging van Solowetsk tegen de
engelsche vloot. Het kanonschot, dat, naar men zegt, de Brisk tot
wijken dwong, werd uit den Weverstoren afgevuurd.
In een zonnig hoekje boven op den wal staat een sierlijk photographisch
atelier; in de onmiddellijke nabijheid ziet ge eene reeks nieuwe
gebouwen, waarin de werkplaatsen der schilders en graveurs, die echter
geene andere dan uitsluitend kerkelijke kunst beoefenen. Sommigen
doen niets meer dan werken van andere meesters kopiëeren; maar ook de
meest begaafden onder hen overschrijden toch nooit de conventioneele
grenzen, door de kerkelijke traditie gesteld. De kunst verkeert hier
nog in het stadium harer ontwikkeling: zij staat nog geheel en al
onder de heerschappij dier starre, levenlooze byzantijnsche school,
waarvan de patriarch Nikon een zoo groot voorstander was, en die hij,
voor de versiering van kloosters en kerken, tot wet en regel stelde.
Maar de vrome vaders troosten zich over deze tekortkomingen: hunne
grootste kracht openbaart zich op een ander gebied: dat van den
scheepsbouw en wat daarmede samenhangt. Zij zijn, en met recht,
trotsch op hetgeen zij daarin tot stand hebben gebracht. Velen van
hen brengen het grootste gedeelte van hun leven aan boord door,
en zijn met hartstochtelijke liefde aan de zoute zee gehecht. Zij
bezitten een aantal booten en scheepstuig in overvloed, dat zij zelf
vervaardigen. Zij richten vuurtorens op, en bakenen het vaarwater af;
zij timmeren booten en sloepen, en hebben het bewijs geleverd, dat op
de werven van Solowetsk een stoomschip in al zijne deelen volledig
kan worden gebouwd, alleen de machine uitgezonderd. Dit stoomschip
heet de Hoop. Zijne bemanning bestaat hoofdzakelijk uit monniken;
en de gezagvoerder is niet alleen monnik--zooals vader Johannes--maar
zelfs pope. Toen ik dezen priesterlijken schipper voor het eerst zag,
bediende hij de mis voor het altaar. Na afloop van de dienst nam de
eerwaarde vader mij mede, om mij zijn schip en het dok, waarin het
vaartuig lag, te laten zien. Met levendige belangstelling bezocht ik
de Hoop, merkwaardiger in mijn oog, dan bijkans eenig ander schip. Is
toch niet eene stoomboot, door monniken aan de kusten der IJszee
gebouwd, in hare soort eene even groote zeldzaamheid als de toren
der Lieve-Vrouwekerk in Antwerpen of de Dom te Keulen? De gedachte om
dat stoomschip te bouwen was in het brein van een monnik opgerezen;
het plan was door de hand van een monnik geteekend; monniken velden de
boomen, en smeedden de bouten, en vlochten de touwen; monniken voegden
al deze deelen samen; monniken tuigden het vaartuig op, beschilderden
de kajuit en bekleedden de kussens der banken. Monniken lieten haar
te water, en hebben sedert met hunne eigene boot de wilde wateren
der Witte-zee doorkruist en de stormen getart.
Het dok, waarop vader Johannes zoo fier was, is niet maar een gewoon
dok, maar zelfs een droog dok. Dergelijke werken zijn in Rusland
eene groote zeldzaamheid, in het geheele rijk zijn er maar enkele
havens, die een dok bezitten. Noch te Archangel, noch te Astrakhan
zult ge er een vinden. Alleen in steden zooals Riga en Odessa, door
vreemdelingen gebouwd en bewoond, treft ge dergelijke werken van
openbaar nut aan. Het drooge dok te Solowetsk is het eenige in geheel
het eigenlijke Rusland. Kronstadt--het is waar--bezit een droog dok:
maar Kronstadt is minder een russische, dan wel een duitsche haven, met
een duitschen naam. Het eenige werk van dien aard op echt-russischen
grond is--karakteristiek genoeg--eene schepping van monniken.
Niet enkel gewone kloosterlingen, ook priesters nemen aan al dezen
arbeid deel. Wanneer een monnik de wijding ontvangen heeft, staat het
hem volkomen vrij, zich uitsluitend tot de dienst der kerk te bepalen:
maar in het klooster van Solowetsk is het eene zeldzaamheid, dat
een pope alleen de plichten van zijn ambt waarneemt. Arbeidzaamheid
is hier het merk van een waarlijk godsdienstig leven. Toont een der
broederen bijzonderen aanleg voor een of ander bedrijf of kunst te
bezitten, dan vindt hij zoowel bij zijne geestelijke overheid als bij
zijne medebroeders alle aanmoediging om zijne roeping te volgen, en de
vruchten van zijn arbeid Gode te wijden. De eene pope is landbouwer;
een ander schilder; een derde visscher; deze zoekt geneeskundige
kruiden; die kopiëert oude handschriften een derde bindt boeken
in, enz.
Van al deze beroepen is dat van onderwijzer niet het minst
begeerlijke. De kinderen, die te Solowetsk ter school worden gezonden,
blijven er minstens een jaar, en somwijlen langer. De inrichting der
school is hoogst eenvoudig, en het onderwijs bepaalt zich tot het
volstrekt noodige: trouwens de school is ook hier een getrouw beeld
van den toestand des lands; voedsel en ligging verschillen niet veel
van hetgeen ge in iedere isba (boerenwoning) vinden kunt. Wanneer
een knaap, na verloop van zijn leertijd, in het klooster wenscht te
blijven, kan hij zich als werkman verhuren, hetzij op de landhoeven
of bij de visscherij. In den zomer ontvangt hij het voedsel der
monniken: brood, visch en kaas; des winters krijgt hij gerookt
schapenvleesch--eene lekkernij, waarvan zijne meesters niet proeven
mogen. Velen van deze knapen blijven hun leven lang op het eiland; zij
mogen niet huwen, maar zijn daarentegen van kost en inwoning verzekerd,
vrij van de militaire dienst en van alle huiselijke zorgen. Enkelen
treden in den geestelijken stand. Keeren zij later in de wereld terug,
dan strekt hun verleden hun tot aanbeveling voor het verkrijgen van
eene of andere betrekking; in ieder geval weten zij hun eigen weg
te vinden, want een jonkman, die eenige jaren te Solowetsk heeft
doorgebracht, heeft niet alleen geleerd zich zelven te helpen, zijn
eigen eten te bereiden en zijne kleederen te maken, maar verstaat
ook altijd een of meer ambachten, waarmede hij den kost verdienen kan.