Vis. Fraus.
E questo prospetto è illustrato a p. 426 e seg. con parole derivate
imperfettamente dal _De Officiis_ (1, 7, 23):
Duobus praefatis iustitiae generibus totidem sunt opposita iniustitiae
genera, quae summopere cavere oportet, scilicet truculentia et
negligentia. Est truculentia iniustitia iniustam inferens iniuriam.
Negligentia vero est non propulsare iniuriam quum possis et debeas. Est
autem negligentia severitati contraria, contra ponuntur enim defendere
et defensionem contemnere. Similiter truculentia liberalitati repugnat:
repugnant enim beneficium dare et iniuriam irrogare... Dividitur autem
truculentia in vim et fraudem: fraus quasi vulpeculae, vis quasi leonis
videtur: utrumque ab homine alienissimum, sed fraus odio digna maiore...
È chiaro perchè nella palude pingue Dante abbia destinati _gran regi_.
Erano rei di _negligentia_. E chiaro anche è perchè i giusti re
dell’Aquila in Giove rimbrottino i re per i loro _dispregi_, per il
_viver molle_, per il manco di _valore_, per la _viltate_.
Leggiamo nel libretto queste parole, pur prese da Cicerone:
p. 411. Dividitur autem iustitia in severitatem et liberalitatem.
Severitas est virtus debito supplicio cohibens iniuriam....
Cavenda tamen est maxime ira in puniendo, cum qua nemo tenebit
mediocritatem quae est inter nimium et parum.
Nella riviera del sangue sono tali re che non si guardarono dall’_ira in
puniendo_.
Giova ancora meditare quest’altro passo, che illustra luoghi sì della
Comedia e sì del Convivio e sì di Epistole: Huius (magnanimitatis)
officium sic monstrat Philosophus (Cic. 1, 19, 65): Magnanimi sunt
habendi, non qui faciunt, sed qui propulsant iniuriam. Idcirco (1, 20,
68) ista fit in hac virtute cautela avaritiae. Non enim est
consentaneum, qui metu non potest frangi, eum frangi cupiditate, nec qui
invictum se a labore praestiterit, eum vinci a voluptate...
E per illustrare la frase capitale _cui vinse l’ira_, ricordiamo che
sono riportati nel libretto questi versi di Orazio _Satiro_, a proposito
della temperanza (p. 441):
Qui non moderabitur _irae_
Infectum volet esse, dolor quod suaserit et mens.
_Ira furor brevis_ est: _animum_ rege, qui nisi paret,
Imperat: hunc frenis, hunc tu compesce catenis.
L’_animus_ è pur quello che Dante chiama _appetito_ nel Convivio e nella
Comedia: quello che l’uomo ben temperato deve francamente cavalcare
usando freno e sprone.
E in questo libretto trovò Dante un verso e mezzo di Giovenale, che gli
diedero, forse o senza forse, qualche tratto della sua figurazione di
Gerione, simbolo dell’Invidia. Riporto anche qualche passo più su di
questo verso, perchè importante al pari:
Totius enim iniustitiae nulla pestis capitalior quam eorum qui tunc,
maxime quum fallunt, id agunt, ut viri boni videantur (gli ipocriti
tristi).
Horatius idcirco dicit:
Numquam te fallant animi sub vulpe latentes.
Iuvenalis:
_Hispida_ membra quidem et _durae per brachia setae_
Promittunt atrocem animum.
id. _Fronti nulla fides_.
Superfluo ricordare le branche pilose e la faccia d’uom giusto, di
Gerione.