Dahil sa mg̃a pangyayaring isinaysáy, maraming iná ang tumawag sa
kaniláng mg̃a anák na lalaki upang iwan kaagád agád ang pag-aaral
at atupagin na lamang ang pagbubulagbul ó ang pagtataním.
Nang dumatíng ang mg̃a paglilitis, ay marami ang mg̃a hindî nakaraan
at bihirà ang nang̃akalampás sa taón ng̃ kaniláng pag-aaral sa
mg̃a nagíng kasapì sa nabantóg na kapisanan na hindî na mulì pang
nabangít ng̃ kahì’t sino. Si Pecson, si Tadeo at si Juanito Pelaez
ay pawà ring nang̃apigil; tinanggáp ng̃ una ang mg̃a kalabasa
na tagláy ang kaniyáng tawang hang̃al at nang̃akòng papasok na
opisial sa alin mang hukuman; si Tadeo, na natagpûán din ang
walâng katapusáng _cuacha_, ay nagdaos ng̃ isáng pag-iilaw na ang
ginagawâ’y sinigán ang kaniyáng mg̃a aklát; ang ibá’y hindî rin
nang̃akaligtás na mabuti, kayâ’t nang̃apilitang iwan ang kaniláng
mg̃a pag-aaral, sa gitnâ ng̃ kasiyahang loób ng̃ mg̃a iná, na kailan
pa ma’y nang̃akakiníkinitáng ang kaniláng mg̃a anák ay bitáy pag
nang̃akaalam ng̃ sinasabi ng̃ mg̃a aklát. Si Juanito Pelaez lamang
ang tang̃ìng hindî nasiyahang loób sa bayóng iyon ng̃ kapalaran, na
iniwan na ang paaralan dahil sa tindahan ng̃ kaniyáng amá, na mulâ
noo’y isinamá na siya sa kalakal: ang tindahan ay hindî nagiliwan
ng̃ alisagâ, ng̃unì’t nang makaraan ang kauntîng panahón ay nákita
siyáng mulî ng̃ kaniyáng mg̃a kaibigan na bilóg ang kakubàan, bagay na
nagpapakilalang bumábalík ang kaniyáng masayáng ugalì. Sa haráp ng̃
gayóng pagkadiwarà, ang mayamang si Makaraig ay naging̃at na mabuti
upang huwag siyáng mapang̃anib at nang makakuha ng̃ _pasaporte_ sa
tulong ng̃ lakás ng̃ salapî ay matuling sumakáy na tung̃o sa Europa:
nábalitàng ang marilág na Capitán General, sa kaniyáng hang̃ád na
gumawâ ng̃ kabutihan nang alang-alang sa kabutihan at sa pagiing̃at
sa ikaluluwag ng̃ mg̃a pilipino, ay binigyáng salabíd ang pag-alís
ng̃ sinománg hindî makapagpakilalang tunay na tunay na mangyayaring
makapaggugol at makapamumuhay ng̃ maluwag sa mg̃a siyudad sa Europa.
Sa ating mg̃a kilala, ang mg̃a nakalusót na mabutibutí ng̃ kauntî
ay si Isagani at si Sandoval: ang una ay nakalampás sa _asignatura_
na pinag-aaralan sa ilalim ng̃ pagtuturò ni P. Fernández at napigil
sa ibá, at ang pang̃alawá’y nagawâng mahilo ang mg̃a lumilitis sa
tulong ng̃ mg̃a talumpatì. Si Basilio ang tang̃ìng hindî nakalampás
sa mg̃a asignatura, ni hindî napigil, ni hindî nakapatung̃o sa
Europa: nagpatuloy siyá sa pagkakakulóng sa Bilibid, na sa bawà’t
ikatlóng araw ay isinásailalim siya ng̃ isáng pagtatanóng, yaón ding
kagaya nang sa simulâ’t simulâ pa, na walâng ibáng kabaguhan kungdî
ang pagpapalít ng̃ mg̃a “instructor”, sapagkâ’t warìng sa haráp ng̃
gayóng kalakíng pagkakasala ay napipipilang lahát ó nang̃agsísitakas
na nang̃ing̃ilabot.
At samantalang nang̃akákatulóg at náuusad ang mg̃a kasulatan,
samantalang ang mg̃a papel sellado ay dumádami na warì mg̃a tapal
ng̃ mg̃a mangmáng na manggagamot sa katawán ng̃ isáng may sakít
na pagkalungkót, si Basilio ay tumatanggáp namán ng̃ balità ng̃
boong nangyari sa Tianì, ang pagkamatay ni Hulî at pagkawalâ ni
tandâng Selo. Si Sinong, ang kotserong nábugbóg na naghatíd sa
kaniya sa S. Diego, ay nasa sa Maynilà noon, dumádalaw sa kaniya at
sinasabi sa kaniya ang lahát ng̃ pangyayari.
Samantala namá’y gumalíng na si Simoun, gayón ang sabi ng̃ mg̃a
pahayagan, si Ben-Zayb ay nagpasalamat sa “Nakapangyayari sa lahát
na nag-ing̃at sa gayóng mahalagáng buhay” at ipinahayag ang pag-asa
na gagawín ng̃ Lumikhâ na mákilala sa balang araw ang nagkasalang
ang kagagawán ay hindî pa napaparusahan dahil sa kaawàan ng̃
nilapastang̃an, na lubós na nagpapalakad noong mg̃a wikà ng̃ Dakilàng
Pinagpalà na: _Amá, patawarin mo silá, at hindi nalalaman ang
ginágawa!_ Itó at ibá pang bagay ang sinasabi sa limbág ni Ben-Zayb,
samantalang sa salitâ’y inuusisà kung tunay ang aling̃áwng̃áw na ang
mayamang mag-aalahás ay magdaraos ng̃ isáng malakíng pistá, isáng
pigíng na hindî pa nákikita magpakailan man, sa isáng dako’y bilang
pasasalamat sa kaniyáng paggalíng at sa isá’y bilang pagpapaalam
sa bayang nagdagdág sa kaniyáng kayamanan. Nababalità, at siyáng
totoo, na si Simoun ay nagsusumakit, dahil sa ang Capitang General ay
dapat nang umalís sapagkâ’t matatapos sa buwan ng̃ Mayo ang pagganáp
sa katungkulan, upang málakad sa Madrid ang isáng palugit pa at
inuudyukán ang General na gumawâ ng̃ isáng pagsalakay upang magkaroón
ng̃ kadahilanan ang dî pag-alís, ng̃unì’t nábabalità rin namán na noón
lamang hindî dining̃íg ng̃ General ang payo ng̃ kaniyáng itinatang̃ì,
at inaarìng bagay na kapit sa karang̃alan niyá ang huwág binbinín
ng̃ isáng araw man lamang sa kaniyáng kamáy ang kapangyarihang
ipinagkaloób sa kaniyá, aling̃awng̃áw itóng nakapagpapaniwalà na ang
nábabalitàng pistá ay gágawín sa loób ng̃ madalíng panahón. Sa isáng
dako naman, si Simoun, ay hindî mapakimatyagán; lalò pang nagíng
matahimik, bibihiràng pakita, at bumibigkás ng̃ ng̃itîng mahiwagà
kapag kinákausap siyá ng̃ ukol sa sinasabing pistá.
--Anó, ginoóng Simbad--ang sabi sa kaniyáng minsan ni Ben-Zayb;--silawin
ninyó kamíng minsan sa isáng bagay na ayos yankee! Isáng pinakagantí
sa bayang itó.
--Mangyari ng̃â ba!--ang sagót sa pamagitan ng̃ kaniyáng ng̃itîng
matigás.
--Ihahagis ninyó marahil ang bahay sa bintanà, anó?
--Marahil, ng̃unì’t sa dahiláng walâ akóng bahay....
--Binilí sana ninyó ang kay kapitang Tiago, na murang murang nakuha
ni ginoóng Pelaez!
Si Simoun ay hindî umimík at mulâ na noón ay bihirà na siyáng nákita
sa tindahan ni D. Timoteo Pelaez, na nábalitàng nakipagkasamá sa
kaniyá. Makaraán ang iláng linggó, ng̃ buwán ng̃ Abril, ay kumalat
ang sabisabihan na si Juanito Pelaez, ang anák ni D. Timoteo, ay
mag-aasawa kay Paulita Gomez, ang dalagang ninanasà ng̃ mg̃a taga
rito’t ng̃ mg̃a dayuhan.
--May mg̃a taong mapapalad!--anáng mg̃a naiinggít na máng̃ang̃alakal;--
makabilí ng̃ bahay na murang-mura, magbilí ng̃ kaniyáng tindáng _zinc_,
makisamá kay Simoun at maipakasal ang kaniyáng anák sa isáng mayamang
binibini, ang wikàin ninyó’y mg̃a kakanín iyáng hindî natitikmán ng̃
lahát ng̃ mg̃a taong may puri.
--Kung nalalaman lamang ninyó kung sa anóng paraán natamó ni G. Pelaez
ang kakaníng iyan!
At sa tunóg ng̃ ting̃íg ay ipinahihiwatig ang sarili niya.
--At mapatitibayan ko rin sa inyó na magkakaroon ng̃ pistá at
malakí,--ang dugtóng na may hiwagà.
Tunay ng̃â na si Paulita ay mag-aasawa kay Juanito Pelaez. Ang
kaniyáng pag-ibig kay Isagani ay napawì na gaya ng̃ alin mang mg̃a
unang pag-ibig, na nanánang̃an sa magagandáng pang̃arap, sa damdamin.
Ang mg̃a pangyayaring dahil sa mg̃a paskín at ang pagkakabilanggô
ay nag-alís sa binatà ng̃ lahàt ng̃ tagláy na pang-akit. ¿Kang̃ino
bagá mangyayari ang hanapin ang kasawîán, nasàin ang makíisá sa
kapalaran ng̃ kaniyáng mg̃a kasama, humaráp na kusà, gayóng ang lahát
ay nagtatagò at umiiwas sa lahát ng̃ kapanagutan? Iyón ay isáng
kabang̃awán, isáng kaululán, na hindî maipatatawad sa kaniya ng̃ sino
mang taong matinô sa Maynilà at may lubós ng̃âng katwiran si Juanito
Pelaez sa pagkutyâ sa kaniyá, na ginagayahan ang sandalîng pagtung̃o
niya sa Gobierno Civil. Gaya ng̃ maáantáy, ang maníngníng na si
Paulita ay hindî na mangyayaring umibig sa isáng binatàng lubhâng
malîng malî sa pagkaunawà sa kalipunan at sinísisi ng̃ lahát. Si
Paulita ay nagsimulâ na ng̃ pagkukurò kurò. Si Juanito ay matalas,
maliksí, masayá, malikót, anák ng̃ isáng mayamang máng̃ang̃alakal
sa Maynilà, at may dugông kastilà pa, at kung paniniwalàan si
D. Timoteo, ay tunay na tunay na dugông kastilà; samantalang si
Isagani ay indiong taga lalawigan na nang̃ang̃arap sa kaniyáng mg̃a
kagubatan na punô ng̃ lintâ, ang kaanak ay malabò, may isáng amaíng
klérigo na marahil ay kalaban ng̃ pagmamagarâ at ng̃ mg̃a sayawan, na
kaniyáng kinalulugdán. Isáng magandá ng̃âng umaga ay napaghulòhulò
niya na malakíng kahang̃alán ang nágawâ niyáng nápilì pa si Isagani
kay sa kaniyáng kaagáw at mulâ na noon ay nápuná ang pagdaragdág ng̃
kakubàan ni Pelaez. Ang batás na natuklás ni Darwin ay gináganáp
ni Paulita ng̃ walâng kamalaymalay, ng̃unì’t buôngbuô; ang babai’y
napaaarì sa lalaking lalòng may kasanayán, sa marunong makibagay
sa kalagayang kinabubuhayan, at upang mamuhay sa Maynilà ay walâng
makapapantáy kay Pelaez, na sapól pagkabatà ay nakatátalós na ng̃
gawâng palikawlikaw.
Ang kurismá ay nakaraang kasama ang kaniyáng mahál na araw, kasama
ang kaakbáy niyang mg̃a prusisyon at mg̃a _ceremonias_, na walâng
ibáng kabaguhang nangyari kundî isáng mahiwagàng pagkakaguló ng̃ mg̃a
artillero, na ang sanhî ay hindî sumapit na mákalát. Iginibâ na ang
mg̃a bahay na pawid, sa tulong ng̃ isáng pulutóng na “caballería”
upáng dumumog sa mg̃a may arì, sakalìng mang̃agsilaban: nagkaroon
ng̃ maraming iyakan at maraming paghihinagpís, ng̃unì’t hindî na
namán lumalò pa roon. Ang mg̃a mapag-usisà, na isá na sa kanilá’y
si Simoun, ay nang̃agsiparoong lálakadlakad na dî pinahahalagahán
ang nangyayari, na pinanonood ang mg̃a nawalán ng̃ tahanan at anilá
sa sarili’y makatutulog na nang payapà.
Nang magtatapós ang Abril, nang nalimot na ang lahát ng̃ pang̃ambá,
ay walâng pinaghuhunhunan sa Maynilà kundî íisang bagay. Ang pistáng
gágawín ni D. Timoteo Pelaez, dahil sa pag-aasawa ng̃ kaniyáng anák na
ang humandóg na mag-aanák, malugód at mapagbigáy loob, ay ang General.
Sinasabing si Simoun ang may kagágawán noon. Ang kasál ay idadaos
nang dalawáng araw muna bago umalís ang General; papupurihan nitóng
dumaló sa bahay at maghahandóg sa _novio_. Kumakalat ang aling̃awng̃áw
na ang mag-aalahás ay magpapabahâ ng̃ brillante, magtatapon ng̃
dakótdakót na perlas, alang-alang sa anák ng̃ kaniyáng kasamá, at
sa dahiláng hindî siyá makapagpistá dahil sa walâ siyáng bahay na
sarili at dahil sa siyá’y matandâng bagong-tao, ay sasamantalahín ang
pagkakátaón upang biglâín ang bayang pilipino ng̃ isáng dáramdamíng
pagpapaalam. Ang boông Maynilà ay humáhandâ nang mapapaanyayahan:
Kailán ma’y hindî pumasok ang pagkagulumihanan sa mg̃a budhî ng̃ gayón
kabagsík na gaya ng̃ hinalàng bakâ dî máanyayahan. Nang̃ag-úunahán
sa pakikipag-ibigang mabuti kay Simoun, at maraming lalaki, ang sa
pilit ng̃ kaniláng mg̃a asawa, ang bumilí ng̃ mg̃a tanák at mg̃a
_zinc_ upang magíng kaibigan ni D. Timoteo Pelaez.