ANG PALABÁS

Ang anyô ng̃ dulàan ay masimbuyó; punôngpunô, at sa _entrada general_,

sa mg̃a daanan ay maraming tao ang nákikitang nakatayô, nagkakahirap

sa pagtataás ng̃ ulo ó makasílip man lamang sa pagitan ng̃ isáng liíg

at isáng taing̃a. Ang mg̃a palkong walâng takíp, na ang karamihan

ay punô ng̃ mg̃a babai, ay nag-áanyông pangnán ng̃ bulaklák, na

ang mg̃a talulot ay pinagágaláw ng̃ mahinàng simuy (ang tinutukoy

namin ay ang mg̃a pamaypáy) at doo’y naghuhumbahan ang libo-libong

hayophayupan. Sa dahiláng may mg̃a bulaklák na masasaráp ó matitindí

ang amóy, mg̃a buláklák na pumápatáy at mg̃a bulaklák na nakaáalíw, sa

mg̃a pangnán ng̃ ating dulàan ay nasasamyô rin ang mg̃a gayóng amóy,

nakadiding̃ig ng̃ mg̃a salitàan, usapan, mg̃a salitâng sumísigíd at

ng̃umang̃atng̃át. May tatló ó apat na palko lamang ang walâng lamán

kahì’t nápakagabí na; ikawaló’t kalahatì ang takdâng pagsisimulâ

ng̃ palabás, ng̃unì’t kulang na lamang ng̃ labínglimáng minuto sa

ika siyám ay hindî pa itinátaás ang tabing sapagkâ’t ang Capitan

General ay hindî pa dumáratíng. Ang mg̃a nasa entrada general, iníp

na’t sikî sa kaniláng mg̃a uupán, ay nanggúguló na’t nag-íing̃áy sa

kápapadyák at kápapalò ng̃ mg̃a tungkód sa tuntung̃an.

--¡Bum, bum, bum! ¡buksán na ang tabing! ¡bum, bum, bum!

Ang mg̃a artillero ay siyáng lalòng maiing̃ay. Ang mg̃a kaagáw ni

Marte, gaya ng̃ tawag sa kanilá ni Ben-Zayb, ay hindî nasisiyahan

sa tugtuging itó; sapagkâ’t inaakalà marahil na silá’y nasa sa

isáng “_plaza de toros_” ay binabatì ang mg̃a babaing magdaan sa

kaniláng harap ng̃ mg̃a salitâng dahil sa pabaligtád na banggít ay

tinatawag na bulaklák, sa Madríd, gayóng kung minsan ay nang̃ahahawig

sa umaaling̃asaw na yamutmót. Hindî pinápansín ang mg̃a pagalít na

ting̃ín ng̃ mg̃a asawa at ipinahahayag nang malakás ang mg̃a damdamin

at mg̃a pagnanasàng pinabubukál sa kaniláng kalooban ng̃ gayóng

karaming kagandahan....

Sa mg̃a butaka, na warìng kinatatakutang babâán ng̃ mg̃a babai,

sapagkâ’t walâ roón ni isá man sa kanilá, ay isáng aling̃áwng̃áw

nang bulongbulung̃an ang naghaharì, tawanang pinipigil, sa gitnâ

nang ulap na asó.... Pinagtátalunan ang kabutihan ng̃ mg̃a artista,

pinag-uusapan ang mg̃a kaguluhan, na ang General ay nakipagkagalít

sa mg̃a prayle, na kung ang pagparoon ng̃ General sa palabás na iyon

ay isáng paghamon ó isáng pagnanasà lamang na makákita; hindî ang

mg̃a bagay na itó ang iniisip ng̃ ibá kungdî ang akitin ang paning̃in

ng̃ mg̃a babai sa tulong ng̃ pag-upông mabikas, na warì’y mg̃a

estatua, at pinagágaláw ang mg̃a suót na singsíng, lalònglalò na kung

inaakalàng silá’y tinutudlâan ng̃ walâng humpáy na kátiting̃ín ng̃

isáng _largabista_; ang ibá’y bumabatì sa gayóng babai ó binibini na

iniyuyukô ng̃ kauntî ang ulo, samantalang ibinúbulóng sa kalapít na:

--¡Kakutyâkutyâ! ¡nakaiinís!

Ang babai’y sásagot sa pamagitan ng̃ lalòng masaráp niyáng ng̃itî

at isáng kalugódlugód na galaw ng̃ ulo, at bumubulóng sa kaibigang

nakikisang-ayon, sa pagitan ng̃ dalawáng galáw na banayad ng̃

pamaypáy, na:

--¡Napakamahang̃in! Ulól na sa pag-ibig.

Samantala namá’y dumádalas ang kápapalò: ¡bum, bum, bum! ¡tok-tok-tok!

walâ nang nátitiráng walâng lamán kungdî dádalawáng palko at ang sa

General na natatang̃ì dahil sa mg̃a tabing na tersiopelong pulá.

Ang orkesta ay tumugtóg ng̃ isá pang balse, ang taong naroroón ay

tumututol; mabuti na lamang at dumatíng ang isáng maawâíng magitíng

na nakalibáng sa madlâ’t nakapagligtás sa may arì ng̃ palabás;

isáng ginoong umupô sa isáng butaka at ayaw tumindíg ng̃ dumatíng

ang may-arì ng̃ luklukan, na dilì ibá’t ang mapagbulaybulay na si

D. Primitivo. Nang makita ni D. Primitivo na hindî makahinuhod

sa taong iyón ang kaniyáng pang̃ang̃atwiran ay tinawag ang

tagá-ayos.--¡Ayokong tumindíg! ang tugón ng̃ magitíng na lalaki na

hiníhitít na payapàng payapà ang kaniyáng sigarilyo. Ang tagá-ayos ay

lumapit sa namamahalà.--¡Ayokong tumindig! ang ulit at nagpakabuti

sa pag-upô. Ang namamahalà’y umalís samantalang ang mg̃a artillero

sa entrada ay sabáysabáy na umaawit ng̃:

--¡Sa hindî! ¡Sa oo! ¡Sa hindî! ¡Sa oo!

Ang taong iyon, na nápuná nang lahát, ay nag-akalàng ang pag-urong

ay ikabababâ niya, kayâ’t nang̃unyapít sa butaka samantalang inuúlit

ang kasagutan sa dalawáng _veterana_ na tinawag ng̃ namamahalà.

Alang-alang sa tinatagláy na katungkulan ng̃ naglalabán ay tinawag

ng̃ mg̃a bantáy ang kabo, samantalang ang lahát ng̃ taong nároroon

ay bumigáy ng̃ matindíng pagakpakan at pinupuri ang katigasan ng̃

ginoong iyon na patuloy rin sa pagkakaupô na warì’y isáng senador

romano.

Náding̃íg ang pasuwítan at galít na luming̃ón ang ginoong may matigás

na kalooban sapagkâ’t inakalàng siya ang sinusutsután: náding̃íg

ang takbuhan ng̃ mg̃a kabayo, náramdamán ang kilusán; ang sino man

ay mag-aakalàng sumabog ang isáng himagsikan ó kun dî man ay isáng

pagkakaguló; hindî, iníhintô ng̃ orkesta ang balse at tinugtóg ang

_marcha real_; ang marang̃al na Capitán General at Gobernador nang

sangkapulùan ang dumáratíng: hinanap siya ng̃ lahát nang matá,

sinundán siya ng̃ ting̃ín, nawalâ at sa kahulíhulihan ay nátanáw

sa kaniyáng palko, at, matapos na makating̃ín sa lahát ng̃ pook at

magawâng mapalad ang ilán sa pamag-itan ng̃ isáng makapangyarihang

batì, ay umupô na warìng isáng tao sa ibabaw ng̃ isáng sillón na

nag-aantáy sa kaniya. Sakâ pa lamang humintô ang mg̃a artillero at

tinugtóg ng̃ orkesta ang pasimulâ.

Ang ating mg̃a nag-aaral ay nasa isáng palkong katapát ng̃

kinalalagyán ng̃ mananayaw na si Pepay. Ang palkong itó’y handóg ni

Makaraig na nakipag-alám na sa babai upang mapalambót si D. Custodio.

Nang hapong iyon ay sumulat si Pepay sa bantóg na mamamalagáy, na

nag-aantáy ng̃ kasagutan at tinipanáng magtagpô silá sa dulàan. Dahil

dito, kahì’t na pinakalabánlabanan ni D. Custodio ang operetang

pransés, ay naparoon din sa dulàan, bagay na nagíng sanhî ng̃ mg̃a

pasaríng na pinatatamà sa kaniya ni D. Manuel, ang kaniyang malaon

nang kalaban sa mg̃a pulong ng̃ Ayuntamiento.

--¡Naparito akó upang hatulan ang opereta!--ang tugón na warì’y

isáng Catón na nasísiyahan sa sarilìng budhî.

Si Makaraig ng̃â ay nakikipaghudyatan sa ting̃ín kay Pepay na ang

ibig sabihin nitó’y mayroong ipababatíd; at sa dahiláng masayá ang

mukhâ ng̃ mánanayaw, ay sinasapantahà na ng̃ lahát na ang tagumpáy

ay napagtibay na. Si Sandoval, na kararatíng pa lamang na galing sa

pagdalaw sa ibáng palko, ay nagpatibay na ang kapasiyahan ay nagíng

sang-ayon, at ng̃ hapon ding yaón sinurì ng̃ kataastaasang lupon

at sinang-ayunan. Pawà ng̃âng kagalakang lahát; sampû ni Pecson ay

nakalimot sa kaniyang pagka dî mapaniwalàín sa mabubuting balità

dahil sa námamalas na si Pepay ay nakang̃itîng ipinakikita ang

isáng sulat; si Sandoval at si Makaraig ay kapuwâ nagdudulután ng̃

maligayang batì, si Isagani lamang ang nátitiráng malamíg at bahagyâ

nang máng̃itî.

¿Anó ang nangyari sa binatà?

Nang pumasok si Isagani sa dulàan ay nakita si Paulita sa isáng palko

at kinákausap ni Juanito Pelaez. Siya’y namutlâ’t sinapantahàng

siya’y nagkamalî. Ng̃unì’t hindî, sadyâng ang binibini ang nároroon

na bumabatì sa kaniya ng̃ isáng masaráp na ng̃itî samantalang ang

magagandáng matá’y warìng humihing̃îng tawad at nang̃ang̃akòng

isásaysáy ang sanhî noon. Sadyâ ng̃âng siláng dalawá’y nagkásundô

na si Isagani muna ang papasok upang tingnán kung sa palabás ay

walâng anománg hindî nárarapat mápanood ng̃ isáng binibini, at sakâ

ng̃ayón ay nátagpûán doon na kasama pa namán ng̃ kaniyang kaagáw. Ang

dumanas sa káluluwa ni Isagani’y hindî maisasaysáy: galit, panibughô,

pagkaduhagi, pagdaramdám, ang bumayó sa kalooban ng̃ binatà: may

sandalíng ninasà na ang dulàan ay gumuhô; tinangkâng humalakhák

ng̃ malakás, alimurahin ang kaniyáng iniíbig, hamunin ang kaniyáng

kaagáw, gumawâ ng̃ guló, ng̃unì’t ang nayarì sa kaniyáng loob ay

ang umupông dahandahan na lamang at huwag tingnán ni minsan ang

binibini. Nádiding̃íg ang mg̃a munakalà nina Makaraig at Sandoval,

ng̃unì’t warìng sa kaniya’y malalayòng aling̃áwng̃áw ang gayón: ang

mg̃a himig ng̃ balse ay warìng malulungkót at nakahahambal sa ganáng

kaniya; ang mg̃a nároroon ay pawàng hungháng at balíw, at makáilang

kinaílang̃an niya ang magpígil upang maimpít ang pagluhà. Bahagyâ na

niyáng nápuná ang nangyari sa ginoong ayaw tumindíg sa butaka at ang

pagdatíng ng̃ Capitan General; ang tinátanáw niya ay ang tabing ng̃

paglálabasán na may pintáng anyông dáanan, sa pag-ítan ng̃ malalakíng

tabing na mapupulá, na tanáw sa isáng hálamanáng sa gítnâ’y may

daluyán ng̃ tubig. ¡Gaano kalungkót, sa warì niya, ang daanang yaon

at gaano kalamlám nang anyô nang tánawin! Libo-libong pagbubulay na

walâng linaw ang sumísipót sa kaniyang alaala, na warì’y malalayòng

ulinigníg ng̃ tugtugang nádiding̃íg sa kinágabihán, warì’y himig ng̃

isáng awit ng̃ panahón ng̃ kabatàan niya, aling̃awng̃áw ng̃ ulilang

kagubatan at mapapangláw na batisan, mg̃a gabíng may buwan sa tabí

ng̃ dagat na nalalatag ng̃ boong kalaparan sa haráp ng̃ kaniyáng

paning̃ín.... At ang umiibig na binatàng nag-aakalang nápakasawîng

palad siyá ay tuming̃áting̃alâ sa bubung̃án upang ang mg̃a paták

ng̃ luhà’y huwag makapulás sa kaniyáng mg̃a matá.

Isáng matindíng pagakpakan ang nakapukaw sa kaniyang pag-íisíp.

Kabubukás pa lamang ng̃ tabing at náharap sa kaniyang mg̃a matá ang

masayáng pulutóng ng̃ mg̃a taong bukid sa Corneville na nang̃akasuot

ng̃ gorrang bulak at mabibigát na bakyâng kahoy ang nasa paá. Ang

mg̃a babai, mg̃a anim ó pitóng dalaga, na may pahid na pulá sa mg̃a

pisng̃i’t labì, may malalaking guhit na itím sa paligid ng̃ matá

upang lalòng pakinang̃ín itó, ay ipinamamalas ang kaniláng mapuputîng

bisig, mg̃a dalirìng punô ng̃ brillante at mg̃a hitàng mabibilog na

warì’y nilalik. At samantalang inaawit ang mg̃a salitâng normando na

_allez, marchez! allez, marchez!_ ay nang̃akang̃itî ng̃ tiyakan sa

mg̃a nasa butakang umiirog sa kanilá, kayâ’t matapos na makating̃ín

si D. Custodio sa palko ni Pepay, na warì’y ibig matunayang hindî

itó gumagawâ ng̃ gayón din sa ibáng nang̃ing̃ibig, ay itinalâ sa

kaniyáng kalupî ang kahalayang iyón, at upang lalò pang matunayan

ay iniyukô pa ng̃ kauntì ang ulo upang mákita kung ang ipinatatanáw

ng̃ mg̃a artistang babai ay umaabot hanggang tuhod.

--¡O, ang mg̃a pransesang itó!--ang kaniyáng bulong, samantalang

ang pag-iisip ay nagbubuko ng̃ mg̃a pagpaparisparis at panukalà sa

isáng dakong mataástaas pa ng̃ kauntì.

_Quoi v’lá tous les cancans d’la s’maine!_.... ang awit ni Gertrude,

isáng magandáng dalaga na sumusulyáp ng̃ makahulugáng sulyáp sa

Capitán General.

--¡Magkákaroón tayo ng̃ _cancan_!--ang bulalás ni Tadeo, ang nakakuha

ng̃ unang gantíng palà sa pransés sa kaniyáng klase, at nakaulinig

ng̃ tinurang salitâ.--Mang̃agsásayáw ng̃ _cancan_, Makaraig.

At masayáng pinagkumos ang kaniyáng mg̃a kamáy.

Sapól ng̃ buksán ang tabing ay hindî inaalumana ni Tadeo ang tugtugin;

walâ siyáng hinahanap kundî ang kahalayan, ang bagay na malaswâ,

ang salaulàng anyô at kagayakan, at sa tulong ng̃ kauntîng pransés

na kaniyáng nalalaman ay tinatalasan ang pangding̃íg upang huwág

mápalampás ang mg̃a salitâng malalansá na ipinamalità ng̃ mg̃a

mahihigpít na tagá ayos ng̃ bayan.

Si Sandoval, na nagsasabing mabuti siyá sa pransés, ay nagíng warì

tagasalin ng̃ kaniyáng mg̃a kaibigan. Gaya rin ng̃ nalalaman ni

Tadeo ang kaniyáng abót, ng̃unì’t malakí ang naitutulong sa kaniyá

ng̃ mg̃a salaysáy ng̃ katuturán na inilathalà ng̃ mg̃a pahayagan,

at ang ibá pa’y natatakpán na ng̃ sarili niyáng bulaybulay.

--Oo--aniyá--mang̃agsásayáw ng̃ kankán at ang babai ang siyáng

mamámahalà.

Si Makaraig at si Pecson ay humandâ na sa pakikimatyág at

nang̃akang̃itî na hindî pa man. Si Isagani’y sa ibáng poók tuming̃ín,

nakukutyâng si Paulita ay nakádaló sa gayóng pagtatanghál, at iniisip

na dapat hamunin ng̃ patayan sa kinabukasan si Juanito Pelaez.

Ng̃unì’t walâng napalâ ang káaantáy ng̃ ating mg̃a binatà. Dumatíng

si Serpolette, isáng kaigaigayang dalaga, na tagláy rin ang gorrang

bulak, na nangháhamón at matapang;

Hein! qui parle de Serpolette?

ang tanóng sa mg̃a dalahirà, at ang kamáy ay nasa baywáng at ang

astâ’y matapang. Isáng ginoo ang pumagakpák at pagkatapos ay sumunód

ang lahát nang nasa butaka. Si Serpolette, kahì’t hindî iniiwan

ang anyô niyáng makisig na babai, ay tuming̃ín sa unang pumagakpák

at ginantí itó ng̃ isáng ng̃itî, na nagpakita ng̃ maliliít niyáng

ng̃ipin na warì’y isáng _collar_ na perlas na nakasilíd sa isáng

lalagyáng tersiopelong pulá. Sinundán ni Tadeo ang ting̃ín at nakita

ang isáng ginoo, na may balátkayông miyas at may isáng nápakahabàng

ilóng.

--_¡Voto al chápiro!_--aniya--¡si Irenillo!

--Oo--ang sagót ni Sandoval--nakita ko sa loob, na kausap ng̃ mg̃a

artistang babai.

Siya ng̃â, si P. Irene, na isáng mawilihíng lubhâ sa músika at

nakatatahô nang pransés, ay pinaparoon ni P. Salvi sa dulàan na

warì’y isáng polisíya sekreta; gayón ang kaniyáng sabi sa mg̃a

taong sa kaniya’y makákilala. At gaya ng̃ mabubuting mánunurì na

hindî nasísiyahang tingnán mulâ sa malayò ang mg̃a bagaybagay, ay

tinangkâ niyáng siyasatin sa malapit ang mg̃a artista; nakihalò sa

pulutóng ng̃ mg̃a mangliligaw at makikisig, pumasok sa bihisán na

pinagdadausan ng̃ mg̃a satsatan at ang wikàng pransés na ginagamit

ay papilipít, wikàng tindáng pransés, salitâng malinaw na malinaw sa

babaing nagtítindá kailan ma’t ang mamímilí ay laan sa pagbabayad

ng̃ mabuti.

Si Serpolette ay nalilibid ng̃ dalawáng makiyas na opisial, ng̃

isáng mangdaragát at ng̃ isáng abogado, nang mákitang súsubóksubók

at pumapasok sa lahát ng̃ pook at mg̃a puwang ang isáng mahabàng

ilóng na warìng sa tulong noón ay sinisiyasat ang mg̃a kababalaghán

ng̃ palabasan.

Pinigil ni Serpolette ang pagsasalitâ, ikinunót ang kílay, itinaas,

binuksán ang bibig, at dalá ang kaliksihán nang isáng parisien ay

iníwan ang mg̃a humahang̃à sa kaniya at tinakbóng warì’y isáng

torpedo ang ating mánunurì.

--Tíens, tíens, Toutau! mon lapín!--ang bulalás na hinawakan sa bisig

si P. Irene at masayáng inalóg-alóg itó samantalang ipinaíilanláng

sa hang̃in ang kaniyáng matagintíng na tíng̃ig.

--Chut, chut!--ang sabi ni P. Irene na nagpupumilit makapagkanlóng.

--Mais, comment! toi ici, grosse bête! Et moi qui t’croyais....

--’Fais pas d’tapage, Lily! ¡il faut m’respecter! ’suis ici l’Pape!

Lubhâng naghirap muna si P. Irene bago napahinuhod ang babai. Ang

masayáng si Lily ay lubhâng _enchantée_ sa pagkakatagpô sa Maynilà sa

isáng dating kaibigan na nagpapaalaala sa kaniya ng̃ mg̃a _coulisses_

ng̃ dulàan ng̃ Grande Opera. At yaón ng̃â ang dahil kung kayâ’t si

P. Irene, sa pagtupád sa kaniyang katungkulang pagiging kaibigan at

pagkámanunurì, ay nagsimulâ ng̃ isáng pagakpakan upang mapalakás

ang loob ng̃ babai: karapatdapat namán si Serpolette sa gayón.

Samantala’y ináantáy ng̃ ating mg̃a binatà ang kankan; si Pecson ay

nagkakandidilat, mayroon ng̃ lahát ng̃ bagay, ang kankán lamang ang

walâ. Nagkaroon ng̃ isáng sandalî na kung hindî dumatíng ang isáng

taong may katungkulan ay magpapanuntukan na sana ang mg̃a babai,

mang̃agsasábunutan, dahil sa udyók ng̃ mg̃a taong nag-aantáy, gaya

ng̃ ating mg̃a nag-aaral, na makakita ng̃ higít pa kay sa isáng

kankán.

Scit, scit, scit, scit, scit, scit,

Disputez-vous, battez-vous,

Scit, scit, scit, scit, scit, scit,

Nous allons compter les coups.

Ang tugtugin ay humintô, nang̃agsialís ang mg̃a lalaki, untîuntîng

bumalík ang mg̃a babai at nagsimulâ silá sa isáng pag-uusap na

walâng nalinawang anomán ang ating mg̃a kaibigan. Ang pinag-uusapan

ay pagsírà sa isáng hindî kaharáp.

--¡Animo’y mg̃a makáw sa magpapansít!--ang sabing marahan ni Pecson.

--¿At ang kankan?--ang tanóng ni Makaraig.

--¡Pinagtatalunan ang pook na lalòng bagay na pagsayawán!--ang tugóng

walâng katawatawa ni Sandoval.

--¡Animo’y mg̃a makáw sa magpapansít!--ang ulít ni Pecson na masamâ

ang loob.

Isang babaing kasama ang asawa ay pumasok ng̃ mg̃a sandalîng iyon

at lumuklók sa isá ng̃ dalawâng palkong walâng lamán.

Ang galáw ay warì’y reina at tinítingnán nang pawalâng bahalà ang

boong salas na warìng ang ibig sabihin ay: “Náhulí pa akó kay sa inyó,

talaksán ng̃ mg̃a tiwalî at malalayò sa tunóg ng̃ kampanà, dumatíng

akóng hulí pa kay sa inyó”. Tunay ng̃â, may mg̃a taong pumaparoon

sa mg̃a dulàan na kagaya ng̃ mg̃a burro sa takbuhan: nananalo ang

hulíng dumatíng. Nakakikilala kamí ng̃ mg̃a taong lubhâng matitinô na

aakyát na muna sa isáng bibitayán kay sa pumasok sa loob ng̃ dulàan

bago simulán ang unang bahagi. Ng̃unì’t ang katuwàan ng̃ babai’y

hindî nagluwát; nakita ang isáng palko na walâ pang lamán; ikinunót

ang kilay at kinagalitan ang kaniyáng mahál na kabiyák at nag-ing̃áy

nang dî gayón na lamang kayâ’t ang maraming nároón ay nang̃ayamót.

--¡Sst! ¡sst!

--¡Ang mg̃a hang̃ál! warì’y marurunong ng̃ pransés!--anáng babai na

tuming̃ín ng̃ lubós na paalipustâ sa lahát ng̃ dako at tumitig sa

palko ni Juanito na sa akalà niya’y doon náding̃íg na nagbuhat ang

isáng walâng pitagang sst.

Sadyâ ng̃âng si Juanito ay may kasalanan; sa simulâ pa’y kunwarìng

nauunawà niyáng lahát at umaastâng ng̃uming̃itî, tumatawa at

pumapagakpák ng̃ tamà, na warìng walâng nakakakawalâ sa kaniyá sa

mg̃a sinasabi. Gayóng hindî siyá umaalinsunod sa kilos ng̃ mg̃a

artista sapagkâ’t bahagyâ ng̃ tumanáw sa pinaglalabasán. Sinasadyâ

ng̃ mapagbirô ang pagsasabi kay Paulita, na, dahil sa mayroon

namáng lalò pang magagandá ay ayaw siyáng mapagod sa pagting̃ín

sa malayò.... Si Paulita ay namumulá, tinatakpán ng̃ pamaypáy ang

mukhâ at palihím na tumiting̃ín sa kinalalagyán ni Isagani, na hindî

tumatawa ni pumapagakpák at nanonood na hindî pinúpuná ang palabás.

Si Paulita ay nagdamdám ng̃ samâ ng̃ loob at panibughô; ¿naiibigan

kayâ ni Isagani ang mg̃a mapanuksóng mg̃a artistang iyon? Ang

pag-aakalàng itó’y nakapagpasamâ ng̃ kaniyáng ulo kayâ’t bahagyâ nang

nading̃íg ang mg̃a pagpuring ginawâ ni aling Victorina kay Juanito.

Gináganáp na mabuti ni Juanito ang kaniyáng tungkulin; maminsan

minsan ay umíilíng, tandâ ng̃ dî kasiyahang loob, at sa gayón namán

ay nakadíding̃íg ng̃ ubuhan, alíng̃awng̃áw sa iláng pook; kung minsan

ay ng̃umíng̃itî, tumátang̃ô at makaraan ang sandalî’y umuugong ang

pagakpakan. Si aling Victorina ay wilíngwilí at nagkaroon na tulóy ng̃

hang̃ad na pakasal sa binatà sa araw na si D. Tiburcio ay mamatáy.

¡Si Juanito ay marunong ng̃ pransés at si de Espadaña ay hindî! ¡At

nagsimulâ na sa pagpapatanáw ng̃ lambíng sa binatà! Ng̃unì’t hindî

nápupuná ni Juanito ang pagbabagong lakad, dahil sa minamatyagán ang

isáng mang̃ang̃alakal na katalán na nasa siping ng̃ konsul na suiso:

si Juanito na nakakita sa kanilá na nag-uusap sa wikàng pransés ay

umaalinsunod sa nábabakás sa mukhâ ng̃ dalawá at sa gayóng paraan

ay nakapang-úulól ng̃ buông buô.

Nagsunód sunód ang mg̃a pangyayari, ang mg̃a tao’y nagsunód sunód

sa paglabás, mg̃a masasayá at mapagpatawá gaya ng̃ _bailli_ at ni

Grenicheux, mg̃a dugông mahal at nakalúlugod gaya ng̃ markés at ni

Germaine: ang mg̃a nanonood ay nagkátawanang mabuti dahìl sa tampál

ni Gaspard na patungkol sa duwag na si Grenicheux ng̃unì’t ang

nakátanggáp ay ang mahinahong _bailli_, sa peluka nitóng umilandang,

sa kaguluhan at sa kaing̃ayan nang ibabâ ang tabing.

--¿At ang kankán?--ang tanóng ni Tadeo.

Ng̃unì’t agád na ìtínaas ang tabing at ang tagpûan ay nagíng anyông

tiange ng̃ mg̃a alilà, may tatlóng halíging kinalalagyán ng̃ mg̃a

sagisag at may daláng mg̃a pahayag na _servantes_, _cochers_ at

_doméstiques_. Sinamantalá ni Juanito ang pagkakátaón, at, malakás

na sinabi kay aling Victorina upang máding̃íg ni Paulita at itó’y

manalig sa kaniyang karunung̃an.

--Ang kahulugan ng̃ _servantes_ ay mg̃a _sirviente_, ang _doméstiques_

ay _doméstico_....

--¿At anó ang kaibhán ng̃ mg̃a _servantes_ sa mg̃a _doméstiques_?--ang

tanóng ni Paulita.

Si Juanito’y hindî nang̃untî.

--_Doméstiques_ ang mg̃a _domesticado_ ó napaamò na: ¿hindî ba

ninyó nápupuná na ang ilán ay may astâng taong gubat? Iyan ang mg̃a

_servantes_.

--¡Siya ng̃a namán!--ang dugtóng ni aling Victorina--ang ilán ay

may masasamâng kilos.... at ang akalà ko pa namán na sa Europa ay

pawàng may máaayos na ugalì at.... ng̃unì’t sa dahiláng nangyayari

sa Francia.... ¡nákikita ko na!

--¡Sst, sst!

Ng̃unì’t ang kagipitan ni Juanito ay nang dumatíng ang oras ng̃

pagtatawarán at binuksán ang halang, ang mg̃a alilàng nagpápaupá

ay nang̃agsilagáy sa piling ng̃ kaníkaniláng mg̃a pahayag na

nagpapakilala ng̃ kaniláng kinauukulan. Ang mg̃a alilà, mg̃a sampû ó

labíng dalawá, na anyông magagaspáng, nang̃akasuót ng̃ librea at may

daláng isáng sang̃áng maliit sa kamáy, ay nang̃agsilagáy sa ilalim

ng̃ pahayág na _domestiques_.

--¡Iyán ang mg̃a maaamò na!--ang sabi ni Juanito.

--Tunay ng̃â na ang mg̃a astâ ay warìng hindî pa nalalaunan ang

pag-amò--ang banggít ni aling Victorina--¡tingnán natin ang mg̃a

hindî pa lubós na amô!

Makaraán yaón, ang labíng dalawáng dalaga na pinang̃ung̃uluhan ng̃

masayá’t maliksíng si Serpolette, na ang mg̃a suót ay ang lalòng

maiinam niláng kagayakan, ang bawà’t isá’y may isáng malakíng

kalang̃ì sa baywáng, masasayá, nang̃akang̃itî, malulusog ang katawán,

mabighanì, ay nang̃agsilagáy sa piling ng̃ haligi ng̃ mg̃a _servantes_.

--¿Bakit?--ang tanóng na palagáy na palagáy ni Paulita--¿iyán bagá

ang mg̃a taong bundók na inyóng sinasabi?

--Hindî--ang tugóng walâng katigatigatig ni Juanito--nang̃agkámalî....

nang̃agkápalít.... Iyáng mg̃a hulíng dáratíng.

--¿Iyáng mg̃a dumáratíng na may mg̃a daláng látigo?

Patang̃ông sumagót ng̃ oo si Juanito na hindî mápalagáy at

nagugulumihanan.

--¿Kung gayón ay ang mg̃a dalagang iyán ang mg̃a _cochers_?

Isáng nápakalakás na ubó ang sumagì kay Juanito na nakayamót tulóy

sa iláng nanónoód.

--¡Lumayas iyán! lumayas ang natútuyô!--ang sigáw ng̃ isáng boses.

¿Natútuyô? ¿Tawagin siyáng natútuyô sa haráp ni Paulita? Ibig makita

ni Juanito ang may masamâng dilà upang ipalamon dito ang pagkatuyô. At

nang makitang humáhadláng ang mg̃a babai ay lalòng tumapang at lumakí

ang loob. Salamat na lamang at si D. Custodio ang siyang nagsabi

ng̃ tagláy na sakít at sa pang̃ing̃ilag na mápuna ay nagwawalâng

bahalàng warì’y isinusulat ang pagtuligsâ sa dulâ.

--¡Kundî lamang kasama ko kayó!--ang sabi ni Juanito na pinagaláw

ang mg̃a matá na gaya ng̃ iláng manikà na nagpapagaláw sa pabató ng̃

mg̃a orasán. At upang lalò pang máhawíg ay manakânakáng inilalawít

ang kaniyang dilà.

Nang gabíng yaón ay nagíng matapang at mapuri siya sa matá ni

aling Victorina kayâ’t ipinasiya na nitó sa loob ng̃ kaniyang dibdíb

na pakasal sa kaniyá pagkamatáy na pagkamatáy ni D. Tiburcio.

Si Paulita ay untîuntîng lalòng nalulungkót dahil sa pag-íisíp na kung

bakit ang mg̃a babaing iyon na tinatawag na _cochers_ ay nakaaakit

kay Isagani. Ang salitâng _cochers_ ay nagpapaalaala sa kaniya ng̃

iláng bangít na ginagamit ng̃ mg̃a kolehiala upang ipahiwatig ang

isáng warì’y damdamin kung silásilá ang nag-uusap.

Natapos din ang unang bahagi at dinalá ng̃ markés na parang alilà

si Serpolette at si Germaine, ang nagtatagláy ng̃ anyông mahinhín

ng̃ samahan, at pinakakotsero ang hang̃al na si Grenicheux. Isáng

matunóg na pagakpakan ang nagpabalík na mang̃agkakawit sa kamáy,

sa mg̃a artista, na may mg̃a iláng sandalî pa lamang ang kararaan

na nang̃aghahabulán at nang̃ag-aaway; nang̃agsisiyukô sa lahát ng̃

dako ng̃ mairugíng nanonood na taga Maynilà at ang mg̃a babai’y

nakipagtapunán ng̃ titig sa iláng nanonood na lalaki.

Samantalang naghaharì ang kaguluhan na gawâ ng̃ mg̃a pag-uunahán

sa pagtung̃o sa bihisán upang dulutan ng̃ maligayang batì ang mg̃a

artista, at ng̃ mg̃a tumutung̃o namán sa mg̃a palko upang bumatì sa

babai, ang ilán ay nagpapahayag ng̃ kaniláng mg̃a pasiyáng ukol sa

dulà at sa mg̃a artista.

--Hindî mapag-aalinlang̃anang si Serpolette ang tang̃ìng mabuti--ang

sabi ng̃ isá na umanyông matalino.

--Ibig ko si Germaine, isáng bulagáw na kaibigibig.

--¡Walâ namáng boses!

--¿At anó ba ang gágawín ko sa boses?

--Kung sa inam ng̃ katawán, ay ang mataas!

--¡Psh!--aní Ben-Zaib--ang lahát ay walâng kakabukabuluhán, walâ

isá mang artistang matatawag.

Si Ben-Zayb ay siyáng mánunuligsâ ng̃ “_El Grito de la Integridad_”

at ang kaniyáng anyông mapagpawalâng kabuluhán ay nagbibigáy sa

kaniyá ng̃ katang̃ìan sa matá ng̃ mg̃a nasisiyahán na sa kakauntîng

bagay.

--¡Ni si Serpolette ay may boses, ni si Germaine ay may kariktáng

kumilos, ni iyan ay músika, ni arte, ni anómáng bagay na may

kabuluhán!--ang ipinangtapós na salitâng ang anyô ay lubós na

mapagwalâng bahalà.

Upang makapagpanggáp na mabuting manunuligsâ ay walâng ibáng mabuting

paraan liban sa pintasán ang lahát. Dalawáng billete lamang ang

ipinadalá ng̃ may arì ng̃ palabás sa Pásulatán.

Sa mg̃a palko’y ipinagtátanóng kung sino ang may arî ng̃ palkong

walâng lamán. Linalùan noon ang lahát sa _chic_, sapagkâ’t siyáng

hulíng dáratíng.

Hindî maalaman kung saan nagbuhat ang balità na ang palko ay kay

Simoun. Ang bulung̃an ay napatunayan. Walâng nakákita sa manghihiyas

ni sa butaka, ni sa bihisán, ni saan mang dako ng̃ dulàan.

--¡Dátapwâ’y nákita kong kasama ni Mr. Jouy kang̃inang hapon!--ang

sabi ng̃ ìsá.

--At nag-alay ng̃ isáng pamuti sa liig sa isá sa mg̃a artistang

babai....

--¿Sa kang̃ino sa kanilá?--ang tanóng ng̃ iláng babaing mausisà.

--Sa mabuti sa lahát, ang sinúsundán ng̃ ting̃ín ng̃ Capitán General.

Ting̃inang makahulugán, kindatan, bulalás na pag-aalinlang̃an,

pagpapatunay at mg̃a salitâng paputólputól.

--¡Ibig mag sa Monte-Cristo!--anáng isá na ibig masabing mapagbasá.

--¡O taga dulot-kailang̃an ng̃ _Real Casa_!--ang dugtóng ng̃

lumalang̃it sa nagsalitâ na naninibughô na kay Simoun.

Sa palko ng̃ ating mg̃a nag-aaral ay naiwan si Pecson, si Sandoval

at si Isagani. Si Tadeo ay lumapit kay D. Custodio upang itó’y

libang̃ín samantalang si Makaraig ay nakikipagkita kay Pepay.

--Walâ, gaya ng̃ sinabi ko sa inyó, kaibigang Isagani--ang pahayag

ni Sandoval na nagkikilós ng̃ masagwâ, pinatatamís ang boses upang

máding̃íg siya ng̃ mg̃a binibining nasa palkong kalapít, ang mg̃a

anák ng̃ mayamang may utang kay Tadeo--walâ, hindî tagláy ng̃ wikàng

pransés ang mayamang tunóg niyang sarìsarì at maalindóg na tagintíng

ng̃ wikàng kastilà. Hindî ko mawarì, hindî ko mahakà, hindî ko malirip

ang ayos ng̃ mg̃a mánanalumpatîng pransés at nag-aalinlang̃an akó

sa paniniwalà na nagkaroon at magkaroon ng̃ alinsunod sa sadyâng

kahulugán ng̃ salitâ, sa loob ng̃ sadyâng matatawag na mánanalumpatî.

Sapagkâ’t huwag nating pagkámalan ang salitâng mánanalumpatî at

salitâng mananatsát at madaldal. Sa lahát ng̃ bayan ay mangyayaring

magkaroon ng̃ mg̃a mananatsát at madaldal, sa lahát ng̃ pook ng̃

sangsínukob na tinitirahan ng̃ tao, sa gitnâ ng̃ mg̃a malalamíg at

walâng imík na mg̃a inglés, gaya rin namán sa malikót at maramdaming

pransés....

At ipinatuloy ang isáng mainam na pagsasalaysáy ng̃ ukol sa mg̃a

bayan na sinamahan ng̃ kaníkaniláng nakaiigayang mg̃a hilig at mg̃a

tagurîng matagintíng. Si Isagani’y sumasang-ayon sa pamag-itan ng̃

pagtang̃ô, samantalàng inaalala si Paulita na kaniyáng náhuling

nakating̃ín sa kaniyá ng̃ isáng ting̃íng nang̃ung̃usap at may ibig

sabihing maraming bagay. Ibig hulàan ni Isagani ang tinuturing̃an

ng̃ mg̃a matáng iyon; ¡iyón ang tunay na nagsasabi ng̃ maraming

bagay at hindî mapanatsát!

--At kayó na isáng makatà na umaalinsunod sa tunóg at sukat, anák

ng̃ mg̃a Musa--ang patuloy ni Sandoval na ikinumpáy ng̃ magandáng

kilos ang kamáy, na warìng binatì sa abot ng̃ ting̃ín ang siyam na

magkakapatíd--¿máaakalà bagá ninyó na sa isáng wikàng nápakasalát

at walâng katunógtunóg na gaya ng̃ pransés ay mangyayaring magkaroon

ng̃ mg̃a makatàng nápakalalakíng gaya ng̃ ating mg̃a Garcilaso, ng̃

ating mg̃a Herrera, ng̃ ating mg̃a Espronceda at mg̃a Calderón?

--Gayón mán--ang banggít ni Pecson--si Victor Hugo....

--Si Victor Hugo, kaibigang Pecson, si Victor Hugo, sakalì’t makatà,

ay sapagkâ’t utang niya sa España.... sapagkâ’t kilalá na, isáng

bagay na hindî mapag-aalinlang̃anan, bagay na tinátanggáp ng̃ sampûng

mg̃a pransés na nang̃aiingít sa España, na kung si Victor Hugo ay

may mataas na pag-iisip, kung makatà, ay sa dahiláng sa Madrid siya

nanirahan noong kaniyang kabatàan, doon násimsím ang mg̃a unang

buko ng̃ pag-iisip, doon nabuô ang kaniyang utak, doon nagkakulay

ang kaniyang paghahakà, ang kaniyang pusò’y naayos at sumipót ang

mg̃a magagandáng buko ng̃ kaniyang pagkukurò. At sakâ ang isá pa ay

¿sino si Victor Hugo? ¿Maipapantáy bagá sa ating mg̃a bago....?

Ng̃unì’t ang pagdatíng ni Makaraig na ang anyô’y malungkót at

may isáng mapaít na ng̃itî sa labì ay pumutol sa salaysáy ng̃

mánanalumpatî. Pigil ni Makaraig ang isáng papel na iniabót kay

Sandoval nang walâng kaimík-imík.

Binasa ni Sandoval:

“_Palapati_: Ang sulat mo’y náhulí; iniharap ko na ang aking pasiya

at sinang-ayunan. Gayón man, dahil sa warìng nahulàan ko na ang

iyong nasà, ay linutas ko ang salitàan nang alinsunod sa nais ng̃

iyong mg̃a kinakandili.

Paparoon akó sa dulàan at aantabayanan kitá sa paglabás.

Ang iyong masuyòng lapati,

CUSTODINING.”

--¡Kay buti ng̃ taong iyán!--ang bulalás ni Tadeo na halos malungkót.

--At ng̃ayón?--ang sabi ni Sandoval--walâ akong bagay na masamâng

nakikita dito, kundî bagkús pa ng̃âng mabuti!

--Oo,--ang sagót ni Makaraig na ang ng̃itî’y mapaít--¡nalutas ng̃

sang-ayon sa kahiling̃an! ¡Katatapos ko pa lamang sa pakikipagkita

kay P. Irene!

--¿At anó ang sabi ni P. Irene?--ang tanóng ni Pecson.

--Gaya rin nang sabi ni D. Custodio, at nang̃ahás pa ang tampalasan

na akó’y handugán ng̃ maligayang batì! Ang Lupong kumanyá ng̃

kapasiyahán ng̃ may palagay ay sang-ayon sa balak at naghahandóg

ng̃ maligayang batì sa mg̃a nag-aaral dahil sa kaniláng pag-ibig sa

ináng bayan at nasàng makapag-aral....

--¿Kung gayón?

--Lamang; sa pag-aalaala sa ating mg̃a gawâin, at upang huwag

mapawakawak ang layon, ang sabi, ay inaakalàng nararapat na ang

pamamahalà at pagsasagawâ ng̃ binabalak ay isakamáy ng̃ isá sa mg̃a

“corporación,” kung sakalìng hindî ibigin ng̃ mg̃a dominiko na másama

sa Universidad ang akademia.

Bulalás na samâ ng̃ loob ang sumalubong sa mg̃a salitâng itó: si

Isagani ay tumindíg, ng̃unì’t waláng anománg sinabi.

--At upang mákitang tayo’y kalahók sa pamamahalà sa akademia--ang

patuloy ni Makaraig--ay ipinagaganáp sa atin ang panining̃íl ng̃ mg̃a

ambagan at abuloy, na katungkulan nating ibigáy sa isáng ing̃at-yaman

na ihahalál ng̃ “corporacióng” mamámahalà, at ang ing̃at-yamang iyon

ay magkakaloob sa atin ng̃ katibayan ng̃ pagkakatanggáp....

--¡Kung gayó’y magigíng kabisa tayo!--ang sabi ni Tadeo.

--Sandoval--ang sabi ni Pecson--naiyan ang _guantes_, saluhín ninyó!

--¡Puf! iyan ay hindî _guantes_, ng̃unì’t dahil sa amóy ay náwawankî

sa isáng midiás.

--At ang lalòng mainam--ang patuloy ni Makaraig--ay ang turò ni

P. Irene, na tayo’y magpigíng ó kayâ’y magdaos ng̃ isáng panapatang

may mg̃a sulô, dahil sa pangyayari; isáng pagpapahayag ng̃

pagpapasalamat ng̃ mg̃a nag-aaral sa mg̃a taong nakilahók sa usap

na itó.

--Siya ng̃â, matapos ang palò, ay umawit tayo at magpasalamat! _Super

flumina Babylonis sedimus!_

--¡Oo, isáng pigíng na gaya ng̃ sa mg̃a bilanggô!--ang sabi ni Tadeo.

--Isáng pigíng na tayong lahát ay nakaluksâ at bumigkás tayo ng̃

mg̃a talumpatìng ukol sa patáy--aní Sandoval.

--Isáng panapatan na ang tutugtugín ay ang _Marsellesa_ at mg̃a

_marcha fúnebre_,--ang palagáy ni Isagani.

--Huwag, mg̃a ginoo--ang turing ni Pecson na gamit ang kaniyáng

tawang bung̃ô--upang ipagsayá ang pangyayari ay walâ ng̃ lalòng

kapit kay sa isáng pigíng sa magpapansít na ang maglilingkód ay mg̃a

insík na walâng barò, ng̃unì’t walâng barò!

Dahil sa ang palagáy ay lubós na mapang̃utyâ at nápakagaspáng ay

tinanggáp; si Sandoval ang unaunang pumagakpák; malaon ng̃ ibig

niyáng mákita ang loob ng̃ mg̃a tindahang iyon na kung gabí’y warìng

masasayá at maraming tao.

At ang tumutugtóg pa namán nang orkesta upang simulán ang pang̃alawáng

bahagi nang tumindíg ang ating mg̃a binatà na iniwan ang dulàan sa

gitnâ ng̃ pagkakamanghâ ng̃ lahát ng̃ nároroon.