SI G. PASTA

Si Isagani ay naparoón sa bahay ng̃ abogado, isá sa mg̃a may tang̃ìng

katalinuhan sa Maynilà na pinagtátanung̃an ng̃ mg̃a prayle sa kaniláng

malalakíng kagipitan. Nag-antáy ng̃ kauntî ang binatà, sapagkâ’t

maraming ipinagtátanggol ang nároroon, ng̃unì’t dumatíng din ang

taning na ukol sa kaniyá at pumasok sa gawàan ó _bufete_ gaya ng̃

karaniwang tawag sa Pilipinas.

Tinanggáp siyá ng̃ mánananggol-usap sa pamagitan ng̃ isáng mahinàng

ubó at tinítingnang palihím ang kaniyáng mg̃a paá; hindî tumindíg ni

hindî man lamang siyá pinaupô at nagpatuloy sa pagsusulat. Nagkaroón

si Isagani ng̃ panahón upang matyagán siyá at kilalanin. Malakí ang

itinandâ ng̃ abogado, ubanin na at ang kaniyáng upaw ay halos laganap

sa boong tuktók. Ang kaniyáng mukhâ’y pasumang̃ót at matigás.

Sa gawàan, ang lahát ay tahimik; walâng nadiding̃ig kungdî ang

anasan ng̃ mg̃a tagasulat ó nang̃agsasanay na gumágawâ sa kanugnóg

na silíd: ang kaniláng mg̃a panitik ay gumágaralgal na warì’y

nakikipagtunggalî sa papel.

Natapos din ang mánananggól sa sinusulat, binitiwan ang panitik,

itinaás ang ulo, at ng̃ mákilala ang binatà, ay nagliwanag ang mukhâ,

at malugód siyáng kinamayán.

--¡Abá, binatà!.... ng̃unì’t umupô kayó, patawarin ninyó.... hindî

ko nápunang kayó palá. ¿At ang inyóng amaín?

Lumakás ang loob ni Isagani at inakalàng mapapabuti ang kaniyáng

lakad. Isinalaysáy niyáng lahát ang nangyari, na pinag-aaralang

mabuti ang nápapalâ ng̃ kaniyáng sinasabi. Pinakinggáng walâng

katigatigatig ni G. Pasta ang simulâ, at kahì’t batíd niyá ang lakad

ng̃ mg̃a nag-aaral, ay nagmamaangmaang̃an upang ipakilala na walâ

siyáng pakialám sa mg̃a kamusmusáng iyón, ng̃unì’t ng̃ maramdamán

ang pakay sa kaniyá at náding̃íg na natutukoy sa Vice-Rector,

mg̃a prayle, Capitáng General, panukalà at ibp., ang mukhâ niyá’y

untîuntîng nagdilím at nagtapós sa pagbulalás ng̃:

--¡Itó ang lupaín ng̃ mg̃a panukalà! Ng̃unì’t itulóy, itulóy ninyó.

Hindî nanglupaypay si Isagani: sinabi ang kapasiyaháng ibíbigay

at nagtapós sa pagpapahayag ng̃ pagkakatiwalà ng̃ kabinatàan na

siyá, si G. Pasta, ay mamámagitnâ ng̃ sang-ayon sa kanilá sakalìng

si D. Custodio ay sumanggunì sa kaniyá, gaya ng̃ maáasahan. Hindî

nang̃ahás si Isaganing sabihin na _pagpayuhan_ dahil sa ng̃ibít na

ipinamalas ng̃ mánananggol.

Ng̃unì’t may takdâ ng̃ gagawín si G. Pasta, na dilì ibá’t ang huwag

manghimasok sa bagay na iyón, ni sumanggunì, ni pagsanggunìan. Alám

niyá ang nangyari sa Los Baños, batíd niyáng may dalawáng pangkát

at hindî si P. Irene ang tang̃ìng bayani na nasa dako ng̃ mg̃a

nag-aaral, ni hindî siyá ang nagpalagáy ng̃ pagdaraán ng̃ kasulatan

sa Lupong ng̃ Paaralan, kundî lubós na kaibá. Si P. Irene, si

P. Fernandez, ang _condesa_, isáng mang̃ang̃alakál na nakakikiníkinitá

nang makapagbibilí ng̃ kagamitáng ukol sa bagong Akademia at ang

mataás na kawaníng nagtukóy ng̃ iba’t ibáng kapasiyaháng-harì ay

mang̃agtatagumpáy na sana, ng̃ ipinaalaala ni P. Sibyla, upang

magkapanahón, ang Kataastasang Lupon. Ang lahát ng̃ bagay na itó’y

nátatalâ sa alaala ng̃ abogado; kayâ’t ng̃ matapos makapagsalitâ si

Isagani, ay tinangkâng lituhín itó sa pariway na mg̃a pang̃ung̃usap,

guluhín at ilipat ang usapan sa ibáng bagay.

--¡Oo!--ang sabi na inilawít ang labì at kinamot ang upaw--walâng

mang̃ung̃una sa akin sa pag-ibig sa tinubùan at paghahang̃ád ng̃

pagkakasulong, datapwâ’y.... hindî akó makasugbá.... hindî ko masabi

kung batíd ninyó ang aking kalagayan, isáng kalagayang lubhâng

maselang.... marami akóng pag-aarì.... kailang̃an akong kumilos sa

loob ng̃ isáng masusìng pagkatarós.... isáng pagsugbá....

Ibig lituhín ng̃ abogado ang binatà sa pamag-itan ng̃ maraming salitâ

at nagsimulâ ng̃ pagtukoy sa mg̃a batás, sa mg̃a kapasiyahán, at

napakarami ang nasabi, na hindî ang batà ang naguló kundî siyá sa

sarili ang halos naguló sa isáng pasikot sikot na kábabanggít.

--Hindî pô mangyayaring háhang̃arín naming ilagáy kayó sa

kagipitan--ang mabanayad na sagót ni Isagani--¡Iligtás kamí ng̃

Lumikhâ sa pagbibigáy gambalà sa mg̃a taong ang kaniláng buhay ay

lubhâng kailang̃an ng̃ ibáng pilipino! Datapwâ’y kahì’t napakauntî

ang nababatíd ko tungkól sa mg̃a batás, mg̃a kautusáng harì, mg̃a

lathalà at mg̃a kapasiyahang umiiral sa ating bayan, ay hindî ko

inaakalàng magkaroón ng̃ kasamaán ang makitulong sa mg̃a adhikaín ng̃

pamahalàan, ang punyagìin ang siya’y maalinsunod na mabuti; iisáng

layon ang aming inuusig at sa kaparaanan lamang kamí nagkakaibá.

Ang manananggól ay nápang̃itî: ang binatà’y napadadalá sa ibáng

landás at doon niyá lilituhín, litó na ng̃â.

--Diyán ng̃â naririyan ang _kid_, sa karaniwang sabi; hindì ng̃a

ba kapuripuri ang tumulong sa pamahalàan pag ang pagtulong ay sa

pamag-itan ng̃ pang̃ang̃ayupapà, alinsunurin ang kaniyáng mg̃a

kapasiyahan, ang tuwíd na katuturán ng̃ mg̃a batás na katugón ng̃

tuwid na paghahakà ng̃ mg̃a namamahalà at hindî málalaban sa unang

una at karaniwang paraan sa pagkukurò ng̃ mg̃a ginoong may hawak ng̃

ikaaanyô ng̃ mg̃a taong bumubuô ng̃ isáng kapisanan. At dahil dito

ay masamâ, karapatdapat parusahan, sapagkâ’t nakahahalay sa batayán

ng̃ kapangyarihan, ang gumawâ ng̃ isáng bagay na laban sa kaniyáng

mg̃a munakalà kahì’t na inaakalàng mabuti kay sa nanggagaling sa

pamahalàan, sapagkâ’t ang gayóng kagagawán ay makasusugat sa kaniyáng

katibayan na siyáng batayán ng̃ alín mang pamamahalà sa mg̃a bayang

sákop.

Ang matandâng abogado, sa pananalig na ang mg̃a tinurang iyon ay

nakalitó kay Isagani, ay nagpakabuti sa kaniyáng silyon ng̃ walâng

kaimík-imík, kahì’t na sa loob niyang sarili ay nagtatawá.

Gayón man, ay tumugón si Isagani.

--Inakalà ko, na ang mg̃a Pamahalàan ay dapat humanap ng̃ ibáng

batayáng lalòng matibay kailan pá man at nadadawal.... Ang

pinagbabatáyang lakás ng̃ mg̃a pamahalàang ukol sa nasasakop ay

siyáng pinakamahinà sa lahát, sapagkâ’t walâ sa kanilá kundî nasa

mabuting kalooban ng̃ mg̃a nasasakupan samantalang ibig kilalanin

ang gayón.... Ang batayáng katwiran ay siyang inaakalà kong lalòng

matibay.

Itinaás ng̃ abogado ang ulo; ¡anó! ¿ang binatàng iyón ay nang̃ang̃ahás

tumutol at makipagtalo sa kaniyá, siyá, si G. Pasta? ¿Hindî pá litó

sa kaniyáng mabigkás na pang̃ung̃usap?

--Binatà, nararapat iwan sa isáng dako ang mg̃a hakàng iyan, sapagkâ’t

mapang̃anib,--ang hadláng ng̃ mánananggol na ing̃iniwî ang mukhâ--Ang

sinasabi ko sa inyó ay dapat na bayaang gumawâ ang pamahalàan.

--Ang mg̃a pamahalàan ay itinatag upang ikagalíng ng̃ mg̃a bayan,

at upang makatupád ng̃ lubós sa layunín niyá ay dapat umalinsunod

sa kahiling̃an ng̃ mg̃a namamayan na siyang lalòng nakababatíd ng̃

kaniláng mg̃a kailang̃an.

--Ang mg̃a bumubuô ng̃ pamahalàan ay mg̃a mámamayán dín at yaong

mg̃a may lalòng kasapatán.

--Ng̃unì’t sa dahiláng silá’y tao, ay maaarìng magkámalî, at hindî

nárarapat na huwag pansinín ang sa ibáng hakà.

--Dapat magtiwalà sa kanilá, ibíbigáy niláng lahát.

--May isáng sáwikàíng likás na kastilà, na ang sabi’y: ang hindî

umíiyak ay hindî nakasususo. Ang hindî hiníhing̃î ay hindî

ipinagkakaloob.

--¡Baliktád!--ang sagót ng̃ abogado na tumawang pakutyâ--sa pamahalàan

ay pasaliwâ ang nangyayari......

Datapwâ’y biglâng nápahintô na warì’y nakapag-wikà ng̃ higít sa

nárarapat at tinangkâng gamutín ang kaniyáng pagkábulalás.

--Pinagkalooban tayo ng̃ pamahalàan ng̃ mg̃a bagay na hindî natin

hinilíng, ni hindî natin mahihilíng.... sapagkâ’t ang paghilíng....

ang paghilíng ay nagpapakilalang may pagkukulang at dahil doon ay

hindî gumáganáp sa kaniyáng katungkulan.... pagpayuhan siya ng̃

isáng paraan, tangkâíng ibunsód siyá, huwag nang siya’y tunggalìin,

ay isáng pagsasapantahàng siya’y mangyayaring mámalî, at sinabi ko

na ng̃â sa inyóng ang mg̃a gayóng paghahakà’y laban sa kabuhayan

ng̃ mg̃a pamahalàang ukol sa nasasakop.... Ang bagay na itó’y hindî

batíd ng̃ karamihan at hindî alám ng̃ mg̃a binatàng nagdadalosdalos,

hindî nilá kilalá, ayaw kilalanin ang lubhâng káibayóng ibubung̃a

ng̃ paghing̃î.... ang kasagwâáng tagláy ng̃ panukalàng iyan......

--Ipagpatawad po ninyó--ang putol ni Isagani na namuhî sa mg̃a

pang̃ang̃atwirang ginamit sa kaniyá ng̃ abogado--pag sa makatwirang

paraan ang isáng bayan ay humihing̃î ng̃ anó man sa isáng pamahalàan

ay sapagkâ’t inaakalàng mabuti at nálalaáng pagkalooban siyá ng̃

isáng kabutihan, at ang kagagawáng itó, ay hindî dapat makamuhî sa

kanyá kundî bagkús pa ng̃âng dapat makagalák; humihing̃î sa iná, sa

inainahan ay hindî, magpakailán man. Ang pamahalàan sa ganáng pahát

kong pag-aakalà, ay hindî isáng may laganap na paning̃ín na nakikita’t

napaglalaanan ang lahát ng̃ bagay, at kahì’t na magíng gayón, ay hindî

mangyayaring mamuhî, sapagkâ’t naririyan ang Pananampalataya na walâng

ginágawâ kundî maghihing̃î sa Dios na nakakikita at nakakikilala

ng̃ lahát ng̃ bagay, at kayó man ay humíhing̃î at humíhilíng ng̃

maraming bagay sa mg̃a hukuman ng̃ pamahalàan ding iyan, at ni ang

Dios, ni ang pamahalàan hanggáng sa ng̃ayón ay hindî pa nagpapahalatâ

ng̃ kamuhîán. Nasa sa budhî ng̃ lahát na ang pamahalàan, dahil sa

siya’y itinatag ng̃ mg̃a tao, ay nang̃ang̃ailang̃an ng̃ tulong ng̃

ibá, nang̃ang̃ailang̃ang ipakita at iparamdám sa kaniyá ang katunayan

ng̃ mg̃a bagay bagay. Kayó na sa sarili ay hindî naniniwalàng

lubós sa katotohanan ng̃ inyóng mg̃a ikinatwiran; kayó sa sarili’y

alám ninyóng marahás at dî nátutungtóng sa matuwid ang pamahalàan,

na, upang makapagparang̃al ng̃ kalakasán at pagkamapagsarilí, ay

nagkákaít ng̃ lahát ng̃ bagay sa katakután ó sa kakulang̃áng tiwalà,

at ang mg̃a bayan lamang na dinádahás at inaalipin ay siyá lamang

may katungkulang huwág huming̃î ng̃ kahì’t anó magpakailán man.

Ang isáng bayang nasúsuklám sa kaniyáng pamahalàan ay walâng dapat

hiling̃ín dito kundî ang iwan ang pamamahalà.

Ang matandâng abogado ay ng̃umíng̃iwî at pinaíilíng-ilíng ang ulo,

tandâ ng̃ dî kasiyaháng loob at hináhaplos ng̃ kamáy ang kaniyáng

upaw; pagkatapos, sa isáng pananalitâng mapag-ampón na warì’y may

pagkahabág ay nagsabing:

--¡Hm! masamâng aral iyán, masamâng palagáy, ¡hm! ¡Napagkikilalang

kayó’y batà at walâ pa kayóng pagkatalós sa ukol sa kabuhayan! Tingnán

ninyó ang nangyayari sa Madrid sa mg̃a binatàng walâng muwáng na

humíhing̃î ng̃ maraming pagbabago: lahát silá’y pinararatang̃ang

mg̃a nag-uusig ng̃ paghiwaláy, marami ang hindî makapang̃ahás na

umuwî, ng̃unì’t gayón man ay ¿anó ang kaniláng mg̃a hiníhing̃î? Mg̃a

banal na bagay, matatandâ na’t hindî makasásamâ sapagkâ’t lubós nang

kilalá.... Datapwâ’y may mg̃a bagay na hindî ko maipaliliwanag sa

inyó, mg̃a lubhâng maselang.... siyá.... ipinagtátapat ko sa inyóng

may ibá pang katwiran, bukód sa mg̃a tinuran na, na naguudyók sa

isáng matinóng pamahalàan upang kailán mán ay huwág duming̃íg sa mg̃a

kahiling̃an ng̃ isáng bayan...... hindî.... mangyayari ding makatagpô

tayo ng̃ mg̃a pinunòng palalò at mahang̃in ang.... ng̃unì’t mayroón

díng ibáng katwiran.... kahì’t na ang hiníhing̃î ay yaóng lalòng

nararapat.... ang mg̃a pamahalàan ay may ibá ibáng palakad......

At ang matandâ’y nag-aalinlang̃ang nakatitig kay Isagani, at

pagkatapos ay tumalagá na sa isáng bagay, ikinumpáy ang kamáy na

warì’y may inilálayông paghahakà sa kaniyáng pag-iisip.

--Nahuhulàan ko ang inyóng ibig sabihin--ang patuloy ni Isagani na

ng̃umitîng malungkót--ibig ninyóng sabihin na ang pamahalàang ukol

sa nasasakupan, yamang natatatág ng̃ hindî lubós na wastô at sa

dahiláng nananáng̃an sa mg̃a palápalagáy......

--¡Hindî, hindî, hindî iyan, hindî!--ang biglâng hadláng ng̃ matandâ

na nagpakunwarîng may hinahanap sa kaniyáng mg̃a papel--hindî, ang

ibig kong sabihin.... ng̃unì’t ¿násaán kayâ ang aking salamín sa

matá?

--Hayán pô--aní Isagani.

Ikinamá ni G. Pasta ang kaniyáng salamín, warìng may binasang iláng

kasulatan, at ng̃ mákitang inaantáy siyá ng̃ binatà ay nagwikàng

pautal-utal:

--May ibig akóng sabihing isáng bagay.... ibig kong sabihin, ng̃unì’t

nakalimutan ko na.... kayó sa inyóng kapusukán, ay pinigil ninyó

akó.... isáng bagay na walâng malakíng kabuluhán.... Kung alám lamáng

ninyó kung papaano ang ulo ko, ¡napakarami kasí ng̃ aking gagawín!

Náramdamán ni Isaganing siyà’y iniaabóy na.

--Kung gayón,--ang sabing sabáy tindíg--kamí ay......

--¡Ah!.... mabuti pang bayàan na ninyó sa kamáy ng̃ pamahalàan ang

bagay na iyan; siyá na ang bahalàng magpapasiyá diyan ng̃ alinsunod

sa kaniyáng máibigan.... Sinasabi ninyóng ang Vice-Rector ay laban sa

pagtuturò ng̃ wikàng kastilà, marahil ng̃â’y gayón, ng̃unì’t hindî sa

panukalà kundî sa paraan ng̃ panukalàng iyan. Sinasabing ang Rector

na páparito ay may daláng panukalàng pagbabago ng̃ pagtuturò....

magantáy kayó ng̃ kauntî, bigyán ninyó ng̃ panahón ang panahón,

mang̃agaral kayó, sapagkâ’t nálalapít na ang _examen_ at ¡putris

yatà! kayóng mabuti nang magwikàng kastilà at maluwag na magsalitâ

¿anó’t nakikihimasok pá sa guló? anó pa ang hang̃ád ninyóng bukód

na iturò? ¡Matitiyak na si P. Florentino ay káisa ko sa pasiyá!

Ipakikumustá ninyó......

--Kailán pa man ay kabilinbilinan sa akin ng̃ aking amaín--ang sagót

ni Isagani--na alalahanin ko ang ibá gaya ng̃ pag-aalaala ko sa

sarili.... hindì akó naparito ng̃ dahil sa akin, naparito akó sa

ng̃alan ng̃ mg̃a nasa sa kalagayang lalò pang abâ.....

--¡A, putris! gawín nilá ang ginawâ ninyó, sunugin nilá ang kaniláng

kilay sa pag-aaral at magíng upawin siláng gaya ko sa pagsasaulo ng̃

boô boông salaysáy.... At inaakalà kong kung kayâ kayó nakapagsásalitâ

ng̃ wikàng kastilà ay sapagkâ’t pinag-aralan ninyó; ¡kayó’y hindî

tagá Maynilà ni anák ng̃ kastilà! Pag-aralan nilá ang pinag-aralan

ninyó at gawín nilá ang ginawâ ko.... Akó’y nagíng alilà ng̃ lahát

ng̃ prayle, ipinaglutò ko silá ng̃ _chocolate_, at samantalang ang

kanan ko’y ipinanghahalò sa _batidor_ ay pigil ko sa kaliwâ ang

gramátika, nag-aaral akó at, salamat na lamang sa Dios, hindî akó

nagkailang̃an ng̃ ibá pang mg̃a gurô, ni ibá pang akademia, ni mg̃a

pahintulot ng̃ pamahalàan.... Paniwalàan ninyó akó; ¡ang ibig na

mag-aral ay nakapag-aaral at natututo!

--¿Ng̃unì’t ilán na sa mg̃a ibig na matuto ang makaaabot sa inabot

ninyó? Isá sa isáng libo, at yaón pa man!

--¡Psch! ¿at anó pa ang kailang̃an ng̃ higít pa roon?--ang sagót ng̃

matandâ na ikinibít ang balikat--Ang mg̃a abogado’y labis na, ang

marami’y pumapasok na lamang na tagá sulat. ¿Mg̃a médiko? silá silá’y

nagmumurahán, nag-uupasalàan at nagkakamatayan dahil sa pag-aagawán

sa isáng gágamutín.... ¡Bisig, ginoo, ang kailang̃an natin ay bisig

na ukol sa pagtataním!

Nákilala ni Isagani na nag-aaksayá siyá ng̃ panahón, ng̃unì’t tumugón:

--Tunay ng̃â--ang sagót--maraming abogado at médiko, ng̃unì’t hindî

ko masasabing lumalabis, sapagkâ’t mayroon tayong mg̃a bayang walâ

ng̃ isá man sa kanilá; ng̃unì’t kung marami man sa bilang, marahil ay

kulang sa mabuti. At yayamang hindî mapipigil na mag-aral ang kabatàan

at dito’y walâ na namáng ibáng _carrera_ ¿bakit babayàang masayang

ang kaniláng panahon at pagsisikap? Kung ang kasiràan ng̃ pagtuturò

ay hindî makahadláng na ang marami’y magíng abogado ó médiko, kung

tayo’y magkakaroon din lamang ¿bákit hindî pá mabubuti? at gayón man,

kahì’t na ang nasà’y gawíng lupaín ng̃ mg̃a mánananim ang lupaíng

itó, isáng lupaín ng̃ mg̃a manggagawà sa lupà, at patayín sa kaniyá

ang lahát ng̃ gawàing isip, ay hindî ko maunawà ang kasamâan ng̃

patalinuhin ang mg̃a mánananim at mg̃a manggagawàng lupàng iyán,

bigyán man lamang silá ng̃ isáng pinag-aralang magpahintulot sa

kanilá, pagkatapos, na máwastô at magwastô ng̃ kaniláng mg̃a gawàin,

na ilagáy bagá silá sa kalagayang máwatasan ang maraming bagay na

hindî batíd sa ng̃ayón.

--¡Bah, bah, bah!--ang bulalás ng̃ abogado na ikinumpay ng̃

palikawlikaw sa hang̃in ang kamáy na warìng ibig bugawin ang mg̃a

paghahakàng nábanggít--upang maging mabuting mang-aani ay hindî

kailang̃an ang maraming _retórica_. ¡Pang̃arap, malîng akalà, buko

ng̃ pag-iisip! ¡Siya! ¿ibig bagá ninyóng sumunód sa isáng hatol?

At tumindíg, masuyòng ipinatong ang kamáy sa balikat ng̃ binatà, at

nagpatuloy:

--Bíbigyan ko kayó ng̃ isáng lubhâng mabuti, sapagkâ’t nakikita kong

kayó’y matalino at ang hatol ay hindî mápapagayón lamang. ¿Magaaral

kayó ng̃ panggagamót? Kung gayón ay magkasiyá kayó sa pag-aaral

ng̃ kung papaano ang paglalagáy ng̃ tapal at pagpapasigíd ng̃

lintâ at huwag ninyóng panghimasukan ang pagpapabuti ó pagpapasamâ

ng̃ kalagayan ng̃ inyóng kapuwâ. Pag kayó’y _licenciado_ na, ay

mag-asawa kayó sa isáng dalagang mayaman at mapanata, pagpilitan

ninyó ang makapanggamót at makasing̃il na mabuti, layûán ninyó ang

lahát ng̃ bagay na may pakialám sa kalagayan ng̃ bayan, magsisimbá

kayó, magkumpisál at makinabang pag ang ibá’y gumágawâ ng̃ gayón,

at makikita ninyóng pagkatapos ay pasasalamat kayó sa akin at ang

gayó’y makikita ko kung akó’y buháy pa. Palagì ninyóng aalalahanin

na ang lalòng wastông pagling̃ap ay ang ling̃apin muna ang sarili;

walâng dapat hanapin ang tao sa mundó kundî ang lalòng malakíng

kaligayahan ng̃ kaniyáng sarili, gaya ng̃ sabi ni Bentham; pag

kayó’y nanghimasok sa mg̃a kaululán, ay hindî kayó magkakaroón ng̃

_carrera_, ni hindî kayó magkakaasawa, ni hindî kayó magiging anomán.

Pag-iiwananan kayó ng̃ lahát at ang una unang magtátawá sa inyóng

kalinisang ugalì ay ang inyó ring mg̃a kababayan. ¡Maniwalà kayó sa

akin, akó’y maaalaala din ninyó at sasabihin ninyóng may katwiran

akó pag kayó’y nagkaroon na ng̃ ubang kagaya ko, mg̃a ubang kagaya

nitó!

At hinipò ang iilan niyáng buhók na putî ng̃ matandang abogado na

ng̃umitî ng̃ malungkót at inilíng-ilíng ang ulo.

--Pag nagkaroon na akó ng̃ mg̃a ganiyáng uban, ginoo,--ang sagót na

malungkót dín ni Isagani--at pag iniling̃ón ko ang aking paning̃ín sa

nakaraan at mákita kong walâ akóng ginawâ kundî ang ukol sa sarili,

na hindî ginawâ ang mangyayaring gawín at dapat kong gawíng ukol sa

bayang nagbigáy sa akin ng̃ lahát ng̃ bagay, ukol sa mg̃a namamayang

tumutulong sa aking kabuhayan, ang bawà’t uban ay magiging isáng

tiník sa akin, at hindî ko silá ikadadang̃al kundî bagkus ikahihiyâ!

At masabi itó ay yumukô at umalís.

Nápatigil ang abogado sa kaniyáng kinalalagyán, na ang matá’y

susulingsuling. Náding̃íg ang mg̃a yabág na lumalayông untîuntî at

mulîng umupô na bumúbulóng:

--¡Kaawàawàng binatà! Ang mg̃a ganiyán ding hakà ay sumagì isáng araw

sa aking pag-iisip! ¿Maanong ang lahát ay makapagsabing: ginawâ ko itó

ng̃ dahil sa aking bayan, iniuukol ko ang aking buhay sa ikabubuti

ng̃ lahát....? ¡Putong na laurel, na pigtâ ng̃ katás ng̃ kamansá,

mg̃a dahong tuyô na nagkakanlóng ng̃ mg̃a tiník at mg̃a uód! ¡Hindî

iyan ang kabuhayan, iyan ay hindî nagbibigáy ng̃ kakanin, ni hindî

nagdudulot ng̃ karang̃alan; ang mg̃a laurel ay bahagyâ nang mágamit

sa isáng sawsawan.... ni hindî nagbibigáy ng̃ katiwasayán.... ni

hindî nagpapanalo ng̃ mg̃a usap, kundî tiwalî pa ng̃â! Ang bawà’t

bayan ay may kaniyáng hilig, gaya rin ng̃ kaniyáng sing̃áw ng̃ lupà

at kaniyáng mg̃a sakít, na ibá sa sing̃áw ng̃ lupà at mg̃a sakít

ng̃ ibáng bayan!

At idinugtóng pagkatapos:

--¡Kaawàawàng binatà!.... Kung ang lahát sana’y nag-iisip at gumágawâ

ng̃ gaya niyá, ay hindî ko sinasabing hindî.... ¡Kaawàawàng binatà!

¡Kaawàawàng Florentino!