Lubhâng karapatdapat dalawin ang bahay na tinitirahán ni Makaraig.
Malakí, maluwang, may dalawáng patong na entresuelo na may magagaràng
saláng-bakal, warì’y isáng páaralan sa mg̃a unang oras ng̃ umaga
at isáng hinalòng linugaw magmulâ namán sa ika sampû. Sa mg̃a oras
ng̃ paglilibáng ng̃ mg̃a nang̃ung̃upahan, mulâ sa pagpasok sa
maluwang na silong hanggán sa itáas ng̃ kabahayán, ay walâng humpáy
ang tawanan, ang kaguluhan at ang galawan. May mg̃a binatàng damít
pangbahay na naglalarô ng̃ sipà, nang̃agsasanay sa pagpapalakás
sa pamagitan ng̃ mg̃a trapesiong gawâ lamang nilá; sa hagdanan ay
nagpapamook ang waló ó siyam na ang mg̃a sandata ay mg̃a tungkód,
mg̃a sibát, mg̃a kalawit at silò, ng̃unì’t ang mg̃a lumulusob at
nilulusob ay karaniwan nang hindî nagkakasakitan; ang mg̃a palò
ay tumatamà sa likód ng̃ insík na nagbibilì ng̃ kaniyáng tindáng
mg̃a kakanín at nakasisiràng kalamay, sa tabí ng̃ hagdán. Nalilibid
siyá ng̃ maraming batà, binabatak ang kaniyáng buhók na kalág na’t
gusót, inaagawan siyá ng̃ isáng kalamay, tinatawaran sa halagá, at
ginagawán ng̃ ibá’t ibáng kabuktután. Ang insík ay nagsísisigaw,
nagtutung̃ayáw sa lahát ng̃ wikàng kaniyáng batíd, sampû sa kaniyáng
sariling wikà, mag-iiyakiyakan, tatawa, sasamò, isásayá ang múkhâ
kung walâng mangyari sa kaniyá sa masamâ, ó pabalík.
--_¡A, muasama yan!_--_Bo kosiesia_--_Hienne kilistiano_--_Kayó
limonyo_--_¡Salamahe!_--_¡tusu tusu!_ at ibp.
¡Piph, paph! ¡walâng kailang̃an! Ililing̃óng nakang̃itî ang mukhâ;
kung sa kaniyáng likód lamang tumatamà ang mg̃a palò ay patuloy
ding walâng kagambágambalà sa kaniyáng pang̃ang̃alakal, sumisigáw
na lamang ng̃:--_No hugalo_ ¿e? _no hugalo_! ng̃unì’t pag tumamà sa
biláo ng̃ kaniyáng mg̃a kakanín, ay sakâ susumpâng hindî na bábalik,
pupulas sa kaniyáng bibíg ang lahát ng̃ tung̃ayaw at lait na maiisip;
ang mg̃a batà namán ay lalòng nagsusumidhî upang siya’y pagalitin
at pag nakitang naubos na ang masasabi ng̃ insík at silá namán ay
busóg na sa hupyâ at inasnáng butó ng̃ pakuwán ay sakâ lamang siyá
babayaran ng̃ walâng kadayàdayà at ang insík ay áalís na masayá,
tumatawa, kumikindát at tinatanggáp na warì’y himas ang mahihinàng
palò na ibiníbigáy ng̃ mg̃a nag-aaral na bilang pinakapaalam.
--¡¡Huaya, homia!!
Ang mg̃a tugtugan ng̃ piano at biolin, ng̃ biguela at kurdión ay
nakikisalíw sa tunóg ng̃ palùán ng̃ bastón sa pag-aaral ng̃ eskrima.
Sa paligid ng̃ isáng malapad at mahabàng dulang ay sumusulat ang mg̃a
nag-aaral sa Ateneo, ginágawâ ang kaniláng mg̃a sulatíng iháharap,
niyayarì ang kaniláng mg̃a suliranin sa piling ng̃ mg̃a ibáng
sumusúlat sa mg̃a papel na kulay rosa at may palamuting úkit na batbat
ng̃ mg̃a guhit sa kaníkaniláng mg̃a iniibig; ang isá’y gumágawâ ng̃
dulâ sa siping ng̃ isáng nag-aaral na tumugtóg ng̃ plauta, kayâ’t ang
mg̃a tulâ’y napasusuwitán na sa simulâ pa lamang. Sa dako pa roón,
ang may katandâan, mg̃a nag-aaral ng̃ _facultad_, na, mg̃a sutlâng
midias at sapatilyang may burdá ang suot, ay nang̃aglílibáng sa
pagpapagalit sa mg̃a batàng pinipirol sa taing̃a na namumulá na tulóy
dahil sa kapiping̃ot; dalawá ó tatló ang pumipigil sa isáng maliít
na sumísigáw, umiiyák at ipinagtátanggól sa pamagitan ng̃ kásisipà
ang talì ng̃ kaniyáng salawál: ibig lamang na iwan siyáng kagaya
noong sumipót sa liwanag.... pumapalág at umíiyák. Sa isáng silíd, sa
paligid ng̃ isáng _mesa velador_, ang apat ay nagrerebesino sa gitnâ
ng̃ tawanan at biruáng ikinayáyamót ng̃ isáng kunwarì nag-aaral ng̃
lisyón ng̃unì’t, ang tunay ay nag-áantay lamang na makahalili at siyá
namán ang makásugal. Ang isá’y dumatíng na warì’y nagugulumihanan
sa gayón, gulilát at lumapit sa mesa.
--¡Nápakamabisyo kayó! ¡Kaagaaga ay sugál na! ¡Tingnán ko, tingnán
ko! ¡Tunggák! ¡ihatak mo ang tatlóng espada!
At itinupî ang kaniyáng aklát at nakilarô namán.
Náding̃íg ang sigawan, kumalabóg ang hampasan. Ang dalawá’y nag-away
sa kanugnóg na silíd: isáng nag-aaral na piláy na napabarahin at
isáng kaawàawàng kagagaling pa lamang sa kaniyáng lalawigan. Itó, na
bahagyâ pa lamang nagsísimulâ sa pag-aaral, ay nakátagpô ng̃ isáng
aklát na ukol sa pilosopía at binasang malakás, walâng kamalákmalák
at masamâ ang diín sa pagbigkás ng̃ mg̃a banggít na:
--_¡Cogito, ergo sum!_
Inarì ng̃ piláy, na siya’y pinatatamàan, ang ibáng kasama’y
namagitnâ’t pumapayapà, ng̃unì’t ang katunayan ay naguulót pa ng̃â,
kayâ’t sa hulí’y nang̃agpanuntukan.
Sa kakanán ay isáng binatàng may isáng latang sardinas, isáng
boteng alak at ang mg̃a baong dalá na galing sa kaniyáng bayan,
ay naglulunggatî sa pagpupumilit na siya’y saluhan sa pagkain ng̃
kaniyáng mg̃a kaibigan, samantalang ang mg̃a kaibigan namán ay
nang̃aglulunggatî rin sa pag-ayáw. Ang ibá’y nang̃aliligò sa _azotea_
at pinagsasanayan ang tubig sa balón sa pagbobombero, nang̃aglalaban
ng̃ sabuyán sa gitnâ ng̃ kagalakán ng̃ mg̃a nanonood.
Ng̃unì’t ang ing̃ay at kaguluhán ay untîuntîng napapawì samantalang
dumarating ang iláng may katang̃ìang nag-aaral, na tinipán ni
Makaraig upang balitàan ng̃ lakad ng̃ Akademia ng̃ wikàng kastilà.
Si Isagani’y sinalubong ng̃ boong giliw, na gaya rin ng̃ taga
Españang si Sandoval, na kawaníng dumating sa Maynilà at tinatapos
ang kaniyáng pag-aaral, na kaisáng lubós sa mg̃a hang̃arin ng̃ mg̃a
nag-aaral na pilipino. Ang halang na inilalagáy ng̃ polítika sa mg̃a
lahì ay nawawalâ sa mg̃a páaralan na warì’y natutunaw sa init ng̃
karunung̃an at ng̃ kabatàan.
Sa kawalán ng̃ mg̃a Ateneo at lipunáng ukol sa katarung̃án, sa wikà
at sa polítika ay sinasamantalá ni Sandoval ang lahát ng̃ paglilipon
upang gamitin ang kaniyáng malakíng kaya sa pagsasalaysay, sa
pamag-itan ng̃ pagbigkás ng̃ mg̃a talumpatì, pakikipagtalo sa kahì’t
na anóng sanhî at napapapagakpák ang mg̃a kaibigan at nakiking̃íg
sa kaniyá. Nang mg̃a sandalîng yaón ang sanhî ng̃ salitàan ay ang
pagtuturò ng̃ wikàng kastilà.
Sa dahiláng si Makaraig ay hindî pa dumárating, ang mg̃a paghuhulòhulò
ay siyáng idinadaos.
--¿Anó kayâ ang nangyari?--¿Anó ang ipinasiya ng̃ General?--¿Ipinagkaít
ang pahintulot?--¿Nagtagumpáy si P. Irene?--¿Nagtagumpáy si P. Sibyla?
Itó ang tanongtanung̃an ng̃ isá’t isá, mg̃a tanóng na ang tang̃ìng
makasasagót ay si Makaraig.
Sa mg̃a binatàng nagkakalipon ay may mg̃a may palagáy na loob na gaya
ni Isagani at ni Sandoval na nakikiníkinitá nang yarì ang bagay, at
pinag-uusapan na ang pagkalugód at pagpupuri sa Pamahalàan, ang ukol
sa pag-ibig sa tinubùan ng̃ mg̃a nag-aaral, mg̃a kapalagayang loob
na nag-udyók kay Juanito Pelaez upang kanyahín ang malakíng bahagi
ng̃ karang̃alan ng̃ pagtatatag ng̃ Kapisanan. Ang lahát ng̃ itó’y
sinásagot ng̃ dî nasisiyaháng loob na si Pecson,--isáng matabâng
kung tumawa’y animo bung̃ô--sa pagsasalitâ ng̃ ukol sa mg̃a sulsól
na makapangyayari, na ang Obispo A., si Padre B., ang Provincial C.
ay pinagtanung̃án ó hindî at ang ipinayo ó hindî ay ang ipasok sa
bilangùan ang lahát ng̃ nasa kapisanan, balitàng nagdudulot ng̃ dî
ikápalagay ni Juanito Pelaez, na naúutal namán sa pagsasabing:
--¡Abá, huwág ninyó akóng ihalò!......
Si Sandoval, dahil sa kaniyáng pagkakastilà at pagkamalayà, ay
nag-iinit:
--¡Ng̃unì’t p....!--aniyá--ang ganiyán ay isáng paghihinalà ng̃
masamâ sa General! ¡Alám ko ng̃âng nápakamakaprayle, ng̃unì’t sa
mg̃a ganiyáng bagay ay hindî napasúsulsol sa mg̃a prayle! ¿Ibig bagá
ninyóng turan sa akin, Pecson, kung anó ang pinanunulayán ninyó sa
pagsasabing walâng sariling pasiyá ang General?
--Hindî iyán ang sinasabi ko, Sandoval--ang sagót ni Pecson na sa
pagtawa’y ipinatátanáw halos ang kaniyáng hulíng bagáng--sa ganáng
akin, ang General, ay may sariling kapasiyahán, itó ng̃â, ang
kápasiyahán sa lahát ng̃ nasa abót ng̃ kaniyang kamáy...... ¡Itó’y
lubhâng maliwanag!
--¡At sulong pa rin! Ng̃unì’t turan ninyó sa akin ang isáng
pangyayari--ang sigáw ni Sandoval--iwasan natin ang mg̃a pagtatalong
walâng katuturán, ang mg̃a salitâng walâng kabuluhán, at tumung̃o
tayo sa mg̃a pangyayari--ang dugtóng na sinabayán ng̃ makiyás na
kilos ang pagsasalitâ--Mg̃a pangyayari, mg̃a ginoo, mg̃a pangyayari;
ang hindî gayón ay mg̃a hulòhulòng dî ko ibig tawaging pilibustero.
Si Pecson ay tumawa at sinabát siyáng:
--¡Lumabás na ang pilibusterismo! Ng̃unì’t hindì na ba mangyayaring
makapagkatwiranan ng̃ hindî sasapit sa masasamâng bintáng?
Si Sandoval ay tumutol at humíhing̃î ng̃ mg̃a pangyayaring tunay sa
pamag-itan ng̃ isáng muntîng talumpatì.
--Hindî pa nalalaunang dito’y nagkaroón ng̃ usapín ang iláng taong
bayan at iláng prayle, at pinasiyahán ng̃ samantalang General, na,
ang humatol ay ang Provincial ng̃ mg̃a parìng kausáp--ang sagót ni
Pecson.
At mulîng nagtawá na warì’y walâng kabuluhán ang pinag-uusapan.
Tumukoy ng̃ mg̃a pang̃alan, araw at nang̃akòng magdadalá ng̃ mg̃a
kasulatang magpapatunay ng̃ paraang ginamit sa pagkakapit ng̃
katwiran.
--¿Ng̃unì’t saan mananáng̃an, sabihin ninyó sa akin, saan mananang̃an
upang huwag pahintulutan ang maliwanag na maliwanag na ikabubuti at
kailang̃an?--ang tanóng ni Sandoval.
Ikinibít ni Pecson ang kanyáng balikat.
--Na mápapang̃anib ang tibay ng̃ tinubùang lupà....--ang tugón na
ang pagsasalitâ’y kagaya ng̃ isáng abogado na bumabasa ng̃ isáng
_alegato_.
--¡Iyán ang malakíng bagay! ¿Anó mayroon sa tibay ng̃ tinubùang lupà
ng̃ mg̃a kaparaanan sa mabuting pagsasalitâ?
--May mg̃a doctor ang Santa Madre Iglesia.... ¿Anó ang malay ko?
marahil ay pang̃ilagang mabatíd namin ang mg̃a batás at aming
masunód.... ¿Anó kayâ ang mangyayari sa Pilipinas sa araw na ang
isá’t isá sa amin ay magkaantiluhán?
Hindî naibigan ni Sandoval ang ayos na tugunan at pabirô ng̃ kaniláng
pag-uusap. Sa paraang iyon ay hindî maaarìng sumipót ang isáng
talumpatìng may kauntìng kabuluhán.
--Huwag ninyóng idaan sa birò--ang sabi--ang pinag-uusapan ay mahalagá.
--¡Iligtás akó ng̃ Lumikhâ sa pagbibirô kung napapagitnâ ang mg̃a
prayle!
--Ng̃unì’t ¿saan mananang̃an....?
--Sa dahiláng sa gabí ang pag-aaral--ang patuloy ni Pecson, na gayon
din ang ayos, na warìng ang pinag-uusapan ay kilalá na’t alám--ay
mangyayaring banggitín na pinakasagabal ang kahalayan, gaya ng̃ sa
paaralan sa Malolos...
--¡Isá pá! ¿Hindî ba sa ilalim din ng̃ balabal na madilím ng̃ gabí
idinadaos ang “Academia de dibujo” at ang mg̃a nobenario at mg̃a
prusisyón?....
--Lumalabág sa karang̃alan ng̃ Unibersidad--ang patuloy ng̃ matabâ
na hindî pinuná ang paalaala.
--¡Lumabág! Ang Unibersidad ay mapipilitang sumang-ayon sa kailang̃an
ng̃ mg̃a nag-aaral. At kung iyan ay tunay ¿ay anó kung gayón ang
Unibersidad? ¿Isá bagáng kapisanan upang huwag mátuto? ¿Nagkásasama
bagá ang iláng katao na nagtatagláy ng̃ katawagáng may katarung̃án
at dunong upang humadláng na ang ibá’y mátuto?
--Hindî’t... ang mg̃a balak ng̃ nang̃asaibabâ ay tinatawag na dî
kasiyahang loob......
--At mg̃a panukalà ang tawag sa nanggagaling sa itaas--ang dunggít
ng̃ isá--¡nariyan ang paaralang “Artes y Oficios”!
--Dahan dahan, mg̃á ginoo--ang sabi ni Sandoval--hindî akó makaprayle;
kilalá ang aking mg̃a malayàng pagkukurò, ng̃unì’t ibigáy natin sa
Cesar ang sa Cesar! Ang páaralang iyan ng̃ Artes y Oficios, na akó
ang una unang nagtatanggol at ang araw na siya’y mátayô ay babatìing
kong warí’y unang liwaywáy na ikagiginhawa ng̃ Kapuluang itó, ang
paaralang iyan ng̃ Artes y Oficios, ay ang mg̃a prayle ang siyáng
nang̃agsumíkap......
--O ang aso ng̃ magguguláy, na kagaya rin nilá--ang dagdag ni Pecson
na pinutol na mulî ang talumpatì.
--¡Ng̃unì’t p....!--ang sabing pagalít ni Sandoval dahil sa pagputol,
na nawalâ tulóy ang tuwid ng̃ pagsasalaysay--samantalang walâng
masamâ tayong nálalaman, ay huwag tayong mag-akalà ng̃ masamâ,
huwag tayong magkamalîng maghinalà sa kalayàan at pagkamasarilí ng̃
pamahalàan....
At sa pamamagitan nang magagandáng pang̃ung̃usap ay inihanay ang
mg̃a pagpupuri sa pamahalàan at sa mg̃a balak nitó, bagay na hindî
napang̃ahasáng hadlang̃án ni Pecson.
--Ang pamahalàang kastilà--ang sabi, sa gitnâ ng̃ iláng bagay--ay
nagbigáy sa inyó ng̃ lahát ng̃ kailang̃an, walâng ipinagkaít sa
inyó. Sa España ay nagkaroon kamí ng̃ kapangyarihang alinsunod sa
kaibigán ng̃ iisáng tao at kayó’y nagkaroon ng̃ gayón ding pamahalàan;
kinalatán ng̃ mg̃a prayle ng̃ kaniláng kombento ang aming mg̃a lupaín
at kombento ng̃ mg̃a prayle ang lamán ng̃ isáng katlóng bahagi ng̃
Maynilà; sa España ay pinalalakad pá ang bitay, at ang bitay ay
siyáng hulíng kaparusahán dito; kamí ay katóliko at ginawâ namin
kayóng katóliko; kamí’y nagíng _escolástico_ at ang _escolastícismo_
ay siyáng nanánagumpay sa inyóng mg̃a páaralán; sa isáng sabi, mg̃a
ginoo, umiiyak kamí kung kayó’y umiiyak, nagtitiis kamí kung kayó’y
nagtitiís, iisá ang dambanà natin, iisá ang ating hukuman, iisáng
kaparusahán, at nararapat na ibigáy namin sa inyó ang amin ding mg̃a
karapatán at ang amin ding mg̃a katuwâán.
At sa dahiláng walâng humahadláng sa kaniyá, ay sumigabó ng̃ sumigabó
ang kalooban hanggáng sa tinukoy na ang sasapitin ng̃ Pilipinas.
--Gaya ng̃ sinabi ko, mg̃a ginoo, ang liwaywáy ay hindî malayò,
binubuksán ng̃ España ang Kasilang̃anan sa kaniyáng iniibig na
Pilipinas, at ang mg̃a kapanahunan ay nag-iibá at batíd kong ang
ginágawâ’y higít kay sa inaakalà natin. Ang pamahalàang iyan, na,
ayon sa inyó, ay gumigiwang at walâng sariling kalooban, ay nararapat
na ating udyukán sa pagpapakilala ng̃ ating pagtitiwalà, ipakita
na tayo’y nag-aantáy sa kaniyá; ipaalaala natin sa ating kilos
(kung nakalilimot, bagay na hindî ko pinaniniwalàang mangyari) na
tayo’y nananalig sa kaniyáng magagandáng hang̃ád at hindî siyá dapat
umalinsunod sa ibáng palakad liban doon sa sadyáng katwiran at
ikabubuti ng̃ kaniyáng mg̃a pinamamahalàan. Hindî, mg̃a ginoo,--ang
patuloy na lalò’t lalò pang umayos nagtatalumpatì--hindî natin dapat
tanggapín man lamang sa bagay na itó, ang pangyayari marahil, na
nagtanóng sa ibáng taong laban sa panukalà, sapagkâ’t ang sapantahà
lamang ay mákakatimbáng ng̃ pagpapaumanhin sa pangyayari; ang inyóng
inaasal hanggáng sa ng̃ayón ay matapát, malinis, walâng pagmamaliw,
walâng agam-agam; humíhilíng kayó sa kaniyá ng̃ maliwanag at walâng
palikawlikaw; ang inyóng mg̃a pinagbabatayang katwiran ay lubhâng
karapatdapat dinggín; ang inyóng layon ay ang awasán ng̃ gawàin
ang mg̃a gurô, sa mg̃a unang taón, at magíng madalî ang pagkatuto
ng̃ daán daáng mg̃a nag-aaral na pumúpunô sa mg̃a klase, na hindî
mangyayaring magampanán ng̃ iisáng gurô. Kung hanggá ng̃ayón ay
hindî pa napasisiyahán ang kasulatan ay dahil sa alám kong may
maraming gawàing naiimbák; ng̃unì’t inaakalà kong ang pag-uusig ay
nagtagumpáy, na ang sanhî ng̃ tipán ni Makaraig ay upang ibalità
sa atin ang pananalo, at bukas ay mákikita nating magtatamó ang
ating mg̃a pagsusumikap ng̃ papuri at pagkilala ng̃ bayan, at sino
ang makapagsasabi, mg̃a ginoo, kung hindî ipalagáy ng̃ pamahalàan
na kayó’y dulutan ng̃ mabuting _condecoración_ dahil sa kayó’y
karapatdapat sa kapurihán ng̃ inyóng bayan!
Nag-umugong ang masisigabong pagakpakan; naniniwalà na ang lahát sa
pananalo at ang marami sa _condecoración_.
--¡Dapat mákilala, mg̃a ginoo,--ang sabi ni Juanito Pelaez--na ako’y
isá sa mg̃a unang nagmunakalà!
Ang dî mapaniwalaíng si Pecson ay hindî nagagalák.
--¡Pag hindî nagkaroon tayo ng̃ _condecoración_ sa bintî!--ang sabi.
Salamat na lamang at hindî náding̃íg ni Pelaez ang banggít na iyon,
dahil sa lakás ng̃ pagakpakan. Nang mahintóhintô ng̃ kauntî, ay
sinabi ni Pecson, na:
--Mabuti, mabuti, mabuting mabuti, ng̃unì’t isáng palagáy.... ¿kung
sa lahát ng̃ iyán, ang General ay sumanggunì rin, sumanggunì at
sumanggunì, at pagkatapos ay ipagkaít sa atin ang kapahintulutan?
Ang palagáy ay bumagsák na warì’y tubig na malamíg.
Ang lahát ay nápating̃ín kay Sandoval; itó’y natubigan.
--Kung gayón....--ang sabing paurongsulong.
--¿Kung gayón?
--Kung gayón--ang bulalás ni Sandoval na sumúsulák pa ang dugô dahil
sa mg̃a pagakpakan at sa isáng udyók ng̃ sigabó--sa dahiláng sa mg̃a
kasulatan at sa mg̃a limbág ay ipinahahayag na iniibig niyá ang
inyóng ikatututo ng̃unì’t pinipigil at ipinagkakaít ang gayón pag
sumapit na ang pagsasagawâ, kung gayón, mg̃a ginoo, ang inyóng mg̃a
pagsusumikap ay hindî nasayang, nátuklás ninyó ang hindî natuklás
ng̃ sino man, na maalís ang balatkayô at kayó’y hamunin!
--¡Mabuti, mabuti!--ang masigabóng sigawan ng̃ ilán.
--¡Purihin si Sandoval! ¡Mabuti ang ukol sa paghamon!--ang dagdág
ng̃ ibá.
--¡Hamunin tayo!--ang sagót ni Pecson na hindí binibigyáng kabuluhán
ang gayón--¿at pagkatapos?
Sa gitnâ ng̃ kaniyáng pananagumpáy ay nápatigil si Sandoval, ng̃unì’t
sa katalasang tagláy ng̃ kaniyáng lipì at dahil sa kaniyáng dugông
mánanalumpatî ay agád nakabalikwás.
--¿Pagkatapos?--ang tanóng--pagkatapos, kung walâng pilipinong
makapang̃ahás tumugón sa hamon, ay akó, si Sandoval, sa ng̃alan ng̃
España ay sasaluhín ko ang _guantes_, sapagkâ’t ang gayóng paraan
ay isáng pagpapabulàan sa mabuting hang̃ád na kailan ma’y tinagláy
ng̃ España sa kaniyáng mg̃a lalawigan, at sa dahiláng sa gayóng
asal ay sinasalaulà ang katungkulang ipinagkatiwalà sa kaniyá at
nagpapakalabis sa kaniyáng walâng sagkâng kapangyarihan, hindî siyá
karapatdapat sa pag-aampón ng̃ inang bayan ni sa pagkupkóp ng̃ sino
mang mámamayáng kastilà.
Ang kagalakán ng̃ mg̃a nakiking̃íg ay halos nagíng kahibang̃án.
Niyakap ni Isagani si Sandoval, bagay na ginayahan ng̃ ibá;
nabanggít-banggít doon ang ináng bayan, ang pagkakáisa, ang
pagkakapatiran, ang pagkamatapát; anáng mg̃a pilipino’y kung walâ
kundî pawàng Sandoval sa España, ang lahát ng̃ tao sa Pilipinas ay
magiging Sandoval na lahát; nagníningníng ang mg̃a matá ni Sandoval
at mapapaniwalàang kung sa mg̃a sandalîng iyón ay hinagisan siyá ng̃
sino man ng̃ isáng _guantes_ na tandâ ng̃ paghamon, ay sumakáy sana
sa kahì’t aling kabayo upang magpakamatáy ng̃ dahil sa Pilipinas.
Ang tubig na malamíg lamang ang nagwikàng:
--Mabuti, mabuting mabuti, Sandoval; akó man ay makapagwiwikà ng̃
ganiyán kung ako’y taga España; ng̃unì’t sa dahiláng hindî gayón,
kung akó ang nagsabi ng̃ kalahatì man lamang ng̃ sinabi ninyó, kayó
mán ay magpapalagay na ako’y pilibustero.
Nagsimulâ na si Sandoval ng̃ isáng talumpatìng táganás na pagtutol,
nang mapigil.
--¡Matuwâ na tayo, mg̃a kaibigan! ¡Tagumpáy!--ang sigáw ng̃ isáng
binatàng pumasok at niyakap ang lahát.
--¡Matuwâ na tayo, mg̃a kaibigan! ¡Mabuhay ang wikàng kastilà!
Isáng maugong na pagakpakan ang sumalubong sa balità; ang lahát ay
nagyayakapán, ang lahát ay maningníng ang matá dahil sa luhà. Si
Pecson ang tang̃ìng nagtatagláy ng̃ kaniyáng ng̃itîng mapagmakatang̃ì.
Ang dumatíng na may dalá ng̃ mabuting balità ay si Makaraig, ang
binatàng nang̃ung̃ulo sa kilusán.
Ang tinitirahán ng̃ nag-aaral na itó sa bahay na iyon ay dalawáng
silíd na napapalamutihang mabuti para sa kaniyang mag-isá lamang,
mayroon siyang alilà at kotsero na nag-aarugâ sa kaniyáng sasakyáng
_araña_ at sa kanyáng mg̃a kabayo. Ang tindíg niya’y makiyas, ugalìng
banayad, magarà’t mayamang mayaman. Kahì’t nag-aaral ng̃ pag-aabogado
upang magkaroon lamang ng̃ isáng _título académico_, ay may kabantugan
siyá sa pagkamasipag mag-aral, at kung sa pagsasalitâ ng̃ alinsunod
sa turòng páaralán ay hindî na máhuhulí sa ibáng mapaghamón sa
pagtatalo sa loob ng̃ Unibersidad. Hindî rin namán náhuhulí sa mg̃a
akalà’t bagong mg̃a pagkasulong; sa tulong ng̃ kaniyáng salapî’y
nagkákaroón siya ng̃ mg̃a aklát at pamahayagan na hindî mapigil ng̃
_previa censura_. Dahil sa mg̃a tagláy na itó, sa kaniyáng kabantugan
sa katapang̃an, sa kaniyáng mapalad na pakikitunggalî noóng kaniyáng
kabatàan, at sa kaniyáng magandâ’t mabuting ugalì, ay hindî dapat
pagtakhán na panuntán siya ng̃ kaniyáng mg̃a kasama at siyang máhalál
upang máisagawâ ang gayóng kahirap na balak na pagtuturò ng̃ wikàng
kastilà.
Makaraán ang mg̃a unang silakbó ng̃ kagalakán, na sa kabatàan ay
nagkákaroón kailán man ng̃ kasagwâan dahil sa ang kaniyáng malas sa
lahát ng̃ bagay ay magandá, ay siniyasat kung papaano ang nangyari.
--Kang̃inang umaga’y nakipagkita akó kay P. Irene--ang sabi ni
Makaraig na warì’y palihím.
--¡Mabuhay si P. Irene!--ang sigáw ng̃ isáng nagagalák na nag-aaral.
--Inihayág sa akin ni P. Irene--ang patuloy ni Makaraig--ang lahát
ng̃ nangyari sa Los Baños. Tila isáng linggó siláng nagtatalo,
ipinaglaban at ipinagtanggól niyá ang ating usap ng̃ laban sa lahát,
laban sa kay P. Sibyla, sa kay P. Fernandez, sa kay P. Salvi, sa
General, sa Segundo Cabo, sa mag-aalahás na si Simoun......
--¡Ang mag-aalahás na si Simoun!--ang putol ng̃ isá--¿ng̃unì’t anó
ang ipinanghihimasok ng̃ hudyóng iyán sa mg̃a bagay bagay ng̃ ating
bayan? At pinayayaman natin iyán sa pagbilí......
--¡Tumigil ka ng̃â!--ang sabi ng̃ isá, na naíiníp sapagkâ’t
ibig mabatíd kaagád kung papaano at tinalo ni P. Irene ang mg̃a
nakasísindák na kalabang iyón.
--Mayroón pa mandíng matataás na kawaníng laban sa ating panukalà,
ang Namamahalà sa Pang̃asiwàan, ang Gobernador Civil, ang insík na
si Quiroga......
--¡Ang insík na si Quiroga! Ang bugaw ng̃ mg̃a....
--¡Tumigil ka na, tao ka!
--Sa kahulihulihan--ang patuloy ni Makaraig--ay itatago na sana ang
kahiling̃an at babayàang mákatulog doon ng̃ iláng buwan, ng̃ maalala
ni P. Irene ang Kataastaasang Lupon ng̃ Paaralan at ipinalagáy
niyáng ang kasulatan ay mahulog sa Lupong yaon upang magbigáy ng̃
munkahìng nárarapat yamang ang ukol sa pagtuturò ng̃ wikàng kastilà
ang pinag-uusapan......
--Ng̃unì’t ang Lupong iyan ay malaon ng̃ hindî kumikilos--ang tukoy
ni Pecson.
--Iyan din ng̃â ang isinagót kay P. Irene--ang patuloy ni Makaraig--at
sinagót niyáng mabuti ng̃âng pagkakataón upang mulîng mabuhay,
at sinamantalá ang pagkakáparoon ni Don Custodio, na isá sa mg̃a
kasanggunì, at nagpalagáy noon din ng̃ isáng lupon, at sa dahiláng
kilalá ang kasipagan ni D. Custodio ay siyáng tinakdâáng magpalagáy
ng̃ ipapasiyá, kayâ’t ng̃ayó’y nasa kamáy niyá ang kasulatan.
Ipinang̃akò ni D. Custodio na lulutasín niyá sa loob ng̃ buwang itó.
--¡Mabuhay si D. Custodio!
--¿At kung ang ipasiyá ni D. Custodio ay laban?--ang tanóng ng̃ dî
mapag-asáng si Pecson.
Iyan ang hindî nilá naáalaala, dahil sa kahibang̃án sa akalàng mabuti
ang lakad ng̃ usap. Lahát ay nápating̃ín kay Makaraig upang mabatíd
kung anó ang sasabihin.
--Ang bagay ding iyan ang sinabi ko kay P. Irene, ng̃unì’t sinabi sa
akin, na kasabáy ang kaniyáng palabirông tawa, na: Malakí na ang ating
tinamó, nagawâ nating ang usap ay makaratíng sa isáng kapasiyahán,
mapipilitan ang kalaban na tanggapín ang pakikihamok.... Kung
mangyayaring mapakiling natin si D. Custodio, upang sa pag-alinsunod
sa kaniyáng malayàng hilig, ay magpasiyà ng̃ sang-ayon, ay nanalo
na tayo; ang General ay nagpapakilalang walâng kikiling̃an.
Si Makaraig ay humintô.
--¿At papaano ang pagpapakiling?--ang tanóng ng̃ isáng iníp.
--May sinabi sa aking dalawáng paraan si P. Irene....
--Ang insík na si Quiroga!--ang sabi ng̃ isá.
--¡Ba! Hindî pinupuná si Quiroga......
--¡Isáng mabuting handóg!
--Lalò pa, ipinagmamalakí ang katigasán niyá sa mg̃a handóg.
--¡Ay, nálalaman ko na!--ang bulalás na tumatawa ni Pecson--ang
mánanayaw na si Pepay.
--¡A, oo ng̃â! ¡ang mánanayaw na si Pepay!--ang sabi ng̃ ilán.
Ang Pepay na itó’y isáng makiyas na dalaga na kilaláng matalik na
kaibigan ni D. Custodio: sa kaniyá lumalapit ang mg̃a tumatanggap
ng̃ mg̃a pagawâ, ang mg̃a kawaní at ang mg̃a mapaglaláng kung may
nasàng tamuhín sa bantóg na Konsehal. Si Juanito Pelaez na kaibigan
din ng̃ mánanayaw ay humáhandóg na siyáng lalakad ng̃ usap; ng̃unì’t
si Isagani’y umilíng at nagsabing sukat na ang pagkakagamit kay
P. Irene at magiging kasagwâán ang lapitan si Pepay sa ganitóng
bagay.
--¡Tingnán ang isá pang paraan!
--Ang isá ay lumapit sa abogadong pinagsanggunìan, si G. Pasta,
tánung̃ang pinang̃ang̃ayupapàan ni D. Custodio.
--Ibig ko pa iyán,--ang sabi ni Isagani--si G. Pasta ay pilipino,
at nagíng kasama sa pag-aaral ng̃ aking amaín. Ng̃unì’t ¿papaano
ang gágawin upang mapakiling?
--Nariyán ang _kid_--ang sagót ni Makaraig na tinitigan si
Isagani--si ginoong Pasta ay may isáng mánanayaw, itóng.... may
isáng mangbuburdá......
Inailíng na mulî ni Isagani ang kaniyáng ulo.
--Huwág kayóng nápakamaselang--ang sabi sa kaniyá ni Juanito
Pelaez--ang mg̃a layon ay siyáng naglíligtás sa mg̃a kaparaanan!
Kilalá ko ang mangbuburdá, si Matea, na may isáng pagawàang
pinápasukan ng̃ maraming dalaga.....
--Huwág, mg̃a ginoo,--ang putol ni Isagani--unahin muna natin ang
mg̃a paraang hindî mahalay.... Paparoón akó sa bahay ni G. Pasta at
kung walâ akóng mápalâ, ay saká na ninyó gawín, ang ibig gawín sa
mg̃a mánanayaw at mg̃a mangbuburdá.
Napahinuhod silá sa palagáy at nagkásundông si Isagani ay makipag-usap
kay G. Pasta sa araw ding yaón at sa kinahapunan ay ipababatíd sa
Unibersidad, sa kaniyáng mg̃a kasama, ang nangyari sa pakikipagkita.