Aklatan ñg "Kami Naman"
AGAWAN ÑG DAÑGAL
Kasaysayang Tagalog
Katha ni
FAUSTA CORTES
Nagíng Pangalawáng Pang-ulo ng "Liga de
Mujeres Filipinas"; Kinatawán sa Unang
Kapulungang Manggagawa at
Taga-Ingat-yaman ng
"Magdamayán At Nang
Matanghál".
Ikatlong aklat ñg aklatan ñg
"KAMI NAMAN"
Aklatan ng
"Kami Naman"
1045, Daang Dart, Pako,
Maynila, K. P.
1914
SA TUTUNGHAY
Kapatid: ¡Kay laking pagkabigó mo! Oo, nabigo ka; sapagka't kaya mo
binili at babasahin itong Agawan ng Dangal, ay sa paniniwala mong
ito ay kagaya ng mga nabasa mo nang akda, na pawang mahahalaga at
matatamis. Samantalang ang Agawan ng Dangal ay dahóp na dahóp sa
palamuti ó hiyas na iyán. Salat sa matatamis na pananagalog. Dukha
sa matatayog na isipan. Kapós sa mararangal na turo. Paano'y ako sa
Lupon ng mga Manunulat ng "Kami Naman", ay isang baguhan sa larangan
ng panulat. Lakas-loob lamang ang umakay at nagbunsod sa akin. Gayón
ma'y naniniwala akóng pakikinabangan mo upang gawing aliwan. At huwag
nawang kumupas ang kapuripuri mong pagmamahal sa wikang tagalog.
Ang Kumatha.
PATALASTAS
Ang AGAWÁN ÑG DAÑGAL ay siyáng ikátlóng aklat ñg Aklatan ñg "Kamí
Namán" na pinalabás ñg Lupon ñg mga Manunulat. Una ang "Tagumpay
ñg Apí" ni Bb. Pascuala Pintor at ikalawá ang "Tuntunin ñg Pulong"
ni G. Rosendo S. Cruz.
Ang AGAWÁN ÑG DAÑGÁL ay ipinagbibilí sa lahát ñg bilihan ñg aklat
dito sa Maynila, sa halagáng dalawang piseta (P0.40) ang bawa't salin.
Ang AGAWÁN ÑG DAÑGÁL ay mababasa rin ñg mga na sa lalawigan, kung
magpapadalá ñg halagáng isáng salapi (P0.50) kay Bb. Carmen de la
Rosa sa Aklatan ñg "Kamí Namán", 1045, daang Dart, Pako, Maynila, K. P.
Ang AGAWÁN ÑG DAÑGÁL ay mapapakyáw sa Aklatan ñg "Kamí Namán" at
nagbabawas ñg malakí sa halagá.
Ang AGAWÁN ÑG DAÑGÁL ay aring tunay ñg kumatha.
Ang AGAWÁN ÑG DAÑGÁL ay gaya rín ñg lahát ñg sinulat ñg mga tagá
"Kamí Namán", na maaaring bilhín sa pamamagitan ñg liham. Sumulat at
ilakip ang halaga ñg aklat at gugol sa selyo sa nasabi ñg Aklatan ñg
"Kamí Namán", at walang salang di nila tatanggapín sa pagbalík ñg
korreo. Dapat ipadalá ang kalatas kay Bb. Carmen de la Rosa, ang
Pañgulo ñg Lupon ñg mga Manunulat ñg "Kamí Namán".
AKLATAN ÑG
"KAMI NAMAN"
1045, DAANG DART, PAKO, MAYNILA, K. P.
LUPON NG MGA MANUNULAT
MGA KATHANG LUMABAS NA
UNANG AKLAT
TAGUMPAY NG API
Katha ni Bb. Pascuala Pintor, Pangulo ng Lupon ng mga Bituin ng "Kami
Naman" at pangatlo sa mga babaing pilipina na sumulat ng nobela. Ang
kathang ito ay larawan ng mga pusong kulang ng pagtatapat.
IKALAWANG AKLAT
TUNTUNIN NG PULONG
Sinulat ni G. Rosendo S. Cruz, Pangulo ng Pamahalaan ng "Kami
Naman." Isang ganap na patakaran ng maayos na pagpupulong. Halaw sa
bantog na "Robert's Rules of Orders".
IKATLONG AKDA
AGAWAN NG DANGAL
Akda ni Bb. Fausta Cortes, isa sa mga Bituin ng "Kami Naman" at
pangapat sa mga babaing pilipina na lumikha ng kasaysayang tagalog. Ang
akda ay matatarok sa pabasa ng aklat na itó.
PANGUNANG HAKA
NI
G. ROSENDO S. CRUZ
Hiniling ng pinagpipitaganang kong Bb. Fausta Cortés, kumatha ng
aklat na ito, na ako ang siyang magbigay ng pang-unang salita dito
sa kaniyang akdang AGAWAN NG DANGAL. Pagkapalibhasa'y naging ugali
ko na ang di marunong sumuay sa mga ganitong pithaya, lubha pa't ang
humihiling ay isang gaya ni Bb. Fausta Cortés na di marapat pagkaitan,
kaya mahirap man sakali sa akin ang tumungkol sa ganitong bagay ay
tutupad ako at tahasang ilalahad ang aking mga kuro-kuro.
May ilan nang taong lumipas ngayon na ang suliranin ng feminismo dito
sa ating bayan ay napagtalunan hanggang sa mga pahayagan. Pinagkuro
kong matamán ang mga katwirang pinanghawakan ng mga sangayon at di
sangayon, hanggang sa ang naging wakás ay napanig ang aking paniniwala
sa salungat.
Parang pagsurot sa aking pagpanig sa mga di sangayon sa feminismo
ay walang kaabogabog ay sumipot naman ang mga kilalang kapisanan
ng mga babae na ang mga pamagat ay "Liga de Mujeres Filipinas" at
"Ang Babae Ngayon". Ang mga kapisanang ito, na pawang itinataguyod
ng mga babae ay nagpakita ng kanikanilang kasiglahan at kapuripuring
kabayanihan. Nang mapagmalas ko ang ganitong kilusan ng mga babae
ay unti-unting nahahapay ang aking pananalig sa di pagsangayon sa
kababaihan. Unti-unting nawala ang aking pag-aakalang ang mga babae
ay dapat lamang maging reina ng mga tahanan, bulaklak na humahalimuyak
sa isang halamanan.
Hindi nga lamang ito ang siyang nakapaghawi sa tabing ng mali kong
akala, kundi ng matunghayan ko ang mga ilang aklat na katha ng mga
babae na ang mga ito ay ang "Sawing Pagasa" ni Bb. Francisca Laurel,
ang "Nang Bata pa Kami" ni Bb. Pura L. Medrano, at ang "Tagumpay ng
Api" ni Bb. Pascuala Pintor. Ang pagsipot ng mga nasabing aklat ay
siyang lubusan na nagpagupo sa aking pananampalataya na ang mga babae
ay batbat lamang ng hiwaga, palamuti ng isang tahanan, at aliwan
sa magusot na buhay na ito. Ngayon ako nanalig na ang mga babae ay
hindi nga lamang pala isang kasangkapan sa loob ng ating mga tahanan,
ni bulaklak na samyuan ng bango, kun di ang mga babae nga pala ay
isang tunay ding lakás, isang bahagi ng lahi na may karapatan at
kakayahang makatulong ng pagpapaanyo ng isang bayan, ng isang lahi,
at ng sangkatauhan.
Dapat alisin ang piring ng ating mga mata at ititig diyan, sa mga
babaeng may mga ginintuang pagkukuro. Dapat hangaan ang kanilang
katalinuhan at kailan man ay di nararapat ipalagay ng kahi't sino na
ang babae ay alangan sa pagkukuro ng isang lalaki.
¿May alinlangan pa kayo?
Naririto ang isa pang matibay na saksi ng aking mga
pangungusap. Basahin ninyo ang kathang AGAWAN NG DANGAL na bunga ng
isipan ng isa ding babae na si Bb. Fausta Cortés at pagkatapus ay
dilidilihin ninyo ang mga nasasaysay, tutupin ang inyong dibdib at
sabay na tanungin ang inyong sarili kung tunay ngang ang ganitong
panulat ay dapat hangaan at sampalatayanan.
Ang aklat na ito ay isang matibay pa ngang saksi (aking inuulit)
ng katalinuhan ng mga babae, lalo't higit ang sa kaniya'y
kumatha. Dumadaliri ang aklat na ito sa maling kinahimalingan ng ilan
na pagmamaimbot ng sandat at imbing karangalan, pagwawalang bahala
na sa lahat, mangyari na ang ano mang mangyayari makaagaw lamang
at magtagumpay ang pagiimbot ng dangal. Anopa't ang aklat na ito
ay nararapat maging salaming malinaw ng mga masasama at mabubuting
kalooban. Ang suliraning idinudulot ng aklat na ito ay nasa babasa
ang kaibigan, alalaon baga'y, kung ang mangbabasa ay walang takot na
maging ganid at matapang ang loob na maging asal Kain ay pupulutin
niya ang mga pakana ng may masamang asal na nalalarawan sa aklat
na ito. Nguni't kung ikaw na mangbabasa ay kapatid ni Mabuting asal
at anak ni Malinis na budhi ay pupulutin mo naman ang mga bagay na
kapuripuring tinungkol ng ulirán ng magagandang asal.
Dapat ngang hangaan ang panulat at pagkukuro ng babaing may katha ng
aklat na ito. Ang isang kabaro ni Eva na may ganitong katalinuhan ay
katangi-tangi. Ito'y talagang taglay ng kabihasnan.
¡Sulong kayo kababaihan! Ngayon ay panahon ng pagkilos. Pagbibigti
ang pagwawalang kibo at pagpapakaimbi ang paghahalukipkip.
Rosendo S. Cruz.
Agosto 2, 1914.
SA MGA BITUIN NG "KAMI NAMAN"
Makikislap na Bituin:
Lahat ng búhay ay nagtatapos sa mapanglaw na kamatayan. Lahat naman ng
Samahan ay nagwawakas sa masaklap na paghihiwalay. Ang lakad na ito ng
kalikasan ay talagang di na mababago ngayon at sa haharapin. Nguni't
ang sanla ng pagaalaala, sagisag ng pagmamahal, ay di kumukupas kailan
man. Bagkus lalong nagiibayo habang tumatagal, ang tingkad at uri ng
katuturan. Paano'y walang pagmamahal na napariwara.
Ang kalakhan ng aking pananalig, na walang pagaalaalang nasawi, ay
siyang nagutos sa akin, ng paghahandog ko ng maralitang akdang ito, sa
inyong kapitapitagang mga bakás; saksi ng aking pagmamahal. Inihahandog
ko sa inyong mga yapak, hindi upang kayo ay aralan, kung hindi upang
aliwin ang inyong mga pusong laging nangangarap ng biyayang dulot
ng pagibig.
At ¿sino ako sa harap ng makikislap na «Bituin»?
¡Ako!
¿Ako ang mangangaral?
¡Ni sa panaginip ay hindi mangyayari!
Kailangang masaulo ko ang dunong ng sangkatauhan; kailangang matarok
ko ang lihim ng sangkalangitan; kailangang ako ay maging araw muna,
bago ako lumuklok sa matayog na karangalang guro ng mga «Bituin».... At
sapagka't hindi mangyayari ang ginto kong guniguni, ay manulos na
lamang tayo, sa ang AGAWAN NG DANGAL ay inihahandog ko sa inyo,
tanda pang minsan ng aking pagmamahal.
Inihahandog ko rin namán sa inyo, upang kung kayo ay umaawit na ng
bagong búhay, ay magunita man lamang, na kayo ay naging «Bituin» ng
«Kami Naman», suló na tumanglaw sa landás na binagtasan ng masisikap
na kawal ng kilusan ng mararalita. At mapagukulan nawa ninyo ng
dukha mang alaala ang mga nasawi sa pagsisigasig na itanghal ang
bayang mahirap. Sa gayon ay mabibilang tayo sa boong sangsinukob na
humahanga at nagdadangal sa mga pinagpala dahil lamang sa pagsisikap
na buhayin ang naghihingngalong pagkakapatiran....
¡Maging dapat nawa sa inyong kadakilaan!...
Nakikipagkapatiran,
Fausta Cortes.
Pako, 5 ng Mayo ng 1914.
AGAWÁN ÑG DANGÁL
"Pagpipilitan naming bakahin ang lalong masamang sakít
ng tao: ang AGAWÁN NG DANGÁL, sakít na nagbabagsak
ng mga banal na layon at dakilang pangarap; sakít
na lalong mabisa sa pagpatay sa naghihingngalong
pagkakapatiran at pipilitin naming sa ibabaw ng sakit
na iyán, ay magluningníng ang tagumpay ng wastong
ugali, ang paggalang at pagibig ng tao sa tao...."
--Mga pangungusap ni G. Angel de los Reyes, Pangulo
ng "Kami Naman," sa talumpating binigkás nitó sa
pagtatanghál ng Samahán, noóng iká 26 ng Oktubre, 1912.
I
MGA PUSONG NAMANDAW NG KAPWA PUSO
Ang kapanglawang naghari ng gabing yaon sa isang nayon ng Pako ay
binulahaw ng pagtapat ng ilang pusong namamandaw ng kapwa puso. Noon
ay isa sa mga gabi ng Enero; gabing napakalungkot, palibhasa'y
mangilangngilang bituin lamang na nagbabansag ng kadakilaan ng Diyos,
ang nagaantilaw sa nagtatampong langit. Ang buwan noon ay nagmaramot
ng kanyang liwanag, at aywan kung saang sulok ng kalawakan nagkubli
ang kaibigan ng gabi. Samantalang ang mga kuliglig at panggabing ibon
ay umaawit ng tagumpay, ang mga bulaklak naman ay ipinagpapalalo ang
kanilang bango, alindog, at halimuyak. Nguni't, sa lahat ng ito ay
namamaibabaw ang tinig ng mga kalulwang idinadaing ang pagirog, gayong
ang bahay na tinatapatan ay waring libingang lahat ay natatahimik.
Natapos ang pangbungad na tugtog. Isinunod naman ang isang magandang
gabi pong kundiman. At dito'y tinawagan na ang dalagang pinipintuho. Sa
pamamagitan ng malalambing na tinig, ay naunawa ng lahat ng doroon,
na si Dolores pala ang dinadaingan.
Pagkatapos ng kundimang yaon, ay siya nang pagbubukas ng langit. Ang
lapat na durungawan ng bahay na tahimik ay nabuklat. Isang diwata ng
bagong panahon, isang bituing mayaman sa ganda, ay siyang tumanglaw
sa mga pusong mapagpuyat; nagsabog ng liwanag at tuwa.
--Magandang gabi po!--ang magalang na bati ng lahat ng na sa lupa.
--Magandang gabi po naman!--ang magiliw na tumbas ng binibini--Tuloy
kayo!... ¡tuloy!...
Ang bahay na may kaliitan ay nagsikip sa labing tatlong kalulwang
umakyat sa langit.
Ilang sandali lamang ang nakaraan at namayani na naman ang bigwela,
biyolin, bandurya at plauta. Ang kaniláng tunog na tagapagtaboy ng
hapis, ay minsan pang nagtanghal ng gilas.
Sa isang dako naman ng harapang yaon, ang magandang si Dolores, ay
nagsasabog ng kanyang yaman: ng dilag at hinhin. Ang maayos na tabas
ng mukha ay napapatungan ng maiitim na buhok. Ang mapupulang pisngi
ay tumatapat sa matingkad na itim ng kilay. Malalagong pilik-mata
ang nagaalaga sa maamong malas. Isang katatagang tangos ng ilong ang
nagmamalaki sa madugong mga labi. At nagiinamang mga ngipin ang bakod
ng katamtamang bibig na binubukalan ng magigiliw na pananalita.
Samantalang ang mga kaharap ay isinasaloob ang pagpapasarap sa kanilang
tugtugin, si Dolores naman ay isinasabog ang kanyang mga sulyap
at titig. Inisaisang lihim na minasdan ang mga binatang yaon. Ang
puso niya'y sisikdosikdo; parang giniginaw na nilalagnat. Alangang
magmalaki at alangang mangimi.
Sa isang dako naman, ay payapang nakikinig ang isang ginoo. Matabang sa
mukha ay nababasa ang kagulangan na. Siya ay si kapitang Andoy na ama
ni Dolores; ang kilala sa pangalang Alehandro Balderrama. Siya ay isa
sa mga kinaaalangalanganan sa daang yaon ng Sagat. Baga man lipas na ay
kapitan pa rin ang tawag sa kanya. Sa tabi nito ay mukhang napopoot,
nakasimangot, at maasim na maasim ang mukha, ng kapitana Martina,
ang ali ni Dolores. Marahil ay dahil sa pagkabulahaw sa kanyang
tulog. Liban sa tatlong ito, kay Dolores, sa kanyang ama, at sa kanyang
ali, lahat na ng doroon ay kabilang na ng mga namamandaw ng puso.
«Loleng nalulungkot ako!...» ang manay siyang bungad na kundiman
noong binatang tagaawit. Isang malumbay na tugtog ang isinaliw naman
ng bigwela. Si Dolores ay napalingon sa di kinukusa at naabala tuloy
na magpasigarilyo. Ang puso niya'y lalong nilagnat, at pinawisan siya
ng malamig. Irap naman ang itinugon ni kapitana Martina. At matapos
ang magiliw na awit sa «...ay, Loleng ng buhay ko!...»
--Aling Loleng--ang saad ng isang makisig na binatang kanina pa,
ay mapupupuna na, na siya ang may patapat--ipinakikilala ko sa inyo
ang aking kaibigan--at iniharap ang binatang umawit.
--Bagong lingkod mo po;--ang sambot ng ipinakilala.--Artemyo de la Pas.
--Salamat po;--ang magiliw na tugon ng dalaga--gayon din po naman:
Dolores Balderrama.
At sila'y nagkamayan, hanggang sa naipakilala ang lahat. Habang si
kapitana Martina, ay lalong nagniningas ang poot, si Beteng naman,
ang binatang may paharana, ay parang nagmamalaki sa kanyang mga
kaibigan. Bawa't makasiping ay binulungan ng «¿Bagay na ba sa
akin?» Lihim na tatawa at panakaw na tititig sa masayang mukha ni
Dolores. Hindi mapalagáy ang binata. Sa lahat ay masasayáng ngiti
ang iniuukol. Palipatlipat ng upo, at sa labing-dalawáng kasama ay
siyá ang lalong masigla at nagtatalík sa galák.
Ang katahimikan ay ginambala na naman ng tugtugan. Parang sinasadyang
binibiro ang pagkaasim ng mukha ng kapitana Martina. Nguni't ¡himala
yata at biglang nagbago ang kunot na noo, noong madinig na muli ang
panambitan ni Artemyo! Masayang nakiumpok at sinipingan ang kanyang
ipinagmamalaking si Dolores.
"Ay Loleng! ay Loleng!...
ako'y mamamatay...
kung hahabagin mo
ang daing ng buhay..."
Iyan ang simula ng mapanglaw na pagdaing, balot ng taos na hinagpis,
at sa tinig na waring nalulunod sa hirap.
Sa kalagitnaan, ay nagpahalata ng panibugho; panibugho na bunga ng
pagmamahal; at pagmamahal na likha ng pagirog. Anya'y:
Kung tumititig ka
sa ibang binata,
ang buhay ko Loleng
ay papanaw yata...
Lalong sinasal ng pagtibok ang puso ni Dolores. Waring kinikiliti
naman si kapitana Martina. Gayong nakangiti ng galak ang inaantok na
kapitang Andoy. Patuloy naman sa pagsasaloob ng tugtog yaong labing
tatlong panauhin.
Napalaot ng napalaot yaong si Artemyo sa pagawit. Halos tinig na lamang
niya ang nagdidiwang sa loob ng bahay. Dahil sa sarap ng kundiman,
kung minsan ay itirik ang mata sa ilaw na nakabitin. Nguni't lalong
marami ang lihim na sulyap niya kay Dolores, ang nahuhuli ni matandang
Martina.
"Sa paglalaro mo
ng mga bulaklak
gunitain lamang
ang aba kong palad..."
Iyan ang patuloy ng binatang Artemyo sa kanyang
pamamaibabaw. Sinasamantala naman itó ni Beteng upang kaulayawin ang
kanyang pinopoon.
--Aling Loleng,--ang wika--talaga pong sa kaibigan kong iyan ay
ipinagkakatiwala ko ang aking boong buhay...
--Gayon pala!--ang sambot ni Dolores--na ipinagkatiwala na ninyo sa
kanya ang boong buhay ninyo, ay ¿bakit pa kayo sumama rito?
--Ba!--ang tutol ni Beteng--ang ibig kong sabihin ay ipinagkakatiwala
kong siya na ang dumaing ng hirap ko...
--Sapagka't ang damdamin ng puso ni Pedro ay maidadaing ng bibíg
ni Huwan....
--Napopoot ba kayo?--ang maamong tanong ni Beteng na nakahalatang
totoong mailap si Dolores. Napuna niyang ang mga tugon sa kanya ay
nasasaputan ng suliranin.
--Bakit ako mapopoot?--ang pakli ng dalaga--sa ang katotohana'y ariin
mang biro; ay ipinagtatapat kong walang itatagal ang aking puso sa
kanyang panambitan....
"Di ka na naawa
sa aking pagdaing:
buhay ng buhay ko
ligaya at aliw..."
Ang waring pakikihalobilo ng kundiman na ikinauntol ng pagsasalaysay
ni Dolores. Sandali silang nanahimik, bago nagsalita si Beteng ng:
--Diyata't ¿wala kayong itatagal sa kanyang panambitan?
--Kung wariin ko--ang salo ng dalaga.
--Sa gayo'y namamanaag na ang aking tagumpay!
--At bakit po?
--Di ba sinabi ninyong nahahabag ang puso ninyo sa kanyang panambitan?
--Opo.
--Di nababagbag na ang loob ninyo sa akin? Sapagka't ang daing ni
Artemyo ay siyang daing ko....
--Gayon po ba?
--Sinabi ko na pong ipinagkakatiwala ko sa kanya ang boong buhay ko.
--Ah, ¡mali kayo! ¡Iba si Artemyo kay Beteng! Ang daing ni Artemyo
ay buhat sa kanyang puso kaya ang pagkahabag doon, ay pagkahabag sa
kanyang pagkatao.....
--Nagbibiro yata kayo!
--Hindi. At ¿bakit ko kayo bibiruin?
--Aling Loleng!
--Talagang totoo: ang puso ko'y nababagbag sa kanyang panambitan. ¡Kay
tamis niyang umawit! ¡Kay sarap dumaing!
--Aling Loleng! ¡Nilulunod ninyo ako!...
Hindi sumagot ang dalaga nguni't ang malas ang pinapagsalita. Tinitigan
si Beteng ng titig na makahulugan. Aywan kung bakit kinuha nito
ang kanyang sombrero at matuling umalis. Nilisan ang kanyang mga
kaibigan at kasama ng walang pasintabi. Sa katamisan ng kundiman ni
Artemyo ay di naman siya napuna. Liban kay Dolores, ang mahinhing si
Loleng, ay walang nakaino. Ito lamang ang nakatatarok na si Beteng
ay yumaong may taglay na poot at banta. May poot sapagka't nabigla
siya sa mga tugon ni Dolores. At may banta sapagka't nalalamangan
siya ni Artemyo. Anaki'y isáng bayang nilubugán ng araw ang dibdib
niyáng binabayó ng pagngingitngit.
"Titigil na naman
ako sa pagdaing,
na nagaantabay
ng awa mo Loleng..."
Diyan natapos ang malungkot nguni't magiliw na kundiman, na dinaluhan
ng nakakikiliting taginting ng bigwela at biyolin.
Hindi napigilan ni kapitana Martina ang kanyang palakpak; datapwa't
si kapitang Andoy ay tinalo na tuloy ng antok.
--Salamat po--ang magiliw na sabi ng ating dalaga, bago pinagukulan
si Artemyo ng--¡Kay buti pala ninyong umawit!...
--Baka kung ano na po iyan?--ang may hiyang pakli ng binatang pinuri.
Ang usisaang "¿nahan si Beteng?" ay siyang pumigil sa dalaga upang
tugunin ang binata. Isa't isa'y nagtanungan. Sa tanóng ay tanong din
ang itinutumbas. Kaya't nagdiwang ang alingasngas at lahat, liban
kay Dolores at sa nakakatulog na kapitang Andoy, ay pinagharian
ng pagtataka.
--Marahil ay may sumundo--ang saad ni kapitana Martina.
--Magpaalam na tayo--ang lihim namang anyaya ng may hawak ng bigwela
sa kanyang katabi.
--Siya nga--ang ayon naman nito.
--Tayo na--ang ulit ng isa.
--Gabi na tayo--ang patuloy ng iba.
At lahat ay pinatahimik na naman ng tagingting ng tuwa. Tumugtog sila
ng isang pangwakas. Si Artemyo noon ay napatabi.
--Aalis na ba kayo?--ang tanong ni Dolores sa mapalad na binata.
--Opo,--ang tugon nito--sapagka't totoong mababagabag kayo.
--Wala po kayong aalalahanin.
--Salamat po.
--Kayo pala'y kinatawan ni mang Beteng--ang may ngiting salaysay
ng dalaga.
--Siya pong totoo.
--Di ang inawit ninyo'y parang inawit nila?
--Gayon nga po.
--At ang panambitan ninyo ay panambitan nila?
--Yaon po ang dapat.
--Nagkasala ako!--ang waring hinampo ng dakilang babai--boong akala
ko'y lahat ng inyong inawit ay bukal sa inyong puso, mula sa ubod ng
inyong buhay!...
Kinabahan si Artemyo ng marinig ito. Ang puso niya'y di
mapalagay. Parang binabayo ang kanyang dibdib. Sampung paghinga ay
nangangapos. ¡Kaawaawang kalulwá sa gitna ng kagipitan! At ang boóng
pagkatao niya'y dagling sumuko sa gayóng dilág. Subali't ang kapalaran
ay itinapat siya sa landas na dapat tuntunin. At anya'y:
--Ikaw po ang masusunod: maiyuukol mo saan man ibigin, at di malilihis
ang iyong akala...
Hindi tumugon ang dalaga at sinamantala ni Artemyo:
--Aling Loleng, kung batid mo lamang ang itinitibok ng aking loob,
ang iniluluha ng aking puso, ay sasabihin mong ako'y sinungaling....
--At hindi ba kayo sinungaling?--ang dugtong ng dalaga--¿Di ba
kasinungalingan ang maglahad ng wala sa loob?
--Wala sa loób!
--Kayo na rin po ang nagsabi.
--Yaon po'y lambing lamang ng pusong nagtataglay ng hiya.... Isang
pakunwari ng pagibig na nagaalangan sa dakila mong ganda....
--Nagaalangan?
--Opo, aling Loleng, at baka di maging dapat na maglingkod sa inyo....
Tinotoo na ni Artemyo ang pangungumpisal. Nilimot na niya ang kanyang
tungkulin. Hindi na naaalaalang siya ay kasangkapan ni Beteng. Wala
na sa gunitang siya ay bibig lamang ng kanyang kaibigan.
Si Dolores, ang mabining dalaga na sumuko ang puso sa mga pagawit
ni Artemyo, ay parang nagayuma. Sa kanyang mukha at pangungusap ay
nalalarawan ang paggiliw na nabihag ng mapalad na binata.
Sa pagtititigan ng dalawang kalulwa ay natapos ang pangwakas na
tugtog. Ang mga namamandaw ng puso ay nagtayuan na. Isa't isang
nagpaalam at nakipagkamay sa bunying binibini. Ang pagkakataon ay di
sinayang ni Artemyo. Siya ang nagpahuli sa lahat. Kinamayan niya ng
boong higpit si Dolores at dinamdam naman nito ang katuturan noon. Mga
titig nila ang nagpalitan ng damdamin ng kanilang dibdib.
Doon natapos ang masayang gabi.
II
HINDI NAPAWASTONG PAGTITIYAP
Doon sa kabilang dulo ng daang Sagat, sa hanay din ng inuuwian ng
mapanghalinang si Dolores, ay dalawang lalaki yaong ipinagtatanong
si Beteng. Sa isáng magandang tahanan, doón silá pumanhík, sapagka't
yaón ang itinuro sa kanilá ng napagsanggunian.
--Mga kaibigan--ang buhat sa itaas ay kanilang narinig--tulóy kayo,
tulóy kayo....
--Magandang araw po mang Beteng--ang bati namán ng dalawá.
Silá'y pumanhík at ginanáp ang karaniwang kumustahan. Matapos ilapat
ni Beteng ang pinto ay nagsaád ng ganito:
--Malakíng suliranin ang gumuguló sa isip ko, kaya inabala ko kayong
ipinatawag. Sa inyong pangangailangan ay nalalaan namán ako.
--Salamat po--ang salo ni Pastor na isá sa mga panauhin.
--Sapagka't kayo'y inaári kong mga kapatid ay sa inyo ko dapat
ipagtapat.
--Ipatuloy mo po--ang pakli ni Simón, na kasama ni Pastor.
--Malaon nang ang puso ko'y pinapagdudusa ni Dolores--ang patuloy
ni Beteng--nguni't ¡kay pait ng nasasapit ko!... ¡Pawang tiwali! At
kagabi lamang ay hinarana namin, nguni't gaya rin ng dati, ay pawang
paglibak sa akin ang aking napala....
--Bakit po?--ang tanong ni Pastor.
--Di ba kayo pinaakyat?--ang usisa ni Simón.
--Pinatuloy kami, dili ang hindi--ang patlang ni Beteng--nguni't ang
pagkapatuloy sa amin, ay siyang lalong nagbansag ng kaapihan ko. Opo,
kaapihan, pagka't sukat bang itanóng sa akin ni Dolores na kung bakit
pa raw ako sumama roon....
--Yaon po'y ugali na ng dalaga: lahat ng nais nilang sabihin ay
dinadaan sa hinampo--ang putol ni Simón.
--Hindi kaibigan,--ang tutol ni Beteng--pagka't malaon ng kumukulili
sa tainga ko, na si Artemyong aking pinakikiusapang siyang umawit
sa aming pagtapat doon, ay siya daw ang napupusuan ng babaing yaon,
gayong ito ay wala namang pagibig sa kanya.
--Ganyan din po ang balita ko--ang pagayon ni Pastor--nguni't, kailan
ma'y di ako naniwala.
--Sino po bang Artemyo yaon?--ang pagsisiyasat ni Simón.
--Ang kalihim sa Samahang "Kumilos Tayo"--ang tugon ni Pastor--yaon
bang nagtalumpati sa inyong nayon noong ipagdiwang si Rizal. May
magandang pangangatawan at....
--Yaon pala--ang salo ni Simón--Kakilala ko po yaon at ako man ay
kasapi rin sa "Kumilos Tayo." ¿Diyata't siya ang naiibigan? ¿Si
Artemyo? ¿Ang artista? Aywan ko rin...--at tinapos sa iling at ngiti
ang kanyang pagkamangha; iling na nagpapahayag ng pagpapawalang saysay
kay Artemyo, at ngiti na nagtatanghal ng paglibak sa pagkatao noon.
Ang dalawang kaharap ay napatigil. Nabasa nila sa mukha ni Simón
na siya ay may natatarok na lilim ni Artemyo. At di pinalagpas ni
Beteng. Sinamantalá ang pagkakataón.
--Bakit po?--ang simula--¿may nalalaman ba kayong alimuom ni Artemyo?
--Sus!--ang buntong hininga ni Simón--¡Si Artemyo! ¿At bakit hindi ko
malalaman ang kanyang lihim? Siya ay isang konduktor sa trambiya noong
araw na dahil sa nahuli sa pagumit ay pinalayas tuloy ng empresa. Isang
taong nagpagalagala sa pagbibilang ng bato, na kung kanikanino
nangungutang ng makakain. Napasok na artista, at ang manakanakang
pagtayo sa entablado ay siyang ipinagmamalaki ngayon. Gayong ang
tinig ay tinig kanduli at kung umawit ay parang bumabasa ng Pasyon....
--Ha! ¡ha! ¡ha!--ang tawa ni Beteng.
--Aywan ko--ang tanggi ni Pastor--sa akin ay mabuting kaibigan
si Artemyo.
--Mabuti kung mayroon--ang salo ni Simón--nguni't kung wala ay masama.
--Marahil nga--ang katig ni Beteng--sapagka't kung makailan ko
nang makasama, ni minsan man ay di pa gumasta. Maging sa pagsakay
namin sa trambiya, maging sa pagkain namin ng sorbetes, ay ¿maanong
pabalat-bunga man lamang na magkunwaring dumukot sa bulsa?
--Ano ang hahanapin ninyo sa taong nagsasamantala?--ang masayang
ikinabit ni Simón.
--Hindi gayon--ang tutol ni Pastor at hinarap si Beteng--Kayo ang
nagaanyaya sa kanya ay talagang kayo ang dapat gumasta. Salamat at
di kayo sinisingil sa kanyang abala at pagod....
--Mang Pastor!--ang tugon ni Simón--¿pinagtatanggol ba ninyo si
Artemyo?
--Hindi po. Ipinaaalaala ko lamang ang ipinaguutos ng dakilang asal.
--At ¿kami pa pala ang lumalabas sa magandang ugali?--ang usisa
ni Beteng.
--Hindi ko po sinasabi ang gayon--ang salag ni Pastor--nguni't
ipinagugunita kong sa bibig ng mga lalaki ay alangang maglaro ang
buhay ng kapuwa. Mga babai lamang ang naguututang dila. Mga musmos
lamang ang nagngungusuan.
--How! ¡pshe!--ang putol ni Simón--Talaga pong si Artemyo ay lahi ng
taksil: siya'y kapangpangan.
--Tama. Iyan ang totoo--ang dugtong ni Beteng--pinapaghahari ang
kanyang pagkakapangpangan.
--Mga kaibigan--ang mainit ng saad ni Pastor--¡Huwag ninyong hamakin
ang kanyang lahi! Kapangpangan man at Tagalog ay iisa ng uri, at ang
sumira ng pagiisang iyan, ay yaon ang taksil na dapat pangilagan. Ang
taong pumapatay ng pagdadamayan ng Pilipino ay yaon ang kalaban
ng bayan. Ang kalulwang nagtatanim ng pagiiringan ay siyang uod na
sumisira ng laya at pagasa ng lahat....
--Matutulis pong salita iyan!--ang pakli ni Simón.
--Nakasusugat ka po!--ang dugtong ni Beteng.
--Hindi, mga kaibigan--ang ganti ni Pastor--kailan ma'y di ko magagawa
ang sumugat sa kapatid. Nguni't, oo; makikipaglaban ako sa kanino mang
nagbibinhi ng pagiiringan. Ang buhay ko'y aking itinataya lubha pa't
ang pagiiringan ay ipupunla dahil lamang sa inggit sa isang lalaking
kinakandong ng palad....
--Na sa ibang bahay ka po!--ang paalaala ni Beteng--huwag ninyong
lubusin ang pagalipusta sa mga kaharap.
--Sa bahay na pinaghaharian ng dilim ay doon ko dinadala ang ilaw!--ang
matapang na sagot ni Pastor.
--Pawang kaululan ang sinabi ninyo!--ang tumbas ni Simón.
--Utang na loob ay manaog na kayo--ang taboy naman ni Beteng.
Tumayo si Pastor ng boong pagngingitngit. Ang malas niya'y
naglalagablab. Maliksing kinuha ang kanyang sombrero at anya'y:
--Dapat ninyo akong itáboy; dapat ninyo akong turang ulol;
sapagka't ang gurong nagtuturo ay talagang kalaban ng mga musmos
na tinuturuan.... Nakilala ko na kayó ay dapat namán ninyó akóng
makilala.... Paalam sa inyo nguni't alalahaning ako'y natatalaga sa
ano mang mangyayari....
Titig lamang ang isinagot ng dalawa. Kaya't pumanaw na nagpuputok ang
dibdib ni Pastor. Samantalang nawawala ang kanyang yabag ay patuloy
sa pagwalang imik ang dalawang nilisan.
--Mang Simón--ang mana'y saad ni Beteng--yumaong galit na galit ang
abogado ni Artemyo.
--Walang kailangan--ang tugon nito--¡Ibabagsak natin sila!...
--Iyan ang kanina pa'y inaantay kong pumilas sa inyong labi....
Kumuha ng kahon ng tabako si Beteng at inalok ang kaharap. Kapwa
sila nagsuso at minsang pinagbuti ang upo. Bago naganasang marahil ay
yumari ng paghihiganti. Panahon lamang ang makapagbubungkal ng lihim.
Isang mahigpit na kamayan ang tumapos ng salitaan. At taglay ang
galak ng pagasa na naghiwalay ang dalawang nagtiyap.
III
MGA HALIK NG PAGIROG
Nagbabanguhang sampagita, bulaklak na nagpuputían, yaong tinutuhog
ni Dolores, sa halamanan nila. Nagiisa siyang noon ay nagaaliw at
pinalilipas ang mapanglaw na hapon. Sa isang upuang kawayan ay doon
pinagbubuti ang pagyari ng isang kuwintas. Ang samyo na idinudulot
ng mga ilang-ilang, ay sumusuob sa mabining dalaga. Marahan namang
humahalik sa kanyang mga pisngi ang simoy ng hanging nagmumula sa
bukid. Samantalang sa kanyang ulunan, ay namamaypay ang masingsing
dahon ng kamuning.
Ang dilag ni Loleng noon ay lalong tumingkad kay sa dati. Bagay
na bagay ang bagong gayak sa mayamang ganda ng kanyang pagka
binibini. Sa biglang malas lamang ay mahuhulaan nang siya'y bago
pa lamang dumudungaw sa pinto ng pagibig. At upang patotohanang
naninibago ang kanyang puso sa pagtibok ng buhay sa pagkadalaga,
ay masayang umaawit at sinasamyo ang mapapalad na sampagita.
--Kay bango ninyo!--ang di napigilang wika at nilangap ang samyo ng
kanyang tinutuhog--¡Kay puti ninyo! ¡Kay dunong ng Diyos!...
Siya rin ang sumagot:
--Talagang kayo ay pinagyaman ng kalikasan! ¡Walang haring
makapagsusuot ng inyong gayak! ¡Sutla na di nilikha ng kamay! At ¡puti,
puting parang busilak!...
Dinugtungan pa rin:
--Hindi lamang iyan ang inyong yaman. Sa samyo, bango, halimuyak,
ay kahanay kayo ng mga pangunahing bulaklak na ipinagmamalaki ng
katalagahan....
Tinapos sa:
--Sa ulo, batok, at dibdib ng mga dalaga sa Silanganan, ay ginagamit
kayong palamuti, katimbang ng rubi, perlas, at brilyante ng mga dalaga
sa Kalunuran. Yaon ay binibili ng daan, libo, o yutang salapi, nguni't
kayo ay ipinagpapalit sa isa o dalawang sentimos lamang. ¡Kay taas
ng agwat ng halaga! Gayon ma'y lalong matayog ang inyong uri. Sila'y
nagagamit lamang ng nakaririwasa, samantalang kayo ay pinakikinabangan
ng lalong dukha at ng lalong mayaman. Ikinahihiya silang igayak ng
mga dahop sa salapi, datapwa't kayo ay ikinararangal ng lahat....
At malaong nilangap na naman ang mapapalad na sampagita. Mana'y
pinanood at kinausap:
--Gaano man ang inyong yaman, gaano man ang inyong dilag, ay di ko
rin ipagpapalit sa inyo ang aking pinakamamahal sa buhay, ang giliw
ng puso ko, si Artemyo ng aking pagibig....
Isang halik ang biglang lumagot sa kanyang pangungusap; halik
na tumunog sa kanyang pisngi; halik na kaunaunahang idinulot ng
pagibig. Nagulat at napalingon ang ating dalaga. Subali't napatungó
na lamang at pumatak ang luha, noong mapagtanto niyang si Artemyo
pala ang nagbigay ng ligalig.
--Loleng!--ang bati nito--napoot ka yata....
--Di ko akalain...!--ang tugon naman ng binibini.
--Huwag; huwag kang magalit. Tinugon ko lamang ang utos ng aking
pagsintá. Kanina pa ako rito na nagsusubók sa iyo. Napanood ko ang
lahat ng iyong ikinilos. Ang puso ko'y nilango ng tamis. At nakagawa
tuloy ng kalapastanganan....
Patuloy sa pagkatungo ang binibini. Nahihiya o napopoot mandin sa
nangyari. Talagang gayon ang dalagang Tagalog. Malambingin nguni't
matampuhin. Magiliw datapwa't maselan. Sa di pagimik ay sarisaring
katuturan ang maipalalagay.
--Loleng--ang muling saad ni Artemyo--kahapon lamang binihis mo
ang aking puso, ngayon ay muli na namang pagdudusahin. ¡Kay sawing
palad ko!...
Hinawakan ang kamay ni Loleng na may hawak na sampagita. Naupo sa
piling nito at sinapupo sa likod ang dalaga ng kaliwang kamay. Bago
nagpatuloy:
--Napakawalang awa ka! Parang tinakaw mo lamang ako sa galak. Mabuti
pang di hamak ang di ako pinangakuan ng pagibig, kay sa naturang
giliw ay nilulunod sa kapighatian....
--Ikaw ang may sala--ang marahang patlang ni Dolores--¿hindi ba
kahapo'y isinumpa mong ako'y iyong igagalang?
--Tunay. At siya ko namang ginaganap...
--Paggalang pala ang iyong inasal!
--Hindi ba?
--Paglapastangan!
--Na naman!
--At di ba pagapi sa dangal?
--Loleng, huwag mong isaloob ang gayon. Ang paggalang ay kapatid ng
pagibig. May halik ang paggalang at may halik ang pagibig. Ang halik
ng paggalang ay idinadampi sa damit, sa paa, ó sa kamay. Ang halik
ng pagibig ay sa noó, sa pisngi, ó sa kapuwa labi inilalagak. Pumili
ka ngayon; ¿alin ang ibig ng Loleng ko?
--Ang halik ng paggalang--ang masaya nang tumbas ng binibini.
--Loleng, ¡lalong napopoot ka! Hagkan ko ang iyong damit ay tuturan
mong kita'y nilalaro. Hagkan ko ang iyong paa, ay sasabihin mong kita'y
inuuyam. Hagkan ko ang iyong kamay ay isasaad mong kita'y binibiro....
Isang ngiti at isang titig ang iginanti ng pusong nagtampo. Nagpalaot
naman si Artemyo.
--Sapilitan, irog ko, na ang pipiliin mo ay ang halik ng pagibig. Siya
kong ginanap, tanda ng aking pagmamahal. Doon ay kalakip na rin ang
paggalang na aking ipinangako kahapon.
--Lahat ng matwid ay na sa iyo!
--Sapagka't ako ay taong may katwiran....
--Sinungaling!...
Isang malakas na tawag na "Loleng" ang gumambala sa paguulayaw ng
dalawa. Yaon ang makapangyarihang tinig ni kapitana Martina. Lumingon
ang tinawagan, bago nagpaalam sa kasi:
--Artemyo, tinatawag na ako ng Tiyang.
--Lilisanin mo ba ako?--ang lambing naman ng binata.
--Pumanhik tayong dalawa.
--Baka di maganda ang gayon?
--Mauuna ako't sumunod ka mamiya.
--Mabuti pa.
--Aantabayanan kita?
--Asahan mo.
At tumalikod ang binibini matapos ihandog sa giliw ang isang kumpol
ng sampagita. Handog na waring walang katuturan, nguni't minahal ni
Artemyo. Sapagka't yaon ay nilagakan muna ng isang halik ng kanyang
pinopoon. At sinasamyo ng binata samantalang pinanonood niya ang
pagyaon ni Dolores.
Noon nama'y naglilikom na ng liwanag ang ilaw ng sangdaigdig. Ang
dilim ay marahang nagbubuka ng pakpak. Nagsisimula na ng pagawit ang
panglaw at lungkot ng gabi. Mana'y marahang namumukadkad sa kaitaasan
ang mga sampagita sa bukid ng Diyos, iyang mga bituing nagpapagunita
ng luwalhati sa kabilang buhay.
Malaong sandali pa ang lumipas, bago narinig ang:
--Magandang gabi po--na patao ni Artemyo upang tumupad sa pangako.
--Magandang gabi po naman--ang pakunwaring salubong ni Dolores--Tuloy
kayo....
Pumanhik ang panauhin at nagtuloy sa salas. Doon ay inabot niya si
kapitana Martina. Nagbigay ng galang at payapang naupo. Si Dolores
naman ay naupo na rin. Ito ang nagbukas ng salitaan:
--Saan po kayo nanggaling?
--Doon po sa bahay.
--Ngayon lamang kayo naligaw dito ah--ang pangatlo ni kapitana Martina.
--Bakit naman po?--ang tutol ng binata.--Noong lamang isang linggo
ay narito kami.
--Siya nga pala--ang patalo na ng kapitana--at noon nga pala kayo
nagharana. Hanggang ngayon ay di ko pa nalilimot yaong inawit ni mang
Huwan na ayaw ko sa intsik....
At tinapos sa halakhak. Tawa rin ang itinugon ng dalawang kapulong.
--Bakit po ba hindi ninyo kasama noon si mang Beteng?--ang usisa
ng binibini.
--Ayaw na pong makibarkada sa amin--ang tugon ni Artemyo.
--Kung ilan nang haranahan iyan na di nakakasama yaon eh....--ang
katig ng kapitana.
--Napupuna ko nga rin--ang dugtong ng dalaga.
--At ¿bakit di mo mapupuna?--ang biro ng ali--sa iyon lamang ang
itinatangi mo....
--Ang Tiyang naman!--ang tanggi ni Loleng.
--Ehem!--ang salo ni Artemyo.
--Siya; kung ayaw ka ng itinatangi ay minamahal...--ang dugtong
ng kapitana.
--Nagkatabas tuloy!--ang tawa ng binata natin.
Isang makahulugang irap ang inihagis ng dalaga kay Artemyo. Ginanti
naman nito ng isang titig. Ano pa't mga mata ang pinapagusap. At sa
mukha nila ay nababasa ang pagkainip sa matandang kaharap. Salamat at
ito ay mapagbigay at nataunang nanalo noon sa pangginge; kaya malamig
ang ulo at binigyang panahon ang dalawang puso upang magulayaw. Lumabas
ang kapitana at nilisan ang mga kausap. Lumaya ang dalawang pusong
nagtatalik sa galak.
--Waring hindi batid ng ali mo ang ating lihim?--ang saad ni Artemyo.
--Hindi, at magingat ka--ang tugon ni Dolores.
--Naparito na ba si Beteng?
--Oo. Di ko pa pala naibabalita sa iyo na sila ay nagharana rito.
--Kailan?
--Noong Huwebes ng gabi.
--Sino sino sila?
--Wala akong nakilala; nguni't sa inyong magkakasama noong araw,
ay si Beteng lamang ang kasama.
--Nagsarili na!
--Hindi lamang iyon. Sumulat pa sa Tatay na ikaw daw ay alipin
lamang. Nagsisilbing-kanin ka raw sa kanya, kaya di ka dapat tanggapin
dito.
Napipi at namutla sa galit ang nabiglang binata. Ang binigkas na yaon
ng kanyang kasi ay naging matunog na kulog sa kanyang pangdinig. Siya
ay nangliit. Aywan kung inapi ng kahihiyan ó sinupil ng poot. Datapwa't
sa pagyaon ng ilang sandali ang mukha niya'y naging maamo. Tulad sa
nagkasalang humihingi ng tawad.
--Salamat na lamang--ang patuloy ng dalaga--at ako ang
nakatanggap. Kaya, ni ang Tatay, ni ang Tiyang, ni sino pa man dito,
ay walang nakabatid.
--Nahan ang liham?--ang mana'y usisa ni Artemyo.
--Sinunog ko.
--Bakit mo sinunog?
--Sapagka't gawa ng taksil.
--Di mo na ipinabasa sa akin?
--Baka pa matunghayan ng iba.
--Bakit mo nalamang sulat niya?
--Dahil sa may lagda.
--Nilagdaan!
--Maniwala ka.
--Ng pangalan niya!
--Tunay.
--Kay tapang!
--Duwag, ang sabihin mo.
--Sayang at di ko nakita!
--Huwag na.
--Nananalig ka naman?
--Hindi! ¡Hinding hindi!
--Bakit?
--Sapagka't walang katotohanan.
--Totoo yaon!
--Ano sa akin?
--Tapat ang sumbong niya.
--Walang ano man.
--Paniwalaan mo!
--Ipalagay mong ako'y naniniwala. Maging totoo nang busabos ka niya,
¿ano ngayon? ¿Ang pagibig ba'y nahahadlangan ng mga bagay na iyan?
--Dolores!
--Kung ang pagirog mo ay naigigiba ng inggit at imbot, ang pagibig
ko ay hindi. Matibay. Kasingtibay ng moog. Kamatayan lamang ang
makapagwawalat.
--Bulaan!
--Masusubok mo rin.
--Nasubok ko na. Sa isang halik lamang ay pinatulo mo na ang iyong
luha....
--Sapagka't nalunos ako sa aking pagkadalaga.
--Di lalong malulunos ka sa palad mong tatamuhin ng isang busabos?
--Kabila man ng busabos, kung iniirog ko at minamahal, sa akin ay
daig pa ang haring na sa trono ng luwalhati.
--Diyata?
--Tunay.
--Ang katunayan?
--Kinamit mo na.
--Yaon bang tinamo sa lakas-loob; halik na itinangis ng hinagkan,
ay siya mong patunay?
--Sapat na yaon.
--Ang pagibig ay walang kabusugan!
--Hindi pa panahon.
--Lahat ng sandali ay dapat pakinabangan.
--Sa iba nang pagkakataon.
--Naipagpapaliban pala ang sanla ng pagibig....
At tinapos sa pagpisil ng kamay ng binibini. Tumayo ang binata at
naglingon-likod. Ang dalaga ay kinabahan at umiwas na:
--Hayun ang Tiyang!
--Mamatay na tayo!
At boong tapang na inilagda ni Artemyo ang pangalawang halik ng pagirog
sa mapulang pisngi ni Dolores. Ito ay nagitla, subali't nang matiyak
na di sila napuna ng kapitana Martina ay magiliw na nagsabing:
--Pangahas ka rin!
--Kay palad ko ngayon!--ang galak ni Artemyo--Sa gabing ito nahawi
ang dilim ng aking pagasa. Nababanaag ko na ang liwayway ng aking
kapalaran. Datapwa't, Loleng, Loleng, huwag ka sanang padadala sa
dila ng mga umaagaw ng aking dangal....
--Hindi, at isinasamo ko sa iyong huwag mo nang mababanggit kay mang
Beteng ang liham niya sa Tatay.
--Asahan mo.
--Ilagan mo sana ang sigalot.
--Huwag kang magalaala.
--Talagang gayon ang kalulwang sawi sa pagibig. Parang ulol na di
nalalaman ang ginagawa. Awa ang dapat ihandog sa kanila.
--Siyang totoo.
--Naku, sukat bang siraan ka! At sira pa namang kahahalataan ng
pagkaimbi....
--Kay pangit!
--Sawing palad na lalaki!
Ang orasang nakasabit sa dakong itaas ng pinto, ay nakisagot
din. Walong pantig ng kanyang batingting ang pinaltik. Ang oras ng
pagaalaala sa mga kalulwa sa purgatoryo'y siyang ibinansag.
--Ika walo na pala!--ang saad ni Artemyo na dinukot at minasdan ang
kanyang orasan.
--Ay ¿ano kung ika walo na?--ang putol ng dalaga--¿naiinip ka ba?
--Naiinip? ¿Mainip ako sa piling mo? Loleng, kung makukuha ko lamang
ang aking puso, at ihaharap ko sa iyo, ay makikita mong sabik na
sabik sa iyong dilag at pagmamahal. Nais ay matali na sa puso mo
kung mangyayari...
--Bulaan!
--Hindi. Talagang wala akong pinapangarap, kung di ang pagbabagong
buhay natin. Maging malaya tayo sa pagduduyan sa tuwa... Nguni't
samantalang di pa namimitak ang ating araw, ay sumunod na muna tayo
sa palakad ng panahon.
Hindi tumugon ang dalaga sapagka't noon ay sa susungaw sa pinto si
kapitana Martina.
--Maalaala ko pala--ang wika nito--huwag kayong mawawala sa isang
linggo, at ating ipagdidiwang ang kaarawan ni Loleng.
--Sa isang Linggo po?--ang tanong ni Artemyo.
--Sa ika 21 ng kasalukuyan--ang salo naman ng dalaga.
--Bulaklak nga pala kayo ng Mayo--ang pagpuri ng binata.
--Kaya po kasingganda ng kamya--ang dugtong ng kapitana.
--Ang Tiyang naman!--ang hinampo ni Loleng--para pa tayong taga
Palanyag.
--Kung ayaw ka ng kamya ay asusena. Kung ayaw ka ng asusena ay
sampagita. Kung ayaw ka ng sampagita ay rosal. Alin man ang iyong
piliin ay bagay sa iyong kagandahan--ang pagtatanggol ng kapitana na
lubhang nawiwiling biruin ang kanyang alaga.
--Siya nga--ang ayon ni Artemyo.
--Siya na kayo--ang salag ni Dolores.
Napatigil ang salitaan sapagka't noon ay may narinig silang
yabag. Ilang sandali lamang na nagdiwang ang pananahimik at napagsino
na ng tatlo. Tinig ni kapitang Andoy ang kanilang napansin. Hindi
nagkabula ang palagay. Sumipot sa pinto ang matanda. Sinalubong naman
ni Artemyo ng bati ng paggalang.
--Nakasabay ko po ngayon si mang Beteng--ang balita nito.
--Saan?--ang usisa ng kapitana.
--Sa trambiya--ang patuloy ng matandang Andoy--at sinabi sa aking
magdadala siya rito ng komparsa sa araw mo Loleng.
--Ehem! ¡ehem! ¡ehem!--ang tikim ng kapitana.
Nagtitigan naman ang dalawang pusong naglilihim. Bago nagngitian ng
ngiti ng kasyahang loob.
--Hindi raw ikahihiya sa mga panauhin ang kanyang dadalhin dito--ang
dugtong pa ng nagbalita--marahil daw ay mga labing anim katao.
--Kay dami! ¡Talagang pangatawanan!--ang tuwa ng kapitana--Kayo mang
Artemyo, magdala rin kayo.
--Na naman ang Tiyang...--ang hadlang ng dalaga.
--Ito nga naman--ang habol ng kapitang Andoy na hinarap ang
mapagsisteng asawa.
--Susubukin ko po--ang tugon naman ng binata.
--Baka matuloy!--ang pakli ng kapitana--Biro ko lamang iyon.
--Titingnan ko rin po--ang saad ni Artemyo na napapasubo.
--Huwag na--ang pigil naman ni kapitang Andoy--sapagka't sapat na ang
dadalhin ni mang Beteng. Bakit nababalitaan kong waring may bigat ng
loob sa inyo, ay baka kung ano pa ang ipakahulugan noon.
--Siya nga--ang ayon ni Dolores.
Hindi nakasagot si Artemyo. Namutla at napipi. Sumikdo ang
loob. Marahang sumusubo ang pagngingitngit. Titig na lamang ang
ipinukol kay Dolores. Ito naman na nakaramdam ng kagipitan noon ay
sinamantala ang pagtatanggol sa giliw. Anya'y:
--Dumalo na lamang kayo at isama ninyo ang inyong mga kaibigan.
--Maaasahan po--ang pakli ng binata.
--Baka di kayo sumipot?--ang habol ng kapitana Martina.
--Baka pangakong napako iyan--ang salo naman ng kapitang Andoy--bakit
na sa Pako pa naman tayo.
--Hindi po--ang sagot ni Artemyo--maaasahan po ninyo.
At tumayong kinuha ang kanyang sombrero bago nagpaalam.
--Aalis na ba kayo?--ang saad ng kapitana.
--Maaga pa naman--ang dugtong ng kapitang Andoy.
--Mayroon pa po kaming paroroonan--ang pakunwari ng binata.
Kinamayan ang tatlong lilisanin. Nanaog na nalulunod ang
puso. Sumisinghap sa tuwa at sumisinghap sa galit. Naluluoy sa tuwa
dahil sa pagtatamo ng halik ng pagirog. Nilalagnat sa galit dahil
sa paninira ni Beteng. Gayon ma'y tahimik na yumaon ang kalulwang
itinaguyod ng mapalad na pagkakataon.
IV
MASIGASIG NA KILOS NI PASTOR
--Mga kaibigan--ang bati ni Pastor sa mga kasamang kanyang inabot
sa isang kamalig sa daang Penyapransiya, doon din sa Pako, na
nagsasanay ng pagtugtog--¿kayo yata ang dadalhin ni Beteng sa bahay
nila kapitang Andoy?
--Oo--ang tugon ng may bigwela.
--Utang na loob ay huwag kayong sumama--ang patuloy ni Pastor--at
ibitin ninyo sa kahihiyan ang taong yaon...
--Bakit?--ang sambot ng may gitarra.
--Mangyari ay kung ano anong paninira ang ginagawa kay Artemyo--ang
tugon ng Pastor--at kayo ay dadalhin doon upang patunayang lalong
malakas siya kay Artemyo. ¿Yaon ba ay gawa ng kasama?
--Ang lagay pala ay nagkagalit sila ni Artemyo?--ang usisa ng
nakasalamin.
--Oo--ang paliwanag ni Pastor--at ang pinagmulan ay dahil kay Dolores.
--Ano ang nangyari?--ang pagkamangha ng lahat.
Lumingon muna si Pastor, bago sumagot:
--Lubhang katawatawa.
--Bakit?--ang pagkasabik ng ilan.
--Makinig kayo--ang patlang ni Pastor.
--Si Artemyo ay palaging niyayaya ni Beteng upang haranahin si Dolores,
dahil sa ito ay artista at may mayamang tinig. Siya, si Artemyo,
ang palaging pinaaawit sa kanilang pagtapat. Nguni't si Dolores ay
di rin mahabag sa kaawaawang Beteng. Ang pista pa nito ay si Artemyo
ang napusuan. Ano pa't ang tulay ay siyang naibigan.
--Aha!--ang pagtataka ng may dalang biyolin.
--Siya nga--ang ayon naman ng may hawak na gitarra--at noong magharana
kami noon araw doon, ay umalis iyang si Beteng nang hindi man lamang
nagpaalam sa amin.
--Nakahalata marahil!--ang hatol ng may katandaan na.
--Nakita na ninyo?--ang habol naman ni Pastor--Pati kayo ay hinahamak
gayong nangungutang lamang ng loob.
--Ano ang magagawa natin sa taong walang turing?--ang tanong ng may
hawak ng bigwela na malaon na yatang may poot kay Beteng.
--Gayon pala! ¿Bakit pa kayo sasama sa kanya?--ang ulos ni
Pastor.--Ipagmamalaki lamang kayo at pagkatapos ay diyan na kayo...
--Bakit naman pumatol si Artemyo?--ang usisa ng isa.
--Tao namang ito!--ang agaw ng kasamahan din--¿May manok bang tumanggi
sa palay?
--At ¿ano naman ang dapat itawag sa lalaking iniibig ng babai ay
nagwawalang bahala?--ang tanong ni Pastor.
--Binubai!--ang maagap na salo ng may katandaan.
Isang matunog na halakhakan ang pumutok.
--Samakatwid--ang hadlang ni Pastor--ay tumupad lamang si Artemyo sa
kanyang tungkulin upang huwag matawag na binabai...
--Katwiran--ang hatol ng marami.
--Bakit nagagalit si Beteng at sinisiraang mabuti si Artemyo?--ang
tanong pa rin ni Pastor.
--Paano'y naagawan ng tuson!--ang salo na naman ng mapagsiste.
Panibagong halakhakan na naman.
--Isang sagot ngayon mga kasama--ang saad ni Pastor--¿sino ngayon
ang dapat samahan, si Artemyo ó si Beteng?
--Bakit ba? ¿Magdadala rin ba ng komparsa si Artemyo?--ang usisa
ng isa.
--Binabalak ko sana--ang tugon ni Pastor--pagka't totoo akong nasakitan
noong sabihing si Artemyo raw ay taksil dahil sa kapangpangan...
--Sinabi ni Beteng ang gayon?--ang pandidilat ng isang kapangpangang
bandurista.
--Maniwala ka kasama--ang patigas ng tinanong--at kaya sinabi ang
gayon ay dahil sa nabigo sila sa akin. Ako'y inamuki nila ni Simon,
upang agawan ng dangal si Artemyo, datapwa't nagkagalit lamang kami
sapagka't di ako pumayag...
--Sa inyo ako sasama--ang pagkukusa na ng banduristang kapangpangan.
--Ako man--ang habol ng may hawak na biyolin.
--Ibilang na rin ninyo ako--ang sunod ng may plauta.
--Welga na tayong lahat--ang sabi naman ng isa.
--Welga! ¡Welga! ¡Welga!--ang sagutan na ng lahat.
--Mabuhay si Artemyo!--ang sabi naman ni Pastor.
--Mabuhay! ¡Mabuhay! ¡Mabuhay!
At tumugtog sila ng isang masarap na tugtugin, tanda ng tagumpay ni
Artemyo. Galak na galak naman si Pastor. Samantala'y nagpapaindayog
na mabuti ang tinig ng biyolin.
Natapos ang pamamayani ng bigwela at ang bibig na naman ni Pastor
ang narinig.
--Upang malubos ang ating galak ay huwag ninyong sasabihin kay Beteng
na hindi na kayo sasama sa kanya.
--Siya nga--ang ayon ng iba.
--Ang sarap niyan ay magaantay siya ng wala!--ang salo ng isa.
--Gayon ang dapat sa taong umaagaw ng dangal--ang katig ni
Pastor--Ibitin sa kahihiyan. Isubo sa kagipitan.
--May balita pa akong nilalakad daw ni Simon na si Artemyo ay alisan
ng tungkulin sa "Kumilos Tayo"--ang saad ng isang kanina pa'y ibig
maglahad.
--Iyan ay pakana ni Beteng--ang sagot ni Pastor--¿Ano raw ang dahilan?