[1] Titolo de lia famekonata poeziaĵo.
[2] Nobelo.
[3] Alkohola trinkaĵo, preparata de vilaĝanoj hejme el mielo kun diversaj
herboj kaj beroj.
[4] "Zèmŝĉino"--institucio el zemskaj homoj aŭ landanoj. La rusa radikvorto
"zem", "zemljà" signifas "lando" aŭ "tero".
[5] "Burlakoj" estis apudvolgaj laboristoj, kiuj dum la tuta antaŭvaporŝipa
epoko trenadis per dikaj ŝnuregoj ŝipojn kaj barkojn kontraŭ la fluo
de Volgo.
[6] La rusaj vilaĝanoj iam uzis brulantan kenon anstataŭ kandelo por lumigi
siajn ĉambrojn vespere.
[7] Speco de biero, hejme preparata.
[8] La 24-an de junio estas festo de Ivano la Banisto; dum la nokto
antaŭ ĉi tiu tago okazas, laŭ la kredo de rusa popolamaso, diversaj sorĉaĵoj:
interalie ekfloras filiko, sin kovrante per helruĝaj floroj, kiuj malaperas
ĉe la tagiĝo: kiu sukcesos havigi al si tiun floron, nepre trovos
grandan riĉaĵon, kaŝitan en la tero.
[9] "Carlina" (lat.).
[10] "Gentiana" (lat.).
[11] "Litrum salicaria" (lat.).
[12] "Baccinum uliginosum" (lat.).
[13] "Melampirum" (lat.).
[14] "Razrìv"--ruse "rompi" aŭ "krevigi".
[15] "Crex pratensis" (latin.).
[16] «Okòlniĉij»--de rusa radikvorto «òkolo»--signifas «apud»: viro, kiu
devas troviĝi apud la caro. La oficistoj, tiel nomataj, havis la devon prizorgi
ĉion dum vojaĝo de l' caro kaj aranĝi prezentadon de alilandaj senditoj
al la caro.
[17] «Pugnobatalo»--kruela amuzo, multe disvastigita en antikva Rusujo.
La batalon oni aranĝis plej ofte dum vintraj festtagoj, sur glacio de rivero.
La ludantoj formis du malamikajn partiojn kaj, laŭ donita signo, unu partio
sin ĵetis kontraŭ alian. La interbatalantoj donis batojn je la brusto, je
l' ventro, je l' vizaĝo, batojn kruelajn, senkompatajn, kaj ne malofte okazis,
ke kelkaj el la batalantoj restis por tuta sia vivo kripligitaj aŭ eĉ mortis
sur la batalkampo.
[18] «Terliko»--longa laŭtalia supervesto.
[19] Laŭ tiama rusa kutimo, la gastoj, invitataj al manĝotablo de la caro,
sidis laŭ sia rango. Oni konsideris kiel senhonorigon, se la caro donacis
pli malproksiman, pli malsuperan lokon al iu, kiu per rango meritis sidi
pli supre. Tiu ĉi kutimo, nomata "mjèstniĉestvo" ("miesto"--ruse "loko")
estis konservata ankaŭ ĉe disdonado de oficoj kaj ne malmulte malutilis
al bona administrado en Rusujo: rango ĉiam devis esti preferata al merito.
Kiom da malpacoj ĉi tiu kutimo naskis inter la rusa nobelaro kaj oficistaro!
[20] "Promesi la kapon" signifis, ke, se la ofendinto ne elpetos pardonon
de la ofendita de li homo, ĉi tiu havas la rajton lin puni je sia bontrovo,
eĉ per morto, kaj neniu leĝo lin defendos.
[21] Nefajropafa armilo.
[22] Parto de Moskvo.
[23] Malpeza somera vesto: "ljeto" ruse "somero".
[24] Kapornamo, kiun laŭkutime devis surhavi ĉiu rusa virino (edzinigita).
[25] Komuna ludo: la ludantaj paroj stariĝas unu post alia, havante
antaŭe unu personon, kiu "brulas" (gorjetj--ruse signifas bruli), t. e. kaptas.
Ambaŭ personoj de plej malantaŭa paro diskuras antaŭen, ĉiu siaflanken, penante
antaŭ "brulanta" persono kunmaniĝi. Se tio sukcesas antaŭ ol la
"brulanto" ilin kaptos, ili stariĝas plej antaŭe, kaj la "brulanto" penas
kapti sekvantan diskurantan paron. Kiam tio fine sukcesas al li (aŭ al ŝi),
li faras kun la kaptita persono novan paron kaj okupas plej antaŭan lokon
kaj la nekaptita parano devas "bruli".
[26] Ornamaĵo de l' harligo.
[27] Perla franĝo de la kokoŝniko, interplektita kun juveloj.
[28] Lasta ĵaŭdo antaŭ Pentekosto. En ĉi tiu tago estas kutimo ornami
per rubandoj betuleton. Junaj knabinoj promenas, kunportante tian betuleton
kaj kantante specialajn kantojn. Vespere ili ĵetas florkronojn en riveron
aŭ lagon: kies krono dronas, tiu knabino mortos dum sekvonta jaro;
kies krono elnaĝas, tiu edziniĝos k. t. p.
[29] Dum Kristnaska semajno maskiĝado estas kutimo ĉe la rusoj.
[30] Infana ludo. La vorto "gorodkì" signifas "urbojn".
[31] «Vorto kaj faro»--estis signaldiro, uzita, por kaptigi kaj malliberigi
iun ajn, por turmente esplori la aferon.
[32] «Kravĉij»--ofico ĉe la cara kortego, iom pli malsupera ol tiu de okòlniĉij:
honora ofico, kiun oni okupadis ne pli longe ol 5 jarojn, poste ricevante
oficon de okòlniĉij.
[33] Kunveno de bojaroj.
[34] Bojaro princo Kurbskij, verkisto kaj politika aganto, homo tre inteligenta
kaj klera, ne povis eltoleri la vivon en Rusujo ĉe Ivano la IV-a kaj
elmigris Litovujon, el kie li skribis al la caro Ivano leterojn, malkaŝe
eldirante al li sian opinion pri lia kruela regado kaj penante malkovri al
la caro la veron pri opriĉnikoj kaj iliaj intrigoj kontraŭ la zemskaj bojaroj.
[35] Fama en la historio de Rusujo kaj ĝis nun ekzistanta riĉa monaĥejo,
fondita je la nomo de Sankta Triunuo kaj samtempe de Sankta Sergèj
Radoneĵskij: la popolo plimallongigas la nomon de monaĥejo, nomante ĝin
Triunuo Sergij.
[36] La rusaj caroj ŝatis perfalke ĉasi ĉiuspecajn birdojn. Detale pri ĉi
tiu ĉaso vid. ĉap. XX.
[37] "Volinko"--popola muzika instrumento kun aera rezervujo el unupeca
bovida aŭ kapra felo; "balalajka"--popola korda muzika instrumento.
[38] La loĝantoj de l' antaŭurboj havis iam kelkajn privilegiojn kompare
kun urbanoj, tial antaŭurbo ruse estas nomata laŭ popolamasa dirmaniero
"slobodà", kripligita vorto "svobòda", kio signifas "libereco".
[39] "Kelaro"--monaĥeja ekonomo.
[40] Ĉapelo el lana ŝtofo, kiun tiam surhavis ĉiuj ekleziaj personoj.
[41] Ofico ĉe la cara kortego, kvazaŭ kortegestro, kiu administris ĉiujn
servistojn de l' kortego kaj prizorgis terkulturadon sur terposedaĵoj de
l' kortego.
[42] Popola ludo: per dika najlo, ĵetata de supre, oni penas trafi en feran
ringon, enfosigitan en la teron.
[43] Ofico ĉe la cara kortego. Komence ili nur servis ĉe la cara manĝotablo
("stol" signifas ruse "tablo"), alportante manĝaĵojn kaj enverŝante
vinojn. Ĉe solena tagmanĝo estis bezonataj ne pli malmulte ol 100 stolnikoj.
Sed ĉi tiu servado ne estis ilia ekskluziva aŭ ĉefa ofico. Multaj el
ili, pli altrangaj, servis kiel vojevodoj, t e. administrantoj de la provincoj,
pli malaltrangaj servis kiel militistoj en caraj regimentoj aŭ havis iun civilan
oficon.
[44] Honora rango de cara korpogardisto. "Rindoj" estis junaj viroj plej
belaj, plej bonstaturaj el plej altrangaj familioj; ordinare ili samtempe havis
oficon de stolnikoj (vid. noto 43). Dum akcepto de eksterlandaj gastoj ili
staris ĉe ambaŭ flankoj de l' cara trono kun malgrandaj hakiloj surŝultre,
dekstre pli altrangaj, maldekstre malpli altrangaj. Dum milito ili postsekvis
la caron, portante liajn batalilojn.
[45] "Saadako"--plena armaĵo de rajdmilitisto per pafarko kaj sagoj.
[46] Nomoj de la tiamaj vinoj.
[47] Mezepoka kaftano de polaj nobeloj (imitaĵo de tatara supervesto)
kun malfermitaj manikoj tiom longaj, ke oni ilin facile povis ĵeti post la
dorson.
[48] Popola virina vesto.
[49] Alkohola trinkaĵo, hejme preparata.
[50] Monero.
[51] Rusa proverbo.
[52] Prikazoj ("prikàz"--ruse "ordono") estis organoj de centra administrado
kaj parte juĝado en la cara Rusujo: ili aŭ administris apartajn regionojn
de l' regno, aŭ havis apartajn fakojn de l' ŝtataj aferoj. Tiel ni konas
prikazojn: servistan, palacan, apotekan, militistan, senditaran, aŭ alilandulan,
presan, kontraŭrabistan, petan kaj ankaŭ: Rjazanjan, Kazanjan,
Siberian, Malgrandrusujan. La oficistoj de l' prikazo estis: 1--2 juĝistoj,
kiuj faris rezolucion, djakoj kaj subdjakoj, kiuj gvidis kancelarion. Ili ĉiuj
estis elektataj de l' caro mem. La loĝantoj en la sfero de l' influo de ĉiu
prikazo senapelacie estis submetitaj al ĝia administra kaj juĝista povo kaj
ili rajtis plendi nur al la caro mem.
[53] Longa laŭtalia vesto.
[54] Pudo=proksimume 15 kilo.
[55] Popola trinkaĵo, preparata el varmega akvo, mielo kaj diversaj
spicaĵoj.
[56] Popolamasa malrespekta nomo por komercisto: arŝino=proksimume
2⁄3 de metro.
[57] Rusa popola kutimmaniero, uzata eĉ nuntempe dum solenaj okazoj.
[58] Porzana marulta (lat.).
[59] Rimeno kun metala globeto sur la ekstremaĵo. Tiun ĉi ilon oni kaŝas
en maniko kaj tute neatendite faras kruelajn batojn per ĝi.
[60] Rusa popola esprimo, signifas altan gradon de konfuziĝo.
[61] Urbo de Moskva gubernio.
[62] Heroo de rusaj antikvaj legendoj.
[63] Esaulo--estro de kozakoj.
[64] «Ringo» signifas ruse 2 vortojn: «pèrstenj» kaj «kolcò». La hetmano
estis nomata Irano pèrstenj, kaj nun li uzas en sia rakonto la nomon
«kolcò» por ne esti rekonata.
[65] Rusa proverbo.
[66] Rusa proverbo.
[67] Printempa pormortinta festo de l' antaŭkristaneca epoko. La idolistoj
kredis, ke la animoj de l' mortintoj leviĝas dum tiu festo el la tomboj, por
partopreni la festenon de l' vivantaj parencoj sur iliaj tomboj. Nuntempe
simila kutimo restis ĉe la popolo, kiel travivitaĵo: marde en la semajno de
St. Tomaso (la sekvanta post la Paska semajno) parencoj de l' mortintoj
kunvenas en tombejo, alportante kolorigitajn ovojn kaj alian porpaskan
manĝaĵon, kaj manĝas sur la tomboj.
[68] Biblio.
[69] "Kikimora"--mitologia estaĵo, kiun la popolo prezentas al si kiel
idon aŭ malbelan malgrandegulon kun kapo ne pli granda ol fingringo kaj
la korpo simila je pajla trunketo. Laŭ popola kredo "kikimora" fariĝis
infano, mortinta nebaptite, precipe antaŭtempe naskita, abortulo, ankaŭ
kriplulo senbraka, senpieda, infano malbenita de gepatroj, sekve propraĵo de
diablo. "Kikimora", kiel estaĵo porhejma, tedas la loĝantojn per senĉesa
klopodado, bruado k.t.p. Nokte ĝi atakas la dormantojn, kvazaŭ sufokante
ilin (france "cauchemar"). Tiu ĉi kredo apartenas al kulto de l' animoj de
mortintaj praavoj.
[70] Oni konstruas "polati"n tute supre sub la plafono, tiel ke ĝi pli
similas je larĝa breto ol je benko. Ĉe rusaj vilaĝanoj "polati" anstataŭas
liton, kaj sur ĝi preskaŭ ĉiuj anoj de familio trovas lokon por pasigi la nokton.
[71] Rusa proverbo.
[72] Rusa proverbo.
[73] Mallarĝaj krudledaj rimenoj, 2½ arŝinojn longaj, kiujn oni havis
ĉe ĉiu selo, po du antaŭe kaj malantaŭe, por alligi ĉasaĵon kaj ankaŭ
vestojn de l' ĉasisto.
[74] Rusa proverbo.
[75] Ŝercoj sensencaj.
[76] Armilo, uzata ĉefe por la ĉaso al urso: stango, du arŝinojn longa,
kun dutranĉa pinto.
[77] "Ellasi la ruĝan kokon" signifas ekbruligi.
[78] Bazilo Ŝibanov, servisto de Kurbskij, alportis el Litovujo
famekonatan leteron de sia mastro al la caro Ivano (vid. noto 34).
La caro, indignante pro la enhavo de l' letero sed ne povante puni
la forestantan aŭtoron, venĝis al lia sendito kaj, dum legado de la
letero, sin apogis sur la piedon de l' malfeliĉa Bazilo per sia
akrapinta bastono. Kiel martiro, sen krio, sen ĝemo elsuferis la
fidela servisto ĉi tiun turmentegon.
[79] Bedaŭrinde, la tradukintino povis doni nur la enhavon de la legendoj,
ne penante imiti la formon: speciala porlegenda stilo de la rusa teksto
estas tute ne tradukebla. _Rim. de la Red._
[80] La loĝantoj de la privilegiita komerca urbo Nòvgorod, per sia sendependa
liberama spirito, prezentis kvazaŭ malharmonion en la epoko, kiam
aŭtokrata ideo pri la cara potenco atingis sian apogeon. Antaŭ kelkaj jaroj
Ivano IV atakis la urbon kaj senkompate ruinigis ĝin, mortiginte kelkcentojn
da ĝiaj loĝantoj, elmigriginte milojn da ili en aliajn regionojn de Rusujo.
[81] Epitraĥilo aŭ stolo estas parto de pastra vesto: longa rubando el
orŝtofo, kiun la pastro dum diservo surhavas kvazaŭ antaŭtukon. Per stolo
li kovras la kapon de pentofaranto, kiam li diras absolvantan preĝon.
[82] Historia fakto.
[83] Aŭ «ruĝan kokon», t. e. ni ekbruligos.
[84] Azia popolo.
[85] Rusa proverbo.
[86] Sentalia longa bluzo.
[87] Noblaj kaj saĝaj bojaroj, konsilantoj kaj kunlaborantoj de Ivano IV
dum lia junaĝo, poste viktimoj de kalumnio.
[88] Laŭ la kredo de l' epoko, post maskiĝado, kiel peka ago, oni devas
esti purigata per preĝoj kaj pento.
[89] Virina nomo.
[90] Antikva kutimo: dum enterigo virinoj, aŭ apartenantaj al parencaro
de l' mortinto, aŭ eĉ dungataj, devas ploregi kaj plorkanti, memorigante
ĉiujn ecojn de l' mortinto.
[91] Vid. ĉapitro XII.
[92] Sovaĝaj popoloj de apud Volgo kaj ĉirkaŭaĵo.
[93] Parto de Moskvo.
[94] Muzikinstrumentoj.
[95] Uralaj montoj.
[96] Riverbranĉo de Kamo.
[97] Unua princo en Ruslando.
Noto de transskribanto:
En la originala libro aperis listo de preseraroj. Tiujn, kaj aliajn
diversajn preserarojn en ĉi tiu teksto, mi senrimarke ĝustigis. Mi
forigis la frazon "Rim. de l'traduk.", kiu estis ĉe la fino de ĉiuj
piednotoj. Originalajn paĝkomencojn mi registris per html-aj komentoj.