Epistles (iii. 19). Wulfstan’s answer is given in the text
of the Historia Novorum. Anselm speaks of the action of the
earlier archbishops in this matter; “Quod etiam sanctus
Dunstanus et alii prædecessores mei fecisse probantur, ipsis
ecclesiis quas dedicaverunt adhuc stantibus.” This is a
little touch from a time when the churches of Dunstan’s day
were being largely rebuilt, that of Harrow most likely among
them. Wulfstan is well described by Eadmer; “Supererat adhuc
beatæ memoriæ Wolstanus episcopus unus et solus de antiquis
Anglorum patribus, vir in omni religione conspicuus, et
antiquarum Angliæ consuetudinum scientia apprime eruditus.”
There is something very remarkable in the way in which
Wulfstan speaks of the archbishop to whom he made his first
profession (see N. C. vol. ii. pp. 473, 655); “Extant quippe
et in nostra diœcesi altaria, et quædam etiam ecclesiæ in
hiis scilicet villis quas Stigandus vestræ excellentiæ
prædecessor, haut tamen jure ecclesiasticæ hæreditatis sed
ex dono possederat sæcularis potestatis, ab ipso dedicata.”
Wulfstan, speaking his own words in his own letter, speaks
of Stigand in quite another tone from that which he had used
in the profession which was put into his mouth by Lanfranc
(see N. C. vol. ii. p. 655). The places referred to are in
Gloucestershire, and will be found in Domesday, 164 _b_.
Most of the lands had passed to the Archbishop of York; some
of them first to William Fitz-Osbern, and then to the King.
It would seem then that, in whatever character Stigand held
them, it was not as Archbishop of Canterbury. Wulfstan’s
witness therefore goes so far as to give the archbishop the
right to oust the diocesan bishop, not only on the lands of
the archbishopric, but on any lands which he may hold as a
private man.
[1218] There is something amusing in the tone of glee in
which Eadmer records his patron’s triumph; “Secure deinceps
suorum morem antecessorum emulabatur, non solum ecclesias,
inconsultis episcopis, sacrans, sed et quæque divina officia
in cunctis terris suis per se suosve dispensans.”
[1219] Eadmer, 22. “Ex præcepto regis, omnes fere episcopi
una cum principibus Angliæ ad Hastinges convenerunt, ipsum
regem in Normanniam transfretaturum sua benedictione et
concursu prosecuti.”
[1220] The Chronicler seems distinctly to mark the
ecclesiastical business which we have now come to as
casually filling up the time lost by the bad weather. The
whole entry runs; “Ða ferde se cyng to Hæstingan to þam
Candelmæssan, and onmang þam þe he þær wederes abad he let
halgian þæt mynster æt þære Bataille. And Herbearde Losange
þam bishop of Theotfordan his stæf bename and þæræfter to
midlengtene ofer sæ for into Normandige.” We shall take
these things in order.
[1221] See N. C. vol. iv. p. 404.
[1222] Ib. 401.
[1223] In the Battle Chronicle (40) the consecration is
naturally an event of great importance. But here too the
presence of the King and so great a company is accounted for
by their presence in the neighbourhood or other grounds;
“Cumque jam operis fabricæ peroptata advenisset perfectio,
rege quibusdam causis obortis eandem provinciam cum multis
optimatibus forte adeunte, ex instinctu ejusdem abbatis,
paterni memor edicti, eandem dedicari basilicam decrevit.”
[1224] See N. C. vol. iv. p. 405.
[1225] See N. C. vol. iii. p. 453.
[1226] He was consecrated the year before; the date of his
death seems not to be known. See Bessin, 531.
[1227] See above, p. 321.
[1228] See N. C. vol. iii. p. 411.
[1229] See above, p. 29.
[1230] See Appendix Z.
[1231] So says T. Stubbs, X Scriptt. 1708. “Rex Willelmus
quamdam concordiam, vel potius dispensationem, fecit inter
illos, Thoma quidem archiepiscopo invito et renitente et
coacto nec consentiente, sed inconsulto Eboracensi
capitulo.”
[1232] Eadmer, 23. “Quidam de episcopis atque principibus
conati sunt contra Anselmum scandalum movere, intendentes ad
hoc ut eundem episcopum absolute absque debita professione
consecraret. Quod nullo jure fulti, ea solummodo re sunt
aggressi, quia putabant se animo regis aliquid ex
conturbatione Anselmi, unde lætaretur inferre, scientes eum
pro suprascripta caussa adversum ipsum non parum esse
turbatum.”
[1233] Eadmer, 23. “Asseruit se nullo pacto consensurum ut,
pro inimicitia quam contra archiepiscopum habebat, matri suæ
ecclesiæ Cantuariensi de sua dignitate quid quivis
detraherat.”
[1234] See Appendix Z.
[1235] On the history and character of Robert Bloet, see
Appendix Z.
[1236] See above, p. 395.
[1237] See above, p. 355, and Appendix X.
[1238] This deprivation of Herbert by the King――most likely
with the consent of somebody, but we are not told――is quite
as contrary to strict ecclesiastical notions as the
deprivation of Stigand by the English people. The
Parliaments of Elizabeth, William and Mary, George the
First, followed that precedent. I will not speak of the
reign of Edward the Sixth, as that was a time of “unlaw”
nearly equal to the days of Rufus himself.
[1239] See Appendix X.
[1240] Here we come personally across the class of offenders
of whom we have before spoken generally (see above, p. 158,
and Appendix G). Eadmer draws their picture; “Eo tempore
curialis juventus ferme tota crines suos juvencularum more
nutriebat, et quotidie pexa, ac irreligiosis nutibus
circumspectans, delicatis vestigiis, tenero incessu,
obambulare solita erat. De quibus cum in capite jejunii
sermonem in populo ad missam suam et ad cineres confluente
idem pater habuisset, copiosam turbam ex illis in
pœnitentiam egit, et attonsis crinibus, in virilem formam
redegit.”
[1241] See Appendix G.
[1242] This is pointed out by Eadmer. “Die quadam ad eum _ex
more_ ivit, et juxta illum sedens eum his verbis alloqui
cœpit.” We shall come to other instances of this custom of
the Archbishop sitting down beside the King.
[1243] “Obsecro primum, fer opem et consilium qualiter in
hoc regno tuo Christianitas, quæ jam fere tota in multis
periit, in statum suum redigi possit. Respondit, ‘Quam opem,
quod consilium?’”
[1244] See N. C. vol. iv. p. 437.
[1245] Anselm is made to say; “Generale concilium
episcoporum ex quo tu rex factus fuisti non fuit in Anglia
celebratum, _nec retroactis pluribus annis_.” Yet Lanfranc
had held many synods, and one notable one as late as 1085.
See N. C. vol. iv. p. 687.
[1246] He passes by the smaller matters――“ut illicita
consanguineorum connubia et alia multa rerum detestandarum
facinorosa negotia taceam”――and goes straight to the sin of
the reign, “noviter in hac terra divulgatum,” which “jam
plurimum pullulavit multosque sua immanitate fœdavit.” See
Appendix G.
[1247] “Conemur una, quæso, tu regia potestate et ego
pontificali auctoritate, quantus tale quid inde statuatur,
quod cum per totum fuerit regnum divulgatum, solo etiam
auditu quicunque illius fautor est paveat et deprimatur.”
What would have been the nature of the punishment? Something
more, one would think, than an ecclesiastical censure, as it
was to be a decree of the King. Anselm had no objection to
very severe punishments on occasion (see N. C. vol. v. p.
159; cf. vol. iv. p. 621). But when he was able to legislate
on this subject (see N. C. vol. v. p. 223), it was in an
ecclesiastical synod, and the penalties are milder.
[1248] “Non sederunt hæc animo principis, et paucis ita
respondit, ‘Et in hac re quid fieret pro te?’ ‘Si non,’
inquit Anselmus, ‘pro me, spero fieret pro Deo et te.’” I
suppose the meaning is something like what I have given.
Again one longs for the actual words in their own tongue.
[1249] “Ne in destructione monasteriorum et perditione
monachorum tibi, quod absit, damnationem adquiras.”
[1250] “Quid ad te? Numquid sunt abbatiæ meæ? Hem, tu quod
vis agis de villis tuis, et ego non agam quod volo de
abbatiis meis?”
[1251] “Tuæ quidem sunt ut illas quasi advocatus defendas
atque custodias, non tuæ autem ut invadas aut devastes. Dei
scimus eas esse, ut sui ministri inde vivant, non quo
expeditiones et bella tua inde fiant.”
[1252] “Intellexit ergo Anselmus se verba in ventum
proferre, et surgens abiit.”
[1253] See N. C. vol. iv. p. 687.
[1254] “Considerans offenso principis animo nequaquam posse
pacem rebus dari.”
[1255] “Deprecatus est ut in amicitiam sui sese _gratis_
admitteret. Quod si, ait, facere nonvult, cur nolit edicat,
et si offendi, satisfacere paratus sum.”
[1256] “De nulla re illum inculpo, nec tamen ei gratiam
meam, _quia non audio quare_, indulgere volo.” The words
which I have put in Italics in the two speeches must be
taken together.
[1257] “Mysterium hoc, inquiunt, planum est.”
[1258] “Tantundem pecuniæ quam ab hominibus tuis accipies
illi promitte.”
[1259] “Aliam qua exeas viam non videmus, nec nos, pari
angustia clausi, aliam exeundi habemus.”
[1260] “Et ego cum hucusque nihil eis unde revestiri possint
contulerim, jam eos nudos spoliarem, immo spoliatos
excoriarem.”
[1261] “Eat quo vult, nec me transfretaturum pro danda
benedictione diutius exspectet.”
[1262] Chron. Petrib. 1094. “Syððan he þider com, he and his
broðer Rodbeard se eorl gecwæðan, þæt hi mid griðe togædere
cuman sceoldan, and swa dydon, and gesemede beon ne mihtan.”
So Florence; “Rex … ad fratris colloquium sub statuta pace
venit, sed impacatus ab eo recessit.”
[1263] See N. C. vol. i. p. 435.
[1264] Chron. Petrib. 1094. “Syððan eft hi togædere coman
mid þam ilcan mannan þe ær þæt loc makedon, and eac þa aðas
sworen, and ealne þone bryce uppon þone cyng tealdon.” The
version preserved in one manuscript of Florence says, “denuo
in campo Martio convenere.” Can this be the “Champ de Mars”
just outside Rouen? I had fancied that the name was modern.
[1265] Ib. “Ac he nolde þæs geþafa beon, ne eac þa forewarde
healdan.”
[1266] Chron. Petrib. 1094. “And forþam hi þa mid mycelon
unsehte tocyrdon.”
[1267] The mention of the places comes from Florence; “Comes
quidem Rotomagum perrexit; rex ad Owe rediit et in illo
resedit.”
[1268] Flor. Wig. 1094. “Solidarios undique conduxit, aurum,
argentum, terras, quibusdam primatum Normanniæ dedit,
quibusdam promisit, ut a germano suo Rotberto deficerent, et
se cum castellis suæ ditioni subjicerent: quibus ad velle
suum paratis, per castella, vel quæ prius habuerat vel quæ
nunc conduxerat, suos milites distribuit.”
[1269] The “castel æt Hulme” of the Chronicler is the castle
of Hulmus, Le Homme, or L’Isle Marie. See Stapleton, ii.
xxv, xxviii. It must not be confounded with the “pagus
Holmensis” or “Holmetia regio” in the Hiesmois. See
Stapleton, ii. xc, xcv, and Ord. Vit. 691 C.
[1270] See N. C. vol. iv. p. 488. See above, p. 57.
[1271] Ib. vol. iv. pp. 200, 201.
[1272] Chron. Petrib. 1094. “And se cyng syððan þone castel
æt Bures gewann; and þes eorles men þærinne genam; þa sume
hyder to lande sende.” Florence adds, “partim in Normannia
custodiæ mancipavit; et fratrem suum multis modis vexans,
exhæredare laboravit.”
[1273] The Chronicler casually mentions Philip’s coming when
speaking of the siege of Argentan; Florence is more
emphatic; “At ille, necessitate compulsus, dominum suum
regem Francorum Philippum cum exercitu Normanniam adduxit.”
[1274] The Chronicler (1094) says only, “Ðær togeanes se
eorl mid þes cynges fultume of France gewann þone castel æt
Argentses and þearinne Rogger Peiteuin genam, and seofen
hundred þes cynges cnihta mid him.” Florence adds, “ipso die
obsessionis dec. milites regis, cum his totidem scutariis et
castellanis omnibus qui intus erant, sine sanguinis
effusione cepit [rex], captosque in custodia tamdiu detineri
mandavit, donec quisque se redimeret.”
[1275] So says Florence; “Post hæc in Franciam rediit.” As
however he says nothing of Philip’s coming to Longueville,
he may mean his return after that.
[1276] The Chronicler says only, after the taking of
Argentan, “and syððan þone [castel] æt Hulme.” Florence
makes it the special exploit of Robert; “Comes vero
Rotbertus castellum quod Holm nuncupatur obsedit, donec
Willelmus Peverel et dccc. homines, qui id defendebant, illi
se dederent.”
[1277] Chron. Petrib. 1094. “And oftrædlice heora ægðer
uppon oðerne tunas bærnde, and eac men læhte.”
[1278] Flor. Wig. 1094. “Interea gravi et assiduo tributo
hominumque mortalitate, præsenti et anno sequenti, tota
vexabatur Anglia.”
[1279] Chron. Petrib. 1094. “Ða sende se cyng hider to
lande, and hét abeodan út xx. þusenda Engliscra manna [‘xx.
millia pedonum’ in Florence] him to fultume to Normandig.”
[1280] Chron. Petrib. 1094. “Ac þa hi to sæ coman, þa het hi
man cyrran, and þæt feoh to þæs cynges behófe þe hi genumen
hæfdon; þet wæs ælc man healf punda, and hi swa dydon.”
Florence tells us the place and the doer; “Quibus ut mare
transirent Heastingæ congregatis, pecuniam quæ data fuerat
eis ad victum Rannulphus Passeflambardus præcepto regis
abstulit, scilicet unicuique decem solidos, et eos domum
repedare mandavit, pecuniam vero regi transmisit.”
[1281] Chron. Petrib. 1094. “And se eorl innon Normandig
æfter þison, mid þam cynge of France and mid eallon þan þe
hi gegaderian mihton, ferdon towardes Ou þær se cyng W. inne
wæs, and þohtan hine inne to besittanne, and swa foran oð hi
coman to Lungeuile.”
[1282] Ib. “Ðær wearð se cyng of France þurh gesmeah
gecyrred, and swa syððan eal seo fyrding tóhwearf.”
[1283] Florence, as we have seen, stops with the taking of
La Houlme in 1094. The Chronicler goes on to Henry’s Lenten
expedition in 1095. After that, neither says anything about
Norman affairs till the agreement of 1096, though both of
them imply (see below, p. 555) that the war lasted till that
time.
[1284] See N. C. vol. ii. p. 241.
[1285] Ord. Vit. 706 C. See Appendix P.
[1286] Ord. Vit. ib. See above, p. 217.
[1287] This is one of Orderic’s best stories (706 C, D). A
false tale of its lord’s death is brought to Saint Cenery.
His allies, Pagan of Montdoubleau (see above, p. 209) and
Rotrou of Montfort, at once forsake the castle which they
had been defending. Robert’s wife Radegund cannot get them
to wait till more certain news can be had. Robert of Bellême
comes just in time for dinner. “Ingressi castrum, lebetes
super ignes ferventes invenerunt carnibus plenas, et mensas
mappulis coopertas et escas cum pane super appositas.” He
spoils and burns the castle. Robert son of Geroy is left
homeless; his wife (“proba femina et honesta”) dies; his
little son William, whom Robert of Bellême somehow has as a
hostage, is poisoned; he then defends his new castle of
Montacute against Robert of Bellême. Robert of Bellême
brings Duke Robert to besiege him. Peace is made by the
mediation of Geoffrey of Mayenne; Montacute is destroyed,
and Saint Cenery is restored to Robert son of Geroy.
[1288] Chron. Petrib. 1094. “Her onmang þison se cyng W.
sende æfter his broðer Hennrige se wæs on þam castele æt
Damfront, ac forþi þe he mid friðe þurh Normandig faran ne
mihte, he him sende scipon æfter, and Hugo eorl of Ceastre.”
[1289] Chron. Petrib. 1094. “Ac þa þa hi towardes Oú faran
sceoldan þær se cyng wæs, hi foran to Englelande and úp
coman æt Hamtune on ealra halgena mæsse æfne, and her syððon
wunedon, and to X[~p]es mæssan wæron on Lunden.”
[1290] Ib. 1095. “On þisum geare wæs se cyng Willelm to
X[~p]es mæssan þa feower forewarde dagas on Hwitsand; and
æfter þam feorðan dæge hider to lande fór, and úpp com æt
Doferan.”
[1291] Ib. “And Heanrig þes cynges broðer her on lande oð
Lengten wunode, and þa ofer sæ for to Normandig mid mycclon
gersuman, on þæs cynges heldan, uppon heora broðer Rodbeard
eorl, and gelomlice uppon þone eorl wann, and him mycelne
hearm ægðer on lande and on mannan dyde.”
[1292] Ord. Vit. 722 D. “Rodbertus mollis dux a vigore
priorum decidit, et pigritia mollitieque torpuit, plus
provinciales subditos timens quam ab illis timebatur.”
[1293] Ib. “Henricus frater ducis Danfrontem fortissimum
castrum possidebat, et magnam partem Neustriæ sibi favore
vel armis subegerat.”
[1294] Ib. “Fratri suo ad libitum suum, nec aliter,
obsecundabat.” I do not see what is meant in Sigebert’s
Chronicle under 1095 (Pertz, vi. 367); “Rex Anglorum a
fratribus sollicitatur in Normania et Anglia.”
[1295] Ib. “Porro alius frater qui Angliæ diadema gerebat in
Normannia, ut reor, plusquam xx. castra tenebat, et proceres
oppidanosque potentes muneribus sibi vel terroribus
illexerat…. Perplures cum omnibus sibi subditis munitionibus
et oppidanis regi parebant, eique, _quia metuendus erat_,
totis nisibus adhærebant.”
[1296] He appears in Orderic’s list, 722 D.
[1297] See N. C. vol. iii. p. 129.
[1298] See N. C. vol. iii. p. 288.
[1299] Ord. Vit. 708 C. He makes the remark just before, “In
diebus illis antiqui optimates qui sub Roberto duce vel
filio ejus Guillelmo rege militaverant humanæ conditionis
more hominem exuerunt.”
[1300] Ord. Vit. 708 C. See N. C. vol. iv. p. 498.
[1301] See above, p. 57. We shall come across his fuller
picture in a later chapter.
[1302] Ord. Vit. 718 D. He adds the epitaph of his own
making.
[1303] He records his death and adds his epitaph, 809 C, D.
William of Breteuil and Ralph of Conches died the same year,
1102.
[1304] See N. C. vol. iv. p. 465.
[1305] Ord. Vit. 723 A. “Sic Normannia suis in se filiis
furentibus miserabiliter turbata est, et plebs inermis sine
patrono desolata est.”
[1306] Eadmer, Hist. Nov. 25. “Ipse quidem in Normanniam
transiit, expensaque immensa pecunia eam sibi nullatenus
subigere potuit. Infecto itaque negotio in Angliam reversus
est.”
[1307] Will. Malms. iv. 327. “Septimo anno, propter tributa
quæ rex in Normannia positus edixerat, agricultura defecit,
qua fatiscente, fames e vestigio, ea quoque invalescente,
mortalitas hominum subsecuta, adeo crebra ut deesset
morituris cura, mortuis sepultura.” This is copied by the
Margam annalist.
[1308] Flor. Wig. 1094. “Post hæc rex Willelmus iv. kal.
Januarii Angliam rediit, et ut Walanos debellaret, mox
exercitum in Waloniam duxit, ibique homines et equos
perdidit multos.” I am not at all clear that this entry in
Florence is not a confusion. The Chronicle under the same
year records the return of the King, and directly after sums
up the Welsh warfare of the year; but it is not implied that
the King took any part in it. He could not have done so
before his return from Normandy, and, to say nothing of the
unlikelihood of a winter campaign in itself, the incidental
notices of the King’s movements hardly leave time for one.
[1309] See N. C. vol. ii. p. 9. Eadmer writes the name
_Illingham_, a change which might easily have happened after
the pattern of _Ilchester_ (see above, p. 63) and _Islip_
(see N. C. vol. ii. p. 15), but the _g_ remains in use to
this day. There is something very amusing in the note of
Henschenius reprinted in Migne’s edition of Eadmer and
Anselm, col. 394;
“Alia plura dominia, ut _Rochingeham_, _Ilingeham_,
_Sæftesburia_, quæ jam ante occurrerunt, et plura secutura,
potuissent designato locorum situ explicari, si operæ
pretium visum esset eorum causa totas Anglici regni tabulas
perlustrare, et esset qui exsoleta jam nomina, ubi
requirenda sint, indicaret. Poterit postea curiosior aliquis
hunc defectum supplere.”
Fancy a man reading his Eadmer, and not making the faintest
effort to find out where any place was. But perhaps this is
better than M. Croset-Mouchet, who always turns the Bishop
of Exeter into a Bishop of _Oxford_ (cf. N. C. vol. iv. p.
779), and who has a place _Srewsbury_, which does duty alike
for the earldom of _Shrewsbury_ and for the bishopric of
_Salisbury_.
[1310] So say the Margam Annals, 1095; “Commotio fuit
stellarum, et obiit Wlstanus Wigorniensis episcopus.” But
unluckily it appears from Florence that the stars did not
shoot till April 4. Still it is edifying to mark the
different results of the death of a saintly and of a worldly
bishop. The next entry is, “Moritur Willelmus episcopus
Dunelmensis, et hic commotio hominum.” According to Hugh of
Flavigny (Pertz, viii. 474) the stars paid regard to the
death of an abbot who in no way concerns us; “Stellæ de cœlo
cadere visæ sunt, et eadem nocte Gyraldus abbas Silvæ
majoris [in the diocese of Bourdeaux] migravit ad Dominum.”
Sigebert’s Chronicle (Pertz, vi. 367) has some curious
physical details.
[1311] See above, p. 297.
[1312] The story is told by William of Malmesbury, Vit.
Wlst. Angl. Sacr. ii. 266. “Præmonuerat ministros velle se
ad illud pascha convivari accuratis epulis cum bonis
hominibus.” He then brings the poor people into the hall and
“præcepit inter eos sedili locato epulas sibi apponi.”
[1313] The steward’s doctrine is “competentius esse, ut
episcopus convivaretur cum paucis divitibus quam cum multis
pauperibus.” The bishop makes his scriptural quotation, and
adds, “illis debere serviri, qui non haberent unde
redderent.” He then winds up, “Lætius se videre istum
consessum, quam si, ut sæpe, consedisset regi Anglorum.” One
would like to have Wulfstan’s English. We must remember that
Wulfstan was commonly surrounded at dinner by a knightly
following. Vit. Wlst. 259. “Excepto si quando cum monachis
reficeretur, semper in regia considentibus militibus palam
convivabatur.”
[1314] Vit. Wlst. 266. “Multo eum suspiciebat rex honore,
multo proceres; ut qui sæpe ipsum ascirent convivio, et
assurgerent ejus consilio.” Then follows the list of his
foreign admirers, but it is only of the Irish kings that we
read that “magnis eum venerabantur favoribus.” Malcolm and
Margaret “ipsius se dedebant orationibus;” the foreign
prelates “epistolis quæ adhuc supersunt ejus ambierunt apud
Deum suffragia.”
[1315] See above, p. 312.
[1316] Vit. Wlst. 267. “Humanorum excessum [had he given in
a little too much to foreign ways?] confessione facta, etiam
disciplinam accepit. Ita vocant monachi virgarum flagra, quæ
tergo nudato cædentis infligit acrimonia.”
[1317] Serlo we have heard of before; see N. C. vol. iv. p.
383. Of Tewkesbury I shall have to speak below, and see N.
C. vol. v. pp. 628, 629.
[1318] Vit. Wlst. 267. “Magis sedens quam jacens, aures
psalmis, oculos altari applicabat, sedili sic composito ut
libere cerneret quicquid in capella fieret.” That is, there
was a _squint_ between his bed-room and the chapel, a not
uncommon arrangement, one of the best instances of which is
to be seen in Beverstone Castle, in Wulfstan’s diocese,
though of a date long after Godwine’s days and his. This use
of the squint is only one of several ways for enabling the
inmates, whether of houses, hospitals, or monastic
infirmaries, to hear mass without going out of doors.
[1319] The vision is recorded by William of Malmesbury in
the life of Wulfstan (268), where he says that Bishop Robert
was “in curia regis,” and adds that he was “homo sæculi
quidem fretus prudentia, sed nulla solutus illecebra.”
Florence says that Robert was “in oppido quod Criccelad
vocatur.” The inference is that the King was at Cricklade.
Cricklade does not appear among the King’s lordships in
Wiltshire; but both he (Domesday, 65) and other lords had
burgesses there, and there is an entry in 64 _b_ about the
third penny, which brought in five pounds yearly.
In the Gesta Pontificum William of Malmesbury does not
mention the vision; but he brings Bishop Robert to Worcester
to bury Wulfstan without any such call. There is surely
something a little heathenish in his description of the
bishop’s body lying in “Libitina ante altare.”
[1320] Gest. Pont. 289. “Profecto, si facilitas antiquorum
hominum adjuvaret, jamdudum elatus in altum sanctus
predicaretur, sed nostrorum incredulitas, quæ se cautelæ
umbraculo exornat, non vult miraculis adhibere fidem etiamsi
conspicetur oculo, etiamsi palpat digito.” Yet, though he
says that prayers offered at Wulfstan’s tomb were always
answered, yet he says nothing about miracles being wrought
there (unless we count the wonderful preservation of the
tomb itself during a fire), and not much of miracles done
during his lifetime. There is more in the Life.
[1321] Eadmer, Hist. Nov. 25. “Quem consistentem in quadam
villa quæ tribus miliariis a Sceftesberia distans Ilingeham
vocatur Anselmus adiit.” See above, p. 477. By what follows
this must have been some time in February.
[1322] See above, p. 414.
[1323] See N. C. vol. ii. pp. 122, 462, and Hook,
Archbishops, i. 27, 270.
[1324] See N. C. vol. iv. p. 353.
[1325] See N. C. vol. ii. p. 441.
[1326] Eadmer, Hist. Nov. 25. “Eique suam voluntatem in hoc
esse innotuit, ut Romanum pontificem pro pallii sui
petitione adiret. Ad quod rex, A quo inquit papa illud
requirere cupis?”
[1327] Ib. “Quicunque sibi hujus dignitatis potestatem
vellet præripere, unum foret ac si coronam suam sibi
conaretur auferre.”
[1338] Ib. “Iræ stimulis exagitatus, protestatus est illum
nequaquam fidem quam sibi debebat simul et apostolicæ sedis
obedientiam, contra suam voluntatem, posse servare.”
[1329] Eadmer, Hist. Nov. 26. “Petivit inducias ad istius
rei examinationem quatenus episcopis, abbatibus, cunctisque
regni principibus, una coëuntibus communi assensu
definiretur, utrum salva reverentia et obedientia sedis
apostolicæ posset fidem terreno regi servare, annon.” These
words must be specially attended to, as they contain the
whole root of the matter with regard to the council of
Rockingham. The word “indutiæ” is rather hard to translate.
It means an adjournment, but something more than an
adjournment. The word “truce,” commonly used to express it,
is rather too strong; yet it is sometimes hard to avoid it.
[1330] Eadmer, Hist. Nov. 26. “Quod si probatum, inquit,
fuerit, utrumque fieri minime posse, fateor malo terram
tuam, donec apostolicum suscipias, exeundo devitare, quam
beati Petri ejusque vicarii obedientiam vel ad horam
abnegare.”
[1331] See N. C. vol. iv. p. 435.
[1332] See N. C. vol. iv. p. 224.
[1333] Domesday, 220. “Rex tenet Rochingeham…. Hanc terram
tenuit Bovi cum saca et soca T. R. E. Wasta erat quando rex
W. jussit ibi castellum fieri.” On Rockingham Castle, see
Mr. G. T. Clark, Archæological Journal, xxxv. 209.
[1334] Eadmer, Hist. Nov. 26. “Fit conventus omnium dominico
die, in ecclesia quæ est in ipso castro sita, ab hora prima,
rege et suis secretius in Anselmum consilia sua studiose
texentibus.”
[1335] “Anselmus autem, episcopis, abbatibus, et
principibus, ad se a regio secreto vocatis, eos et
assistentem monachorum, clericorum, laicorum, numerosam
multitudinem hac voce alloquitur.”
[1336] See above, p. 480, for somewhat similar arrangements.
But the present hall of Rockingham, dating from the
thirteenth century, is divided by the width of the court
from what seems to be the site of the chapel.
[1337] Eadmer, Hist. Nov. 26. “Fateor verum dico, quia salva
reverentia voluntatis Dei maluissem illa die, si optio mihi
daretur, in ardentem rogum comburendus præcipitari, quam
archiepiscopatus dignitate sublimari.”
[1338] “Rapuistis me, et coegistis onus omnium suscipere,
qui corporis imbecillitate defessus meipsum vix poteram
ferre … attamen videns importunam voluntatem vestram,
credidi me vobis, et suscepi onus quod imposuistis, confisus
spe auxilii vestri quod polliciti estis. Nunc ergo, ecce
tempus adest quo sese causa obtulit, ut onus meum consilii
vestri manu levetis.”
[1339] Eadmer, Hist. Nov. 27. “Si, remota omni alia
conditione, simpliciter ad voluntatem domini nostri regis
consilii tui summam transferre velles, prompta tibi
voluntate, ut nobis ipsis, consuleremus.”
[1340] “In medio procerum et conglobatæ multitudinis
_sedens_.” Judges and bishops can still deliver charges
sitting; but it would seem hard to carry on a debate in that
posture.
[1341] “Si pure ad voluntatem domini regis consilii tui
summam transferre volueris, promptum, et quod in nobis ipsis
utile didicimus, a nobis consilium certum habebis. Si autem
secundum Deum, quod ullatenus voluntati regis obviare
possit, consilium a nobis expectas, frustra niteris; quia in
hujusmodi nunquam tibi nos adminiculari videbis.”
[1342] Eadmer, Hist. Nov. 27. “Quibus dictis conticuerunt,
et capita sua quasi ad ea quæ ipse illaturus erat
demiserunt.”
[1343] “Tunc pater Anselmus, erectis in altum luminibus,
vivido vultu, reverenda voce, ista locutus est.”
[1344] “Nos qui Christianæ plebis pastores, et vos qui
populorum principes vocamini.”
[1345] Eadmer, Hist. Nov. 27. “Non cuilibet imperatori, non
alicui regi, non duci, non comiti.” I have ventured to
prefer the climax to the anti-climax.
[1346] See above, p. 104.
[1347] See above, p. 95.
[1348] Eadmer, Hist. Nov. 27. “Turbationem suam confusis
vocibus exprimentes, ut eos illum esse reum mortis una
clamare putares.” The reference seems to be to St. Matthew’s
Gospel, xxvi. 66.
[1349] See N. C. vol. iii. p. 295. Only the groups at
Lillebonne seem to have been larger than those at
Rockingham.
[1350] Eadmer, Hist. Nov. 28. “Hic duo, ibi tres, illic
quatuor, in unum consiliabantur, studiosissime disquirentes,
si quo modo possent aliquod responsum contra hæc componere,
quod et regiam animositatem deliniret et prælibatas
sententias Dei adversa fronte non impugnaret.”
[1351] “Adversariis ejus conciliabula sua in longum
protelantibus, ipse ad parietem se reclinans leni somno
quiescebat.”
[1352] “Vult dominus noster rex, omissis aliis verbis, a te
sub celeritate sententiam audire.”
[1353] “Hæc rogamus, hæc consulimus, hæc tibi tuisque
necessaria esse dicimus et confirmamus.”
[1354] Eadmer, Hist. Nov. 28. “Noveris totum regnum conqueri
adversum te quod nostro communi domino conaris decus imperii
sui, coronam, auferre. Quicumque enim regiæ dignitatis ei
consuetudines tollit, coronam simul et regnum tollit.”
[1355] “Urbani illius, qui offenso domino rege nil tibi
prodesse nec ipso pacato tibi quicquam valet obesse,
obedientiam abjice, subjectionis jugum excute, et _liber_,
ut archiepiscopum Cantuariensem decet, in cunctis actibus
tuis voluntatem domini regis et jussionem expecta.” What
more could Henry the Eighth have asked of Cranmer?
[1356] “Quatenus inimici tui qui casibus tuis nunc
insultant, visa dignitatis tuæ sublevatione, erubescant.”
[1357] Eadmer, Hist. Nov. 28. “Respondeam quod Deus
inspirare dignabitur.”
[1358] “Suspicati ilium aut quid diceret ultra nescire aut
metu addictum statim cœpto desistere.”
[1359] “Persuaserunt inducias nulla ratione dandas, sed
causa recenti examinatione discussa, supremam, si suis
adquiescere consiliis nollet, in eum judicii sententiam
invehi juberet.”
[1360] Eadmer, Hist. Nov. 28. “Erat quasi primus et
prolocutor regis in hoc negotio Willelmus supra nominatus
Dunelmensis episcopus, homo linguæ volubilitate facetus quam
pura sapientia præditus. Hujus quoque discidii quod inter
regem et Anselmum versabatur erat auctor gravis et
incentor.”
[1361] “Omni ingenio satagebat, si quo modo Anselmum
calumniosis objectionibus fatigatum regno eliminaret, ratus,
ut dicebatur, ipso discedente, se archiepiscopatus solio
sublimandum.”
[1362] Eadmer, Hist. Nov. 28. “Nec regia dignitate integre
se potitum suspicabatur, quamdiu aliquis in tota terra, vel
etiam secundum Deum, nisi per eum quicquam habere (not dico)
vel posse dicebatur.”
[1363] “Spoponderat se facturum ut Anselmus aut Romani
pontificis funditus obedientiam abnegaret, aut
archiepiscopatui, reddito baculo et annulo, abrenunciaret.”
[1364] Ib. 29. “Dicit quod quantum tua interest eum sua
dignitate spoliasti; dum Odonem episcopum Ostiensem sine sui
auctoritate præcepti papam in sua Anglia facis.”
[1365] Eadmer, Hist. Nov. 29. “Revesti eum primo, si placet,
_debita imperii sui dignitate_, et tunc demum de induciis
age.”
[1366] “Nec jocum existimes esse quod agitur; immo in istis
magni doloris stimulis urgemur.”
[1367] “Quod dominus tuus et noster in omni dominatione sua
præcipuum habebat, et quo eum _cunctis regibus præstare_
certum erat.”
[1368] See Appendix F.
[1369] We shall come to these matters in the next chapter.
[1370] Eadmer, Hist. Nov. 29. “Aspicientes sese ad invicem,
nec invenientes quid ad ista referrent, ad dominum suum
reversi sunt.”
[1371] “Protinus intellexerunt quod prius non
animadverterunt, nec ipsum advertere posse putaverunt,
videlicet archiepiscopum Cantuariensem a nullo hominum, nisi
a solo papa, judicari posse vel damnari, nec ab aliquo cogi
pro quavis calumnia cuiquam, eo excepto, contra suum velle
respondere.”
[1372] Eadmer, Hist. Nov. 29. “Ortum interea murmur est
totius multitudinis pro injuria tanti viri summissa inter se
voce querentis. Nemo quippe palam pro eo loqui audebat ob
metum tyranni.” We have had the word “tyrannis” already; see
above, p. 397.
[1373] Eadmer, Hist. Nov. 29. “Miles unus de multitudine
prodiens viro adstitit flexis coram eo genibus.”
[1374] “Confidentes juxta scripturam, vocem populi vocem
esse Dei.” “Scriptura” must here be taken in some wide
sense; Eadmer could hardly have thought that these words
were to be found in any of the canonical books.
[1375] “Ad divisionem spiritus sui exacerbatus.”
[1376] Eadmer, Hist. Nov. 29. “Dunelmensis ita inprimis
tepide et silenter per singula loquebatur, ut omnis humanæ
prudentiæ inscius et expers putaretur.”
[1377] “Cogitabimus pro te usque ad mane.”
[1378] “Mane reversi sedimus in solito loco exspectantes
mandatum regis. At ille cum suis omnimodo perquirebat quid
in damnationem Anselmi componere posset, nec inveniebat.”
[1379] “Requisitus Willielmus Dunelmensis quid ipse, ex
condicto, noctu egerit apud se.”
[1380] Eadmer, Hist. Nov. 29. “Verum mihi violentia videtur
opprimendus, et, si regiæ voluntati non vult adquiescere,
ablato baculo et annulo, de regno pellendus. Non placuerunt
hæc verba principibus.”
[1381] Eadmer, Hist. Nov. 30. “Per vultum Dei si vos illum
ad voluntatem meam non damnaveritis, ego damnabo vos.” The
oath “per vultum Dei” is the same as that “per vultum de
Luca.” See Appendix G.
[1382] “Robertus quidam ipsi regi valde familiaris” would
seem to be no other than the Count of Meulan. We shall hear
of him by name later in the story. It might be Robert the
_Dispenser_ (see above, p. 331), but that seems much less
likely.
[1383] “De consiliis nostris quid dicam, fateor nescio. Nam
cum omni studio per totum diem inter nos illa conferimus, et
quatenus aliquo modo sibi cohereant conferendo conferimus,
ipse, nihil mali e contra cogitans, dormit, et prolata coram
eo statim uno labiorum suorum pulsu quasi telas araneæ
rumpit.”
[1384] “Primas est, non modo istius regni, sed et Scotiæ et
Hiberniæ, necne adjacentium insularum, nosque suffraganei
ejus.” We have had one or two other cases, in which, in
Eadmer’s language at least, the Archbishop of York is spoken
of as the suffragan of Canterbury.
[1385] Eadmer, Hist. Nov. 30. “Properate igitur, et quod
dicitis citius facite, ut cum viderit se a cunctis despectum
et desolatum, verecundetur, et ingemiscat se Urbanum me
domino suo contempto secutum.”
[1386] “Et quo ista securius faciatis, en ego primum in
imperio meo penitus ei omnem securitatem et fiduciam mei
tollo, ac deinceps in illo vel de illo nulla in causa
confidere, vel eum pro archiepiscopo aut patre spirituali
tenere volo.”
[1387] Eadmer, Hist. Nov. 30. “Paterno more diligentiam,
animæ illius curam, si ferre dignabitur, habebo.”
[1388] “Ad hæc ille respondit,” says Eadmer; but it can only
mean an answer through messengers, as it is plain that the
King and the Archbishop were still in different rooms.
[1389] “Omnino adversatur animo meo quod dicit, nec meus
erit, quisquis ipsius esse delegerit.”
[1390] The answer of the lay lords must be taken as a formal
setting forth of their position; one would be glad to know
whose are the actual sentiments and words. It runs thus
(Eadmer, 30);
“Nos nunquam fuimus homines ejus, nec fidelitatem quam ei
non fecimus abjurare valemus. Archiepiscopus noster est;
Christianitatem in hac terra gubernare habet, et ea re nos
qui Christiani sumus ejus magisterium, dum hic vivimus,
declinare non possumus, præsertim cum nullius offensæ macula
illum respiciat, quæ vos secus de illo agere compellat.”
[1391] “Quod ipse repressa sustinuit ira, rationi eorum
palam ne nimis offenderentur contraire præcavens.” This is
perhaps a solitary case of recorded self-restraint on the
part of William Rufus, at all events since the death of
Lanfranc. It is significant that it should be in answer to
the lay lords and not to the bishops.
[1392] Eadmer, Hist. Nov. 30. “Episcopi hæc videntes,
confusione vultus sui operti sunt, intelligentes omnium
oculos in se converti, et apostasiam suam non injuste a
cunctis detestari.” It must be remembered that _apostasia_
is a technical term, meaning, besides its usual sense, a
forsaking of his monastic vows and calling by a professed
monk. Eadmer speaks of the bishops as guilty of a like
offence towards their metropolitan.
[1393] The picture is very graphic; “Audires si adesses,
nunc ab isto, nunc ab illo istum vel illum episcopum aliquo
cognomine cum interjectione indignantis denotari, videlicet
Judæ proditoris, Pilati, vel Herodis horumque similium.” One
of the bishops had been likened to Judas some years before
on somewhat opposite grounds.
[1394] “Requisiti a rege, utrum omnem subjectionem et
obedientiam, nulla conditione interposita, an illam solam
subjectionem et obedientiam, quam prætenderet ex autoritate
Romani pontificis, Anselmo denegassent.”
[1395] Eadmer, Hist. Nov. 31. “Hos quidem qui, nulla
conditione interposita, funditus ei quicquid prælato suo
debebant se abjurasse professi sunt, juxta se sicut fideles
et amicos suos honorifice sedere præcepit.”
[1396] “Illos vero qui in hoc solo quod præciperet ex parte
apostolici sese subjectionem et obedientiam illi abnegasse
dicere ausi sunt, ut perfidos ac suæ voluntatis inimicos,
procul in angulo domus sententiam suæ damnationis ira
permotus jussit præstolari. Territi ergo et confusione super
confusionem induti, in angulum domus secesserunt,”
[1397] “Reperto statim salubri et quo niti solebant
domestico consilio, hoc est, data copiosa pecunia, in
amicitiam regis recepti sunt.”
All this suggests the question, what was the course taken by
Gundulf of Rochester, Anselm’s old friend, and the holder of
a bishopric which stood in a specially close relation to the
archbishop. In the Historia Novorum there is no mention of
Gundulf; the bishops are spoken of as an united body, except
so far as they were divided on this last question. But it
seems implied that all disowned Anselm in one way or
another. Yet in the Life (ii. 3. 24) the bishops disown him,
“Rofensi solo excepto.” How are these accounts to be
reconciled? If Gundulf had stood out in any marked way from
the rest, Eadmer would surely have mentioned him in the
Historia Novorum. One might suppose that the Bishop of
Rochester, as holding of the Archbishop, was not in the
company of the King’s bishops at all. But, if he had stayed
outside with Anselm and Eadmer, one would have looked for
that to be mentioned also. He can hardly lurk in the first
person plural which Eadmer so often uses.
[1398] Eadmer, Hist. Nov. 31. “Donec Deus tantæ
perturbationi modum dignanter imponeret.”
[1399] “Licet discessum ejus summopere desideraret, nolebat
tamen eum pontificatus dignitate _saisitum_ discedere, ne
novissimum scandalum quod inde poterat oriri pejus fieret
priore. Ut vero pontificatu illum _dissaisiret_, impossibile
sibi videbatur.” The feudal language creeps in at all
corners.
[1400] “Episcoporum consilio per quod in has angustias se
devolutum querebatur omisso, cum principibus consilium
iniit.”
[1401] “Quatenus vir cum summa pace moneatur ad hospitium
suum redire.”
[1402] “Perturbatis etiam curialibus plurimis … rati sunt
quippe hominem a terra discedere, et ingemuerunt.”
[1403] “Lætus et alacer sperabat se perturbationes et onera
sæculi, quod semper optabat, transito mari, evadere.”
[1404] Eadmer, Hist. Nov. 31. “Ecce principes _a latere
regis_ mane directi”――the style of Emperors and Popes.
[1405] “Ascendimus, inimus, et supremam de negotio nostro
sententiam avidi audire, in quo soliti eramus loco
consedimus.” The word “ascendimus” might show that Anselm’s
lodgings were at some point lower than the castle.
[1406] “Inducias utrimque de negotio dari quatenus hinc
usque ad definitum aliquod tempus inter vos pace statuta.”
[1407] “Pacem atque concordiam non abjicio; veruntamen
videor mihi videre quid ista quam offertis pax habeat in
se.”
[1408] “Concedo suscipere quod domino regi et vobis placet
pro pacis custodia _secundum Deum_ statuere”――Anselm’s
invariable reservation.
[1409] Eadmer, Hist. Nov. 31. “Dantur induciæ usque ad
octavas Pentecostes, ac _regia fide_ sancitur, quatenus ex
utraque parte interim omnia essent in pace.”
[1410] “Præsciens apud se pacem et inducias illas inane et
momentaneum velamen esse odii et oppressionis mox futuræ.”
[1411] Eadmer, Hist. Nov. 31. “Baldwinum monachum, _in quo
pars major_ consiliorum Anselmi pendebat.”
[1412] “Præscripti discidii causa.”
[1413] “Quid referam camerarium ejus in sua camera ante suos
oculos captum, alios homines ejus injusto judicio
condemnatos, deprædatos, innumeris malis afflictos?” All
this was “infra dies induciarum et præfixæ pacis.” Eadmer
reproaches the “regalis constantia fidei.” Rufus would have
said that his faith was plighted to Anselm, not to Baldwin.
[1414] Eadmer, Hist. Nov. 32. “Ut fere universi conclamarent
melius sibi absque pastore jam olim fuisse quam nunc sub
hujusmodi pastore esse.”
[1415] The movements of Urban at this time will be found in
the Chronicle of Bernold in the fifth volume of Pertz, p.
461. Cf. Milman, Latin Christianity, iii. 215.
[1416] Bernold, ib. “Henricus autem rex dictus eo tempore in
Longobardia morabatur, pene omni regia dignitate privatus.
Nam filius ejus Chonradus, jam dudum in regem coronatus, se
ab illo penitus separavit, et domnæ Mathildi reliquisque
fidelibus sancti Petri firmiter conjunctus totum robur
paterni exercitus in Longobardia obtinuit.”
[1417] Ib. “Ad quam sinodum multitudo tam innumerabilis
confluxit, ut nequaquam in qualibet ecclesia illius loci
posset comprehendi. Unde et domnus papa extra urbem in campo
illam celebrare compulsus est; nec hoc tamen absque
probabilis exempli auctoritate.” He justifies the act by the
example of Moses; in England Godwine and William might have
been precedents enough.
[1418] See N. C. vol. ii. p. 230.
[1419] The matters discussed are reckoned up by Bernold,
u. s.
[1420] See above, p. 415.
[1421] So speaks our own Chronicler the next year. See
above, p. 415.
[1422] Eadmer, Hist. Nov. 32. “Siquidem ipse rex, ubi sensit
Anselmum suæ voluntatis in præscripto negotio nolle
obtemperare, clam et Anselmo ignorante, eosdem clericos
[Girardum et Willielmum] Romam miserat, Romanæ statum
ecclesiæ per eos volens certo dinoscere.”
[1423] Bernold (Pertz, v. 461) gives the details. The part
which most concerns us is that the King and future Emperor
is received only “salva justitia illius [Romanæ] ecclesiæ,
et statutis apostolicis, maxime de investituris in
spiritalibus officiis a laico non usurpandis.”
[1424] Bernold merely glances at this matter. It will be
found described more at length in the hexameters of Donizo,
ii. 9, Muratori, v. 374; and in the prose life of Matilda,
13, Muratori, v. 395.
[1425] Eadmer, Hist. Nov. 32. “Scire veritatem hujus rei
Romam missi sunt hii duo clerici, eaque cognita, jussi sunt
sacris promissionibus illectum ad hoc si possent papam
perducere, ut ipsi regi ad opus archiepiscopi Cantuariensis
pallium, tacita persona Anselmi, destinaret, quod ipse rex,
Anselmo a pontificatu simul et regno dejecto, cui vellet cum
pontificatu vice apostolici postmodum daret.” The formal
grant of the hereditary legation to Count Roger comes
somewhat later, being given by Urban himself in 1099. (See
William of Malaterra, iv. 29, Muratori, v. 602.) But the
language used seems to imply that some such power
practically existed already.
[1426] Ep. S. Thom, ad Cardinales, Giles, S. T. C. iii. 93.
“Eo jam perventum est ut sequatur rex noster etiam Siculos,
immo certe præcedat.” On the question of the legatine power
supposed to have been granted, or designed to be granted, to
Henry the Second, see J. C. Robertson, Becket, 106. For my
purpose the general belief that something of the kind was
done or designed is enough.
[1427] Bernold, ap. Pertz, v. 461.
[1428] Eadmer, Hist. Nov. 32. “Hoc quippe disposuerat apud
se; hoc suspicatus est non injuria sibi concedi posse, hoc
indubitato fieri promittebat opinioni suæ.”
[1429] Chron. Petrib. 1095. “Eac on þis ylcan geare togeanes
Eastron com þæs papan _sande_ hider to lande, þæt wæs
Waltear bisceop swiðe god lifes man, of Albin þære ceastre.”
The date is strange, as he did not and could not come till
after Easter.
[1430] Eadmer, Hist. Nov. 32. “Præfatus episcopus Angliam
veniens, secum archiepiscopatus stolam papa mittente
clanculo detulit. Et silenter Cantuaria civitate
pertransita, Anselmoque devitato, ad regem properabat, nulli
de pallio quod ferebat quicquam dicens, nullum in absentia
ductorum suorum familiariter alloquens. Rex denique
præceperat ita fieri, nolens mysterium consilii sui
publicari.”
[1431] Ib. 33. “Sentiens rex episcopum ex parte Urbani
cuncta suæ voluntati coniventia nunciare, et ea, si ipsum
Urbanum pro papa in suo regno susciperet, velle apostolica
authoritate sibi dum viveret in privilegium promulgare,
adquievit placito.” This is put somewhat more distinctly in
the account by Hugh of Flavigny (Pertz, viii. 475, see
Appendix AA); “Conventionem fecerat cum eo [Willelmo]
Albanensis episcopus, quem primum illo miserat papa, ne
legatus Romanus ad Angliam mitteretur nisi quem rex
præciperet.”
[1432] Eadmer, Hist. Nov. 32. “Nil penitus ipsi pro Anselmo
locutus est, quod pacem inter eos conciliaret, quod
tribulationes in quibus pro fidelitate sedis apostolice
desudabat mitigaret, quod eum ad sublevandum in Anglia
Christianæ religionis cultum roboraret.”
[1433] Ib. “Papæ, quid dicemus? Si aurum et argentum Roma
præponit justitiæ,” &c. It must be remembered that in this
sentence “Papæ” has nothing to do with “Papa.” See above, p.
292.
[1434] Ib. 33. “Præcipiens Urbanum _in omni imperio suo_ pro
apostolico haberi, eique vice beati Petri in Christiana
religione obediri.”
[1435] Ib. “Egit post hæc quibus modis poterat ipse rex cum
episcopo, quatenus Romani pontificis autoritate Anselmum ab
episcopatu, regali potentia fultus, deponeret, spondens
immensum pecuniæ pondus ei et ecclesiæ Romanæ singulis annis
daturum, si in hoc suo desiderio satisfaceret.”
[1436] Eadmer, Hist. Nov. 33. “Reputans apud se nihil in
requisitione vel susceptione Romani antistitis se
profecisse.”
[1437] “Qualiter, servata singulari celsitudinis suæ
dignitate, viro saltem specie tenus amorem suum redderet,
cui crudeliter iratus nihil poterat cupitæ damnationis pro
voto inferre.”
[1438] Eadmer, Hist. Nov. 33. “Ad eum venire et verba regis
illi et illius possent regi deferre.”
[1439] “Dixi vobis jam, quod nunquam domino meo hanc
contumeliam faciam ut facto probem amicitiam ejus esse
venalem.”
[1440] Eadmer, Hist. Nov. 33. “Dominus papa Urbanus, rogatu
domini nostri regis, stolam illi archiepiscopatus per
episcopum qui de Roma venit direxit.” The pallium, they
said, was sent to the King, but the words which follow show
that they wished it to be understood that it was meant for
Anselm.
[1441] “Tuum igitur erit considerare quid tanto beneficio
dignum regi rependas.”
[1442] “Laudamus et consulimus ut saltem quod in via
expenderes si pro hoc Romam ires regi des, ne si nihil
feceris injurius judiceris.” They enlarge also on the
dangers of the way; these had certainly proved fatal to some
of Anselm’s predecessors.
[1443] “Principum suorum consilio usus.”
[1444] This is not mentioned now, but it comes out
afterwards; Hist. Nov. 39. See below, p. 588.
[1445] Ib. 39. “Scio quippe me [Anselmum] spopondisse
consuetudines tuas, ipsas videlicet quas per rectitudinem et
secundum Deum in regno tuo possides, me secundum Deum
servaturum, et eas per justitiam contra omnes homines pro
meo posse defensurum.”
[1446] Eadmer, Hist. Nov. 33. “Cum curiæ illius apud
Windlesorum se præsentasset et familiari alloquio in
conspectu procerum et coadunatæ multitudinis ipsum
detinuisset.”
[1447] “Ut pro regiæ majestatis honorificentia, illud per
manum regis susciperet.”
[1448] “Rationabiliter ostendens hoc donum non ad regiam
dignitatem, sed ad singularem beati Petri pertinere
auctoritatem.”
[1449] Eadmer, Hist. Nov. 34. “Quasi de manu beati Petri,
pro summi quo fungebatur pontificatus honore, sumeretur.”
[1450] “Adquievit istis multitudo omnis.”
[1451] “Pœnitentiam apud illum agentes pro culpa suæ
abnegationis, quam cum aliis coepiscopis suis fecerant apud
Rochingeham.”
[1452] William of Malmesbury (Gest. Pont. 302) has two
appearances of Saint Wulfstan to Robert; but both come
before Wulfstan’s burial. The one here meant is recorded by
Florence (1095). Robert was, according to the Worcester
writer, “vir magnæ religionis,” and we have a pleasing
picture of “ambo patres nimia caritate in Dei dilectione et
ad se invicem conjuncti.” In the Life of Wulfstan (Ang. Sac.
i. 268) the Bishop of Hereford is “homo seculi quidem fretus
prudentia, sed nulla solutus illecebra.”
[1453] Eadmer, Hist. Nov. 34. “Ibi etiam Wilfrido episcopo
sancti David de Gualis quæ vulgo Dewi vocatur, ipsa hora
reddidit episcopale officium, a quo, exigente culpa ejus,
jam antea ipsemet illum suspenderat.” Was Wilfrith there in
person? We shall hear of him again.
[1454] Flor. Wig. 1095. “Pallium … quod juxta condictum die
dominica, quæ erat iv. idus Junii, ab eodem [Waltero]
Cantuariam super altare Salvatoris delatum, ab Anselmo
assumptum est, atque ab omnibus pro reverentia S. Petri
suppliciter deosculatum.” The details come from Eadmer; the
Chronicler tells only how Walter “þam arcebisceop Ansealme
uppon Pentecosten, of þæs papan healfe Urbanus, his pallium
geaf, and he hine underfeng æt his arcestole on
Cantwarabyrig.”
[1455] I hardly know what to make of the words of Hugh of
Flavigny (Pertz, viii. 475); “Adeo auctoritas Romana apud
Anglos avaritia et cupiditate legatorum viluerat, ut eodem
Albanense præsente et consentiente nec contradicente, immo
præcipiente, Cantuariensis archiepiscopus fidelitatem beato
Petro et papæ juraverat salva fidelitate domini sui regis.”
One cannot conceive any time during the Cardinal’s visit in
which Anselm could be called on to make any such oath either
to Pope or King except at the time of his receiving the
pallium; there may be some confusion with the promise
mentioned in p. 531.
[1456] This coincidence is noticed by Eadmer, Hist. Nov. 34.
[1457] Such is the pious belief of Florence; “Credi fas est,
ipsum qui prius de hoc sæculo ad Deum migravit
sollicitudinem egisse sui dilectissimi, quem in hoc sæculo
reliquit, et ut quam citius simul ante Deum gauderent operam
dedisse.”
[1458] Hugh of Flavigny, directly after the passage just
quoted (Pertz, viii. 475), goes on to say, “Quæ res in
tantum adoleverat, ut nullus ex parte papæ veniens honore
debito exciperetur, nullus esset in Anglia archiepiscopus,
episcopus, abbas, nedum monachus aut clericus, qui litteras
apostolicas suscipere auderet, nedum obedire, nisi rex
juberet.”
[1459] This is noticed by the Chronicler; “And se bisceop
Waltear has on lande þæs geares syððan lange wunode, and man
syððan þæt Romgesceot be him sende, swa man manegan gearan
æror ne dyde.”
[1460] See N. C. vol. iv. p. 430.
[1461] Epp. iii. 35. “Vestra prudentia non ignorat quia nos
duo nihil efficeremus, nisi regi suggestum esset, ut ejus
assensu et auxilio ad effectum perduceretur quod
disponeremus.” The military history which this letter
casually opens to us, and of which we have no mention
elsewhere, will come in the next chapter.
[1462] “Expecto reditum domini mei regis, et episcoporum et
principum qui cum eo sunt, quatenus illi quæ agenda sunt,
opportune et rationabiliter suggeramus.” So in the next
letter (Epp. iii. 36) he says more distinctly that he would
like to meet the Cardinal, “si congruo tempore factum esset,
id est quando dominus meus rex, et episcopi, et principes
hujus regni vobis præsentes aut propinqui erant.”
[1463] Epp. iii. 36. “Vos ab illis et ego a vobis
discessimus, veluti non nos in hac terra amplius invicem
visuri.”
[1464] Epp. iii. 35. See the next chapter.
[1465] Ib. “Rex ore suo mihi præcepit … et postquam
Cantuarberiam reddi mihi mandavit per litteras proprio
sigillo signatas.”
[1466] Ib. “Idcirco de Cantuaria exire non audeo, nisi in
illam partem ex qua hostium expectamus adventum.”
[1467] Ib. 36. “Quod quæritis a me cur et qua justitia
episcopi alii me abnegantes a me discesserunt, nec sunt
reversi dignam agentes pœnitentiam, hoc potius ab illis
quærendum erat quam a me.”
[1468] Ib. “Reversi hactenus sunt ut illam obedientiam quam
Cantuariensi sedi promiserant se mihi servaturos
faterentur.”
[1469] Epp. iii. 36. “Dicitis quosdam illorum vobis dixisse
ideo non offendisse in me, quia permisi me a catholica
ecclesia transferri ad schismaticos et ab illis consecrari,
si fieri, sicut additis, potest; et a schismatico rege
investituram accepisse, et illi fidelitatem et hominium
fecisse, quos omnes sciebam esse schismaticos et divisos ab
ecclesia Christi, et a capite meo Urbano pontifice, quem
ipsi, me audiente, abnegabant.”
[1470] Epp. iii. 36. “Illi non abnegabant canonicum Romanum
pontificem, quicunque esset, nec Urbanum negabant esse
pontificem; sed dubitabant propter illam quæ modo nata est
dissensionem, et propter dubitationem illum suscipere quasi
certum differebant; nec ullum judicium illos ab ecclesia
segregaverat, et omnino obedientiam Romanæ sedis tenere se
fatebantur et sub professione obedientiæ Romani pontificis
me consecrarunt.”
[1471] Ib. “Denique dominus papa sciebat me esse consecratum
et a quibus, et cui regi feceram quod feci. Et tamen pallium
quod archiepiscopus Cantuariæ solet habere, mihi per vestram
caritatem, non ut schismatico, sed ut accepto, non ut
reprobans, sed ut approbans misit, et sic quod de me factum
erat confirmavit.”
[1472] Ib. “Si vobis hæc calumnia attendenda videtur, cur
earn ante pallii concessionem mihi tacuistis? Si negligenda
putatur, vos judicate quam diligenter sit a vobis
inculcanda.”
[1473] Ib. “Rogatis me ut fratres nostros Cantuariensis
ecclesiæ quiete ac pacifice possidere dimittam res suas.”
[1474] Ib. “Nullus magis desiderat quietem ac pacem illorum
quam ego, nec magis sollicitus est pro utilitate ejusdem
ecclesiæ; et idcirco voluntas mea est ut res ejus, Deo
annuente, disponam ad utilitatem præsentem et futuram, prout
melius sciam et potero.”
[1475] This question is argued by Eadmer in the Life, ii. I.
9.
[1476] Ib. “Si Cantuariam assidue incoleret, homines sui ex
advectione victualium oppido gravarentur; et insuper a
præpositis, ut sæpe contingebat, multis ex causis oppressi,
si quem interpellarent, nunquam præsentem haberent, magis ac
magis oppressi in destructionem funditus irent.” Of the
doings of reeves of all kinds we have often heard. See
specially N. C. vol. iv. p. 616.
[1477] Eadmer, Hist. Nov. 34.
[1478] This would seem to be the time when Anselm’s practice
of various virtues is so fully described by Eadmer in the
first and second chapters of the second book of the Life.
[1479] See N. C. vol. iv. p. 340. He appears in the Gesta
Pontificum, 289, as “Samson, canonicus Baiocensis, non parvæ
literaturæ vir nec contemnendæ facundiæ. Antiquorum homo
morum, ipse liberaliter vesci, et aliis dapsiliter largiri.”
But this last description is substituted for an amazing
account of his appetite, specially in the way of fowls and
swine’s flesh (cf. the account of King Æthelred in N. C.
vol. i. p. 658), and how he died of fat. He fed however
three hundred poor men daily.
[1480] His kindred to the elder and the younger Thomas
appears in the suppressed passage of William of Malmesbury.
Eadmer (Hist. Nov. 35) says of the two bishops-elect, “Qui
cum in summum promovendi sacerdotium ad Anselmum pro more
venissent, necdum omnes inferiores ordines habuissent,
ordinavit eos pro instanti necessitate, ad diaconatum et
presbyteratum unum, et alium ad presbyteratum.” The canon of
Bayeux would be more likely than the King’s clerk to have
the higher degree.
[1481] Will. Malms. Gest. Pont. 290. But the first and
second versions are worth comparing. It has a curiously
modern sound when we read, “Quotiens Lundonia rediret,
aliquid pretiosum afferret, quod esset ornamento ecclesiæ.”
But it is a witness to the growing importance of London.
[1482] William of Malmesbury has a first and a second
edition (Gest. Pont. 259) in the case of Gerard also.
According to rumour, “multorum criminum et maxime libidini
obnoxius erat.” He was suspected of magic, from his constant
study of Julius Firmicus. According to Hugh of Flavigny
(Pertz, viii. 496), he sacrificed a pig to the devil, while
of his brother more wonderful things still were told. See
Pertz, viii. 496, and Appendix G.
[1483] Eadmer, Hist. Nov. 35.
[1484] See above, p. 448, and Appendix X.
[1485] Eadmer gives the account of these Irish bishops
(Hist. Nov. 34, 36). Samuel is described as being “a rege
Hiberniæ Murierdach nomine, necne a clero et populo in
episcopatum ipsius civitatis electus est, atque ad Anselmum,
juxta morem antiquum, sacrandus cum communi decreto
directus.” Of King Muirchertach, whose name is written
endless ways, and whom it is well perhaps to shorten into
Murtagh, we shall hear again. He was King of Leinster, and
Bretwalda, so to speak, of all Ireland, though it seems that
he was not acknowledged always and everywhere. He signs the
letter to Anselm which appears in Eadmer (Hist. Nov. 36) on
behalf of Malchus, which professes to come from the “clerus
et populus oppidi Wataferdiæ, cum rege Murchertacho, et
episcopo Dofnaldo.” There are also two letters of Anselm to
him (Ep. iii. 142, 147), chiefly about ecclesiastical
reforms in Ireland. Anselm also speaks of a brother
Cornelius, whom the Irish king had asked for, but who could
not go, because he was taking care of his aged father. This
is one of those little personal touches which make us wish
to know more.
[1486] Orderic and William of Malmesbury stand conspicuous.
[1487] See the Chronicle, 1096. I quoted the passage in N.
C. vol. iv. p. 93.
[1488] Ib.
[1489] See N. C. vol. v. p. 356.
[1490] Ib. p. 93.
[1491] See above, p. 411.
[1492] Urban came from Rheims, but it is important to
remember how little entitled Auvergne was in that day to the
French name. This comes out oddly enough in an entry in the
Chronicle, 1102, when thieves of all parts seem to have
conspired to rob the minster of Peterborough; “Þa coman
þeofas sum of Aluearnie, sum of France, and sum of Flanders,
and breokan þæt mynstre of Burh.”
[1493] William of Malmesbury (iv. 344) draws a grievous
picture of the state of things among the “Cisalpini,” who
“ad hæc calamitatis omnes devenerant, ut nullis vel minimis
causis extantibus quisque alium caperet, nec nisi magno
redemptum abire sineret.” He then speaks at some length of
simony, and adds; “Tunc legitimis uxoribus exclusis, multi
contrahebant divortium, alienum expugnantes matrimonium;
quare, quia in his et illis erat confusa criminum silva, ad
pœnam quorundam potentiorum designata sunt nomina.”
[1494] The great provision of all is (Will. Malms. iv. 345),
“Quod ecclesia catholica sit in fide, casta, libera ab omni
servitute; ut episcopi, vel abbates, vel aliquis de clero,
aliquam ecclesiasticam dignitatem de manu principum vel
quorumlibet laicorum non accipiant.” This decree does not
appear among the acts of Piacenza in Bernold, 1095 (Pertz,
v. 462).
Among so many more stirring affairs, one decree of this
council, which has a good deal of interest, might easily be
forgotten. This is one which was meant to reform the abuses
of the privileges of sanctuary; “Qui ad ecclesiam vel ad
crucem confugerint, data membrorum impunitate, justitiæ
tradantur, vel innocentes liberentur.” Are we to see here
the first beginning of a feeling against mutilation, which
came in bit by bit in the next century? The guilty man is to
be punished, but in some other way than by loss of limb.
[1495] See N. C. vol. iv. p. 429.
[1496] Philip had professed all intention of coming to
Piacenza; he had even set out; “Se ad illam itiner
incepisse, sed legitimis soniis se impeditum fuisse
mandavit.” (Bernold, u. s.) He was allowed, like Anselm,
“indutiæ” till Whitsuntide; but now the decree went forth
(Will. Malms. iv. 345) against Philip himself; “Et omnes qui
eum vel regem vel dominum suum vocaverint, et ei obedierint,
et ei locuti fuerint nisi quod pertinet ad eum corrigendum.
Similiter et illam maledictam conjugem ejus, et omnes qui
eam reginam vel dominam nominaverint, quousque ad
emendationem venerint, ita ut alter ab altero discedat.”
[1497] See N. C. vol. iv. p. 696.
[1498] Ib. vol. iv. p. 648.
[1499] The marriage is recorded by Orderic (vii. 23 D).
There is a letter of Bishop Ivo of Chartres addressed to the
clergy of Meulan and to all persons within the archdeaconry
of Poissy. He denounces the intended marriage on the ground
of kindred, and bids them send the letter to the Count of
Meulan. The kindred is said to be “nec ignota, nec remota;”
but it consisted in this, that Robert and Isabel had a
common forefather removed by four degrees from Robert and
five from Isabel. Robert was thus, as we should have
expected, a generation older than his wife.
[1500] See N. C. vol. iv. pp. 130, 166, 744.
[1501] See above, p. 269.
[1502] See above, p. 473.
[1503] Her second marriage with Drogo of Moncey is recorded
in Will. Gem. viii. 8. Drogo was a fellow crusader (Ord.
Vit. 723 D).
[1504] See Ord. Vit. 535 C, 724 C, 729 D, where we hear of
him before Nikaia.
[1505] This comes from Hugh of Flavigny, Pertz, viii. 474;
“Tunc temporis pro componenda inter fratres Willelmi regis
filios concordia, Willelmum videlicet regem Anglorum et
Robertum comitem Normannorum, abbas Divionensis ex præcepto
papæ mare transierat, et ut præscriptum regem ammoneret de
multis quæ illicite fiebant ab eo, de episcopatibus
videlicet et abbatiis quas sibi retinebat, nec eis pastores
providebat, et reditus proventusque omnium sibi assumebat,
de symonia, de fornicatione clericorum.”
[1506] Ib. “Qui veniens tanta libertate usus est, ut rex,
integritate ejus inspecta et inadulata mentis constantia, se
consiliis et votis ejus adquieturum promitteret, ut omnes
fideles gratularentur eum advenisse, ad cujus adventum quasi
respiraret et resurgeret decus et vigor ecclesiæ Anglicæ et
libertas Romanæ auctoritatis.”
[1507] Ib. “Sed quid imperturbatum relinquit inexplebilis
gurges Romanæ avaritiæ? Rex suspectam habens viri
auctoritatem, quem jam diu venturum audierat, legatum papæ
præmiserat, et in manu ejus auri probati et purissimi 10
marchas.”
[1508] See Appendix AA.
[1509] The accounts do not exactly agree; but every version
makes the terms such that the duchy was not ceded for ever,
but could under some circumstances be recovered. The
Chronicler puts it pithily, but without details; “Ðurh þas
fare [that is the crusade] wearð se cyng and his broðor
Rodbeard eorl sehte swa þæt se cyng ofer sæ fór, and eall
Normandig æt him mid feo alisde, swa swa hi þa sehte wæron.”
Florence calls the transaction “vadimonium,” and mentions
the price, 10,000 marks, or 6,666_l._ With this William of
Malmesbury agrees; Eadmer and Hugh of Flavigny make it a
pledge for three years. Hugh’s words (Pertz, viii. 475) are;
“Pro componenda inter fratres pacis concordia in Normannia
substitit donec, pace facta, decem milium marcarum pensione
accepta, terram suam comes Normanniæ regi Anglorum usque ad
trium annorum spacium custodiendam traderet.” “Pensio” must
here be taken in the sense of a single payment. Eadmer’s
words are; “Normanniam spatio trium annorum pecuniæ gratis
in dominium tradidit.” Orderic (723 A) makes the time five
years; “Rex Anglorum … Normanniam usque ad quinque annos
servaturus recepit, fratrique suo ad viam Domini peragendam
decem milia marcos argenti erogavit.” Robert of Torigny
(Will. Gem. viii. 7) mentions no number of years, but makes
the bargain last as long as Robert shall be away; “Rex
Willelmus in Normanniam transfretans, decies mille marcas
argenti ea conditione Roberto duci commodavit, ut quamdiu
idem Dux in prædicta peregrinatione moraretur, ipse ducatum
Normanniæ pro eis vadem haberet, illum duci restituturus cum
ipse sibi prætaxatam pecuniam rediens reconsignasset.”
[1510] See Appendix X.
[1511] See above, p. 438.
[1512] Eadmer, Hist. Nov. 35. “Quæ pecunia per Angliam,
partim data, partim exacta, totum regnum in immensum
vastavit.”
[1513] Chron. Petrib. 1096. “Ðis wæs swiðe hefigtíme gear
geond eall Angelcyn, ægðer ge þurh mænigfealde gylda and eac
þurh swiðe hefigtymne hunger, þe þisne eard þæs geares swiðe
gedrehte.”
[1514] Flor. Wig. 1091. “Comites, barones, vicecomites, suos
milites et villanos spoliaverunt.”
[1515] Will. Malms. iv. 318. “Super violentia querimoniam
facientes, non se posse ad tantum vectigal sufficere, nisi
si miseros agricolas omnino effugarent.”
[1516] Will. Malms. iv. 318. “Quibus curiales, turbido, ut
solebant, vultu, ‘Non habetis,’ inquiunt, ‘scrinia auro et
argento composita, ossibus mortuorum plena? nullo alio
responso obsecrantes dignati.’”
[1517] Ib. “Ita illi, intelligentes quo responsio tenderet,
capsas sanctorum nudaverunt, crucifixos despoliaverunt,
calices conflarunt, non in usum pauperum, sed in fiscum
regium: quicquid enim pene sancta servavit avorum parcitas,
illorum grassatorum absumsit aviditas.” Cf. the account of
the spoliation of Waltham in Appendix H.
[1518] Eadmer, Hist. Nov. 35. “Conventus est et Anselmus per
id temporis, et ut ipse quoque manum auxilii sui in tam
rationabili causa regi extenderet, a quibusdam suis est
amicis admonitus.”
[1519] Eadmer describes this transaction at length; and adds
that Anselm gave the two hundred pounds to the King, “cum
illis quæ de suis habere poterat pro instanti necessitate,
ut rebus consuleret.”
[1520] This fact comes from a letter of Bishop Ivo of
Chartres (Du Chesne, iv. 219) addressed to King Philip;
“Excellentiæ vestræ litteras nuper accepi, quibus submonebar
ut apud Pontesium vel Calvummontem cum manu militum vobis
die quam statueratis occurrerem, iturus vobiscum ad placitum
quod futurum est inter regem Anglorum, et comitem
Normannorum, quod facere ad præsens magnæ et multæ causæ me
prohibent.” One of these reasons is that he will not have
anything to do with Bertrada, against whom he again strongly
exhorts the King. He himself will not be safe in the King’s
court, because of her devices; such at least seems to be the
meaning of the general remark, “Postremo novit vestra
serenitas, quia non est mihi in curia vestra plena
securitas, in qua ille sexus mihi est suspectus et infestus,
qui etiam amicis aliquando non satis est fidus.” Another
reason is more curious, and seems to imply that some
fighting was looked for; “Præterea casati ecclesiæ, et
reliqui milites pene omnes vel absunt, vel pro pace violata
excommunicati sunt: quos sine satisfactione reconciliare non
valeo et excommunicatos in hostem mittere non debeo.”
[1521] Ord. Vit. 675 A. “Odo Baiocensis episcopus cum
Rodberto duce, nepote suo, peregrinatus est. Tantus enim
erat rancor inter ipsum et regem pro transactis
simultatibus, ut nullatenus pacificari possent ab ullis
caduceatoribus. Rex siquidem magnanimus et iracundus et
tenacis erat memoriæ, nec injuriam sibimet irrogatam facile
obliviscebatur sine ultione.”
[1522] See N. C. vol. iv. p. 714.
[1523] We learn a great deal about Robert on the crusade
from the Life of Lanfranc by Ralph of Caen, in the fifth
volume of Muratori. One passage describing his character has
been already quoted. We shall see some special cases as we
go on. But it is worth while to compare the “regius sanguis
Willelmides” of c. 22 with the picture in c. 58. In this
last Robert makes up to the English at Laodikeia “spe
dominationis.” Were they to help him in any attempt on the
English crown?
[1524] I refer to Sir Francis Palgrave’s chapter “Robert the
Crusader,” the eleventh in the fourth volume of his
“Normandy and England.” He goes further off from the scene
of our common story than I can undertake to follow him.
[1525] Will. Malms. iv. 350. But our best account just at
this moment is that by Fulcher of Chartres in the “Gesta Dei
per Francos,” which Orderic (718 B) witnesses to as a
“certum et verax volumen.” Here we read (385), “Nos Franci
occidentales, per Italiam excursa Gallia transeuntes cum
usque Lucam pervenissemus, invenimus prope urbem illam
Urbanum apostolicum, cum quo locuti sunt comes Robertus
Normannus, et comes Stephanus, nos quoque cæteri qui
voluimus.”
[1526] Fulcher (u. s.) graphically describes this scene;
“Cum in basilica beati Petri introissemus, invenimus ante
altare homines Guiberti, papæ stolidi, qui oblationes altari
superpositas, gladios suos in manibus tenentes, inique
arripiebant: alii vero super trabes ejusdem monasterii
cursitabant; et inde deorsum ubi prostrati orabamus, lapides
jaciebant.”
[1527] Ord. Vit. 724 D. “Rogerius dux, cognomento Bursa,
ducem Normanniæ cum sociis suis, utpote naturalem dominum
suum, honorifice suscepit.”
[1528] He is “Marcus Buamundus” in Orderic, who afterwards
(817 A) tells the story of his two names. When he went
through Gaul, he stood godfather to many children, “quibus
etiam cognomen suum imponebat. Marcus quippe in baptismate
nominatus est; sed a patre suo, audita in convivio joculari
fabula de Buamundo gigante, puero jocunde impositum est.
Quod nimirum postea per totum mundum personuit, et innumeris
in tripertito climate orbis alacriter innotuit. Hoc exinde
nomen celebre divulgatum est in Galliis, quod antea
inusitatum erat pene omnibus occiduis.” Orderic is always
careful about names, specially double names. See another
account in Will. Malms. iv. 387.
[1529] Orderic (724 D) says merely “quoddam castrum,” but it
appears from Geoffrey Malaterra (iv. 24) and Lupus
Protospata, 1096 (Muratori, v. 47), that the place besieged
was Amalfi. Count Roger of Sicily brought with him ten
thousand Saracens.
[1530] Ord. Vit. u. s. “Sibi tandem optimum afferri pallium
præcepit, quod per particulas concidit, et crucem unicuique
suorum distribuit, suamque sibi retinuit.”
[1531] Fulcher, 585. “Tunc plurimi de pauperibus vel
ignavis, inopiam futuram metuentes, arcubus suis venditis,
et baculis peregrinationis resumptis, ad mansiones suas
regressi sunt. Qua de re viles tam Deo quam hominibus facti
sunt: et versum est eis in opprobrium.” So William of
Malmesbury, iv. 353, who adds that “pars pro intemperie soli
morbo defecit.”
[1532] See Historical Essays, Third Series, 473, 474.
[1533] Ord. Vit. 765 B, C.
[1534] See N. C. vol. iv. pp. 625, 626.
[1535] Orderic (u. s.) says, “tranquillo remige in Bulgariæ
partibus applicuit.” Fulcher is naturally more exact. They
land at Dyrrhachion (386), and then “Bulgarorum regiones,
per montium prærupta et loca satis deserta, transivimus.” He
gives several curious details of the voyage and march.
[1536] Fulcher bursts into ecstasy at the sight of
Constantinople, and William of Malmesbury takes the
opportunity to tell its history. From iv. 356 and the note
it appears that he knew his Emperors, and that his editor
did not.
[1537] See Fulcher, 386; Orderic, 728 A; Will. Malms. iv.
357. They all record the homage, except in the case of Count
Raymond of Toulouse, who would only swear, but not do
homage. The Count of Flanders seems a little doubtful; but
the words of William of Malmesbury are explicit as to
Robert; “Normannus itaque et Blesensis comites hominium suum
Græco prostraverunt; nam jam Flandrita transierat, et id
facere fastidierat, quod se meminisset natum et educatum
libere.” Orderic seems to take a real pleasure in speaking
of Alexios as Augustus and Cæsar, the latter title being a
little beneath him. His subjects however are not only
“Græci,” but “Pelasgi,” “Achæi,” anything that would do for
the grand style. Presently Nikaia appears (728 B) as “totius
Romaniæ caput.” So William of Malmesbury speaks of “Minor
Asia quam Romaniam dicunt.” Here “Romania” means specially
the Turkish kingdom of _Roum_; in more accurate geography it
takes in the European provinces of the Empire.
[1538] See above, p. 560, and Ord. Vit. 778 A, B, where he
describes the coming of Eadgar, of which more in a later
chapter, and his near friendship with Robert.
[1539] The words of Ralph of Caen (c. 58) on this head are
very emphatic; “Normannus comes ingressus Laodiciam somno
vacabat, et otio; nec inutilis tamen, dum opulentiam nactus
aliis indigentibus large erogabat; quoniam conserva Cyprus
Baccho, Cerere, et multo pecore abundans, Laodiciam
repleverat, quippe indigentem vicinam Christicolam, et quasi
collacteam; ipsa namque una in littore Syro et Christum
colebat et Alexio serviebat. Sed nec sic excussato otio,
prædictus comes frustra semel atque iterum ad castra
revocatur. Tertio sub anathemate accitus, redit invitus;
difficilem enim habebat transitum commeatio, quæ comiti
ministrare Laodicia veniens debebat.”
[1540] Ord. Vit. 753 A. We have heard of Hugh before, N. C.
vol. iv. p. 493. We now read that “Susceptus a Normannico
duce, multum suis profuit et mores ethnicos ac
tergiversationes subdolas et fraudes, quibus contra fideles
callent, enucleavit.”
[1541] Ib. “Cosan etiam, nobilis heros et potens de Turcorum
prosapia, Christianos ultro adiit, multisque modis ad
capiendam urbem eos adjuvit. In Christum enim fideliter
credebat, et sacro baptismate regenerari peroptabat. Ideoque
nostratibus, ut amicis et fratribus, ad obtinendum decus
Palæstinæ et metropoli Davitici regni summopere suffragari
satagebat.”
[1542] “Furtivi funambuli” was the name given to Ivo and
Alberic of Grantmesnil and certain others. See Orderic, 738
D. Stephen of Chartres too decamped for a while in a manner
which did not please his wife.
[1543] The words of William of Malmesbury (iv. 389) are
remarkable; “Robertus, Jerosolymam veniens, indelibili
macula nobilitatem suam respersit, quod regnum, consensu
omnium sibi utpote regis filio delatum, recusaret, non
reverentiæ, ut fertur, contuitu, sed laborum inextricabilium
metu.”
[1544] His exploits in the storm come out in all the
accounts. In William of Malmesbury (iv. 369) he and his
namesake of Flanders are as usual grouped together; “Hæc
quidem victoria in parte Godefridi et duorum Robertorum
evenit.”
[1545] Will. Malms. iv. 371. “Duces, et maxime Robertus
Normannus, qui antesignanus erat, arte artem, vel potius
virtute calliditatem eludentes, sagittariis et peditibus
deductis, medias gentilium perruperunt acies.” This seems to
prove more than the story in iv. 389, where Robert, with
Philip of Montgomery and others, makes use of the worn-out
stratagem of the feigned flight.
[1546] Robert of Torigny, 1096. “Comes Henricus contulit se
ad regem Willermum, atque omnino cum eo remansit; cui idem
rex comitatum Constantiensem et Baiocensem, præter civitatem
Baiocas et oppidum Cadomi, ex integro concessit.”
[1547] Ord. Vit. 721 B. This decree heads the acts of the
council; “Statuit synodus sancta, ut trevia Dei firmiter
custodiatur,” &c.
[1548] Ib. C. All persons from twelve years of age are to
swear that they will keep the Truce, and will help their
several bishops and archdeacons, “ita ut, si me monuerint ad
eundum super eos, nec diffugiam nec dissimulabo, sed cum
armis meis cum ipso proficiscar, et omnibus, quibus potero,
juvabo adversus illos per fidem sine malo ingenio, secundum
meam conscientiam.”
[1549] Ib. D. “Hoc anathemate feriuntur falsarii et raptores
et emptores prædarum, et qui in castris congregantur propter
exercendas rapinas, et domini qui amodo eos retinuerint in
castris suis. Et auctoritate apostolica et nostra prohibemus
ut nulla Christianitas fiat in terris dominorum illorum.”
[1550] Ord. Vit. 721 D. “Et quod nullus laicus
participationem habeat in tertia parte decimæ, vel in
sepultura, vel in oblatione altaris.”
[1551] Ib. “Nec servitium, nec aliquam exactionem inde
exigat, præter eam quæ tempore Guillelmi regis constituta
fuit.”
[1552] Orderic draws a special picture (722 D, 723 C),
winding up with “Sic Normannia suis in se filiis furentibus
miserabiliter turbata est, et plebs inermis sine patrono
desolata est.”
[1553] Ord. Vit. 765 C. “Guillelmus itaque rex Normanniam
possedit, et dominia patris sui, quæ frater suus insipienter
distraxerat, sibi mancipavit.”
[1554] Ib. “Ecclesias pastoribus viduatas electis _pro
modulo suo_ rectoribus commisit.” Or do these words imply
simony? They might merely imply lay nomination and
investiture.
[1555] Ib.
[1556] Ib.
[1557] Ord. Vit. 765 C. “Turoldo fratri Hugonis de Ebremou
episcopatum dedit.” Hugh of Evermouth occurs in the false
Ingulf, 77 (not so in Domesday), as lord of Bourne and
Deeping.
[1558] Ib. “Pro quibusdam arcanis ultro reliquit.”
[1559] I shall speak of these Welsh wars in full in the next
chapter.
[1560] Chron. Petrib. 1097. “Se cyng Willelm … togeanes
Eastron hider to lande for, forðam he þohte his hired on
Winceastre to healdenne; ac he wearð þurh weder gelét oððet
Eastre æfen, þæt he up com ærost æt Arundel, and forþi his
hired æt Windlesoran heold.”
[1561] Eadmer (Hist. Nov. 37) makes a great deal more than
enough of this submission, when he says; “Super Walenses qui
contra eum surrexerant exercitum duxit, eosque post modicum
in deditionem suscipit, et pace undique potitus est.” But
this would doubtless be the impression of the moment.
[1562] Ib. “Cum jam multi sperarent, quod hæc pax servitio
Dei deberet militare, et attenti exspectarent aliquid magni
pro emendatione Christianitatis ex regis assensu
archiepiscopum promulgare.”
[1563] Eadmer, Hist. Nov. 37. “Ecce spei hujus et
exspectationis turbatorias literas rex, a Gualis reversus,
archiepiscopo destinat, mandans in illis se pro militibus
quos in expeditionem suam miserat nullas ei nisi malas
gratias habere, eo quod nec convenienter, sicut aiebat,
instructi, nec ad bella fuerant pro negotii qualitate
idonei.”
[1564] See N. C. vol. v. p. 372.
[1565] Eadmer, Hist. Nov. 37. “Præcepit ut paratus esset de
his, juxta judicium curiæ suæ, sibimet rectitudinem facere,
quandocumque sibi placeret inde eum appellare.”
[1566] Ib. “Licet jam olim sciverit se, eodem rege
superstite, in Anglia Christo non adeo fructificaturum.”
[1567] Eadmer, Hist. Nov. 37. “Rogatus de subventione
Christianitatis, nonnumquam solebat respondere se propter
hostes quos infestos circumquaque habebat eo intendere non
valere.”
[1568] Ib. “Jam tunc illum pace potitum cogitaverat super
hac re convenire, et saltem ad consensum alicujus boni
fructus exsequendi quibus modis posset attrahendo delinire.”
[1569] Ib. “Quod ille dinoscens, et insuper cuncta regalis
curiæ judicia pendere ad nutum regis, nilque in ipsis nisi
solum velle illius considerari certissime sciens, indecens
æstimavit pro verbi calumnia placitantium more contendere,
et veritatis suæ causam curiali judicio, quod nulla lex,
nulla æquitas, nulla ratio, muniebat, examinandam
introducere.” As I understand this, he does not decline the
authority of the court; he simply determines to make no
defence, and to leave things to take their course.
How far did the court deserve the character which Eadmer
gives of it? At this stage of the constitution, we are met
at every step by the difficulty of distinguishing between
the greater _curia regis_, which was in truth the
Witenagemót, and the smaller _curia regis_ of the King’s
immediate officials and counsellors, the successor of the
_Theningmannagemót_ (see N. C. vol. v. pp. 423, 878).
Eadmer’s picture would, under Rufus, be true enough of the
smaller body. The event at Rockingham had shown that it was
not always true of the larger.
[1570] We read directly after (Eadmer, Hist. Nov. 37) what
was expected to happen;――“ut culpæ addictus, aut ingentem
regi pecuniam penderet, aut ad implorandam misericordiam
ejus, caput amplius non levaturus, se totum impenderet.”
Anselm was determined to avoid the latter alternative.
[1571] “Causa discidii utique, non ex rei veritate producta,
sed ad omnem pro Deo loquendi aditum Anselmo intercludendum
malitiose composita.”
[1572] Ib. “Tacuit ergo, nec quicquam nuntio respondit,
reputans hoc genus mandati ad ea perturbationum genera
pertinere quæ jam olim sæpe sibi recordabatur illata, et
ideo hoc solum ut Deus talia sedaret supplici corde
precabatur.”
[1573] Ib. “Verebatur ne hæc Dei judicio sibi damno fierent,
si quibus modis posset eis obviare non intenderet.”
[1574] Ib. “Sed obviare sibi impossibile videbat, quod
totius regni principem aut ea facere aut eis favere
perspicuum erat. Visum itaque sibi est auctoritatem et
sententiam apostolicæ sedis super his oportere inquiri.” Yet
that he did design a last effort with the King, before he
said anything about the Pope, is plain by his actually
attempting it.
[1575] Eadmer, Hist. Nov. 37. “Cum igitur in Pentecoste,
festivitatis gratia, regiæ curiæ se præsentasset, et modo
inter prandendum, modo alias quemadmodum opportunitas se
offerebat, statum animi regalis quis erga colendam æquitatem
esset studiose perquisisset, eumque qui olim fuerat omnimodo
reperisset, nihil spei de futura ipsius emendatione in eo
ultra remansit.”
[1576] Ib. “Peractis igitur festivioribus diebus, diversorum
negotiorum causæ in medium duci ex more cœperunt.” This
notice is important as showing us the order in which
business was done in these assemblies.
[1577] Ib. “Ut culpæ addictus aut ingentem regi pecuniam
penderet, aut ad implorandam misericordiam, ejus caput
amplius non levaturus, se totum impenderet.”
[1578] Eadmer, Hist. Nov. 37. “Accersitis ad se quos volebat
de principibus regis, mandavit per eos regi se summa
necessitate constrictum velle, per licentiam ipsius, Romam
ire.”
[1579] Eadmer, Hist. Nov. 38. “Potestas in manu sua est;
dicit quod sibi placet. At si modo non vult concedere,
concedet forsitan alia vice. Ego preces multiplicabo.”
[1580] Ib. “Insequenti mense Augusto cum de statu regni
acturus rex episcopos, abbates, et quosque regni proceres,
in unum præcepti sui sanctione egisset.”
[1581] Anselm made his petition, “dispositis his quæ
adunationis illorum causæ fuerant, dum quisque in sua
repedare sategisset.”
[1582] Ammianus, xxi. 18.
[1583] Eadmer, Hist. Nov. 38. “Conturbat me, et
intelligentem non concedendum fore quod postulat, sua
graviter importunitate fatigat; quapropter jubeo ut amplius
ab hujusmodi precibus cesset, et qui me jam sæpe vexavit,
prout judicabitur mihi emendet.”
[1584] Eadmer, Hist. Nov. 38. “Si iverit, pro certo noverit
quod totum archiepiscopatum in dominium meum redigam, nec
ilium pro archiepiscopo ultra recipiam.”
[1585] Ib. “Orta est ex his quædam magna tempestas diversis
diversæ parti acclamantibus.”
[1586] Ib. “Quidam permoti suaserunt in crastinum rem
differri, sperantes eam alio modo sedari.”
[1587] Ib. “Indubitanter sciens quod causa meæ salutis,
causa sanctæ Christianitatis, et vere causa sui honoris ac
profectus, si credere velit, ire dispono.”
[1588] Eadmer Hist. Nov. 38. “In hoc scilicet, ut, spreto
tanti pontificatus honore simul et utilitate, Romam petas,
non leve est credere quod stabilis maneas.”
[1589] Ib. “Si ita fideliter et districte vultis in mea
parte considerare atque tueri rectitudinem et justitiam Dei,
sicut in parte alterius perpenditis atque tuemini jura et
usus mortalis hominis.”
[1590] Eadmer, Hist. Nov. 38. “Audiam sequarque consilium
quod mihi inde vestra fida Deo industria dabit.”
[1591] Ib. 39. “Domine pater, scimus te virum religiosum
esse ac sanctum, et in cælis conversationem tuam. Nos autem,
impediti consanguineis nostris quos sustentamus et
multiplicibus sæculi rebus quas amamus, fatemur, ad
sublimitatem vitæ tuæ surgere nequimus, nec huic mundo tecum
illudere.”
[1592] Ib. “Si volueris ad nos usque descendere, et qua
incedimus via nobiscum pergere.”
[1593] Ib. “Si te ad Deum solummodo quemadmodum cœpisti
tenere delegeris solus.”
[1594] Eadmer, Hist. Nov. 38. “Bene dixistis, Ite ergo ad
dominum vestrum, ergo me tenebo ad Deum.”
[1595] Ib. “Unoquoque nostrum qui admodum pauci cum eo
remansimus ad imperium illius singulatim sedente, et Deum
pro digestione ipsius negotii interpellante.” There is
something strange in this last word.
[1596] We here get a climax; “Sæpe diversis eum querelis
exagitasti, exacerbasti, cruciasti.”
[1597] The wording is remarkable and subtle; “Cum tandem
post placitum quod totius regni adunatione contra te apud
Rockingeham habitum est, eum tibi sicut dominum tuum
reconciliari sapienter peteres; et, adjutus meritis et
precibus plurimorum pro te studiose intervenientium,
petitioni tuæ effectum obtineres.”
[1598] See above, p. 531.
[1599] Hist. Nov. 39. “Quibus opem credulus factus sperabat
se de cætero quietum fore.”
[1600] Eadmer, Hist. Nov. 39. “Hanc pollicitationem, hanc
fidem, en tu patenter _egrederis_, dum Romam, non expectata
licentia ejus, te iturum minaris.”
[1601] Ib. “Tunc te ad judicium curiæ suæ præcepit sibi
emendare, quod de re in qua non eras certus te
perseveraturum, ausus fuisti eum totiens inquietare.”
[1602] Ib. “Dextram illius _ex more_ assedit.” Here is the
distinct mention of a custom which we have come across
before.
[1603] Eadmer, Hist. Nov. 39. “Scio me spopondisse
consuetudines tuas, ipsas videlicet quas per rectitudinem et
secundum Deum in regno tuo possides, me secundum Deum
servaturum.”
[1604] Ib. “Cum rex et principes sui cæca mente objicerent,
ac jurisjurandi interjectione firmarent, nec Dei nec
rectitudinis in ipsa sponsione ullam mentionem factam
fuisse.”
[1605] Ib. 40. “Cum ad hæc illi summurmurantes contra virum
capita moverent, nec tamen quid certi viva voce proferrent.”
[1606] Ib. “Cum fides quæ fit homini per fidem Dei
roboretur, liquet quod eadem fides, si quando contraria
fidei Dei admittit, enervatur.”
[1607] Hist. Nov. 40. “Tunc rex et comes de Mellento
Robertus nomine, interrumpentes verba ejus, ‘O, O, dixerunt,
prædicatio est quod dicit, prædicatio est: non rei de qua
agitur ulla quæ recipienda sit a prudentibus ratio.’”
[1608] Ib. “Ipse inter ora perstrepentium, demisso vultu,
mitis sedebat, et clamores eorum quasi surda aure
despiciebat. Fatigatis autem eis a proprio strepitu,
sedatoque tumultu, Anselmus ad verba sua remeat.”
[1609] Eadmer, Hist. Nov. 40. “His verbis præfatus comes
indignando suburgens, ait, Eia, eia, Petro et papæ te
præsentabis, et nos equidem non transibit quod scimus.” I
can only guess at the meaning of these last words.
[1610] Eadmer, Hist. Nov. 40. “Ecce ibis. Veruntamen scias
dominum nostrum pati nolle te exeuntem quicquam de suis
tecum ferre.”
[1611] See above, p. 93.
[1612] Hist. Nov. 40. “In istis princeps pudore suffusus,
dictum suum non ita intellexisse se respondit.”
[1613] Eadmer, Hist. Nov. 41. “Mox ille surgens, levata
dextra signum sanctæ crucis super regem ad hoc caput
humiliantem edidit, et abscessit, viri alacritatem rege cum
suis admirante.”
[1614] “Ubi sedes pontificalis, ubi totius regni caput est
atque primatus,” Eadmer takes care to add.
[1615] For the discourse we have to go to the Life, ii. 3.
30. It contains the remarkable passage which I referred to
in N. C. vol. iv. p. 52.
[1616] Eadmer, Hist. Nov. 41. “In qua mora idem Willielmus,
cum patre intrans et exiens et in mensa illius quotidie
comedens, nihil de causa pro qua missus fuerat agere
volebat.”
[1617] Ib. “Patrem patriæ, primatem totius Britanniæ,
Willielmus ille, quasi fugitivum vel alicujus immanis
sceleris reum, in littore detinuit.”
[1618] Ib. “Ingenti plebis multitudine circumstante ac
nefarium opus, pro sui novitate, admirando spectante et
spectando exsecrante.”
[1619] Eadmer, Hist. Nov. 41. “Irrita fieri omnia quæ per
ipsum mutata vel statuta fuisse probari poterant, ex quo
primo venerat in archiepiscopatum.”
[1620] See N. C. vol. v. p. 772.
[1621] Hist. Nov. 41. “Ut tribulationes quæ factæ sunt in
illo post mortem venerandæ memoriæ Lanfranci ante introitum
patris Anselmi parvipensæ sunt comparatione tribulationum
quæ factæ sunt his diebus.”
[1622] See N. C. vol. iv. p. 359.
[1623] Eadmer (Hist. Nov. 35) describes the new building as
“novum opus quod a majori turre in orientem tenditur,
quodque ipse pater Anselmus inchoasse dinoscitur.” Its
minute history must be studied in Gervase and Willis.
[1624] This was the time when Henry the First broke out into
the fit of devout swearing of which I spoke in N. C. vol. v.
p. 844; Ann. Osney, 1130; “Rex Henricus ecclesiam Christi
Cantuariensis nobiliter dedicari fecit, adeo ut, coruscante
luminaribus ecclesia, et singulis altaribus singulis
episcopis deputatis, cum simul omnes inciperent canticum
‘Terribilis est locus iste,’ et classicum mirabiliter
intonaret, rex illustris, præ lætitia se non capiens,
juramento per mortem Domini regio affirmaret vere terribilem
esse.”
[1625] See above, p. 516.
[1626] “Salvo ordine meo.” See Herbert of Bosham, iii. 24,
vol. iii. p. 273, Robertson.
[1627] The Archbishop enters the hall (“aula”), while the
King is in “cœnaculo seorsum” (Herbert, iii. 37, vol. iii.
p. 305). From pp. 307, 309 it appears that this _cœnaculum_
was simply a solar or upper chamber; “Universis quotquot
erant de cœnaculo ad domum inferiorem in qua nos eramus,
descendentibus.” William Fitz-Stephen (vol. iii. p. 57)
seems to speak of the hall as “camera;” cf. p. 50.
[1628] See above, p. 94.
[1629] Will. Fitz-Steph. 58, vol. iii. p. 67. “A comitibus
et baronibus suum exigit rex de archiepiscopo judicium.
Evocantur quidam vicecomites et secundæ dignitatis barones,
antiqui dierum, ut addantur eis et assint judicio.”
[1630] See above, p. 508.
[1631] The distinction between the Court of our Lord the
King in Parliament and the Court of the Lord High Steward is
most clearly brought out in Jardine’s Criminal Trials, i.
229. Lord Macaulay (iv. 153) is less accurate. He speaks of
the Court of our Lord the King in Parliament as one form of
the Court of the Lord High Steward. But in truth, the Court
of our Lord the King in Parliament is simply the Witan
sitting for a judicial purpose. The Lords alone sit, because
the Commons have never attained to a share in the judicial
functions of the Witan. The right to be tried before the
Witan thus sitting judicially is naturally confined to those
classes of persons who have kept or acquired the right to
the personal summons, that is, to the peers.
If it should be objected that this privilege does not now
extend to the spiritual peers, the reason is most likely to
be found in the fact that for some ages a bishop would not
be tried before any temporal court at all. When such trials
began again in the sixteenth century, the later notion of
peerage had grown up, and those peers whose holding was
still strictly official was looked on as in some measure
less fully peers than those whose peerage was “hereditary”
in the modern sense.
[1632] See N. C. vol. v. pp. 423, 878.
[1633] See above, p. 115.
[1634] See N. C. vol. v. p. 145.
[1635] See the decree of the Council, Hist. Nov. 53.
[1636] Eadmer, Hist. Nov. 42. We are told that the Duke,
“succensus amore pecuniæ quam copiosam illum ferre rumor
disperserat, proponit animo eam ipsi auferre.” But there is
really nothing in what Odo is said to have done which
implies any such bad purpose. Perhaps Eadmer judged him
uncharitably.
[1637] See Historical Essays, Third Series, p. 20. On my
last visit to Rome (1881) I found the apse of Saint John
Lateran destroyed, not by Huns or Turks, but by its own
chapter, with the approval, it is said, of its present and
late bishops. I believe there is some pretence of enlarging
the church, and of replacing the mosaics in a new apse.
[1638] Eadmer, Vit. Ans. ii. 5. 48. “Angli illis temporibus
Romam venientes, pedes ejus ad instar pedum Romani
pontificis sua oblatione honorare desiderabant. Quibus ille
nequaquam acquiescens, in secretiorem domus partem fugiebat,
et eos pro tali re nullo patiebatur ad se pacto accedere.”
[1639] Hist. Nov. 49. “Hinc etiam erat quod non facile a
quoquam Romæ simpliciter homo vel archiepiscopus, sed quasi
proprio nomine sanctus homo vocabatur.”
[1640] Eadmer brings this out with all vividness, Hist. Nov.
49; “Sedebat enim idem pater in ordine cæterorum inter
primos concilii patres, et ego ad pedes ejus.” Then the Pope
calls him, “Pater et magister Anselme, Anglorum
archiepiscope, ubi es?”
[1641] The whole story is charmingly told by Eadmer, Hist.
Nov. 50. His picture of himself and his curiosity in the new
world which is opened to him is delightful. So is his joy
when he sees the cope of which he has so often heard and
shows it to Anselm; “Cum, ut dixi, concilio præsens
antistitem Beneventanum, cappa reliquis præstante ornatum,
viderem, et eam ex his quæ olim audieram optime nossem, non
modice lætatus et cappam et verba mihi puero ex inde dicta
patri Anselmo ostendi.”
[1642] Eadmer, Hist. Nov. 51. Some one, seemingly the Lady
herself, requires that he shall swear “super corpus
Dominicum et super sanctorum reliquias quas ei proponam
jurejurando reliquias de quibus agitur veraciter esse de
corpore beati apostoli Bartholomæi, et id remota omni
æquivocatione atque sophismate.” The Archbishop was quite
ready to swear.
[1643] Ib. “Inter alia mutuæ dilectionis colloquia cœpi de
eadem cappa loqui, et unde illam haberet quasi nescius
interrogavi.”
[1644] The story is told in the Annales Capituli
Cracoviensis (Pertz, xix. 588), 1079, and more briefly in
other annals in the same volume.
[1645] Eadmer, Hist. Nov. 43.
[1646] Ib. “Ipse rex faciebat quædam quæ facienda non
videbantur de ecclesiis, quas post obitum prælatorum aliter
quam oporteret tractabat.”
[1647] Eadmer, Hist. Nov. 43. “Legem Dei et canonicas et
apostolicas auctoritates voluntariis consuetudinibus obrui
videbam. De his omnibus cum loquebar, nihil efficiebam, et
non tam simplex rectitudo quam voluntariæ consuetudines
obtendebantur.”
[1648] He gives among his reasons, “Nec de his placitare
poteram; nullus enim aut consilium aut auxilium mihi ad hæc
audebat dare.”
[1649] Ib. 45. “Scribit literas Willielmo regi Angliæ, in
quibus ut res Anselmi liberas in regno suo faceret, et de
suis omnibus illum revestiret, movet, hortatur, _imperat_.”
[1650] Ib. 51. “Susceptis quidem quoquo modo literis papæ,
literas Anselmi nullo voluisse pacto suscipere, imo, cognito
illum [nuntium] esse hominem ejus, jurasse per vultum Dei
quia, si festine terram suam non exiret, sine retractatione
oculos ei erui faceret.”
[1651] See above, p. 526.
[1652] Chron. Petrib. 1097. We shall come to his crossing
and returning in another chapter.
[1653] Ib. 1099.
[1654] See above, p. 162.
[1655] See above, p. 155.
[1656] Eadmer, Hist. Nov. 45. “Ducit eum [abbas] in villam
suam _Sclaviam_ nomine, quæ in montis altitudine sita, sano
jugiter aere conversantibus illic habilis exstat.”
[1657] See Historical Essays, Second Series, p. 357, ed. 2;
Arnold, Hist. Rome, ii. 365.
[1658] Vita Anselmi, ii. 4. 43.
[1659] We shall come to this in another chapter.
[1660] The reception of Anselm by Duke Roger is described by
Eadmer in both his works (Hist. Nov. 46, and in the Life,
ii. 5. 45). The plots of William Rufus come from William of
Malmesbury (Gest. Pont. 98); “Adeo ut Rogerus dux Apuliæ,
apud quem rex Angliæ illum litteris insimulandum curaverat,
spretis neniis, longe aliter sententiam suam in viri honorem
transferret.”
[1661] There is something rather singular in the picture of
the Pope and Anselm dwelling in the camp of the besiegers
(Hist. Nov. 46); “Plures exhinc dies in obsidione fecimus,
remoti in tentoriis a frequentia et tumultu perstrepentis
exercitus…. Sicque donec civitas in deditionem transiit,
obsidio illius dominum papam et Anselmum vicinos habuit, ita
ut familia illorum magis videretur una quam duæ.” This is
one of several passages in which Anselm and others seem to
take a state of war for granted. There is no protest, no
pleading of any kind, on behalf of the besieged city. There
are some remarks of M. de Rémusat (Saint Anselme, p. 362) on
this subject, with regard to the correspondence between
Henry and Anselm after the battle of Tinchebrai. But in this
last case the victory of Henry was surely a gain to
humanity. In the Life Eadmer gives some curious details of
their life in the camp, and of a remarkable escape of
Anselm.
[1662] Eadmer seems to take a certain pleasure in little
hits against Urban, which his conduct presently made not
wholly undeserved. Thus, in Hist. Nov. 46, he points out how
the Pope came to the camp “ingenti sæcularis gloriæ pompa.”
So now in the Life (ii. 5. 46) he contrasts the demeanour of
Urban with that of Anselm at some length, and ends, “Multi
ergo, quos timor prohibebat ad papam accedere, festinabant
ad Anselmum venire, amore ducti qui nescit timere. Majestas
etenim papæ solos admittebat divites, humanitas Anselmi sine
personarum acceptione suscipiebat omnes.”
[1663] Vita, ii. 5. 46. “Et quos omnes? Paganos etiam, ut de
Christianis taceam.” Eadmer then goes on to speak at some
length of the Saracens brought over by Count Roger, whom he
pointedly speaks of as the man of his nephew; “Homo ducis
Rogerus, comes de Sicilia.” We read how Anselm received and
entertained many of the Mussulmans, and how, when he passed
through their camp, “ingens multitudo eorum elevatis ad
cælum manibus ei prospera imprecarentur, et osculatis pro
ritu suo manibus propriis necne coram eo genibus flexis, pro
sua eum benigna largitate grates agendo venerarentur.”
[1664] Vita, ii. 5. 46. “Quorum etiam plurimi, velut
comperimus, se libenter ejus doctrinæ instruendos
submisissent, ac Christianæ fidei jugo sua per eum colla
injecissent, si credulitatem [crudelitatem?] comitis sui per
hoc in se sævituram non formidassent. Nam revera nullum
eorum pati volebat Christianum impune fieri.” He adds the
comment; “Quod qua industria, ut ita dicam, faciebat nihil
mea interest; viderit Deus et ipse.”
[1665] Anselm’s motives are set forth at length in Hist.
Nov. 46. One reason is that his teaching was so much more
listened to on the continent than it was in England. The
stories of William’s evil doings are brought in at this
point.
[1666] A debate on this head, in rather long speeches
between Urban and Anselm, is given in Hist. Nov. 48. The
main doctrine stands thus; “Si propter tyrannidem principis,
qui nunc ibi dominatur, in terram illam redire non
permitteris, jure tamen Christianitatis semper illius
archiepiscopus esto, potestatem ligandi atque solvendi super
eam dum vixeris obtinens.”
[1667] Ib. “Et insignibus pontificalibus more summi
pontificis utens ubicunque fueris.”
[1668] He again describes his whole struggle between the two
duties, how he believed that he could reconcile both, how
others told him that he could not, and he asks, “Et ego,
pater, inter tales quid facerem?”
[1669] Ib. 49. “De ipso rege Anglico suisque et sui
similibus qui contra libertatem ecclesiæ Dei se erexerunt.”
[1670] See above, p. 608.
[1671] Hist. Nov. 51. “Si causam quæris, hæc est. Quando de
terra sua discedere voluit, aperte minatus est se illo
discedente totum archiepiscopatum in dominium suum
accepturum. Quoniam igitur, nec his minis constrictus, quin
exiret omittere noluit, juste se putat fecisse quod fecit et
injuria reprehendi.”
[1672] Ib. 52. “Quis unquam audivit talia? pro hoc solo
primatem regni suis omnibus spoliavit, quia ne sanctam
matrem ecclesiam omnium Romanam visitaret omittere noluit?…
Et pro tali responso mirabilis homo huc te fatigasti?”
[1673] Ib. “Certissime noverit se in eodem concilio
damnationis sententia puniri quam promeruit.”
[1674] Chron. Petrib. 1123.
[1675] Eadmer, Hist. Nov. 52. “Priusquam abeam, tecum
secretius agam.”
[1676] Ib. “Prudenter operam dando hos et illos suæ causæ
fautores efficere, ac, ut domini sui voluntati satisfaceret,
munera quibus ea cordi esse animadvertebat dispertiendo et
pollicendo parvi habere. Deductus ergo a sententia Romanus
pontifex est.” William of Malmesbury (Gest. Pont. 101) is
still more distinct on this head; “Arte qua peritus erat
negotium conficiens, singulos ambiendo, muneribus et
pollicitationibus, regi terminum ad festum sancti Michahelis
obtinuit. Cunctatus est multum ad id concedendum Urbanus,
quod luctarentur in ejus animo Anselmi religio et munerum
oblatio; sed prævaluit tandem pecunia. Itaque omnia superat,
omnia deprimit nummus. Indignum factum ut pectori tanti
viri, Urbani dico, vilesceret famæ cura, Dei respectus
cederet, et pecunia justitiam præverteret.”
[1677] Eadmer, Hist. Nov. 52. “Quod videntes vane nos ibi
consilium, nihil auxilium operiri intelleximus.”
[1678] Will. Malms. Gest. Pont. 102. “Visum est ergo Anselmo
circa tam venalem hominem expectationem non perdere, sed
Lugdunum remeare. Sed enim licentiam impetrare non potuit,
retinente papa, ut invidiam facti aliquo levaret solatio.”
[1679] Hist. Nov. 53. “His dictis, virgam pastoralem quam
manu tenebat tertio pavimento illisit, indignationem
spiritus sui, compressis exploso murmure labiis et dentibus,
palam cunctis ostendens.”
[1680] Ib. “Oppido miratus est, sciens se nec homini de re
locutum fuisse, nec a se vel ullo suorum, ut talia diceret,
processisse.” A little characteristic touch follows;
“Sedebat ergo uti solebat, silenter auscultans.”
[1681] See above, p. 606.
[1682] Hist. Nov. 53. “Nil judicii vel subventionis,
præterquam quod diximus, per Romanum præsulem nacti.”
[1683] Eadmer, Hist. Nov. 54. “Dei odium habeat qui inde
curat.”
[1684] Ib. “Ego interim libertate potitus agam quod libet.”
END OF THE FIRST VOLUME.
Transcriber’s Note
Words and phrases in italics are surrounded by underscores, _like
this_. Footnotes were renumbered sequentially and were moved to the
end of the book. There are two anchors to Footnote [1486].
Obvious printing errors, such as backwards, upside down, or partially
printed letters and punctuation, were corrected. Final stops missing
at the end of sentences and abbreviations were added. Duplicate
letters at line endings or page breaks were removed. Letters with
diacriticals not available in UTF-8 are displayed within brackets,
like this: [~s]. Elipses were standardized as … .
Sidenotes were moved to the beginning of the paragraph to which they
pertain. Some sidenotes are separated into multiple parts; these can
be identified by lack of a stop at the end of the first part, and lack
of capital letter at the beginning of the following part.
Words and phrases in Greek are followed by transliteration within
brackets. Appendices referenced in this volume are found in Volume 2.
Obsolete words, spelling variations, inconsistent hyphenation, and
misspelled words were not changed.
The following additional items were changed:
Replaced hyphen with space: lay folk.
Changed December 35 to December 25 in the Contents.
Added space in ‘u. s.’ to several footnote references for consistency.