[256] Mon. Angl. i. 246. “In quarto nonas Novembris … venit

episcopus Salisbiriam, quem cum Ursus de Habetot unus ex

servientibus regis ad regem intrare moneret.” On Urse of

Abetot, see N. C. vol. iv. pp. 173, 383, 579, 820.

[257] Ib. “Episcopus reqnisivit ab archiepiscopis utrum

revestitus ingredi deberet, dixitque, ‘Nihil se prorsus

acturum ibi nisi canonice et secundum ordinem suum et sibi

videbatur quod ecclesiastica consuetudo exigebat ut ipse

revestitus ante revestitos causam suam diceret et

causantibus canonice responderet,’ Cui Lanfrancus

archiepiscopus respondens, ‘bene possumus,’ inquit, ‘hoc

modo vestiti de regalibus tuisque negotiis disceptare,

vestes enim non impediunt veritatem,’”

[258] See William FitzStephen, iii. 56, Robertson.

[259] Mon. Angl. u. s. “Episcopus surgens precatus est regem

ut episcopatum suum quem jamdiu sine judicio abstulerat sibi

redderet. Lanfrancus vero, rege tacente, dixit, ‘Rex de

episcopatu tuo nihil tibi abstulit vel aliquis per eam neque

breve suum vidisti per quod te de episcopatu tuo dissaisiret

vel dissaisiri præciperet.’”

[260] The Bishop now tells his grievances at length. After

other wrongs the King “misit comites et barones cum exercitu

suo, et per eos totum episcopatum meum vastavit, terras

quoque et homines et pecuniam Sancti Cuthberti et meam mihi

abstulit. Nostram etiam sedem me ad tempus abjuvare coegit;

ipsi etiam casati ecclesiæ qui mei homines ligii fuerant et

quidquid habebant de casamento ecclesiæ tenebat ex præcepto

regis guerram mihi fecerunt, et terras suas de rege tenentes

pacifice hic eos cum rege video adversum me convenisse.”

[261] “Rectitudinem facere” is the technical phrase. See

Appendix C.

[262] “Tunc laici hujusmodi verbis Lanfranci totius Angliæ

primatis animati, adversus episcopum exclamantes dixerunt

‘injustum esse quod rex episcopo responderet antequam regi

fecisset justitiam.’ Laicis vero hæc et alia multa

declamantibus et iterantibus, facto silentio, dixit

episcopus.”

[263] “Domini barones et laici, permittite me, quæso, quæ

dicturus sum regi dicere, archiepiscopis et episcopis

respondere, quia nihil vobis habeo dicere, et, sicut huc non

veni judicium vestrum recepturus, ita illud omnino recuso,

et si domino nostri regi et archiepiscopis et episcopis

placuisset vos hic negotio interesse, nec me taliter obloqui

decuisset.”

[264] See the complaints from the ecclesiastical side in N.

C. vol. iv. p. 436.

[265] Mon. Angl. i. 247. “Tunc Rogerus Bygotus dixit regi,

‘Vos debetis episcopo dicere unde eum appellare vultis, et

postea, si ipse nobis voluerit respondere de responsione sua

facite eum judicari; sin autem, facite inde quod barones

vestri vobis consulerent.’”

[266] I cannot identify this Hugh. “Hugo cognomento pauper”

(Ord. Vit. 806 A), son of Count Robert of Meulan, and

afterwards Earl of Bedford (Gest. Steph. 61), was not yet

born.

[267] See above, p. 30.

[268] Mon. Angl. u. s. “Rex te appellat quod, cum ipse

audivit quod inimici sui super eum veniebant, et homines

sui, episcopus scilicet Baiocensis et Rogerus comes et alii

plures regnum suum pariter sibi et coronam auferre volebant,

et ipse per consilium tuum contra illos equitabat.” There is

something odd in this calm mention of Earl Roger as an open

rebel.

[269] See above, p. 28.

[270] Macaulay, ii. 496-499, 510, 511.

[271] Mon. Angl. u. s. “Episcopus autem Hugoni respondit,

‘Hugo, dicas quidquid volueris, non tibi tamen hodie

respondebo.’”

[272] Mon. Angl. u. s. “Tum multum tumultuantes laici,

quidam rationibus, quidam vero contumeliis, adversus

episcopum deiterarent.”

[273] Ib. “Domini archiepiscopi, nos non oporteret diutius

hæc ita considerare, sed deceret nos surgere et episcopos et

abbates convocare, quosdam etiam baronum et comitum istorum

nobiscum habere, et cum eis juste decernere si episcopus

debeat prius investiri vel ante investituram de querelis

regis intrare in placitum.” The text has “S. Constantiensis

episcopus,” but Bishop Geoffrey must be meant.

[274] Mon. Angl. u. s. “Ad hæc Lanfrancus archiepiscopus,

‘Non est necesse,’ inquit, ‘nos surgere, sed episcopus et

homines sui egrediantur, et nos remanentes, tam clerici quam

laici, consideremus equaliter quid inde juste facere

debeamus.’”

[275] Ib. “Vade, nos enim juste faciemus quidquid

fecerimus.”

[276] Ib. “Si ego hodie te et tuum ordinem judicare non

potero, tu vel tuus ordo nunquam me amplius judicabitis.”

[277] Ib. “Vide autem qui in domo ista remanent et me

judicare disponunt ut et canonicos judices habeant et

canonice me judicent; si enim aliter agerent, eorum judicia

penitus recusarem.”

[278] Ib. “Rege, cum suis episcopis et consulibus et

vicecomitibus et præpositis et venatoribus aliisque

quorumlibet officiorum, in judicio remanente.”

[279] We have met with Osgeat the Reeve in Domesday. See N.

C. vol. v. p. 812. Croc the hunter, like others of his

craft, appears in 49, 74 _b_. See Ellis, i. 403. This odd

mixture of great and small officials is not unusual. In the

“Constitutio Domus Regis” in Hearne’s Liber Niger, i. 341,

the descent from the Chancellor to the bakers and cooks――the

huntsmen come at the end――is more sudden than one would have

looked for, though certain chaplains and seneschals break

the fall.

[280] See N. C. vol. v. pp. 423, 878.

[281] Mon. Angl. u. s. “Dominus noster archiepiscopus et

regis curia vobis judicat quod rectitudinem regi facere

debetis antequam de _vestro feodo_ revestiat.”

[282] Ib. “Nullus mihi hodie vel ego alicui de feodo feci

verbum,” says Bishop William. To which Archbishop Thomas

answers, “Vobis judicat curia ista, quia de nulla re debet

vos rex resaissire antequam sibi rectitudinem faciatis.”

[283] Mon. Ang. u. s. “Episcopi sunt judices, et eos ad

consilium tuum habere non debes.”

[284] Ib. “Cum tuis ibi consule, quia de nostris in consilio

tuo nullum prorsus habebis.”

[285] Ib. “Parum consilii in his septem hominibus habeo

contra virtutem et scientiam totius hujus regni quod hic

adversum me video congregatum.”

[286] Mon. Angl. u. s. “In _lege nostra_ prohibitum invenio,

ne tale judicium suspiciam.” This strange phrase, twice

repeated, most likely refers to the False Decretals, of

which he seems to have had a copy with him. See below, p.

109.

[287] Ib. “Apostolicam sedem Romanam, sanctam ecclesiam et

beatum Petrum ejusque vicarium appello, ut ipsius

ordinatione negotii mei justam sententiam suscipere merear,

cujus dispositioni majores causas ecclesiasticas et

episcoporum judicia antiqua apostolorum eorumque successorum

atque canonum auctoritas reservavit.” Yet, according to the

doctrine held long after by Thomas Stubbs (see N. C. vol.

iv. p. 260), the Bishop of Durham need not have gone very

far to find a Vicar of Saint Peter.

[288] See N. C. vol. iv. p. 338.

[289] Mon. Angl. u. s. “Dispoliatus episcopio extra

provinciam meam, absentibus omnibus comprovincialibus meis,

in laicali conventu causam meam dicere compellor.”

[290] Mon. Ang. u. s. “Nos non de episcopio sed de tuo te

feodo judicamus, et hoc modo judicavimus Baiocensem

episcopum ante patrem hujus regis de feodo suo, nec rex

vocabat eum episcopum in placito illo, sed fratrem et

comitem.”

[291] Ib. “Quia Dei gratia sapientissimus et nominatissimus

estis, in hoc sapere vestrum tam sublime intelligo, quod

parvitas mea illud comprehendere non potest; sed apostolicam

sedem quam ex necessitate appellavi per licentiam regis et

vestram adire volo.”

[292] Mon. Ang. u. s. “In omni loco in quo non violentia sed

justitia dominetur, de scelere et perjurio me purgare

paratus sum, et hoc quod hic pro judicio recitasti in Romana

ecclesia falsum et injuste dictum esse monstrabo.”

[293] Ib. “In curia ista nullum ad præsens placitum

subintrabo, quia nihil ibi tam bene dicerem quin fautores

regis depravando perverterent, qui ipsam et non reverentes

apostolicam auctoritatem post ejus appellationem me judicio

non legali gravant, sed Dei et Sancti Petri postulans

auxilium Romam vadam.”

[294] Ib. “Tunc rex ait, ‘Modo volo ut castellum tuum mihi

reddas, quoniam judicium meæ curiæ non sequeris.’”

[295] Mon. Ang. i. 248. “Per vultum de Luca nunquam exibis

de manibus meis donec castellum habeam.”

[296] Ib. “Ego passus sum per tres servientes vestros

aufferri mihi terras et pecuniam ecclesiæ, præsentibus

centum meis militibus, et in nullo prorsus vobis restiti.”

[297] Durham is described as “Urbs ipsa in qua sedes est

ecclesiæ.” The Bishop adds; “Paratus sum bonos obsides et

fiducias dare vobis, quod homines mei quos ibi dum Romam

vado volo dimittere in fidelitate vestra eam custodient, et,

si volueritis, libenter vobis servient.”

[298] “Tunc rex ait, ‘In veritate credas, episcope, quod

nullo modo Dunelmum reverteris et quod homines tui Dunelmi

nullatenus remanebunt, nec tu manus meas evades donec

castellum tuum liberum mihi reddas.’”

[299] Mon. Ang. u. s. “Si episcopus amplius castellum suum

vobis contradixerit, bene eum capere potestis, quia

conductum quem hactenus habuit nunc dimittit, cum prior

conventionem frangit, et barones vestros probare appetit

quod fidem suam servarent non bene.”

[300] On Randolf Peverel and his alleged connexion with

William, see N. C. vol. iii. p. 662; iv. 200; v. 26.

[301] Mon. Angl. i. 248. “Tunc Radulfus Piperellus et omnes

laici unanimiter conclamantes dixerunt; ‘Capite eum, capite

eum, bene enim loquitur _iste vetustus ligaminarius_.’” One

would like to have the original French of this somewhat

irreverent description of the Archbishop, but _gaoler_ seems

to be the most likely meaning of the unusual word

_ligaminarius_.

[302] Ib. “Multum precor dominum meum regem ne fidem meam

inde faciat me mentiri, nullum enim proficuum in me haberet

ulterius.”

[303] Ib. “Rex bene vos adquietavit; plenam namque

rectitudinem episcopo obtulit, et ipse eam vobis audientibus

recusavit, regem quoque Romam injuste invitavit; recognoscat

igitur episcopus hoc justum fecisse judicium, et si illud

sequi nollet, et rex sibi naves inveniet et conductum.”

[304] “Christianam legem quam hic scriptam habeo, testem

invoco.” See above, p. 104.

[305] Mon. Ang. u. s. “Non est justum ut placitum vel

judicium regis pro aliqua contradictione longius procedat,

sed quotiens in curia sua judicium agitur, ibidem necesse

est ut concedatur vel contradicatur, tu ergo judicium

nostrum vel hic concede, vel hic evidenti ratione

contradicito.”

[306] Ib. “Rex ait, ‘Dicas licet quidquid velis, non tamen

effugies manus meas nisi castellum prius mihi reddas.’” The

Bishop has just before spoken of “Roma, ubi debeo et ubi

justitia magis quam violentia.”

[307] Ib. “Cum vos non solum episcopatum, verum et omnia

mea, injuste abstuleritis, et ipsam modo sedem violenter

auferre velitis, pro nulla re quam facere possim capi me

patiar.”

[308] Ib. “Constituta est ergo dies qua episcopus urbem suis

hominibus vacuaret et rex ibi suos poneret.”

[309] Ib. “Tu pro regis damno et omnium nostrorum dedecore

vadis Romam, et ipse tibi terram dimitteret? Remane in terra

sua, et ipse episcopatum tuum præter urbem tibi reddet, ea

conditione quod in curia sua judicio baronum suorum

rectitudinem sibi facias.”

[310] Mon. Ang. u. s. “Ego apostolicam sedem appellavi, quia

in curia ejus nullum justum judicio audio et nullo modo

dimittam quin illuc vadam.”

[311] Ib. “Tunc rex ait, ‘Faciat mihi episcopus fiduciam

quod damnum meum citra mare non quærat vel recipiat, et quod

naves meas quas sibi inveniam non detinebit frater meus vel

aliquis suorum ad damnum meum contra nautarum voluntatem.’”

[312] Mon. Ang. u. s. “Reginaldus Paganellus ait, ‘Certe

comites vestri promiserunt hoc quod dicit episcopus et

convenienter inde eos custodite.’” “Reginaldus” must surely

be a slip for “Radulfus.”

[313] Ib. “‘Tace,’ inquit rex, ‘quia pro nullius fiducia

naves meas perdere patiar, sed, si episcopus inde se

fiduciam fecisse cognoverit, super illam aliam non

requiram.’”

[314] Ib. “Tunc rex iratus ait, ‘Per vultum de Luca, in hoc

anno mare non transibis, nisi fiduciam quam de navibus

requiro prius modo feceris.’”

[315] Ib. “Faciam hanc et multo majorem, si necesse fuerit,

fiduciam antequam hic in captione detinear; sed bene omnes

audiant quod ea invitus faciam et captionis timore coactus.”

[316] Ib. “Rex ait, ‘Nullum conductum habebis, sed Wiltone

moraberis donec ego vere sciam quod castellum habeam in mea

potestate, et tunc demum naves recipies et conductum.’”

Wilton seems an odd place for the purpose; should it be

“Wintonie?”

[317] Mon. Ang. u. s. “Cum quod vellem et deberem facere non

valeam, hoc ipsum quod dicitis injuste patiar et coactus.”

[318] See N. C. vol. iv. p. 215. “Walterus de Haiencora,” or

“Haiencorn,” must be a corruption of his name.

[319] Mon. Angl. i. 249. “Precamur vos ut faciatis domino

meo reddi pecuniam.” The name of the speaker is given as

“Willelmus de Merlao.”

[320] Ib. “Rex ait, ‘Videant barones isti si ego juste

possum implacitare episcopum.’”

[321] Ib. “Injustum esset si amplius implacitaretis eum, cum

de vobis mihi teneat et securum conductum habere debeat.”

[322] Mon. Ang. u. s. “Bene scias, episcope, quod nunquam

transfretabis donec castellum tuum habeam; episcopus enim

Baiocensis inde me castigavit.”

[323] Gilbert of Bretevile appears as a considerable

landowner in Hampshire (Domesday, 48) and Wiltshire (71). He

may have been Sheriff of either shire.

[324] See N. C. vol. iv. pp. 215, 800. Besides Erneis

himself, we have heard of a Ralph Fitz-Erneis at Senlac,

vol. iii. p. 494.

[325] Mon. Ang. u. s. “Dissaisiverunt episcopum de ecclesia

et de castello et de omni terra sua xviii. Kal. Dec., et

liberaverunt hominibus episcopi _Helponem_ balistarium

regis.” The King’s writ follows. _Helpo_ must be _Heppo_.

See N. C. vol. iv. p. 216. See Appendix C.

[326] Mon. Ang. u. s. “Accepit Ivo Taillesbosci duos milites

episcopi, et coegit eos placitare de animalibus

Constantiensis episcopi de quibus judicatum fuerat ante

regem Dunelmensi episcopo non debere respondere.” It is of

course possible that there might be some ground for

impleading the knights, though not for impleading the

Bishop.

[327] He had before asked; “dum in Anglia fuero, habetote

mecum unum bonum hominem, qui et hospitia mihi inveniat et

ab impedimento me defendat.” The “good man” assigned is

“Robertus de Comitisvilla.” One would think that he was a

kinsman of the husband of Herleva, the King’s

step-grandfather.

[328] _Roger_ in the text; but Robert must surely be meant.

[329] Mon. Ang. u. s. “Illi responderunt se nullam sibi

navem liberaturos, et dixerunt regem sibi præcepisse ut bene

servarent episcopum, ne de potestate regis exiret usque quo

quid de eo fieri præciperet, illis per suas sigillatas

literas remandaret.”

[330] Mon. Ang. u. s. “Venerunt ad eum Salesberiensis

episcopus et Robertus de Insula et Ricardus de Cultura, et

summonuerunt eum de parte regis, Kal. Decembr., ut in

nativitate Domini esset Londoniæ ad curiam regis, et faceret

ei rectitudinem de Gaufrido monacho suo, qui, postquam

episcopus ad curiam venerat, de dominicatu episcopi

quingenta et triginta novem animalia acceperat, et

munitionem castelli abstulerat de quibusdam suis aliis

hominibus, qui unum hominem regis occiderant.” The Gemót was

therefore to be at Westminster, not in its regular place at

Gloucester.

[331] Ib. “Quamvis juste facere potuissem, potui enim de

meis facere quidquid volui, usquequo de mea sede me

dissaisivit.”

[332] Ib. “Ad curiam ejus amplius ire non possum, ipse enim

omnia mea mihi abstulit, et equos meos jam venditos

manducavi.”

[333] He offers, “Solus, si liceat, transfretabo.”

[334] Mon. Angl. u. s. “Rex misit ei Wintoniensem episcopum

et Hugonem de Portu et Gaufridum de Traileio, et per illos

sibi mandavit ut Gaufridum monachum ad placitandum de

prædictis forisfactis Dunelmum mitteret, et ipse Londoniam

iret, ut in nativitate Domini de hominibus suis ibi

rectitudinem regi faceret.”

[335] Ib. “Episcopus tristis misit ad comites Alanum et

Rogerum et Odonem, mandans eis impedimenta sua, et

conjuravit eos per eam fidem quam in baptismo susceperant et

quam sibi promiserant.”

[336] Ib. “A Roberto fratre regis comite Normannorum

honorifice susceptus, totius Normanniæ curam suscepit.”

[337] See above, p. 91, where he is afraid of the “indocta

multitudo.”

[338] See N. C. vol. iv. pp. 502, 675.

[339] Ann. Camb. 1087. “Resus filius Teudur a regno suo

expulsus est a filiis Bledint, scilicet Madauc, Cadugan, et

Ririt. Resus vero ex Hibernia classem duxit et revertitur in

Britanniam.” The Brut is to the same effect.

[340] Ib. “Ingentem censum captivorum gentilibus et Scotis

filius Teudur tradidit.” The Brut for “gentiles et Scoti”

has “Yscotteit ar Gúydyl,” marking the Gwyddyl as heathen

Ostmen. This is the most common use of the word in the

British writers; but we can hardly think that the Scots here

spoken of are Scots in the elder sense.

[341] In Ann. Camb. 1082, Trahaern (see N. C. iv. 675), with

others, “a Reso filio Teudur et a Grifino filio Conani

occidisus est.” This Gruffydd must be distinguished from

Gruffydd son of Meredydd. He may be the “Grifin puer” of

Domesday, 180 _b_. “Griffin rex” in p. 269 is surely

Gruffydd son of Llywelyn.

[342] Ord. Vit. 669 B. “Grithfridus rex Guallorum cum

exercitu suo fines Angliæ invasit, et circa Rodelentum

magnam stragem hominum et incendia fecit, ingentem quoque

prædam cepit, hominesque in captivitatem duxit.”

[343] Orderic (u. s.) specially marks Gruffydd’s invasion as

happening “cum supradicta tempestate vehementer Anglia

undique concuteretur et mutuis vulneribus incolæ regni

quotidie mactarentur.”

[344] See above, pp. 34, 47. Now is the time for the

exploits of the grandsons of Jestyn ap Gwrgan. See N. C.

vol. v. p. 822, and Appendix DD.

[345] We have seen him among the rebels. See above, p. 34.

[346] Ord. Vit. u. s. “Robertus Rodelenti princeps de

obsidione Rofensi rediens, et tam atroces damnososque sibi

rumores comperiens, vehementer dolens ingemuit, et

terribilibus minis iram suam evidenter aperuit.”

[347] Ib. 670 B. “Tertio die Julii Grithfridus rex Guallorum

cum tribus navibus sub montem qui dicitur Hormaheva littori

appulsus est.” It needs a moment’s thought to see that

_Hormaheva_ is _Ormesheafod_, the _Orm’s Head_. Here the

name bears the Scandinavian form given to it doubtless by

Northern rovers. The _Worm’s Head_ in Gower, in its English

form, marks the presence of Low-Dutch settlers, whether

Flemish or Saxon.

[348] Ord. Vit. 670 B. “Incolis Britonibus sævo Marte

repulsis, fines suos dilatavit, et in monte Dagaunoth, qui

mari contiguus est, fortissimum castellum condidit.” Orderic

has clearly got hold of the right names and the right

incidents; but he has misconceived the topography.

Dwyganwy passes as the stronghold of that Maglocunus or

Maelgwyn, whom Gildas (Ep. 33) addresses as “insularis

draco, multorum tyrannorum depulsor, tam regno quam etiam

vita” (cf. Nennius, c. 62, and Ann. Camb. 547, the year of

his death). See Giraldus, It. Kamb. ii. 10; Descrip. Kamb.

i. 5 (where he calls it “nobile castellum”), vol. vi. pp.

136, 176.

[349] Ord. Vit. 670 C. “Interim mare fluctus suos retraxit,

et in sicco litore classis piratarum stetit. Grithfridus

autem cum suis per maritima discurrit, homines et armenta

rapuit, et ad naves exsiccatas festine remeavit.”

[350] See N. C. vol. iii. p. 176.

[351] Ord. Vit. u. s. “Clamor vulgi Robertum meridie

dormitantem excitavit, eique hostilem discursum per terram

suam nuntiavit. Ille vero, ut jacebat, impiger surrexit, et

mox præcones ad congregandum agmen armatorum per totam

regionem direxit. Porro ipse cum paucis bellatoribus

imparatus Guallos prosecutus est, et de vertice montis

Hormohevæ, qui nimis arduus est, captivos a piratis ligari,

et in naves cum pecoribus præcipitari speculatus est.”

Orderic must surely have confounded the Orm’s Head itself

with the lower hill of Dwyganwy. It is there, in or near his

own castle, that we must conceive Robert sleeping, not on

the Orm’s Head itself, or on any casual point of the flat

ground between the two. To climb the higher of the two peaks

of Dwyganwy would be perfectly natural, and would give him a

wide enough view over the whole country. But to conceive him

first crossing the flat, and then climbing a huge mountain

for no particular object, seems quite out of the question.

[352] Ib. “Marchisus audax, ut leo nobilis, vehementer

infremuit, hominesque paucos qui secum inermes erant, ut,

antequam æstus maris rediret, super Guallos in sicco litore

irruerent, admonuit.”

[353] Ord. Vit. 670 C. “Prætendunt suorum paucitatem, et per

ardui montis præcipitium descendendi difficultatem.”

[354] Ib. “Nimis doluit, impatiensque moræ per difficilem

descensum sine lorica cum uno milite nomine Osberno de

Orgeriis, ad hostes descendit.” I cannot identify this

Osbern, unless he be “Osbernus filius Tezonis,” who in

Domesday (267 _b_, 268 _b_) holds a good deal of land in

Cheshire under Earl Hugh, but none seemingly under Robert

himself. For Orgères see Stapleton, ii. lxxxv.

[355] Ib. 670 D. “Quem cum viderent solo clypeo protectum et

uno tantum milite stipatum, omnes pariter in illum missilia

destinant, et scutum ejus jaculis intolerabiliter onerant,

et egregium militem letaliter vulnerant. Nullus tamen,

quamdiu stetit et parmam tenuit, ad eum comminus accedere,

vel eum ense impetere ausus fuit.” Cf. the account of the

death of Siccius in Dion. Hal. xi. 26. He has an ὑπασπιστής

[hypaspistês] to play the part of Osbern of Orgères.

[356] Ib. “Bellicosus heros spiculis confossus genua flexit,

et scutum missilibus nimis onustum viribus effœtus dimisit.”

[357] Ib. “In conspectu suorum caput ejus abscindunt ac

super malum navis pro signo victoriæ suspendunt.”

[358] Ord. Vit. 670 D. “Classe parata piratas per mare

fugientes persequebantur nimis tristes, dum caput principis

sui super malum puppis intuebantur.”

[359] Ib. 671 A. “Cum nimio luctu Anglorum et Normannorum.”

This may be well believed. Normans and English soon forgot

their own differences in warfare with the Welsh.

[360] But Orderic has forgotten his dates when he says,

“Nuper illud cœnobium Hugo Cestrensis consul construxerat,

eique Ricardus Beccensis monachus abbas præerat.” We shall

see as we go on that the monks were not planted at Saint

Werburh’s till 1092 (see N. C. vol. iv. pp. 312, 491). It is

now that Orderic speaks of the “belluini cœtus”――we are not

told whether they were Norman, English, or Welsh――among whom

Abbot Richard had to labour.

[361] See N. C. vol. iv. p. 489.

[362] His gifts in lands, tithes, and villains, in Normandy

and in England, are reckoned up by Orderic, 669 C, D. Among

them was “in civitate Cestra ecclesiam sancti Petri de

mercato et tres hospites.”

[363] Ord. Vit. 671 B. “Rainaldus pictor, cognomento

Bartolomæus, variis coloribus arcum tumulumque depinxit.”

[364] Ib. “Vitalis Angligena satis ab Ernaldo rogatus

epitaphium elegiacis versibus hoc modo edidit.”

[365] See N. C. vol. iv. p. 490.

[366] Ord. Vit. 672 A;

“Eripe tartareis Robertum, Christe, camœnis [caminis];

Est nimis ipse reus; terge, precor, facinus;”

with four more lines to the same effect.

[367] Ord. Vit. 671 C, D.

“Montem Snaudunum fluviumque citum Colvenum,

Pluribus armatis transiliit vicibus.

Præcipuam pulcro Blideno rege fugato

Prædam cum paucis cepit in insidiis.

Duxit captivum lorisque ligavit Hoëllum

Qui tunc Wallensi rex præerat manui.

Cepit Grithfridum regem vicitque Trehellum;

Sic micuit crebris militiæ titulis.

Attamen incaute Wallenses ausus adire,

Occidit æstivi principio Julii.

Prodidit Owenius, rex est gavisus Hovellus;

Facta vindicta monte sub Hormaheva.

Ense caput secuit Grithfridus, et in mare jecit,

_Soma_ quidem reliquum possidet hunc loculum.”

The exploits of Robert fully entitled him to Orderic’s pet

Greek word. “Colvenus” must be some corrupt form of _Conwy_.

[368] We have seen that, in describing the rebellion of

1088, the words of the Chronicler are, “þa riceste Frencisce

men þe weron innan þisan lande wolden swican heora hlaforde

þam cynge.” In 1101 we read simply, “þa sona þæeræfter

wurdon þa heafod men her on lande wiðerræden togeanes þam

cynge.”

[369] See N. C. vol. ii. p. 308.

[370] I refer to the passage which I have already quoted in

N. C. vol. v. p. 830, where William Rufus, just before his

death (Ord. Vit. 782 B), mocks at the English regard for

omens; “Num prosequi me ritum autumat Anglorum, qui pro

sternutatione et somnio vetularum dimittunt iter suum seu

negotium?”

[371] See N. C. vol. iv. p. 393.

[372] Stigand appears in the list of deaths which

accompanied that of William in the Chronicle, where one

would think that the persons spoken of died after him; but

in the less rhetorical account of the same year in Florence

they seem to have died before him. The Life of Lanfranc at

the end of the Chronicles records the consecrations and

benediction of all the three prelates with whom we are

concerned, Geoffrey, Guy, and John, in 1088; “Cantuariæ, in

sede metropoli, examinavit atque sacravit.” Cf. Gervase, X

Scriptt. 1654.

[373] See Stephens’ Memorials of Chichester, p. 47.

[374] See N. C. vol. ii. p. 459.

[375] Will. Malms. Gest. Pont. 195 draws a curious picture

of him; “Erat medicus probatissimus, non scientia sed usu,

ut fama, nescio an vera, dispersit. Litteratorum contubernio

gaudens, ut eorum societate aliquid sibi laudis ascisceret;

salsioris tamen in obloquentes dicacitatis quam gradus ejus

interesse deberet.” He had just before described him as

“natione Turonicus, professione medicus, qui non minimum

quæstum illo conflaverat artificio.” The local writer in the

Historiola (21) calls him “vir prudens et providus.”

[376] See N. C. vol. iv. p. 417.

[377] See N. C. vol. ii. p. 411.

[378] See Appendix F.

[379] See above, p. 41.

[380] Will. Malms. Gest. Pont. 196. “Cessit Andreas Simoni,

frater fratri, minor majori.” Yet before the west front of

the church of Wells there can be no doubt who was there

looked on as the very chiefest apostle.

[381] See Appendix F.

[382] See Appendix F.

[383] Will. Malms. 195. “Sepultus est in ecclesia sancti

Petri, quam a fundamentis erexerat, magno et elaborato

parietum ambitu.”

[384] The like usage is still more remarkable at Durham and

Carlisle, churches which never had an abbot distinct from

the bishop. At Carlisle the “abbey” seems to mean the

monastic precinct rather than the church itself.

[385] See N. C. vol. iv. p. 409. The story is told in the

Winchester Appendix to the Chronicles.

[386] Chron. Wint. App. 1089. “Post ejus [Lanfranci] obitum,

monachi sancti Augustini, præfato abbati suo Widoni palam

resistentes, cives Cantuariæ contra eum concitaverunt, qui

illum armata manu in sua domo interimere temptaverunt. Cujus

familia cum resisteret, pluribus utrimque vulneratis et

quibusdam interfectis, vix abbas inter manus illorum illæsus

evasit, et ad matrem ecclesiam, quærendo auxilium,

_Cantuariam_, _fugit_.” This last odd expression must be

owing to the fact that Saint Augustine’s stood outside the

walls.

[387] Chron. Wint. App. “Coram populo subire disciplinam,

quia palam peccaverant, ii qui advenerant, decreverunt; sed

prior et monachi ecclesiæ Christi, pietate moti,

restiterunt; ne, si palam punirentur, infames deinceps

fierent, sicque eorum vita ac servitus contemneretur. Igitur

concessum est ut in ecclesia fieret, ubi non populus, sed

soli ad hoc electi admitterentur.”

Thierry, who of course colours the whole story after his

fashion, becomes (ii. 140) not a little amusing at this

point. The flogging was done by two monks of Christ Church,

“Wido et Normannus.” If one stopped to think of matters of

nationality at such a moment, we might admire the

impartiality of the Norman bishops in entrusting the painful

duty to a monk of each nation, somewhat on the principle of

a mixed jury. For no one can doubt that Normannus,

_Northman_, was as good an Englishman as Northman the son of

Earl Leofwine and other English bearers of that name.

Thierry, on the other hand, tells us that the whipping was

done by “deux religieux étrangers, appelés Guy et Le

Normand.” He seemingly mistook the Christian name

“Normannus” for the modern surname “Lenormand,” and he

forgot that this last could be borne only by one whose

forefathers had moved from Normandy to some other

French-speaking land.

[388] Chron. Wint. App.

[389] Ib. See N. C. vol. iv. p. 410.

[390] See Lanfranc, Ep. 67 (i. 80, ed. Giles); N. C. vol.

iv. p. 439.

[391] Chron. Petrib. 1089. “On þisum geare se arwurða muneca

feder and frouer Landfranc arcebisceop gewat of þissum life,

ac we hopiað þæt he ferde to þæt heofanlice rice.”

[392] The exact date comes from his Life, 52 (i. 312, ed.

Giles); “anno archiepiscopatus xix, v. calendas Junii diem

clausit extremum.” The Latin Chronicler gives us the exact

measure of his primacy; “In sede pontificali sedit annis

decem et octo, mensibus ix. duobus diebus.” The Life gives

us his epitaph, which begins;

“Hic tumulus claudit quem nulla sub orbe Latino

Gens ignoravit.”

See N. C. vol. ii. p. 636.

[393] Vita Lanfranci, 52 (i. 312, ed. Giles). “Cum immineret

dies ipsius dedicationis, sicut mos est, omnia corpora de

ecclesia elata fuerunt. Tunc quidam frater, sive

curiositate, seu quod magis credibile est, pro reliquiis

habendam de casula gloriosi Lanfranci abscidit particulam;

de qua miri odoris suavitas efflagrabat. Ostendit aliis, qui

et ipsi senserunt odoris fragrantiam. Qua de re intellegi

datur, quod anima illius in magna suavitate requiescit;

cujus corporis indumenta tanto odore redolent.”

[394] Vita Lanf. ib. “Dolor omnibus incomparabilis, et

luctus inconsolabilis suis.”

[395] See the passages from William of Malmesbury quoted in

Appendix G.

[396] Eadmer, Hist. Nov. 14. “Cum posthac in regno fuisset

confirmatus, postposita pollicitatione sua, in contraria

dilapsus est. Super quo cum a Lanfranco modeste

redargueretur, et ei sponsio fidei non servatæ opponeretur,

furore succensus, ‘Quis,’ ait, ‘est qui cuncta quæ promittit

implere possit?’ Ex hoc igitur non rectis oculis super

pontificem intendere valebat, licet a nonnullis ad quæ illum

voluntas sua trahebat, ipsius respectu, eo superstite,

temperaverit.”

[397] See above, p. 25.

[398] Will. Malms. iv. 321. “Si quis desiderat scire

corporis ejus qualitatem, noverit eum fuisse corpore

quadrato, colore rufo, crine subflavo, fronte fenestrata,

oculo vario, quibusdam intermicantibus guttis distincto;

præcipuo robore, quamquam non magnæ staturæ, et ventre

paullo projectiore. Eloquentiæ nullæ, sed titubantia linguæ

notabilis, maxime cum ira succresceret.” Cf. the description

of Robert, N. C. vol. iv. p. 633.

[399] So for instance Orderic (667 B); “Rex ergo Rufus

indigenarum hortatu promptior surrexit,” and William of

Malmesbury (iv. 306), “Quomodo adversarios rex Rufus

vicerit.” So again Wace (14496);

“Por devise del nom k’il out,

Ki à son pere ressemblout,

Kar chescun Willame aveit nom,

Out li filz poiz Ros à sornom.”

Presently (14513) he is “li reis Ros.” The use of the

nickname in this way was the more easy, because Rufus was a

real name which had been borne by other men, while nobody

had ever been called _Curthose_. See on the name Martel, N.

C. vol. ii. p. 280; vol. v. p. 569.

I do not know that any one except Matthew Paris has turned

the Red King into a Red Dragon. He does so twice. Hist.

Angl. i. 97, “Rex Willelmus, qui a multis rubeus draco

cognominabatur;” and again, i. 167, “Rex Willelmus, draco

rubeus――sic enim eum appellabant propter tyrannidem.”

[400] M. Gaston le Hardy, the apologist of Duke Robert (Le

Dernier des Ducs Normands, Caen, 1880, p. 41), refers to the

Monasticon and Orderic for the statement that William Rufus

was called “comes” in his father’s life-time. But I cannot

find the places. Has he got hold of any signature of Earl

William Fitz-Osbern?

[401] Will. Malms. iv. 305. “Emensa pueritia, in militari

exercitio adolescentiam egit; equitari, jaculari, certare

cum primævis obsequio, cum æquævis officio. Jacturam

virtutis putare si forte in militari tumultu alter eo prior

arma corriperet, et nisi primus ex adverso provocaret, vel

provocantem dejiceret.”

[402] Ib. “Genitori in omnibus obsequelam gerens, ejus se

oculis in bello ostentans, ejus lateri in pace obambulans.

Spe sensim scaturiente, jam successioni inhians, maximum

post abdicationem fratris majoris, cum et tirocinium minoris

nonnihil suspiceret.”

[403] See N. C. vol. iv. p. 644.

[404] See N. C. vol. iv. p. 629.

[405] A great part of the description of Tiberius given by

Tacitus (Ann. vi. 51) applies to William Rufus; only we

cannot make out quite so many stages in the moral downfall

of the Red King. “Egregium vita famaque quoad privatus vel

in imperiis sub Augusto fuit; occultum et subdolum fingendis

virtutibus donec Germanicus ac Drusus superfuere: idem inter

bona malaque mixtus, incolumi matre.” These are words of

almost the same meaning as some of the expressions of Eadmer

and William of Malmesbury. See specially Eadmer, Hist. Nov.

14; “Confestim [after Lanfranc’s death] rex foras expressit

quod in suo pectore, illo vivente, confotum habuit.” In any

case we may say, “postremo in scelera simul ac dedecora

prorupit, postquam, remoto pudore et metu, suo tantum

ingenio utebatur.” The change in William after Lanfranc’s

death is most strongly brought out by Matthew Paris, Hist.

Angl. i. 38.

[406] This is well drawn out by Dean Church, Anselm, 156,

157.

[407] Ord. Vit. 680 A. “Tenacis memoriæ, et ardentis ad

bonum seu malum voluntatis erat.” Nearly to the same effect

are the words of the Hyde writer (299); “Erat quidem

operibus levis, sed verbis, ut aiunt, in tantum stabilis ut,

si cui bonum vel malum promisisset, certus inde satis

exsistere posset.”

[408] See Appendix G.

[409] See Historical Essays, Second Series, p. 343.

[410] Will. Malms. iv. 312. “Erat in foris et in conventu

hominum tumido vultu erectus, minaci oculo adstantem

defigens, et affectato rigore feroci voce colloquentem

reverberans.”

[411] Ib. “Intus et in triclinio cum privatis, omni lenitate

accommodus, multa joco transigebat; facetissimus quoque de

aliquo suo perperam facto cavillator, ut invidiam facti

dilueret et ad sales transferret.”

[412] This tale is told by William of Malmesbury (iv. 313)

in illustration of the general character of Rufus, as “homo

qui nesciret cujuscumque rei effringere pretium vel æstimare

commercium.” He adds, “vestium suarum pretium in immensum

extolli volebat, dedignans si quis alleviasset.” In the

story which follows, the King’s speech to the chamberlain is

characteristically vigorous; “Indignabundus et fremens,

‘Fili,’ ait, ‘meretricis, ex quo habet rex caligas tam

exilis pretii?’” We are not surprised to hear that the

officer got rich in the service of such a master; “Ita

cubicularius ex eo pretium vestimentorum ejus pro voluntate

numerabat, multa perinde suis utilitatibus nundinatus.” So

there is a story told of a rich patient who despised the

cheapness of Galen’s prescriptions, and asked him to order

something dearer. See Friedländer, Sittengeschichte Roms, i.

339.

[413] Take for instance Suger (Duchèsne, iv. 283); “Ille

opulentus et Anglorum thesaurorum profusor, mirabilisque

militum mercator et solidator.”

[414] See Appendix G.

[415] Will. Malms. iv. 313. “Cui pro libito venditor

distraheret mercimonium et miles pacisceretur stipendium.”

This comes in the passage quoted in the last page.

[416] Ib. “Cum primis initiis regni metu turbarum milites

congregasset, nihil illis denegandum putabat, majora in

futurum pollicitus. Itaque quia paternos thesauros evacuaret

impigre, et modicæ ei pensiones numerabantur, jam substantia

defecerat.”

[417] Ib. “Sed animus largiendi non deerat, quod usu donandi

pene in naturam verterat.”

[418] See the extract from the Chronicle, below, p. 155.

[419] See N. C. vol. iv. p. 621.

[420] Will. Malms. iv. 314. “Cujuscumque conditionis

homunculus, cujuscumque criminis reus, statim ut de lucro

regis appellasset, audiebatur; ab ipsis latronis faucibus

resolvebatur laqueus si promisisset regale commodum.”

[421] See Appendix G.

[422] We shall see some instances as we go on, specially the

story told by William of Malmesbury, iv. 309.

[423] William of Malmesbury, iv. 314. “A buccis miserorum

cibos abstrahentes.”

[424] See Appendix G.

[425] See N. C. vol. v. p. 159. The evil went on under Henry

until the passing of this statute, as we see by the terrible

complaint of the Chronicler in the year 1104; “æfre ealswa

se cyng for, full hergung þurh his hired uppon his wreccea

folc wæs, and þær onmang for oft bærneta and manslihtas.”

[426] Chron. Petrib. 1100. “He wæs swiðe strang and reðe

ofer his land and his mænn and wið ealle his neahheburas,

and swiðe ondrædendlic, and þurh yfelra manna rædas þe him

æfre gecweme wæran and þurh his agene gitsunga, he æfre þas

leode mid here and mid ungylde tyrwigende wæs, forþan þe on

his dagan ælc riht afeoll and ælc unriht for Gode and for

worulde úp aras.”

[427] See N. C. vol. i. pp. 436, 754.

[428] Will. Malms. iv. 319. “Venationes, quas rex primo

indulserat, adeo prohibuit ut capitale esset supplicium

prendisse cervum.” Contrast this with his father’s law in N.

C. vol. iv. p. 621.

[429] The story is told by Eadmer, Hist. Nov. 48. It is

brought in as an illustration of the impiety of Rufus rather

than of his cruelty.

[430] Eadmer, Hist. Nov. 48. “Quinquaginta circiter viri

quibus adhuc illis diebus ex antiqua Anglorum ingenuitate

divitiarum quædam vestigia arridere videbantur.”

[431] Ib. “Negant illi; unde statim ad judicium rapti,

judicantur injectam calumniam examine igniti ferri a se

propulsare debere. Statuto itaque die præfixi pœnæ judicii

pariter subacti sunt, remota pietate et misericordia.” Yet,

unless there was some special circumstance of hardship which

is not recorded, this was only the old law of England kept

on by the Conqueror. (See N. C. vol. iv. p. 624; v. pp. 400,

874.) That is, if the accuser was English, and the King’s

reeves and huntsmen were largely English. If the accuser was

French, the accused were entitled to a choice between the

ordeal and the wager of battle. Can Eadmer mean that this

choice was not allowed them?

[432] Eadmer, Hist. Nov. 48. “Cum principi esset relatum

condemnatos illos tertio judicii die simul omnes inustis

manibus apparuisse, stomachatus taliter fertur respondisse,

‘Quid est hoc? Deus est justus judex? Pereat qui deinceps

hoc crediderit. Quare per hoc et hoc meo judicio amodo

respondebitur. Non Dei quod pro voto cujusque hinc inde

plicatur.’”

[433] “Judicium” is the usual Domesday name. See N. C. vol.

v. p. 875.

[434] Ord. Vit. 682 C. “Illi modestis vestiebantur

indumentis optimeque coaptatis ad sui mensuram corporis. Et

erant habiles ad equitandum et currendum et ad omne opus

quod ratio suggerebat agendum.”

[435] Ib. “Olim pœnitentes et capti et peregrini usualiter

intonsi erant, longasque barbas gestabant, judicioque tali

pœnitentiam, seu captionem, vel peregrinationem spectantibus

prætendebant.”

[436] Ib. “Post obitum Gregorii papæ et Guillelmi Nothi

aliorumque principum religiosorum, in occiduis partibus pene

totus abolitus est honestus patrum mos antiquorum.” Yet,

unless we go as far north as the sainted Cnut of Denmark, it

is not easy to find any specially devout princes who died

about the same time as Gregory and William.

[437] See Appendix G.

[438] See Appendix G.

[439] Take, above all, the story of Bishop Serlo’s most

practical sermon in Orderic, 815, 816. See N. C. vol. v. p.

844, and Appendix G.

[440] Ord. Vit. 682 B. “Nocte comessationibus et

potationibus vanisque confabulationibus, aleis et tesseris

aliisque ludicris vacabant; die vero dormiebant.”

[441] See Appendix G.

[442] See N. C. vol. v. p. 818. In some manuscripts of

William of Malmesbury (iv. 317) he says distinctly, “Judæi

qui Lundoniæ habitabant, quos pater a Rothomago illuc

traduxerat.”

[443] The Jews meet us at every turn in the twelfth and

thirteenth centuries. At Lincoln and Saint Eadmundsbury they

have left their works. Those of Winchester――their

Jerusalem――shared in the perfection which marked all classes

of men in that city (see Ric. Div. c. 82). In the genuine

“Annals of an English Abbey” (Gest. Abb. i. 193) we may see

something of the “superbia magna et jactantia” which the Jew

Aaron (of Lincoln) displayed at Saint Alban’s.

[444] As in the great massacre at York in 1189. Or the King

himself might, like John, do as he would with his own

chattels.

[445] See Eadmer, Vit. Ans. iii. 5. We shall come across

them again.

[446] Will. Malms. iv. 317. “Apud Londoniam contra episcopos

nostros in certamen animati [Judæi], quia ille ludibundus,

credo, dixisset quod, si vicissent Christianos apertis

argumentationibus confutatos, in eorum sectam transiret.

Magno igitur timore episcoporum et clericorum res acta est,

pia sollicitudine fidei Christianæ timentium.”

[447] Ib. “De hoc quidem certamine nihil Judæi præter

confusionem retulerunt, quamvis multotiens jactarint se non

oratione sed factione superatos.”

[448] Eadmer, Hist. Nov. p. 47. “Ferebant … ad eum

convenire, conquerentes nonnullos ex suis, spreto Judaismo,

Christianos tune noviter factos fuisse, atque rogantes ut,

sumpto pretio, illos, rejecto Christianismo, ad Judaismum

redire compelleret. Adquiescit ille, et, suscepto pretio

apostasiæ, jubet ex Judæis ipsis adduci ad se. Quid plura?

Plures ex illis minis et terroribus fractos, abnegato

Christo, pristinum errorem suscipere fecit.” Eadmer brings

in this story, without pledging himself to its truth, as one

which he, when in Italy, heard from those who came from

Rouen. “Sicut illa accepimus, simpliciter ponam, non

adstruens vera an secus exstiterint, an non. Ferebant igitur

hi qui veniebant,” &c. It is the same story as that which

William of Malmesbury tells, iv. 317; “Insolentiæ in Deum

Judæi suo tempore dedere indicium; semel apud Rothomagum, ut

quosdam ab errore suo refugas ad Judaismum revocarent,

muneribus inflectere conati.”

[449] Eadmer, Hist. Nov. p. 47. The protomartyr pleads his

own example; “Uno dierum per viam forte eunti apparuit alter

juvenis, vultu et veste decorus, qui interrogatus unde vel

quis esset, dixit se jam olim ex Judæo Christianum effectum,

Stephanum protomartyrem esse.”

[450] Ib. “Æstuans quonam modo suis sacris filium posset

restituere, didicit quemadmodum Willielmus rex Anglorum

nonnullos hujusmodi, pecuniæ gratis, nuper Judaismo

reddiderit.” This way of speaking might almost make us think

that the Jew was not living in William’s dominions; yet the

whole tenor of the story, which seems to be laid at Rouen,

looks otherwise. One phrase is odd; “paternis rogat legibus

_imperiali sanctione_ restitui.” William Rufus, as we shall

see, did not forget his imperial as well as his royal

dignity, but Rouen was an odd place in which to show himself

in the imperial character.

[451] Ib. “Tacet ille ad rogata, nondum audiens quamobrem

tali negotio sese deberet medium facere.”

[452] Ib. “Advertit Judæus mysterium cur suis precibus non

responderet, et e vestigio sexaginta marcas argenti se illi

daturum, si Judaismo restitueret filium suum, pollicetur.”

This almost looks as if the Jew thought at first that the

King, out of zeal for the Hebrew cause, would do the job for

him for nothing.

[453] Eadmer, u. s. “Tecum jocarer, stercoris fili? Recede

potius et præceptum meum velocius imple, alioquin per vultum

de Luca faciam tibi oculos erui.” On the oath, see Appendix

G.

[454] Ib. “Confusus princeps in istis, contumeliis affectum

juvenem cum dedecore jussit suis conspectibus eliminari.”

[455] Ib. “Fili mortis et pabulum externæ perditionis, non

sufficit tibi damnatio tua, nisi et me tecum præcipites in

eam? Ego vero cui jam Christus patefactus est absit ut te

unquam pro patre agnoscam, quia pater tuus diabolus est.”

The reference must be to St. John viii. 44; but the pedigree

was a dangerous one for a presumptive grandson to meddle

with.

[456] Ib. “Ecce feci quod rogasti, redde quod promisisti.”

[457] Eadmer, u. s. “Filius meus jam nunc et in Christi

confessione constantior et mihi est solito factus infestior;

et dicis”――mark the scriptural turn――“‘Feci quod petisti,

redde quod promisisti?’ Immo quod cœpisti primo perfice, et

tunc demum de pollicitis age. Sic enim convenit inter nos.”

[458] Ib. “Feci quantum potui; verum, quamvis non

proficerim, minime tamen feram me sine fructu laborasse.”

[459] Ib. 54. “Quod Deus nunquam eum bonum habiturus esset

pro malo quod sibi inferret.” The words are spoken to Bishop

Gundulf. Eadmer comments; “In cunctis erat fortunatus, ac si

verbis ejus hoc modo respondit Deus, ‘Si te pro malo, ut

dicis, numquam bonum habebo, probabo an saltem pro bono

possim te bonum habere, et ideo in omni quod tu bonum

æstimas velle tuum adimplebo.’”

[460] Eadmer, 48. “Ad hoc quoque lapsus est ut Dei judicio

incredulus fieret, injustitiæque illud arguens, Deum aut

facta hominum ignorare, aut æquitatis ea lance nolle pensare

adstrueret.” Then follows the story of the deer-stealers

which I have told in p. 155. Mark Eadmer’s firm belief in

the ordeal, which had not yet been condemned by the Church.

[461] Ib. 47. “Ferebatur eum in tantam mentis elationem

corruisse ut nequaquam patienter audire valeret, si quivis

ullum negotium quod vel a se vel ex suo præcepto foret

agendum, poneret sub conditione voluntatis Dei fieri. Sed

quæque acta simul et agenda suæ soli industriæ ac

fortitudini volebat adscribi.” We have his like in Kapaneus,

Æsch. Sept. c. Theb. 409;

θεοῦ τε γὰρ θέλοντος ἐκπέρσειν πόλιν

καὶ μὴ θέλοντος φησὶν, οὐδὲ τὴν Διὸς

ἔριν πέδῳ σκήψασαν ἐκποδὼν σχέθειν.

[theou te gar thelontos ekpersein polin

kai mê thelontos phêsin, oude tên Dios

erin pedô skêpsasan ekpodôn schethein.]

[462] Ib. “Quæ mentis elatio ita excrevit in eo ut,

quemadmodum dicebatur, crederet et publica voce assereret

nullum sanctorum cuiquam apud Deum posse prodesse, et ideo

nec se velle, nec aliquem sapientem debere, beatum Petrum

seu quemlibet alium quo se juvaret interpellare.”

[463] Joinville, p. 217 ed. Michel; “Le roy ama tant Dieu et

sa douce mère que touz ceulz que il pooit atteindre qui

disoient de Dieu ne de sa mère chose déshoneste ne vilein

serement, que il les fesoit punir griefment.” He goes on to

tell how, like Saint Wulfstan (see N. C. vol. iv. p. 386)

but unlike Saint Eadward (ib. ii. p. 26), he never swore nor

mentioned the devil.

[464] Giraldus (de Inst. Prin. c. iii. 11) gives a specimen

of his blasphemies, and adds, “quibus ne memoriæ refricatio

facinus atque blasphemiam posteris ad mentem revocet,

supersedere potius quam paginam nostram commaculare dignum

duximus.”

[465] Eadmer, Hist. Nov. 54. “In tantum ex successibus suis

profecit ut, sicut hi qui factis ejus die noctuque præsentes

exstiterunt attestantur, numquam vel de lecto surgeret vel

in lecto se collocaret, quin seipsum aut collocante aut

surgente semper deterior esset.”

[466] See Appendix G.

[467] See Appendix G.

[468] See Appendix G.

[469] See N. C. vol. i. p. 255.

[470] See Appendix H.

[471] Twice under the same year 1091 the Chronicler adds to

the record of a treaty concluded by Rufus that it “litle

hwile stode.”

[472] See above, p. 143.

[473] I refer to the story of the Angevin knights at Ballon,

told by Orderic (772 C, D). We shall come to it in a later

chapter.

[474] See N. C. vol. ii. p. 220.

[475] See N. C. vol. iii. p. 438.

[476] This was at the siege of Padua in 1509. “Maximilien

fit proposer à La Palisse de faire mettre pied à terre à sa

gendarmerie pour monter à l’assaut avec les landsknechts.

Mais d’après le conseil de Bayard, La Palisse répondit que

la gendarmerie française était toute composée de

gentilshommes, et qu’il ne serait pas convenable de la faire

combattre pêle-mêle avec les fantassins allemands, qui

étaient roturiers.” Sismondi, Rép. Ital. xiv. 26.

[477] The story of the massacre of Limoges, the most truly

chivalrous deed ever done, is well known. It will be found

in Froissart, i. 289 (vol. i. p. 401, ed. Sauvage).

[478] Hallam, who thoroughly understood Henry the Eighth,

adds in a note (Const. Hist. i. 36); “After all, Henry was

every whit as good a king and man as Francis I, whom there

are still some, on the other side of the channel, servile

enough to extol; not in the least more tyrannical and

sanguinary, and of better faith towards his neighbours.” The

famous letter of Francis about all being lost except honour

is now disbelieved, but it is characteristic all the same. I

have said something about this in the Fortnightly Review,

December, 1876.

It is singular enough that in 1546 some reader of the

“Normanniæ Nova Chronica,” after the entries about the

misdeeds of William Rufus in 1098, bursts out (p. 9) into a

fierce invective against the vices and oppressions of

Francis the First, as far surpassing those of Rufus. If men

murmured in 1098, how much more reason had they to murmur in

1546.

[479] There is nothing special to note as to the authorities

for this chapter, except that we now begin to make some

little use of the Lives of the Bishops of Le Mans in

Mabillon’s Vetera Analecta, of which we shall have to make

much larger use in a later chapter.

Since this chapter was written and partly printed, I have

come across a book called “Le Dernier des Ducs Normands.

Étude de Critique Historique sur Robert Courte-Heuse; par

Gaston le Hardy (Caen, 1880).” It is a gallant apology for

Duke Robert, who however, it seems, cannot be set up without

a cruel setting down both of Orderic and of King Henry. M.

le Hardy believes in the false Ingulf and seems to be an

enemy to Italian freedom. He has worked with care at his

authorities, and I have to thank him for a few references;

but his style of criticism is odd. In p. 47 he argues

against the last speech of the Conqueror in Orderic――a

speech very open to argument against it on other

grounds――because William is there made to confess that he

had no right to the English crown. This at least cannot be.

“Comment croire que le Conquérant, dont les droits légitimes

à la couronne d’Angleterre étaient au moins fondés sur des

apparences très-respectables, _puisqu’elles décidèrent le

Pape à se prononcer en sa faveur_, se soit appliqué à les

désavouer, et à démentir ainsi toute sa vie.” I think more

highly both of the intellect and of the conscience of

William the Great. I can conceive his being led to repent of

his sins, even though the Pope told him that they were no

sins. M. le Hardy, like so many of his countrymen, seems

unable to understand any English matter, and he seems never

to have looked at any English or German book.

I let my estimate of Robert stay where it was. His character

is best summed up in the portrait drawn by William of

Malmesbury at the end of his fourth book;

“Patria lingua facundus ut sit jocundior nullus; in aliis

consiliosus ut nihil excellentius; militiæ peritus ut si

quis unquam; pro mollitie tamen animi nunquam regendæ

reipublicæ idoneus judicatus.”

I think I have throughout done justice to Robert’s military

skill――it was more than mere daring――and to his gifts as a

counsellor of others.

[480] Chron. Petrib. 1089. “Swilc eac gewarð ofer eall

Engleland mycel eorðstyrunge, on þone dæg iii. Id. Aug.”

Will. Malms. iv. 322. “Secundo anno regni ejus terræ motus

ingens totam Angliam exterruit tertio idus Augusti, horrendo

miraculo, ut ædificia omnia eminus resilirent, et mox

pristino more residerent.” Some annals, as those of Plympton

(Liebermann, 26), directly connect the events. “Obiit

Lanfrancus archiepiscopus, et terra mota est.”

[481] Chron. u. s. “And wæs swiðe lætsum gear on corne and

on ælces cynnes wæstmum, swa þæt manig man ræpon heora corn

onbuton Martines mæssan and gyt lator.” “Vix ad festum

sancti Andreæ,” says William of Malmesbury.

[482] Chron. Petrib. 1090. “And betwyx þisum þingum þis land

wæs swiðe fordón on unlaga gelde and on oðre manige

ungelimpe.”

[483] See N. C. vol. iv. pp. 558, 638.

[484] Ib. p. 493.

[485] Ord. Vit. 708 B. He does not say distinctly at what

stage he means. Geoffrey Gaimar (Chron. Angl. Norm. i. 35)

has an elaborate picture of Robert at his greatest;

“Li quens Robert, cil de Belesme,

Mil chevalers out en son esme;

En Engleterre out treis contez,

Quens de Pontif estait clamez,

Si ert conte de Leneimeis,

D’Esparlon e de Sessuneis;

Sue estait Argenton, Seis,

Roche-Mabilie estait en sa pœs.

En Rom out rues assez.

Il esteit quen de sis contez;

Ço ert le meillur chevaler

Ke l’em séust pur querreier.

Cil vint à son seignur le rei,

Mil chevalers menat od sei.”

He then goes on to mention his brothers. (See above, p. 37.)

Many of the places on this list will come in our story.

“Rom,” it is hardly needful to say, is only the capital of

Normandy, not of the world. But what are the three counties

in England? There is Shropshire, and most likely Sussex.

What is the third? Yorkshire, on the strength of Tickhill?

But Robert had no earldom there.

[486] Ord. Vit. 675 D.

[487] Hen. Hunt. De Cont. Mund. 11. “Gens ipsis dæmonibus

horrenda.”

[488] See N. C. vol. i. p. 468. The Archdeacon of Huntingdon

himself, with a slight contempt of sex and species, calls

him “Pluto, Megæra, Cerberus, vel si aliquid horrendi scribi

potest.” He speaks of the proverb, “Mirabilia Roberti de

Belesme.”

[489] See his two pictures in Orderic, 675 C, D, and 707 C,

D. In his character of engineer we shall meet him at Gisors.

See 766 B.

[490] Ord. Vit. 707 D. “Magis affectabat supplicia miseris

inferre quam per redemptionem captivorum pecunias augere.”

So Hen. Hunt. u. s. Yet, as some of his captives escaped, he

lost the ransom for nothing.

[491] Ib. “Homines privatione oculorum et amputatione pedum

manuumve deformare parvipendebat, sed inauditorum

commeditatione suppliciorum in torquendis miseris more

Siculi Phalaris tripudiabat. Quos in carcere pro reatu

aliquo stringebat, Nerone seu Decio vel Diocletiano sævior,

indicibiliter cruciabat, et inde jocos cum parasitis suis et

cachinnos jactabundus exercebat. Tormentorum quæ vinctis

inferebat delectatione gloriabatur, hominumque detractione

pro pœnarum nimietate crudelis lætabatur.” The special

detail of the impaling comes from Henry of Huntingdon, who

says also, “Erat ei cædes horribilis hominum cibus jucundus

animæ.”

[492] Will. Malms. v. 398. “Simulationis et argutiarum

plenus, frontis sereno et sermonum affabilitate credulos

decipiens, gnaros autem malitiæ exterritans, ut nullum esset

majus futuræ calamitatis indicium quam prætensæ

affabilitatis eloquium.” Something of the same kind was said

of King Henry himself. See N. C. vol. v. p. 841.

[493] Ord. Vit. 708 B. She at last escaped to Countess Adela

at Chartres, and got to her own land of Ponthieu.

[494] The story is told with the difference spoken of in the

text by Henry of Huntingdon (de Cont. Mundi, 11) and by

William of Malmesbury (v. 398). Henry says only, “Filioli

sui oculos sub chlamide positi quasi ludens pollicibus

extraxit.” William supplies a kind of motive; “Puerulum ex

baptismo filiolum, quem in obsidatum acceperat, pro modico

delicto patris excæcarit, lumina miselli unguibus nefandis

abrumpens.” That is, the Archdeacon makes the ugly story

still uglier, just as in the case of the children of

Juliana. See N. C. vol. v. pp. 157, 841.

[495] Ord. Vit. 708 A. “Ob insolentiam et cupiditatem

plurima contra collimitaneos prælia cœpit; sed sæpe victus

cum damno et dedecore aufugit.”

[496] See further on in this chapter.

[497] Ord. Vit. 675 D.

[498] See Ord. Vit. 707 D for the Bishop; ib. 678 A and

Will. Malms. Gest. Pont. 127 for the Abbot. With the

bishopric there was a question of the right of advowson;

“Episcopium contra jus et fas comprimebat, et Guillelmo

Belesmensi avo ejus a Ricardo duce datum asserebat.” Cf. on

the bishopric of Le Mans, N. C. vol. iii. p. 194. From the

Abbot too he demanded an oath of allegiance, “de sacramento

et homagio abbatem exagitare.” This was in Henry’s time.

[499] Ord. Vit. 668 C. “Robertus Belesmensis qui patri tuo

fuit valde dilectus, et multis honoribus olim ab ipso

promotus.” See above, p. 84.

[500] Hen. Hunt. u. s. “Quem tantopere fama coluerat dum

viveret, in carcere utrum viveret vel obisset, nescivit,

diemque mortis ejus obmutescens ignoravit.”

[501] Will. Malms. v. 407. “Homo antiquæ simplicitatis et

fidei, qui crebro a Willelmo primo invitatus ut Angliam

veniret, largis ad voluntatem possessionibus munerandus,

supersedit, pronuncians patrum suorum hæreditatem se velle

fovere, non transmarinas et indebitas possessiones vel

appetere vel invadere.” (Cf. N. C. vol. iv. p. 448.) We have

heard of him already; N. C. vol. ii. p. 201; iii. 288, 380,

386; iv. 82, 192, 475, 645.

[502] See the story in p. 186.

[503] Will. Malms. u. s.; Will. Pict. 134; Will. Gem. vii.

4; Ord. Vit. 709 A.

[504] This Norman Beaumont must be distinguished from the

French and Cenomannian Beaumonts which we shall meet with,

just as there is a Norman, a French, and a Cenomannian

Montfort.

[505] See N. C. vol. iii. p. 487.

[506] Will. Malms. v. 407. “Cum superiorum regum tempore,

spe sensim pullulante, in gloriam procederet, hujus

[Henrici] ætate summo provectu effloruit, habebaturque ejus

consilium quasi quis divinum consuluisset sacrarium.” So

Hen. Hunt. de Cont. Mund. 7. “Fuit Robertus consul de

Mellend in rebus secularibus sapientissimus omnium hinc

usque in Jerusalem degentium.”

[507] We shall see this presently in the story of Helias.

See Ord. Vit. 773 B.

[508] See N. C. vol. v. p. 828.

[509] Hen. Hunt. u. s. “Fuit scientia clarus, eloquio

blandus, astutia perspicax, providentia sagax, ingenio

versipellis, prudentia insuperabilis, consilio profundus,

sapientia magnus.” A goodly string of synonyms. William of

Malmesbury (u. s.) gives more details. He was “suasor

concordiæ, dissuasor discordiæ,” “in placitis propugnator

justitiæ, in guerris provisor victoriæ, dominum regem ad

severitatem legum custodiendam exacuens, ipse non eas

sequens sed proponens, expers in regem perfidiæ, in ceteros

ejus persecutor.” He was “ingentis in Anglia momenti, ut

inveteratum vestiendi vel comedendi exemplo suo inverteret

morem.” He brought in the “consuetudo semel prandendi,”

contrary to the custom of Harthacnut.

[510] We shall see him in both characters as we go on. See

Appendix Y. He stood firmly by the King in the matter of

investiture. See Will. Malms. v. 417.

[511] Will. Malms. v. 406. This was when Pope Calixtus came

into Normandy in 1110. See N. C. vol. v. p. 191.

[512] See N. C. vol. v. pp. 197, 207, 288.

[513] See N. C. vol. iv. p. 192.

[514] I do not quite understand the story in Henry of

Huntingdon (8) about another earl depriving Robert of his

wife or bride; “Contigit quemdam alium consulem sponsam ei

tam factione quam dolosis viribus arripuisse. Unde in

senectute sua mente turbatus et angaria obnubilatus, in

tenebras mœroris incidit, nec usque ad mortem se lætum vel

hilarem sensit.” Earl Robert’s widow, Elizabeth or Isabel of

Crépy or Vermandois, was presently married again to the

younger Earl William of Warren. (See Ord. Vit. 686 B, 723 D,

805 D; Will. Gem. viii. 40, 41.) Was there anything

irregular or scandalous about the marriage? Count Robert

married her in 1096, so that, as he was distinctly old at

his death in 1118, she must have been far from young. His

children therefore were children of his advanced life, which

lessens the difficulty about the child whom his daughter

Isabel is said to have borne to King Henry late in his

reign. (Will. Gem. viii. 29; cf. 37; and see N. C. vol. v.

p. 844.)

[515] Hen. Hunt. u. s. “Ut terras quas vi vel arte multis

abstulerat, pœnitens redderet, et erratum lacrimis lavaret.”

Would this extend to English grants from the Conqueror? One

might almost suspect that his father thought so.

[516] Ib. “Filiis omnia tradam; ipsi pro salute defuncti

misericorditer agant.”

[517] Ib. “Filii ejus magis injuste congregata injuste

studuerunt augere quam aliquid pro salute paterna

distribuere.”

[518] Ord. Vit. 659 B. “Indubitanter scio quod vere misera

erit regio quæ subjecta fuerit ejus dominio. Superbus enim

est et insipiens nebulo, trucique diu plectendus

infortunio.” See N. C. vol. iv. pp. 705, 854. The words must

of course take their share of the doubts which can hardly

fail to attach to the long speech of which they form a part;

but they are more likely than most parts of it to have been

preserved by a trustworthy tradition. On the speech see

Church, Anselm, 147.

[519] See N. C. vol. ii. p. 191.

[520] There is more than one passage in Orderic setting

forth the wretched state of things in Normandy under Robert.

See 664 B; 672 B, C; 675 A, B; 677 B. In the first passage

he gives a personal description, not unlike that quoted in

N. C. vol. iv. p. 633; “Omnes ducem Robertum mollem esse

desidemque cognoscebant, et idcirco facinorosi eum

despiciebant et pro libitu suo dolosas factiones agitabant.

Erat quippe idem dux audax et validus, multaque laude

dignus, eloquio facundus, sed in regimine sui suorumque

inconsideratus, in erogando prodigus, in promittendo

diffusus, _ad mentiendum levis et incautus_, misericors

supplicibus, ad justitiam super iniquo faciendam mollis et

mansuetus, in definitione mutabilis, in conversatione

omnibus nimis blandus et tractabilis, ideoque perversis et

insipientibus despicabilis. Corpore autem brevis et grossus,

ideoque _Brevis-ocrea_ a patre est cognominatus.” Cf. Roman

de Rou, 14470.

The words about Robert’s tendency to falsehood would seem to

imply, not so much deliberate lying as that kind of

carelessness of truth which is quite of a piece with the

rest of his character.

On the technical use of the word _justice_, see N. C.

vol. v. pp. 157, 253, 320, 520; cf. ii. 33, 40, 173.

[521] Ord. Vit. 672 B. “Provincia tota erat dissoluta, et

prædones catervatim discurrebant per vicos et per rura,

nimiumque super inermes debacchabatur latrunculorum caterva.

Robertus dux nullam super malefactores exercebat

disciplinam, et grassatores per octo annos sub molli

principe super imbecillem populum suam agitabant furiam.”

Perhaps the most striking character of Robert is that which

is given of him by one who had studied him in two parts of

the world, Ralph of Caen in his Gesta Tancredi, c. xv.

(Muratori, v. 291). The virtues of Robert were “pietas”――in

the sense of _pity_――and “largitas.” But he carried both

virtues so far that they became vices. “Pietas largitasque

valde fuissent mirabiles; sed quia in neutra modum tenuit,

in utraque erravit.” He goes on to describe Robert at

greater length; “Siquidem misericordiam ejus immisericordem

sensit Normannia, dum eo consule per impunitatem rapinarum

nec homini parceret nec Deo licentia raptorum. Nam sicariis

manibus, latronum gutturi, mœchorum caudæ salaci, eamdem

quam suis se reverentiam debere consul arbitrabatur.

Quapropter nullus ad eum vinctus in lacrimis trahebatur,

quin solutus mutuas ab eo lacrimas continuo impetraret.

Ideo, ut dixi, nullis sceleribus frænum, immo omnibus

additum calcar ea tempestate Normannia querebatur.” Of

Robert’s bounty he goes on to say that he would give any sum

for a hawk or a dog; “Hujus autem pietatis sororculam eam

fuisse patet largitatem, quæ accipitrem, sive canem argenti

summa quantalibet comparabat.”

[522] Orderic is plain-spoken enough on this head in 672 B.

[523] Ib. “Episcopi ex auctoritate Dei exleges

anathematizabant. Theologi _prolatis sermonibus_ Dei reos

admonebant. Sed his omnibus tumor et cupiditas cum

satellitibus suis immoderate resistebant.”

[524] See N. C. vol. v. p. 46. Cf. vol. iv. p. 688.

[525] Orderic (664 B) records Robert’s doings at Alençon and

Bellême, and adds, “Hoc quoque fecit Bellismæ, et omnibus

aliis castellis suis, et non solum suis, sed et in vicinorum

suorum, quos sibi pares dedignabatur habere, municipiis, quæ

aut intromissis clientibus sibi subjugavit, aut penitus, ne

sibi aliquando resistere possent, destruxit.”

[526] Ib. He adds a reflexion in his character of

“Angligena.” “Sic proceres Neustriæ de munitionibus suis

omnes regis custodes expulerunt, patriamque divitiis

opulentam propriis viribus vicissim exspoliaverunt. Opes

itaque quas Anglis aliisque gentibus violenter rapuerunt,

merito latrociniis et rapinis perdiderunt.”

[527] Ord. Vit. 672 C. “Adulterina passim municipia

condebantur, et ibidem filii latronum ceu catuli luporum ad

dilacerandas bidentes nutriebantur.” Our Chronicler was yet

more vigorous when he peopled the castles with devils and

evil men, A. D. 1135. The “adulterina municipia” are the

castles built without the Duke’s licence. See N. C. vol. ii.

p. 193. For the German laws on the same subject, see Maurer,

Einleitung, p. 24. M. le Hardy (60) amusingly mistakes the

“municipia” for “quelques communes.”

[528] See N. C. vol. iv. pp. 537, 638.

[529] Ord. Vit. 664 C. “Guillelmo de Britolio dedit

Ibericum, ubi arx quam Albereda proavia ejus fecit

fortissima est. Et Rogerio de Bellomonte, qui solebat

Ibericum jussu Guillelmi regis custodire, concessit

Brioniam, quod oppidum munitissimum et in corde terræ situm

est.” On Ivry, see N. C. vol. i. p. 258. See Will. Gem.

viii. 15, where the same story is told as by Orderic. On

Brionne, see N. C. vol. ii. pp. 196, 268, 624.

[530] Ord. Vit. 664 C. “Cunctis placere studebat, cunctisque

quod petebant aut dabat aut promittebat vel concedebat.

Prodigus dominium patrum suorum quotidie imminuebat,

insipienter tribuens unicuique quod petebat, et ipse

pauperescebat, unde alios contra se roborabat.”

[531] See N. C. vol. iv. p. 709.

[532] The passages from Orderic which set forth Henry as the

heir of his mother have been discussed in N. C. vol. iv. p.

854 (cf. pp. 320, 629), as also the expression of William of

Malmesbury (v. 392) which implies that the Conqueror

bequeathed Matilda’s lands to Henry, or directed that

Matilda’s earlier bequest should take effect. The same

writer also just before speaks (v. 391) of Henry, after his

father’s death, as “paterna benedictione et materna

hæreditate simul et multiplicibus thesauris [“gersuman

unateallendlice” in the Chronicle] nixus.” Wace also says

(14484),

“E Henris out des déniers asez

Ke sis peres li out donez,

Partie out del tresor son pere

E grant partie out de sa mere.”

[533] Ord. Vit. 665 C. “Opes quas habebat militibus ubertim

distribuit, et tironum multitudinem pro spe et cupidine

munerum sibi connexuit. Deficiente ærario Henricum fratrem

suum, ut de thesauro sibi daret, requisivit. Quod ille

omnino facere noluit.”

[534] N. C. vol. i. p. 170.

[535] Ib. vol. i. p. 191.

[536] Ib. vol. ii. p. 249.

[537] The purchase is thus described by Orderic (ib.);

“Henricus duci tria millia librarum argenti erogavit, et ab

eo totum Constantinum pagum, quæ tertia Normanniæ pars est,

recepit. Sic Henricus Abrincas et Constantiam, Montemque

sancti Michaëlis in periculo maris, totumque fundum Hugonis

Cestrensis consulis, quod in Neustria possidebat, primitus

obtinuit.” This of course does not mean any disseisin of

Earl Hugh, but only the transfer of his homage from Robert

to Henry. For other versions of the transaction, see

Appendix I.

[538] See N. C. vol. i. p. 302.

[539] Ord. Vit. 665 C. “Constantiniensem provinciam bene

gubernavit, suamque juventutem laudabiliter exercuit.” He

was hardly twenty years old. So 689 C; “Constantinienses

Henricus clito strenue regebat.”

[540] He is “Henricus clito [Ætheling], Constantiniensis

comes” in Orderic, 672 D; “comes Henricus” in Will. Gem.

viii. 3.

[541] Ord. Vit. 672 D. “In Angliam transfretavit et a fratre

suo terram matris suæ requisivit.” The date is fixed by the

words “postquam certus rumor de Rofensis [oppidi] deditione

citra mare personuit.”

[542] See N. C. vol. iv. pp. 164, 759.

[543] Ord. Vit. 672 D. “Rex Guillelmus benigniter eum, ut

decuit fratrem, suscepit, et quod poterat fraterne

concessit. Deinde, peractis pro quibus ierat, in autumno

regi valefecit.” An actual possession of something seems

implied in the words of Orderic, 689 C, “Regi Angliæ hostis

erat pro terra matris suæ, qua rex eumdem in Anglia

dissaisiverat, et Roberto Haimonis filio dederat.”

[544] See Appendix GG.

[545] See N. C. vol. v. p. 853; Ord. Vit. 681 A.

[546] This flight is Orderic’s own. In 673 A we have,

“Baiocensis Odo, velut ignivolus draco projectus in terram.”

[547] Ib. 672 D, “Baiocensis tyrannus;” 673 A, “pessimus

præsul Odo.” This last phrase comes at the beginning of

Odo’s speech in the Duke’s council; at the end of it our

historian has waxed milder, and tells us (674 A) how

“exhortatoriam antistitis allocutionem omnes qui aderant

laudaverunt.”

[548] Ord. Vit. 673 A. “Variis seditionibus commovebat

Normanniam, ut sic de aliquo modo nepoti suo, a quo turpiter

expulsus fuerat, machinaretur injuriam.”

[549] Orderic here (672 D) speaks only of “quidam malevoli

discordiæ satores … falsa veris immiscentes.” But surely the

Bishop was at their head.

[550] I think we may accept this circumstantial account of

Orderic. For other versions, see Appendix I.

[551] Ord. Vit. 672 D. “Rogerius comes Scrobesburiæ, ut

Robertum filium suum captum audivit, accepta a rege

licentia, festinus in Neustriam venit, et omnia castella sua

militari manu contra ducem munivit.”

[552] See N. C. vol. ii. p. 297.

[553] Ord. Vit. 673 A. “Ipsum nempe dux multum metuebat, et

quibusdam consiliis ejus adquiescebat, quædam vero flocci

pendebat.”

[554] At least there were others besides the Duke to hear

and to cheer. See p. 198, note 4.

[555] Ord. Vit. 673 B. “Reminiscere patrum et proavorum,

quorum magnanimitatem et virtutem pertimuit bellicosa gens

Francorum.” It is curious to see how often Norman patriotism

falls back on the memory of the wars with France rather than

on the conquest of England. So it is in the speech of Walter

of Espec before the battle of the Standard. See N. C. vol.

v. p. 832.

[556] Ib. 673 D. “Hoc nimirum horrenda mors eorum

attestatur, quorum nullus communi et usitato fine, ut cæteri

homines, defecisse invenitur.”

[557] See Ord. Vit. 708 B.

[558] See above, p. 193.

[559] The only entry which the Chronicler has on Rufus’ wars

in Maine is the short one in 1099 (more was said about the

expedition of the elder William in 1063), but some parts of

the Norman war are given in great detail.

[560] See N. C. vol. v. pp. 543-563, 652-655.

[561] Ib. vol. iii. pp. 182-215.

[562] Ib. vol. iv. pp. 483, 557, 827.

[563] Ib. vol. iv. p. 652.

[564] Ib. vol. iv. pp. 635, 657.

[565] N. C. vol. iv. p. 563.

[566] Ord. Vit. 673 C. “Normannorum dux et Cœnomannorum

princeps nomine tenus multis annis factus est.”

[567] Ord. Vit. 531 A. “Cœnomanis, _a canina rabie dicta_,

urbs est antiqua, et plebs ejus finitimis procax et

sanguinolenta, dominisque suis semper contumax et

rebellionis avida.” Following the diphthongal spelling of

the text, one might rather be tempted to derive the name

from the _commune_ or κοινόν [koinon] set up by its _men_.

[568] N. C. vol. iii. pp. 167, 203, 209-212.

[569] Ib. iv. 546-555.

[570] Ib. vol. iii. p. 197.

[571] Ib. vol. iv. pp. 545, 560, 563.

[572] Mabillon, Vet. An. 288. “Favore totius cleri ejusdem

ecclesiæ decanum statuerat; in quo gradu tanto amore totius

populi erga se illexit affectum, ut eo jam tempore non

minorem quam episcopo omnes illi reverentiam exhiberent….

Unde factum est, ut post decessum memorati antistitis in

electionem ipsius omnes unanimiter convenirent, ipsumque

episcopatu dignissimum voce consona proclamarent.”

[573] Ord. Vit. 531 B. “‘Ecce in capella tua est quidam

pauper clericus, sed nobilis et bene morigeratus. Huic

præsulatum commenda in Dei timore, quia dignus est (ut

æstimo) tali honore.’ Regi autem percunctanti quis esset,

Samson respondit: ‘Hoëlus dicitur, et est genere Brito; sed

humilis est, et revera bonus homo.’” On Samson himself, see

N. C. vol. iv. p. 641.

[574] N. C. vol. iv. p. 478.

[575] Ord. Vit. 531 C. “Ei curam et seculare jus

Cœnomanensis episcopatus commisit” I have elsewhere spoken

of this kind of document in England (N. C. vol. ii. p. 588).

Only it would seem that in England the King either acted

wholly of himself or else confirmed an election already made

by the Chapter. Here the Chapter, as in later times, elects

on the King’s recommendation.

[576] Ib. “Decretum regis clero insinuatum est, et præfati

clerici bonæ vitæ testimonium ab his qui noverunt ventilatum

est. Pro tam pura et simplici electione devota laus a

fidelibus Deo reddita est, et electus pastor ad caulas ovium

suarum ab episcopis et reliquis fidelibus, quibus hoc a rege

jussum fuerat, honorifice perductus est.” The _regale_, or

rather _ducale_, comes out strongly in these matters, as it

always does in Normandy.

[577] See N. C. vol. iii. p. 194.

[578] Vet. An. 290. “Celeberrimum est enim Cenomannensis

ecclesiæ præsulem post Turonensem archiepiscopum totius

Turonensis diœceseos obtinere primatum.” _Diœcesis_ here

stands for province, as _parochia_ constantly stands for

diocese.

[579] Vet. An. 288. “Quia propter contentionem quæ inter

Vvillum regem Anglorum, et Fulconem Andegavorum comitem de

eodem episcopatu exorta erat, Radulfus Turonorum

archiepiscopus Turonis eum ordinare non potuit, ipsius

assensu atque præcepto omniumque suffraganeorum ejus, cum

magno honore ordinatus est in Rotomago civitate, a domno

Willelmo ejusdem urbis archiepiscopo xi. Kalend. Maii, anno

ab Incarnatione Domini millesimo lxxxv.”

[580] See Appendix MM.

[581] Vet. An. 290. “Cum fames populum oppressisset,

essetque impossibile unius copiis generalem afflictorum

indigentiam sustentari, _ex communi cleri plebisque

consilio_, aurum et argentum quod erat in tabula altaris

sanctorum martyrum Gervasii et Protasii pius temerator

accepit; illudque fideli dispensatione pauperibus erogavit.”

Compare the action of Abbot Leofric of Saint Alban’s, and

the “prædictæ rationes” which led him so to act, together

with the argument of Matthew Paris with regard to its

lawfulness; Gest. Abb. i. 29, 30.

[582] See N. C. vol. iii. pp. 159, 465.

[583] Ib. vol. iv. p. 659.

[584] See Appendix KK.

[585] Ord. Vit. 674 B. “Paganus de Monte Dublabelis, cum

aliis contumacibus castrum Balaonem tenebat et venienti duci

cum turmis suis acriter resistebat.”

[586] N. C. vol. iii. p. 122.

[587] Ord. Vit. 674 B. “Post plurima damna utriusque partis,

Balaonenses pacem cum duce fecerunt.”

[588] Ord. Vit. 674 D. “Habitatoribus hujus municipii quies

et pax pene semper defuit, finitimique Cenomannenses, seu

Normanni insistunt. Scopulosum montem anfractus Sartæ

fluminis ex tribus partibus ambit, in quo sanctus Cerenicus

venerandus confessor tempore Milehardi Sagiorum pontificis

habitavit.”

[589] In local belief, Saint Cenery on his own ground seems

to have supplanted the Archangel himself as the weigher of

souls.

[590] On surnames of places, see N. C. vol. v. p. 573.

[591] Ib. vol. ii. p. 233.

[592] Ord. Vit. 674 D. “Carolo Simplice regnante, dum

Hastingus Danus cum gentilium phalange Neustriam depopulatus

est, sanctum corpus a fidelibus in castrum Theodorici

translatum est et dispersis monachis monasterium

destructum.” Yet at a later time (see Ord. Vit. 706 D) Saint

Cenery still possessed an arm of the eponymous saint, though

monks of Seez, not of Saint Cenery, were its keepers; and

there is still a bone or fragment of a bone under the high

altar of the parish church which claims to be a relic of

him.

[593] Ib. “Sanguinarii prædones ibi speluncam latronum

condiderunt,” “scelesti habitatores,” &c.

[594] Unless Orderic’s words just quoted are mere rhetoric,

we must infer that the site of the castle, and not the site

of the present church, had been the site of the forsaken

monastery. Well suited as the whole peninsula was for the

purposes of a castle, the actual isthmus, where three small

knolls rise above the general level of the hill, must have

been the most tempting spot of all. On two of the knolls

remains of its masonry are still to be seen, and the

outworks reach far down the hill on its western side. The

place seems to have been a simple fortress, with no town or

village, beyond such houses as may have grown up around the

castle.

[595] Orderic tells the story, 674 C.

[596] See the extract in the last page.

[597] N. C. vol. iv. p. 184.

[598] N. C. vol. iii. p. 169.

[599] Ord. Vit. 674 D. “Ibi familia Roberti Belesmensis

erat, cui Robertus Quadrellus, acerrimus miles et multo

vigore conspicuus, præerat, qui hortatu Rogerii comitis

obsidentibus fortiter obstabat.” The modern form of

“Quadrellus” would be “Carrel.” “Fulcherius Quarel” appears

among the knights of Perche bearing harness under Philip

Augustus; Duchèsne, p. 1032.

[600] Ord. Vit. 674 D. “Præfatus municeps jussu irati ducis

protinus oculis privatus est. Aliis quoque pluribus qui

contumaciter ibidem restiterant principi Normanniæ [this

almost sounds like the wording of an indictment] debilitatio

membrorum inflicta est ex sententia curiæ.”

[601] N. C. vol. i. pp. 445, 476.

[602] This is told by Orderic, 674 D. He adds, “Ille fere

xxxvi annis postmodum tenuit, muris et vallis zetisque

munivit, et moriens Guillermo et Roberto filiis suis

dereliquit.” Yet he lost it for a season to the old enemy.

See 706 D.

[603] Ord. Vit. 675 A. “Municipes Alencionis et Bellesmi

aliarumque munitionum, ut audierunt quam male contigerit

Roberto Quadrello et complicibus qui cum eo fuerant, valde

territi sunt, et ut debitas venienti duci munitiones

redderent, consilium inierunt.” But the words which

immediately follow are; “Verum Robertus ab incœpta virtute

cito defecit, et mollitie suadente ad tectum et quietem

avide recurrit, exercitumque suum, ut quisque ad sua

repedaret, dimisit.” This leaves it not quite clear, whether

he stayed to receive in person the surrenders which were

ready for him.

[604] The site of the true castle of Bellême may easily be

distinguished from the later fortress. The native home of

Mabel stands quite apart from the hill on which the town and

the later castle stand, being cut off from it by art. The

chapel is but little altered, and has a crypt, the way down

to which reminds one of Saint Zeno and other Italian

churches.

[605] See note 1, last page.

[606] Ord. Vit. 675 A. “Per dicaces legatos a duce pacem

filiique sui absolutionem postulans, multa falso pollicitus

est.” Robert, he adds, “qui improvidus erat et instabilis,

ad lapsum facilis, ad tenendum justitiæ rigorem mollis, ex

insperato frivolis pactionibus infidorum adquievit.” It is

now that Orderic gives us his full picture of Robert of

Bellême and his doings.

[607] Ord. Vit. 675 B. “Liberatus intumuit, jussa ducis

atque minas minus appretiavit, præsentisque memor injuriæ

diutinam multiplicemque vindictam exercuit.”

[608] Ib. 681 D. “Tunc Edgarus Adelinus, et Robertus

Bellesmensis, atque Guillelmus de Archis monachus

Molismensis præcipui ducis consiliarii erant”――an oddly

assorted company. This is in 1090.

[609] Ib. 677 A. “Optimatum suorum supplicationibus

adquiescens, Henricum fratrem suum concessit, et a vinculis

in quibus cum Roberto Belesmensi constrictus fuerat

absolvit.”

[610] Ib. 689 C. “Constantienses Henricus clito strenue

regebat, rigidusque contra fratres suos persistebat. Nam

contra ducem inimicitias agitabat pro injusta captione quam

nudiustertius, ut prædictum est, ab illo perpessus fuerat.

Regi nihilominus Angliæ hostis erat pro terra matris suæ.”

[611] Ord. Vit. 689 C. “Oppida sua constanter firmabat, et

fautores sibi de proceribus patris sui plurimos callide

conciliabat. Abrincas et Cæsarisburgum et Constantiam atque

Guabreium, aliasque munitiones possidebat, et Hugonem

comitem et Ricardum de Radveriis, aliosque Constantinienses,

præter Robertum de Molbraio, secum habuit, et collectis

undique viribus prece pretioque quotidie crescebat.”

[612] Ord. Vit. 680 B. “Turmas optimatum adscivit, et

Guentoniæ congregatis quæ intrinsecus ruminabat sic ore

deprompsit.” The Chronicler tells us, under 1090, how “se

cyng wæs smægende hu he mihte wrecon his broðer Rodbeard

swiðost swencean, and Normandige of him gewinnan.” The

custom of holding the Easter Gemót at Winchester seems to

fix this assembly to Easter. 1090.

The continuance of the three yearly assemblies is well

marked by William of Malmesbury in the Life of Wulfstan

(Ang. Sac. iii. 257); “Rex Willelmus consuetudinem induxerat

[that is, he went on with what had been done T. R. E.], quam

successores aliquamdiu tritam consenescere permisere. Ea

erat, ut ter in anno cuncti optimates ad curiam convenirent,

de necessariis regni tractaturi, simulque visuri regis

insigne, quomodo iret gemmato fastigiatus diademate.”

[613] Ord. Vit. 680 C. “Commoneo vos omnes qui patris mei

homines fuistis et feudos vestros in Normannia et Anglia de

illo tenuistis, ut sine dolo ad probitatis opus mihi

viriliter unanimiter faveatis.”

[614] Ib. “Colligite, quæso, concilium, prudenter inite

consilium, sententiam proferte, quid in hoc agendum sit

discrimine. Mittam, si laudatis, exercitum in Normanniam, et

injuriis quas mihi frater meus sine causa machinatus est

talionem rependam. Ecclesiæ Dei subveniam, viduas et

orphanos inermes protegam, fures et sicarios gladio justitiæ

puniam.”

[615] See N. C. vol. ii. pp. 93, 95.

[616] Ord. Vit. 680 C. “His dictis omnes assensum dederunt

et _magnanimitatem_ regis collaudaverunt.”

[617] See above, p. 60.

[618] See above, p. 177.

[619] Plutarch, Reg. et Imp. Apoph. Philip. 15.

[620] Æsch. Pers. 861;

ὅσσας δ’ εἷλε πόλεις, πόρον οὐ διαβὰς Ἄλυος ποταμοῖο,

οὐδ’ ἀφ’ ἑστίας συθείς.

[hossas d’ heile poleis, poron ou diabas Alyos

potamoio, oud’ aph’ hestias sytheis.]

[621] Chron. Petrib. 1090. “Ðeah þurh his geapscipe, oððe

þurh gærsuma he begeat þone castel aet S[~c]e Waleri and þa

hæfenan, and swa he begeat þone æt Albemare.” This is

followed by William of Malmesbury, iv. 307, who translates

the passage, “Castrum Sancti Walerici, et portum vicinum. et

oppidum quod Albamarla vocatur, sollertia sua acquisivit,

pecunia custodes corrumpens.” Florence however calls it

“castellum Walteri de Sancto Walarico.” This might be

understood of any castle belonging to Walter of Saint

Valery; and the change might be taken either as having the

force of a correction or as showing that Florence did not

understand what he found in the Chronicles. I do not find

any mention of the taking of Saint Valery, or of any

possession of Walter of Saint Valery, anywhere except in the

English writers. Walter, who is more than once mentioned by

Orderic (724 B, 729 D) as a crusader, was of the house of

the Advocates of Saint Valery of whom I have spoken

elsewhere (N. C. vol. iii. pp. 131, 393).

[622] N. C. vol. iv. pp. 557, 643.

[623] Ib. vol. iii. p. 157.

[624] Ib. vol. ii. p. 632.

[625] Ord. Vit. 681 A. “Primus Normannorum Stephanus de

Albamarla filius Odonis Campaniæ comitis regi adhæsit, et

regiis sumptibus castellum suum super Aucium flumen

vehementer munivit, in quo validissimam regis familiam

contra ducem suscepit.” Florence calls it “castellum Odonis

de Albamarno.”

[626] Chron. Petrib. 1090. “And þarinne he sette his

cnihtas, and hi dydon hearmes uppon þam lande on hergunge

and on bærnete.”

[627] N. C. vol. iii. p. 153; vol. iv. p. 280.

[628] Ib. vol. iii. p. 226.

[629] Ib. vol. iii. p. 93.

[630] Domesday, 18. “Rex W. dedit comiti [de Ow]

castellariam de Hastinges.”

[631] See N. C. vol. iii. p. 152.

[632] See above, p. 59.

[633] N. C. vol. iv. p. 733; vol. v. p. 560.

[634] As Barrow _Gurney_ in Somerset.

[635] See N. C. vol. iii. p. 121.

[636] Ord. Vit. 681 A. “Gornacum et Firmitatem et Goisleni

fontem, aliasque munitiones suas regi tradidit, finitimosque

suos regiæ parti subjicere studuit.”

[637] N. C. vol. iv. pp. 39, 737.

[638] See N. C. vol. ii. p. 201.

[639] See above, p. 209.

[640] Will. Gem. vii. 4. See N. C. vol. i. p. 465. The

kindred is also implied in the fact that William of Breteuil

was the nephew of both Ralph and William. See Ord. Vit. 688

B, D, and below, p. 266.

[641] Ord. Vit. 687 D. “Perstrepentibus undique præliis in

Neustria, securitate pacis perfrui non poterat Ebroicensis

provincia. Illic nempe plus quam civile bellum inter

opulentos fratres exortum est, et maligna superbarum

æmulatione mulierum malitia nimis augmentata est. Heluisa

namque comitissa contra Isabelem de Conchis pro quibusdam

contumeliosis verbis irata est, comitemque Guillelmum cum

baronibus suis in arma per iram commovere totis viribus

conata est. Sic per suspiciones et litigia feminarum in

furore succensa sunt fortium corda virorum, quorum manibus

paulo post multus mutuo cruor effusus est mortalium, et per

villas et vicos multarum incensa sunt tecta domorum.”

[642] She was the daughter of William the First, Count of

Auxerre and Nevers, by his first wife Ermengarde, daughter

of Reginald Count of Tonnerre. See Art de Vérifier les

Dates, ii. 559.

[643] Orderic has two pictures of her. In the second (834

B), drawn a few years later than our present time, when

Count William “natura senioque aliquantum hebescebat,” we

read, “Uxor ejus totum consulatum regebat, quæ in sua

sagacitate plus quam oporteret confidebat. Pulcra quidem et

facunda erat, et magnitudine corporis pene omnes feminas in

comitatu Ebroarum consistentes excellebat, et eximia

nobilitate, utpote illustris Guillelmi Nivernensis comitis

filia, satis pollebat. Hæc nimirum consilio baronum mariti

sui relicto, æstimationem suam præferebat, et ardua nimis

secularibus in rebus plerumque arripiebat atque immoderata

temptare properabat.” Elsewhere (688 A), he says, “Ambæ

mulieres quæ talia bella ciebant, loquaces et animosæ, ac

forma elegantes erant, suisque maritis imperabant, subditos

homines premebant, variisque modis terrebant.” When Orderic

(576 C), recording Isabel’s widowhood and religious

profession, speaks of her as “letalis lasciviæ cui nimis in

juventute servierat pœnitens,” the word need not be taken in

the worst sense. He uses (864 A) the same kind of language

of Juliana daughter of Henry the First, who, whatever she

was as a daughter, seems to have been a very good wife and

mother.

[644] Ord. Vit. 834 B. “Pro feminea procacitate Rodberto

comiti de Mellento aliisque Normannis invidiosa erat.”

[645] Ord. Vit. 576 B, C.

[646] Ib. 834 C.

[647] See N. C. vol. iv. pp. 605, 643.

[648] Ord. Vit. 688 A. “Magna in eisdem morum diversitas

erat. Heluisa quidem solers erat et facunda, sed atrox et

avara. Isabel vero dapsilis et audax atque jocosa, ideoque

coessentibus amabilis et grata. In expeditione inter

milites, ut miles, equitabat armata, et loricatis equitibus

ac spiculatis satellitibus non minori præstabat audacia quam

decus Italiæ Turni manipularibus virgo Camilla.” He goes on

to liken her to Penthesileia and all the other Amazons.

[649] Ib. “Radulfus Robertum ducem adivit, querelas damnorum

quæ a contribulibus suis pertulerat intimavit, et herile

adjutorium ab eo poposcit; sed frustra, qui nihil obtinuit.”

[650] Ib. B. “Hinc alias conversus est, et utile sibi

patrocinium quærere compulsus est. Regem Angliæ per legatos

suos interpellatur, eique sua infortunia mandavit, et si

sibi suffragaretur, se et omnia sua permisit. His auditis

rex gavisus est, et efficax adminiculum indigenti pollicitus

est. Deinde Stephano comiti et Gerardo de Gornaco, aliisque

tribunis et centurionibus qui præerant in Normannia familiis

ejus, mandavit ut Radulfum totis adjuvarent nisibus et

oppida ejus munirent necessariis omnibus.”

[651] Ord. Vit. 681 A. “Robertus Aucensium comes, et

Gauterius Gifardus et Radulfus de Mortuomari, et pene omnes

qui trans Sequanam usque ad mare habitabant, _Anglicis

conjuncti sunt_.”

[652] Ib. “De regiis opibus ad muniendas domos suas armis et

satellitibus copiosam pecuniam receperunt.”

[653] See N. C. vol. iv. p. 644.

[654] Ord. Vit. 681 A. “Robertus dux contra tot hostes

repagulum paravit, filiamque suam quam de pellice habuerat,

Heliæ filio Lamberti de Sancto Sidonio conjugem dedit.”

[655] N. C. vol, i. p. 253.

[656] Will. Gem. viii. 37.

[657] Ord. Vit. 681 B. “Archas cum Buris et adjacente

provincia in maritagio tribuit, ut adversariis resisteret

Calegiique comitatum defenderet. Ille vero jussa viriliter

complere cœpit.”

[658] Neufchâtel-en-Bray, famous for cheeses.

[659] See N. C. vol. iii. p. 121.

[660] Ord. Vit. 681 B. “Roberto duci et Guillelmo filio ejus

semper fidelis fuit, et sub duobus regibus Guillelmo et

Henrico multa pertulit, labores videlicet ac

exhæreditationem, damna, exsilium, ac multa pericula.” See

N. C. vol. v. pp. 84, 182.

[661] N. C. vol. ii. p. 254.

[662] N. C. vol. iv. p. 700.

[663] Will. Malms. iv. 307. “Domino suo regi Franciæ per

nuntios violentiam fratris exposuit, suppetias orans. Et

ille quidem iners, et quotidianam crapulam ructans, ad

bellum singultiens ingluvie veniebat.”

[664] The place is not mentioned in the Chronicles nor in

any other of our accounts, except by Robert of Torigny in

the Continuation of William of Jumièges, viii. 3. He tells

his story backwards in a very confused way, and mixes up the

events of this year and the next; “Facta est itaque tandem

inter eos [Robertum et Willelmum] apud Cadomum, ut diximus,

adminiculante Philippo rege Francorum, qui in auxilium ducis

contra Willelmum regem apud oppidum Auci ingenti Anglorum et

Normannorum exercitu tunc morantem venerat, qualiscumque

concordia.” This means the peace of 1092, when William was

in Normandy, and when Philip certainly did not come to Eu.

On the other hand, William was certainly not at Eu in 1091.

But as Philip did in 1091 come to some castle which must

have been either Eu, Aunde, or Gournay, we may perhaps

accept this as evidence in favour of Eu.

[665] Chron. Petrib. 1090. “Se cyng Willelm of Englalande

sende to Philippe Francena cynge, and he _for his lufan oððe

for his_ mycele gersuma, forlet swa his man þone eorl

Rodbeard and his land, and ferde ongean to France, and let

heom swa weorðan.” The spirit is lost in the Latin of

Florence; “Quod cum regi Willelmo nuntiatum esset, non

modica pecuniæ quantitati regi Philippo occulte transmissa,

ut obsidione dimissa, domum rediret, flagitavit et

imperavit.”

[666] Will. Malms. iv. 307. “Occurrerunt magna pollicenti

nummi regis Angliæ, quibus infractus cingulum solvit et

convivium repetiit.”

[667] Macaulay, Hist. Eng. iv. 265. “The Elector of Saxony …

had, together with a strong appetite for subsidies, a great

desire to be a member of the most select and illustrious

orders of knighthood.” For this last passion there was as

yet no room, but William Rufus did a good deal towards

bringing about the state of things in which it arose.

[668] N. C. vol. ii. p. 318.

[669] So are the Norman reigns of Geoffrey Plantagenet and

his son Henry. But their position in Normandy was quite

different from Robert’s, while they claimed England in quite

a different sense from the claims of Robert, and had――the

son at least had――partisans there.

[670] N. C. vol. v. pp. 85, 95, 96.

[671] The character of this Count Geoffrey (son of the

Rotrou who figures in the war of the Conqueror and his son,

N. C. vol. iv. pp. 637, 639) as drawn by Orderic (675 D; see

above, p. 183) is worth studying; “Erat idem consul

magnanimus, corpore pulcher, et callidus, timens Deum et

ecclesiæ cultor devotus, clericorum pauperumque Dei defensor

strenuus, in pace quietus et amabilis, bonisque pollebat

moribus.” Yet he was also “in bello gravis et fortunatus,

finitimisque intolerabilis regibus et inimicus [cis?]

omnibus.” Moreover “multas villas combussit multasque prædas

hominesque adduxit.” The truth is that the curse of private

warfare drew the best men, no less than the worst, into the

common whirlpool; and, once in arms, they could not keep

back their followers from the usual excesses, even if any

such thought occurred to themselves. Cf. Ord. Vit. 890 B for

another mention of Geoffrey.

[672] See above, p. 184.

[673] Ord. Vit. 685 A, B. This Gilbert is son of Eginulf,

who died at Senlac (N. C. vol. iii. p. 503, note), and

brother of Richer, who died before Sainte-Susanne (N. C.

vol. iv. p. 659). His sister Matilda married Robert of

Mowbray.

[674] Ib. 684 D, 685 C, D; Will. Gem. viii. 15. The

offender, a man of Belial, was Ascelin surnamed Goel. The

marriage was blessed or cursed with the birth of seven sons,

all, according to both our authorities, of evil report.

[675] See above, p. 194. The bandying of words, as given by

Orderic (686 A), is worth notice; “Robertus comes Mellenti

muneribus et promissis Guillelmi regis turgidus de Anglia

venit, Rothomagum ad ducem accessit, et ab eo arcem Ibreii

procaciter repetiit. Cui dux respondit, Æquipotens mutuum

patri tuo dedi Brioniam nobile castrum pro arce Ibreii.

Comes Mellenti dixit, Istud mutuum non concedo, sed quod

pater tuus patri meo dedit habere volo. Alioqui per sanctum

Nigasium faciam quod tibi displicebit. Iratus igitur dux

illico eum comprehendi et in carcere vinciri præcepit, et

Brioniam Roberto Balduini filio custodiendam commisit.” This

Robert in 686 D sets forth his pedigree, as grandson of

Count Gilbert the guardian of the Conqueror (see N. C. vol.

ii. pp. 195, 196). He was nephew of Richard of Bienfaite

(see above, p. 68), the founder of the house of Clare.

[676] He is now brought in as “callidus senex.”

[677] Ord. Vit. 686 C. The Duke speaks of the old Roger’s

“magna _legalitas_,” “_loyalty_,” according to its

etymology. Is it characteristic of the “callidus senex” that

he addresses the Duke as “vestra sublimitas,” “vestra

serenitas,” and thanks him for imprisoning his son,

“temerarium juvenem”? Yet it was twenty-four years since the

exploits of Robert of Meulan at Senlac.

[678] Ib. D. “Ob hoc ingens pecuniæ pondus promisit.”

[679] Ib. 687 A.

[680] Ib. A, B. “Tunc calor ingens incipientis æstatis, et

maxima siccitas erant, quæ forinsecus expugnantes admodum

juvabant. Callidi enim obsessores in fabrili fornace quæ in

promptu structa fuerat, ferrum missilium calefaciebant,

subitoque _super tectum principalis aulæ_ in munimento

jaciebant, et sic ferrum candens sagittarum atque pilorum in

arida veterum lanugine imbricum totis nisibus figebant.”

[681] Ib. “Sic Robertus dux ab hora nona Brioniam ante solis

occasum obtinuit, quam Guillelmus pater ejus cum auxilio

Henrici Francorum regis sibi vix in tribus annis subigere

potuit.” See N. C. vol. ii. p. 268.

[682] See above, p. 234.

[683] See N. C. vol. iv. pp. 145, 451.

[684] Ib. vol. v. pp. 466, 474.

[685] Ord. Vit. 689 D. “Hujus nimirum factionis incentor

Conanus Gisleberti Pilati filius erat, qui inter cives,

utpote ditissimus eorum, præcellebat. Is cum rege de

tradenda civitate pactum fecerat, et immensis opibus ditatus

in urbe vigebat, ingentemque militum et satellitum familiam

contra ducem turgidus jugiter pascebat.”

[686] Ib. 691 A. “Guillelmus Ansgerii filius, Rodomensium

ditissimus.” This is after Conan’s death.

[687] Ib. 689 D. “Cives Rothomagi regiis muneribus et

promissis illecti de mutando principe tractaverunt, ac ut

Normanniæ metropolim _cum somnolento duce_ regi proderent

consiliati sunt.”

[688] Ib. “Maxima pars urbanorum eidem adquiescebant.

Nonnulli tamen pro fide duci servanda resistebant, et

opportunis tergiversationibus detestabile facinus

impediebant.”

[689] Ord. Vit. 689 D. “Conanus de suorum consensu

_contribulium_ securus, terminum constituit.” Orderic most

likely means nothing in particular by this odd word

“contribules.” But the later history of free cities supplies

a certain temptation to begin thinking of gilds, _Zünfte_,

_Geschlechter_, _abbayes_, and _alberghi_.

[690] Ib. “Dux, ubi tantam contra se machinationem

comperiit, amicos in quibus confidebat ad se convocavit.”

[691] Ord. Vit. 690 A. “Henricus igitur primus ei suppetias

venit, et primo subsidium fratri contulit, deinde vindictam

viriliter in proditorem exercuit.”

[692] Ib. “Fidelibus suis desolationem sui cita legatione

intimavit.”

[693] Ib. See above, p. 76, and N. C. vol. iv. p. 654.

[694] See above, p. 242. He was killed next year. See Ord.

Vit. 685 B.

[695] This earlier castle of the dukes must be carefully

distinguished from the _Vieux Palais_, which, though it is

no longer standing, still lives in street nomenclature. This

last was the work of our Henry the Fifth, and lay to the

west, between the Roman wall and the wall of Saint Lewis.

On this side of the city the modern street lately called

_Rue de l’Impératrice_, and now promoted to the name of _Rue

Jeanne Darc_, is not a bad guide. It runs a little outside

of the Roman wall and may fairly represent its fosse. So the

other great modern street called _Rue de l’Hôtel de Ville_,

and now _Rue Thiers_, runs a little further outside the

northern wall of the ancient city, which is marked by the

_Rue de la Ganterie_.

[696] On this side again a modern street helps us. The _Rue

de la République_, lately _Rue Impériale_, marks, though

less accurately than the others, the eastern side of the

city. The Rebecq may be traced for a little way, but it

presently loses itself, or at least is lost to the inquirer.

[697] Ord. Vit. 690 B. See below, p. 255.

[698] See N. C. vol. iii. p. 203.

[699] “Archimonasterium” is a title of Saint Ouen’s. See

Neustria Pia, 1.

[700] See N. C. vol. ii. pp. 183, 468.

[701] See N. C. vol. iv. p. 704.

[702] The “Tour de la Grosse Horloge” and the gate close by

are conspicuous features in that quarter of Rouen. The noble

Palace of Justice was not even represented in the times with

which we have to do.

[703] See N. C. vol. iv. p. 706.

[704] Neustria Pia, 611.

[705] Ord. Vit. 690 A. “Ad Calcegiensem portam properavit.”

[706] Ord. Vit. 690 A. “Jampridem quidam de regiis

satellitibus in urbem introierant, et parati, rebellionem

tacite præstolantes, seditionis moram ægre ferebant.”

[707] Ib. B. “Dum militaris et civilis tumultus exoritur,

nimius hinc et inde clamor attollitur, et tota civitas

pessime confunditur, et in sua viscera crudeliter

debacchatur. Plures enim civium contra cognatos vicinosque

suos ad utramque portam dimicabant, dum quædam pars duci, et

altera regi favebant…. Dum perturbationis ingens tumultus

cuncta confunderet, et nesciretur quam quisque civium sibi

partem eligeret.”

[708] Ib. B. “Dux ubi furentes, ut dictum est, in civitate

advertit, cum Henrico fratre suo et commanipularibus suis de

arce prodiit, suisque velociter suffragari appetiit.”

[709] Ord. Vit. 690 B. “Ne perniciem inhonestam stolido

incurreret, cunctisque Normannis perenne opprobrium fieret.”

[710] Ib. “Fugiens cum paucis per orientalem portam egressus

est, et mox a suburbanis vici, qui Mala-palus dicitur,

fideliter ut specialis herus susceptus est.”

[711] Ord. Vit. 690 B. “Cimba parata Sequanam intravit, et

relicto post terga conflictu trepidus ad Ermentrudis-villam

navigavit. Tunc ibidem a Guillelmo de Archis Molismensi

monacho susceptus est, ibique in basilica sanctæ Mariæ de

Prato finem commotæ seditionis præstolatus est.” On this

William of Arques, see above, p. 220.

William of Malmesbury (v. 392) has quite another account, in

which the Duke’s flight is not spoken of, and in which Henry

at least urges him to action; “Regios eo interdiu venientes,

qui dolo civium totam jampridem occupaverant urbem, probe

expulit [Henricus], admonito per nuntios comite ut ille a

fronte propelleret quos ipse a tergo urgeret.” This account

does not come in its chronological place, but in William’s

account of the early life of Henry. And he misconceives the

date, placing the revolt of Rouen after the coming of

William into Normandy; “Willelmo veniente in Normanniam uti

se de fratre Roberto ulcisceretur, comiti obsequelam suam

exhibuit [Henricus], Rotomagi positus.”

[712] Ord. Vit. 690 C. “Regia cohors territa fugit,

latebrasque silvarum quæ in vicinio erant, avide poscens,

delituit, et subsidio noctis discrimen mortis seu captionis

difficulter evasit.”

[713] On the different versions of the death of Conan in

Orderic and in William of Malmesbury, see Appendix K.

[714] Ord. Vit. 690 C. “Considera, Conane, quam pulcram tibi

patriam conatus es subjicere.”

[715] Ord. Vit. 690 C. “En, ad meridiem delectabile parcum

patet oculis tuis. En saltuosa regio silvestribus abundans

feris. Ecce Sequana piscosum flumen Rotomagensem murum

allambit, navesque pluribus mercimoniis refertas huc

quotidie devehit.”

[716] Ib. D. “En ex alia parte civitas populosa, mœnibus

sacrisque templis et urbanis ædibus speciosa, cui jure a

priscis temporibus subjacet Normannia tota.”

[717] Ib. “Pro redemptione mei domino meo aurum dabo et

argentum, quantum reperire potero in thesauris meis

meorumque parentum, et pro culpa infidelitatis fidele usque

ad mortem rependam servitium.”

[718] Ord. Vit. 690 C. “Per animam matris meæ, traditori

nulla erit redemptio, sed debitæ mortis acceleratio.”

[719] Ib. “Conanus gemens clamavit alta voce; Pro amore,

inquit, Dei, confessionem mihi permitte.”

[720] Ib. “Henricus acer fraternæ ultor injuriæ præ ira

infremuit.” Simple wrath is an attribute which we are more

used to assign to Henry the Second, with his hereditary

touch of the Angevin devil, than to the calm, deliberate,

Henry the First. Yet we can understand how, through the

stages of the “ironica insultatio,” as Orderic calls Henry’s

discourse to Conan, a determination taken in cold blood

might grow into the fierce delight of destruction at the

actual moment of carrying it out.

[721] See Appendix K.

[722] Ord. Vit. 691 A. “Locus ipse, ubi vindicta hujusmodi

perpetrata est, saltus Conani usque in hodiernam diem

vocitatus est.”

[723] See above, p. 190.

[724] Ord. Vit. 691 A. “Robertus dux, ut de prato ad arcem

rediit et quæ gesta fuerant comperit, pietate motus

infortunio civium condoluit, sed, fortiori magnatorum

censura prævalente, reis parcere nequivit.”

[725] Ord. Vit. 691 A. “Robertus Belesmensis et Guillelmus

Bretoliensis affuerunt, et Rodomanos incolas velut exteros

prædones captivos abduxerunt, et squaloribus carceris

graviter afflixerunt…. Sic Belesmici et Aquilini ceterique

ducis auxiliarii contra se truculenter sæviunt, civesque

metropolis Neustriæ vinculatos attrahunt, cunctisque rebus

spoliatos, ut barbaros hostes male affligunt.”

The Reign of William Rufus and the Accession of Henry the First, Volume 1 (of 2) · 第 11 / 13 章