Antauparolo.
Kiam, antau kelkaj monatoj, aperis en la lokaj jhurnaloj la unuaj
artikoletoj aludantaj la centan datrevenon de la naskigho de
Conscience, mi sentis min tre felicha esti Esperantistino, kaj tuj
mi faris projekton: Mi ankau, lau mia maniero, lau mia povo,
honoros la plej grandan el niaj Flandraj romanverkistoj; mi
resonigos lian gloran nomon tra la tuta mondo, tradukante,
Esperanten, unu el liaj verkoj.
Mia elekto ne dauris longatempe. Al la festorganizontoj mi lasas la
zorgon, rememorigi per brila procesio liajn historiajn romanojn,
tiujn romanojn en kiuj la Flandraj herooj ghis morto bataladas por
la akiro au la konservo de siaj plej sanktaj rajtoj. Kaj kiel ajn
granda estas mia admiro por «la Leono de Flandro», «Jakobo de
Artevelde», «la Kerloj de Flandro» kaj aliaj epopeoj, mi preferis
kunvivi kun Conscience pli pacajn okazajhojn, kies scenejo estas la
erikejo, lia amata Antverpena erikejo. La charma «Rikke-tikke-tak»
plene nin forportas en tiun regionon, kiun Conscience tiel volonte
kaj amplene prikantis.
* * * * *
La glora autoro de tiu rava verketo kaj de pli ol cent aliaj
romanoj, preskau chiuj egale belaj kaj kortushaj, naskighis en
Antverpeno la 3an de Decembro 1812a, en la popola havenkvartalo[1].
Lia patro, Pierre Conscience, estis Franco el Besançon, kaj servadis
en la imperiestra shiparo. Trifoje li estis kaptita de la Angloj;
fine li akiris sian liberecon, kaj enloghighis en Antverpeno, kie
li funkciis kiel subinspektoro de la imperiestraj konstruejoj. Li
edzighis kun Flandra virino; ilia unua infano estis Hendrik Conscience.
Malforta, malsaneta estajho estis la knabeto. La familia kuracisto
antaudiris ke li pene vivos ghis la sepa jaro; sed se li atingos
tiun dangheran aghlimon, li certe plifortighos. Kaj efektive, ghis
la agho de sep jaroj, la infano restis terure malforta. Li ne
kapablis marshi, ech ne per helpo de lambastonoj. Apud la fenestro,
kushante sur tablo au sidante en alta kusensegho, li pasigis la
longajn tagojn de sia mizera vivo, dum li vidis la petolajhojn kiujn
faris sur la strato liaj gajaj samaghuloj.
Du jarojn post la naskigho de Hendrik, dua filo eniris la vivon;
tute male je la unua, li estis tre forta kaj sana. La patrino plene
sin dedichis al la kompatinda malsanulo; shi rakontis al li mirigajn
rakontojn, kiuj aperigis, antau la okuloj de la knabeto, la
felichan mondon de la angheloj, al kiu li ankau deziris alflugi.
Kaj la patro, siavice, rakontis impresigajn aventurojn el la
marmilito.
Intertempe la Napoleona potenco falis, kaj Pierre Conscience,
senigita je sia funkcio, devis serchi aliajn vivrimedojn. Lia edzino
starigis spicovendejon, dum li mem achetis difektitajn shipojn, kies
restajhojn, post malkonstruo, li revendis. Krom tio, li faris
komercon de malnovaj libroj.
La juna Hendrik trovis baldau plej grandan ghuadon en tiuj
forlasitaj volumoj, amasigitaj en la subtegmentejo. Komence li nur
rigardis la bildojn, sed post kiam lia patro lin instruis legi, lia
spirito des pli vastighis ju pli lia korpo estis malforta. Avide li
tralegadis tiujn forigitajn literaturajhojn, kiuj, kune kun la
edukado de lia patrino, naskis en la intelekto de la knabeto tiun
imagon, tiun fantazion, kiu igas liajn verkojn tiel charmaj.
De post la sepa jaro la knabo plifortighis kaj kun sia frato
vizitadis la lernejon, kie li faris mirindajn progresojn. Je tiu
tempo mortis la kara patrino.
La patro lasis grandparte al la Naturo la zorgon korpe kaj spirite
eduki la infanojn. Ili partoprenis lauplache la ludojn de la
najbaraj knaboj. Vespere tiuj chi kunighis antau la domo de
Conscience. Sur la sojlo, meze de siaj kunuloj, la antaudestinita
infano ekzercis sian imagforton per la rakontado de longaj lokaj
historioj, kiuj kvazau ensorchis liajn auskultantojn. Kaj chiutage
la rakontoj plilongighis per novaj, de la rakontanto elpensitaj
okazajhoj.
Ankau la teatra arto allogis la junan Conscience; dum du jaroj li
estis fidela vizitanto de tiuj subteraj marionetludejoj, nomitaj
«Keloj de l' Pulchineloj», en kiuj, po du cendoj[2], oni povis ghui
chiujn impresojn de teatra prezentado.
Conscience estis dekjara kiam lia patro decidis transloghighi en la
kamparon; ekster la tiamaj Antverpenaj remparoj, che izola loko
nomita la «Verda Angulo», li konstruis, per ruboj de shipoj, tute
simplan lignan dometon. En tiu silenta kaj ripoziga rifughejo, for
de la urbaj bruoj, la estonta romanverkisto pasigis kelkajn el siaj
plej belaj jaroj. Tie efektive naskighis en li tiu varma amo al la
naturo kiu tiel forte montrighas en chiuj liaj verkoj. Pli ol iam
forlasite al si mem, la knabo estis profunde impresata de la beleco
de la kamparo, de la melankolia charmo de la Flandraj ebenajhoj.
Ravate li pasigis la tagojn, observante la vivon de l' bestetoj kaj
kreskajhoj; chiu mateno alportis al li novan kauzon de admiro: la
levigho de la suno, la aromricha aero, la fresha roso, la vekigho de
la birdoj, la kresko de l' burghonoj, la apero de l' folioj, la
malfermigho de l' florkronoj, la zumado de l' insektoj kaj la
murmurado de la ventoj; chiuj tiuj impresoj igis Conscience la
delikata poeto, la paca revulo kaj sincera kredulo, kiu, en sia
sentema kaj pura animo malfermita al chiuj noblaj sentoj, kreos ian
tagon tiom da charmaj kamparaj rakontoj.
* * * * *
Tri jaroj preterpasis en tiu shajna indiferenteco, kiu tamen tiel
ege influos la estontecon. Tiam la patro de Conscience reedzighis,
li vendis la dometon de la Verda Angulo, kaj la tuta familio
transloghighis al Borgerhout. Infanoj naskighis tiel multnombraj
ke, malgrau la shparemo de la nova edzino, la laboro de la
eksmaristo ne plu sufichis por ilin nutri; kaj la malplej junaj
filoj devis elekti profesion. Hendrik, la malfortulo, la klerulo,
farighos instruisto, kaj lia pli forta frato, charpentisto.
En tiu tempo ekzistis en Borgerhout iu lernejo, kies direktoro estis
lerta pedagogo. De li, la juna Hendrik ricevis chiujn necesajn
konojn, kaj baldau farighis lia helpanto. La direktoro, rimarkinte
lian neordinaran emon, instruis al li la anglan lingvon. Poste
Conscience eniris alian instruejon, en Antverpeno, samtempe kiel
lernanto kaj instruanto, kaj fine, kiel subinstruisto, la tiame tre
konatan kolegion de S-ro Delin, nur vizitatan de la nobelaj kaj
richaj knaboj. Multe suferis la juna instruisto pro sia modesta
ekstermoda vestmaniero. Lia patro pri tiu punkto ne estis milda;
hejme devis ja manghi la multnombraj gefratetoj.
En tiu instruejo funkciis ankorau Conscience, kiam lin atingis la
memorindaj okazintajhoj de la jaro 1830a, en kiuj li tuj ageme
partoprenis. Je la unuaj pafoj, li forlasis sian profesorseghon, kaj
kuris al la liberigo de la patrujo. En sia verko «la Revolucio de
1830a», li rememorigas inter aliaj faktoj chiujn okazajhojn de sia
militista vivo. Multaj el ili estas malgajaj. En la batalo de
Loveno[3] li estis vundita.
Dum la migradoj de la juna soldato tra Kempenlando, li konatighis
kun la Flandraj kamparanoj, li pristudis iliajn morojn, kaj
malkovris, sub la maldelikata suprajho, la noblecon de ilia
karaktero. Li kunvivis ilian vivon, kaj vespere, che la familia
tablo, li charmis ilin per sia rakonttalento. Tiu vivado en
Kempenlando dum lia militservado decidige influos lian estontan
verkadon.
Dum forpermeso por viziti siajn gepatrojn, li konatighis kun S-ro
Jan Delaet, kiu al li konigis la literaturon. Ankau Conscience
volis fari versojn. Reirinte al sia regimento, li, en chiuj liberaj
momentoj, sin tute dedichis al verkado; li estis la «poeto» inter la
soldatoj, kaj lia patro kun granda bedauro kaj timo pri l'
estonteco, eksciis tiun inklinon. Conscience, en tiu tempo,
versfaris ankorau franclingve, sed tiuj estis nur esploroj sur
necerta kampo.
* * * * *
En 1836a, Conscience povis fine reiri en la civilan vivon. La
infano nun estis viro, kiun sperto igis forta je korpo kaj spirito.
Li revenis Antverpenon, en la gepatran domon, kaj vizitis
seninterrompe la tiamajn junajn pentristojn kaj verkistojn. Li
amikighis kun Theodoor Van Rijswijck, la Antverpena popola poeto;
tiu chi incitis lin alighi al la artamanta klubo «Olijftak», kiu
tiam reprezentis la Flandran skolon en ghia plej nobla celado. Ghiaj
anoj entuziasme klopodis por la renovigho de Flandro kaj la
revivigho de nia tiam tiel subpremata gepatra lingvo. Sed por
farighi ano de tiu societo, la kandidato devis prezenti provajhon.
Je tiu tempo Conscience estis trovinta malnovan kronikon, priskribon
de la Nederlandoj, de la Firenzano Guicciardini. Kaj li deziris
verki skizon pri la disrompado de sanktfiguroj en Antverpeno, en
1566a. Li komencis franclingve, sed li ne estis kontenta pri sia
laboro. Senkuraghigite, li forjhetis sian skizon, kiam, preskau
nekonscie, li skribis la vortojn: «Het was in den jare 1566, ...»
(Estis en la jaro 1566a). Kaj subite lia plumo kuris sur la papero,
la frazoj sekvis la frazojn, dekkvin paghoj plenighis. Ili estis la
antauludo de lia unua verko «Het Wonderjaar» (la Jaro de l'
Mirindajhoj).
La legado de tiu unua chapitro naskis grandan entuziasmon che la
klubanoj. Kaj sammaniere, chapitro post chapitro, la malgranda provo
farighis fama historia romano. Dank' al la helpo de malavaraj
amikoj, ghi povis esti presata (1837a).
Sed intertempe la juna verkisto devis vivi. Lia patro, kiel Franco,
bedaure estis observinta lian eniron en la Flandran literaturmovadon.
«Mia patro forgesis,» diris Conscience mem, «ke mia patrino estis
Flandranino, ke mi estis edukita flandre kaj kreskis inter
Flandranoj en la Flandra lando. Li tiel ofte kaj akre al mi
riprochis mian personan inklinon, ke mi fine forlasis la gepatran
domon kaj enloghighis en gastejo. Tiam, senigite je chiuj vivrimedoj,
mi danke akceptis oficeton che la provinca administracio. Tage mi
kunmetis ciferojn, kaj nokte mi verkis novajn librojn.»
Kaj efektive, la sukceso de «la Jaro de l' Mirindajhoj» lin estis
incitinta verki duan volumon, «Fantazio» (prozajhoj kaj versajhoj),
kaj tuj poste la faman «Leono de Flandro», lian chefverkon.
Tie chi mankas al ni la loko por, pashon post pasho, sekvi
Conscience kiel homon kaj verkiston. Ni diru nur ke komence li
renkontis multajn malfacilajhojn en la batalo por la vivo. Premita
de mizero, li ech dubis pri sia talento, kaj farighis ghardenisto
che sia amiko, la tiam tre konata kulturisto Van Geert. Sed
ghardenisto li ne restos, almenau ne en la kulturejo de Van Geert.
Li kreskigos florojn, belajn florojn literaturajn, en la ghardeno de
la malfelicha Flandro!
Post belega funebra parolado, de li farita, flandralingve, che la
tombo de la Direktoro de l' Akademio de Belartoj, Conscience estis
komisiita de la Registaro por verki Historion de Belgujo. Je la sama
tempo li farighis registristo che la Akademio; dum dekkvar jaroj li
okupadis tiun funkcion.
En la jaro 1857a, Conscience transloghighis al Kortrijk (Okcidenta
Flandro, apud la Franca landlimo), kaj funkciis tie dum dek jaroj,
kiel distrikta komisario. Malbona vento estis blovinta el la Sudo;
senditoj de Napoleono IIIa propagandis che la limloghantoj por
aligho al Francujo. Tial la Ministro pri Internaj Aferoj sendis en
tiun regionon la patrujaman Conscience, la konvinkitan Flandranon,
kies popolaj rakontoj devos pli ol chio alligi la loghantojn al ilia
patra tero.
En 1868a, Conscience estis nomata konservisto de la Reghaj Muzeoj
de Belartoj, en Bruselo. Antaue oni estis lin nominta profesoro pri
Flandra literaturo che la Universitato en Gent, sed Conscience estis
rifuzinta tiun altan profesion, char li timis, ke la okupado de la
romanverkisto malutilos al tiu de la profesoro.
* * * * *
Pri la verkaro de Conscience, ni ripetos kelkajn vortojn diritajn de
la autoro mem:
«Mi volis igi chiujn miajn librojn legataj de la popolo. Verkante,
mi chiam prenis kiel provilon la intelekton kaj la edukadon de la
simplaj homoj. Mi nenion skribis, kion la popolo ne povis kompreni.
Chiam mi evitis flati la pasiojn kaj plibeligi la malvirtojn, por
prezenti malbonajn agojn kiel plachajn kaj allogajn.»
Kaj efektive la popolo legis la librojn de Conscience, kaj ghi amis
la verkiston kaj la homon kiu donis al ghi tiun noblan ghuadon.
Neniu autoro spertis saman popularecon. En la plej malgrandaj
vilaghoj de Kempenlando, de Flandro au Brabanto, chie kie aperis
Conscience dum siaj multnombraj esplorvagadoj, chie li tuj estis
rekonata kaj aklamata, kaj oni citas multajn anekdotojn pri tiuj
improvizitaj elmontroj.
Liaj simplaj rakontoj charmis ne nur la Flandrajn gelegantojn. La
plimulto el ili estis sinsekve germanen, anglen, italen kaj francen
tradukataj. Kiam aperis la centa libro de Conscience, en 1881a,
grandaj festoj estis organizitaj en Bruselo; el chiuj partoj de la
lando alvenis societoj por honori Lin kiu igis sian popolon legi.
Kaj la urbo Antverpeno sciigis ke ghi starigos lian statuon. Du
jarojn poste, la bildo estis inaugurata, dum, en Bruselo, la granda
homo, morte malsana, kushis sur sia lito.
Antau ol turni tiun finan paghon el la vivo de Conscience, ni diru
ankorau kelkajn vortojn pri lia familio. En 1842a li estis
edzighinta kun la Antverpenanino Maria Peinen. Sinjorino Conscience
diris ofte pri sia edzo: «Li estas la plej bona el la homoj. Neniam
mi audis de li malafablan vorton.» Du filoj kaj unu filino
naskighis, la tuta ghojo de la gepatroj. Kaj terura sortfrapo
forrabis samtempe la du knabojn. Tifusa epidemio regis en la
chefurbo. La pli juna filo malsanighis. Kaj la alia, dudeksepjara,
lau la konsilo de la patro forlasis Bruselon por eviti la infekton.
Sed baldau alvenis telegramo: «Venu baldau, Hildevert estas
mortanta.» Kaj la malfelicha patro alvenis nur por fermi la okulojn
de sia filo. Alia telegramo lin revokis Bruselon. Du tagojn poste,
la dekdujara Hendrik ankau estis mortinta.
Post tiu kruela frapo, la granda verkisto restis kvazau neniigita.
Lia famo, lia gloro, al kiu ili ankorau utilus! Kaj chiujn
memorajhojn, manuskriptojn, admiresprimojn de eminentuloj el la tuta
mondo, li pro malespero forbruligis.
Lia filino, Maria, edzinighis kun la konata Flandra poeto Antheunis,
kaj iliaj charmaj gefiloj plibeligis la lastajn jarojn de la avo.
Ili chirkauis lian mortliton, kiam, la 10an de Septembro 1883a,
la granda geniulo elspiris la lastan spiron.
La urbestraro de Antverpeno lin enterigis kvazau princon. Imponanta
monumento staras sur la tombo de la granda homo, sed pli grandan
monumenton li havas en la memoro de la Flandra popolo, kiu dankas al
li la rehonorigon de sia lingvo kaj la realtighon de Flandro.
* * * * *
Kaj nun, cent jaroj preterpasis de post la naskigho de la malsaneta
infano en la Pompstraat, tiu infano kiu farighis unu el la plej
famaj inter la Antverpenanoj. Kaj Antverpeno lin prifestos. Brila
procesio traveturos la chefajn stratojn de la urbo. Chiu charo
reprezentos ian karakterizan paghon el liaj verkoj. Lia tuta verkaro
estos lukse eldonita. Kantato resonigos per dolchaj sonoj lian
memoron. Povu ankau chi tiu tradukajho de unu el liaj plej belaj
idiliaj rakontoj porti ghis malproksime, tra la tuta Esperantista
mondo, la gloran nomon de nia kara Conscience!
Marto 1912a.
M. P.