NOTE:

[1] LEROY BEAULIEU P., _De la colonisation chez les peuples modernes_,

4 éd., Paris, 1891, pp. 261, 263, 276.

[2] _Larroque P._, _De l’esclavage chez les nations chrétiennes_.

Paris, 1870, p. 147.

[3] LEROY BEAULIEU, op. cit., p. 218; WALLON, _Hist. de l’esclavage

dans l’antiquité_. Paris, 1879, I^2, p. CLXV sgg.; LARROQUE, op. cit.,

p. 133 sgg.

[4] WALLON, op. cit., I^2, p. XLIX; LARROQUE, op. cit., p. 141.

[5] WALLON, op. cit., I^2, LXXXV.

[6] HORR E. O., _Bundesstaat unti Bundeskrieg in N. Amerika_. Berlin.

1886, pp. 617 sgg.

[7] HOPP, op. cit., p. 605.

[8] NOACK TH., _Der vierjährige Bürgerkrieg in Nordamerika_.

Braunschweig, 1889, pp. 5, 9, 11.

[9] _American Slavery as it is_, etc., New York, 1839, p. 188; FREEMAN,

_The Bible against the slavery_. New York, 1831, pp. 1-98, etc. presso

LORIA, _Die Sclavenwirtschaft in modernen America nella Zeitschrift für

Social und Wirthschaftsgesch. herausg._, von D^r BAUER, IV, Bd. Hft.,

1, 1895.

[10] HAEBLER. _Die Anfünge der Sclaverei in Amerika nella Zeitschrift

f. Social und Wirthsrhaftsgeschichte_, IV, 2, pp. 177-221.

[11] Cfr. ZELLER, _Das Urchristenthum nelle Vorträge und Abhandlungen_,

Leipzig, 1875, I, pp. 291 sgg.

[12] NOWACK W., _Lehrbuch d. Hebräische Archaeologie_, Leipzig, 1894,

I, pp. 173-80.

[13] HOLTZMANN, _Die Gütergemeinschaft d. Apostelgesch_. nelle

_Strassbürger Abhandlungen zur Philosophie_, Freiburg, 1884, pp. 40

sgg.

[14] NOWACK, op. cit., I, p. 180.

[15] _Hist. Zeitschr._, 1890. MOMMSEN, _Der Religionsfrevel nach

römischen Recht_, pp. 397 sgg.

[16] Εἰς Κορινθίους A, VI, 23-4, ed. Tischendorf: τιμῆς ἠγοράσθητε .

μὴ γἰνεσθε δοῦλοι ἀνθρώπων. — Ἕκαστος ἐν ᾧ ἐκλήθη, ἀδελφοί, ἐν τούτῳ

μενέτω παρὰ θεᾦ.

[17] HOLTZMANN H. J., _Lehrb. d. hist.-krit. Einleifung in d. N. T._

Freiburg, 1892, pp. 208, 257.

[18] HOLTZMANN H. J., op. cit., 1892, pp. 206, 257 sgg., 272 sgg.

[19] VI, 5-9, cfr. HOLTZMANN, op. cit., 257.

[20] HOLTZMANN, op. cit., p. 272 sgg., p. 315 sgg.

[21] II, 9-10 ed. Tischendorf.

[22] _Contra Gr._, 4, D.

[23] _Apol_., I. c. 17, A, B, cfr. TERTULLIAN., _Apol_., 42.

[24] _Ad Diognetum epist._, 5.

[25] _Apolog_., c. 30.

[26] _Apol_., c. 30, 31, 32, 39: Oramus etiam pro imperatoribus, pro

ministris eorum ac potestatibus, _pro statu saeculi_, pro rerum quiete,

pro mora finis.

[27] _Apolog_., 32.

[28] _Apolog_., 32.

[29] L. c.

[30] _Legat, pro Christ._, c. 35, A, καίτοι καὶ δοῦλοί εἰσιν ἡμῖν.

[31] _Apol_., II, c. 12, E.

[32] _Contra Gr._, c. 11, A, B.

[33] _Apolog_., c. 7 — tot hostes eius [religionis] quot extranei, et

quidem proprie ex aemulatione Judaei, ex concussione milites, ex natura

ipsi etiam domestici nostri: c. 28 erumpunt adversus nos, in quorum

potestate sunt, certi impares se esse et hoc magis perditi.

[34] _Ad Diognet. epist._, c. 5, A.

[35] _Apolog_., c. 42.

[36] _Leg. pro Christ._, c. 11, D.

[37] HIPPOLYT., _Refut. omnium haeres._, ed. Duncker-Schneidwein, p.

450. LECHLER G. V., _Sklaverei u. Christentum,_ II, Th. Leipzig, 1878,

p. 12.

[38] CLEMENTE ALEX., _Stromat_., III, 2, ed. Potter.

[39] _Marc-Aurèle_, Paris, 1882, p. 239, cfr. anche HERZOG J. J.,

_Abriss d. Kirchengesch._ Erlangen, 1890, I, p. 80.

[40] RENAN, op. cit., p. 283; _Euseb_., _H. E._, IV, 36.

[41] Cfr. HATCH E., _Die Gesellschaftverfassung d. christl. Kirchen.

Uebersetz. von A. Harnack_. Giessen, 1883, pp. 144 sgg.

[42] LARROQUE P., _De l’esclavage chez les nations chrétiennes_. Paris,

1870.

[43] Εἴ τις δοῦλον προφάσει θεοσεβείας διδάσκοι καταφρονεῖν δεσπότου,

τε ὰναχωρεῖν τῆς ὑπηρεσίας καὶ μὴ μετ ’εὐνοίας καὶ πάσης τιμῆς τᾦ

ἑαυτοῦ δεσπότου ἐξυπηρετεῖσθαι, ἀνάθεμα ἔστω. Labbe, _Concil. Coll._

Paris, 1644, II, p. 498 sgg.

[44] LABBE, _Concil. Coll._, XVIII, 165: DOM. BOUQUET, _Recueil des

hist. des Gaules_. Paris, 1744, V, a. 779, art. 19.

[45] _Concil. Epaon_., a. 517 in _Condita aevi meroving_., ed. MAASSEN,

in _M. Germ. Hist._, I, p. 21; LABBE, _Concil. Coll._, XVII, p. 105,

XXIII, p. 205.

[46] LABBE, _Concil. Coll_., XIII, p. 120; XIV, p. 501, c. 43; XV, p.

390, c. 10, XXV, p. 564.

[47] M. G. H., _Concilia_, I, p. 199, c. 17. LABBE, _Concil. Coll._,

XXXVII, p. 158.

[48] LABBE, _Concil. Coll_., XIII, p. 493; XIV, p. 468; XVII, pp. 318,

421; XV, p. 291; XVIII, p. 195. M. G. H., _Conc_., I, p. 199, c. 13.

[49] LABBE, _Concil. Coll_., VII, p. 374; IX, p. 435; GREGOR. TUR.,

_Hist. eccl. Franc_., V. 3; GREG. MAGN., _Epist_., ed. EWALD-HARTMANN,

I, 39.

[50] LARROQUE, _op. cit._, con i molti tratti di cronache e documenti

ivi riportati. Cfr. pure BIOT, _Aboliz. della schiavitù in Occidente_,

trad. ital. Milano, 1841, pp. 172, 206, 250, 287, 312, 316, 343.

[51] LE BLANT, _Inscriptions chrétiennes de la Gaule_. Paris, 1856, I,

pp. LXXXIX, 58, 60; II, p. 123.

[52] _De civit. Dei_, XIX, 15.

[53] _Enarrat_. in _Psalm_., CXXIV.

[54] LECHLER, op. cit., p. 23-4. — _Summa theologica_, I, 2, 94, 5, 3.

[55] _Summa theol._, II, 2, Qu. 37, art. 3.

[56] LARROQUE, op. cit., p. 28 sgg.; JOLY, _Le socialisme chrétien_.

Paris, 1892, pp. 76, 141.

[57] LARROQUE, op. cit., p. 35 sgg.; AZURARA, _Chronica do

descobrimento e conquista de Gumé_. Paris, 1841, p. 228; HAEBLER, op.

cit., p. 179 sgg.

[58] ABIGNENTE, _La schiavitù ne’ suoi rapporti con la chiesa e col

laicato_. Torino, 1890, p. 200 sgg.

[59] HEFELE, _Conciliengeschichte_. Freiburg i. B, 1873, II^2, 658,

693, III^2, 57, 76, 86, 628.

[60] MON. GERM. HIST. _Concilia aevi merovingici_, p. 21.

[61] _Antiq. ital. M. E. Diss._, XV: LECHLER, op. cit., II, p. 27.

[62] SUGENHEIM, _Gesch. d. Aufheb. d. Leibeigenschaft und Hörigkeit

in Europa_. St. Petersburg, 1861, pp. 113-9; DONIOL, _Hist. d. class.

rurales en France_. Paris, 1857, pp. 96-99; cfr. RICCA SALERNO, _La

teoria del valore_. Roma, (Lincei), 1894, p. 275 sgg.

[63] WESCHER et FOUCART, _Inscriptions rec. à Delphes_. Paris, 1863,

p. 339 sgg.; _Die delphischen Inschriften bearb._ von J. BAUKACK.

Göttingen, 1892, p. 181 sgg.

[64] _Fragm._ presso STOB. _Floril._, LXII, 39.

[65] STOB., _Floril._, CXII, 28.

[66] _Heautontim._, I, 1, 75-7:

_Men._ Chreme, tantumne ab re tua est otii tibi

Aliena ut cures ea quae nihil ad te adtinent?

_Chr._ Homo sum: humani nihil a me alienum puto.

[67] _Epistul. moral._, V, 6 (47), cfr. _Epp._ 31, 44.

[68] L. 4, § 1, _de stat. hom._, 1, 5; ULPIAN., 1. 32, _D. de r. j._;

1. 2, _D. de natalib. rest._, 40, 11; IUST. _Inst._, § 2, _De jur.

nat._, 1, 2; LAFERRIÈRE, _Influence du stoïcisme sur le droit romain_.

Paris, 1860; SCHNEIDER A., _Zur Gesch. d. Sclaverei im alten Rom_.

Zürich, 1892, pp. 40-1.

[69] ZELLER, _Die Philosophie d. Griechen_, III, 1^3, pp. 12, 13, 14,

16, 19.

[70] ZELLER, _Philosoph. d. Griech._, III, 1^3, pp. 284 sgg., 298 sgg.,

725.

[71] EPIKT. _Ench._, c. 1.

[72] EPIKT. _Dissert, ab. Arrian. dig._ 4, 1, 76; 4, 1, 111, ed.

Schenkl.

[73] ZELLER, _Philosoph. d. Griech._, III, 1, pp. 27 sgg., 698 sgg.;

UEBERWEG, _Grundr. d. Gesch. d. Philosoph._, I^8, pp. 276 sgg., 299

sgg.

[74] _Comment._, 8, 51.

[75] _Comment._, 9, 29.

[76] _Epist. moral._, 9, 2 (73).

[77] _Epist. moral._, 13, 2 (87).

[78] SEN., _De tranquil. anim._, 8, 7.

[79] ZELLER, _Philos. d. Griech._, III, I^3, p. 201.

[80] STOB., _Florileg._, 1, 155, Heuse.

[81] STOB., _Florileg._, 1, 156.

[82] _Encheir._, c. 5.

[83] _Dissertat._, 2, 16, 42, ed. Schenkl.

[84] 4, 1.

[85] _Comment._, 4, 20; 8, 51.

[86] ZELLER, _Die Philos. d. Griech._, III, 1^3, p. 718, n. 2.

[87] _Epist. mor._, 13, 2 (87).... Vehiculum in quo impositus sum,

rusticum est.... Vix a me obtineo ut hoc vehiculum velim videri meum;

durat adhuc perversa recti verecundia.

[88] _Ep. mor._, 9, 3 (74).

[89] _Dial._ XI, _Ad Polyb. de consolat._, 18, 9.

[90] _Dial._ VII, 20, 5; IX, 4, 4; XII, 9, 7; _Ep._ 28, 4; 68, 2.

[91] _Epist._, IX, 3 (74).

[92] _Dial._, XI, 2, 1.

[93] _Epist._, VI, 1 (53).

[94] _Dial._, XI, _Ad Polyb._

[95] TALAMO S., _Le origini del Cristianesimo e il pensiero stoico_

negli _Studi e documenti di storia e diritto_, 1889-92.

[96] MARX, _Das Kapital_. Hamburg, 1895, III, 1, p. 309 sgg.

[97] LANGER O., _Sklaverei in Europa während d. letzten Jahrhunderte

des Mittelalters_. Bautzen, 1891, p. 3 sgg.

[98] MORGAN L., _Die Urgesellschaft, Deutsch. Uebersetz_. Stuttgart,

1891, pp. 289, 432, 464, 478; ENGELS FR., _Dühring’s Umwälzung der

Wissenschaft_, Stuttgart, 1894, pp. 162 sgg., _Gewaltstheorie_.

[99] _De civit. Dei_, XIX, 15: Origo autem vocabuli servorum in Latina

lingua inde creditur ducta, quod hi, quod iure belli possent occidi, a

victoribus cum servabantur, servi fiebant a servando appellati.

[100] VANIČEK A., _Griech.-Latin. Etym. Wörterbuch_, II, 1026-28.

[101] VANIČEK, op. cit., p. 983: (ἀνδ-οπα-δον, _daraus durch

Volketymologie_) ἀνδράποδον (_des freien Mannes Begleiter_): p.

322, δοῦλος con le autorità ivi citate. — JOHANSSON K. F., _Indische

Miszellen_ nelle _Indogermanische Forschungen herausg. von Brugmann

und Streitberg_, III, p. 227 sgg., p. 229: “Im Griechischen begegnet

nämlich ein δοῦλος, δῶλος = οἰκία bei Hesych., pp. 229-30. Ich gehe

soweit, auch noch in δομεῖς eine Beziehung zu “Haus„ oder Wohnung zu

sehen; pag. 231, Griech. δμώς, ἀδμενἰδες gehort zu δῶ, δῶμα, l. _domus_

u. s. w. Am eingehendsten ist δοῦλος behandelt worden von Legerlotz,

Etymologische Studien, Prog. (Festschr.) Salzwedel 1882, S. 1 ff.,

und dieser hat, wie mir scheint, die rich tige Beurtheilung von δοῦλος

angebahnt namentlich bezüglich der Bedeutungsentwickelung. — Das vorige

war niederschrieben, als mir das im Folgenden erwâhnie Programm von

Legerlotz bekannt wurde.

[102] ATHEN., VI, p. 263, b.

[103] ATHEN., p. 264, c.

[104] ATHEN., 265, b.

[105] BLÜMNER, 11, _Die gewerbliche Thätigkeit der Völker d. klassisch.

Alterthums_. Leipzig, 1869, p. 45-6.

[106] CRATES presso ATHEN., VI, p. 267, e, f, 268, a, b, c.

[107] CRATES presso ATHEN., VI, p. 268:

«ἔπειτ ’ ἀλάβαστος εὐθέως ἥξει μύρου

αὐτόματος ὁ σπόγγος τε καὶ τὰ σάνδαλα»,

Βέλτιον δὲ τούτων Τηλεκλείδης Ἀμφικτύοσι ·

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

ἡ γῆ δ’ ἔφερ ’ οὐ δέος οὐδὲ πόνους, ἀλλ’ αὐτόματ’ ἦν τὰ δέοντα.

[108] ATHEN., VI, p. 265, b.

[109] THUC., I, 141. Il Beloch (_Die Bevölkerung d. alten Welt_.

Leipzig, 1886, p. 424) ha un’apposita nota per indicarsi come lo

scopritore di questo epiteto tucidideo. Il vero è che tanti anni prima

di lui il DRUMANN (_Arbeiter und Comunisten in Griechenland und Rom_.

Konigsberg, 1860, p. 36) ne avea rilevata l’importanza, dandone anche

un’interpretazione più ampia; e il Blümner (_Besitz und Erwerb, etc._,

p. 184) avea riportato lo schol. a Thuc., 1, 141, e il MARX (_Das

Kapital_, I^4, p. 369, n. 79) non avea mancato di trar profitto del

passo tucididèo.

[110] “_Hausfleiss_ è la produzione tecnica fatta in casa, per la

casa e con la materia prima di propria produzione„. BÜCHER K., _Die

gewerblichen Betriebsformen in ihrer hist. Entwickelung_. Karlsruhe,

1892, p. 35.

[111] Athen., VI, p. 264, c, d, παραπλησίως δὲ καὶ Μνάσωνα τόν τοῦ

Ἀριστοτέλους ἑταῖρον χιλίους οἰκέτας κτησάμενον διαβληθῆναι παρὰ τοῖς

Φωκεθσιν, ὡς τοσούτους τῶν πολιτῶν τὴν ἀναγκαίαν τροφὴν ἀφηρημένον.

[112] BLÜMNER H., _Die gewerbliche Thätigkeit_ etc., pp. 58-90.

[113] ATHEN., VI, p. 263, e, f: καλοῦσι δὲ οἱ Κρῆτες τοὺς μὲν κατὰ

πόλιν οἰκέτας χρυσωνήτους, ἀφαμιώτας δὲ τοὺς κατ’ἀγρόν, ἐγκωρίους μὲν

ὄντας, δουλωθέντας δὲ κατὰ πόλεμον.

[114] Ciccotti E., _Le instituzioni pubbliche cretesi_. Roma, 1893, pp.

39 sgg.

[115] _Il._, 5, 313; 6, 313; 7, 219 sgg.; 11, 106; 18, 556; 20, 188;

21, 37. Od., 5, 243; 7, 5; 8, 493; 11, 523; 14, 23; 15, 320; 18, 365;

23, 189.

[116] RIEDENHAUER A., _Handwerk und Handwerker in den homerischen

Zeiten_, Erlangen, 1873, p. 163.

[117] RIEDENHAUER, op. cit., p. 10.

[118] HESIOD, Ἔργα καὶ ἡμέραι vss. 294 sgg., 307 ed. Kirchhoff.

[119] Poetae lyrici gr. rec. BERGK TH., II^3, pp. 416 sgg., 482 sgg.

[120] MARX, _Das Kapital_, III. 1, pp. 308, 314.

[121] _Monumenti antichi_ ed. dall’Accademia de’ Lincei, voi. III:

_Iscriz. di Gortyna_ ed. dal COMPARETTI, pp. 253, 278 sgg.

[122] CAUER FR., _Parteien und Politiker in Megara und Athen_,

Stuttgart, 1890, pp. 12 sgg., 33 sgg.

[123] Πολιτ. Ἀθην. 1-16, 11-2; _Plut. Sol._, 13, 15.

[124] BÖCKH A., _Staatshaltung d. Athener_. Berlin, 1886, I^3, pp. 156

sgg.

[125] MARX, _Das Kapital_, III, 1, pp. 355, 361, 365.

[126] WISKEMANN H., _Die antike Landswirtschaft und das von Thünensche

Gesetz_. Leipzig, 1859, p. 5 sgg.

[127] _Jahrbücher d. d. Arch. Inst._, I (1886). KROKER, _Die

Dipylonvasen_. pp. 113, 125; II (1887). BÖHLAU, _Frühattische Vasen_,

pp. 33, 65.

[128] BLÜMNER, _Die gewerbliche Thätigkeit etc._, pp. 61 sgg.

[129] _De vit. aere alieno._

[130] Ἁθην. Πολιτ., c. 2; 4; 12.

[131] PLUT., _Sol._, 20 sgg.; WILAMOWITZ, _Aristotiles und Athen_.

Berlin, 1893, I, pp. 41 sgg.; Hermes, 1892; LEHMANN C. F., _Zur_

Ἀθηναίων Πολιτεία, p. 553.

[132] TOEPFFER, _Quaestiones pisistrateae_, Dorpat, 1885, pp. 1 sgg.,

pp. 61 sgg.

[133] _Polit._, p. 1035, a, 5 (8), 4, 5.

[134] _Le dix-huit Brumaire de Louis Bonaparte._ Lille, p. 105.

[135] PLUTARCH., _Apophtegm. reg._, p. 175 b; BÜCHSENSCHÜTZ B., _Besitz

und Erwerb im griechischem Alterthume_. Halle, 1869, p. 52.

[136] Ἀθην. Πολ. 16.

[137] BÜCHSENSCHÜTZ, _Besitz und Erwerb._, pp. 51-2.

[138] CURTIUS E., _Die Stadtgeschichte von Athen_. Berlin, 1891, pp.

67-97.

[139] HARPOK, s. v. Κολωνίτας; Hesych. s. v. Κολωνός . παροιμία · ὄψ

̓ἦλθες ἀλλὰ εἰς Κολωνὸν ἵεσο . ἐλέγετο δὲ ἐπὶ τῶν μισθαρνούντων.

[140] CURTIUS E., _Stadtgeschichte etc._, p. 83 sgg.

[141] WILAMOWITZ, _Aus Kydaten_, p. 16-17.

[142] _Jahrb. d. d. Arch. Inst._, II (1887) WINTER, _Zur altattischen

Kunst_, p. 216 sgg.

[143] _Paneg._ 84.

[144] _De vectigal_, 4, 2.

[145] BÖCKH A., _Staatshaltung d. Athen._, I^3, p. 379; _Kleine

Schriften_, V, p. 8 sgg.

[146] AESCHYL., _Pers._ 238; XENOPH., _De vectig._, 1, 5; 4, 42; BÖCKH

A., _Kleine Schriften_, V, p. 1 sgg.

[147] BUSOLT, _Der Phoros d. Athen. Bündner_ nel _Philologus_ XLI, p.

717-8; PEDROLI U., _I tributi degli alleati d’Atene_ negli _Studi di

storia antica_ di G. BELOCH, p. 204.

[148] ANDOC., _de pace_, 9; PLUT., _Arist._ 24.

[149] _De pace._

[150] c. 2 sg.

[151] c. 2.

[152] BÜCHSENSCHÜTZ, _Besitz und Erwerb._, pp. 507 sgg.; PERROT, _Le

commerce de l’argent à Athènes (Mém. d’arch.)_. Paris, 1875, p. 372.

[153] ISOKR., _Antid._ 232; [DEMOSTH.], _c. Mid._, p. 561, 144.

[154] _C. I. A._, II, 814; BÖCKH, _Staatshaltung d. Ath._, II^3, 68

sgg.; HICKS E. L., _A manual of greek historical inscriptions_. Oxford,

1882, pp. 142 sgg.

[155] _C. I. A._, II, 570, vs. 18 sgg.: κατ’ἐν[ιαυτ]ὸν δανείζεται

δανείζ[ον]τας ὅ[στι]ς ἄν πλεῖστον τόκον διδᾦ....; _C. I. A._, II, 578.

[156] τὸ δάνειον ἐνερλὸν ποιεῖν [Demosth.] c. Dionysod, p. 1291, 29

cfr. PERROT, op. cit., p. 384.

[157] CURTIUS E., _Die Stadtgeschichte etc._, pp. 98 sgg.

[158] CURTIUS E., op. cit., pp. 138 sgg.

[159] HARPOKR. Προπύλαια ταῦτα; CURTIUS E., op. cit., LXXVII, 149;

DÖRPFELD nelle _Mitth. d. d. arch. Inst._, X, 28 sg., 131 segg.

[160] KIRCHHOFF, _Zur Gesch. d. Athen. Staatsschatz._ nelle _Abhandl.

d. Akad._ von Berlin, 1876, p. 58.

[161] WISKEMANN, op. cit., 5-8.

[162] _Cyrop._, VIII, 2, 5.

[163] THUCYD., VII, 27.

[164] XENOPH., _Memor._, II, 7, 6.

[165] PLUT., _Pericl._, 12.

[166] CLERC M., _Les métèques athéniens_. Paris, 1893, p. 387 sgg.

[167] BECKER-GÖLL, _Charikles_, III, p. 17 sgg., con i testi ivi citati.

[168] WALLON, _Hist. de l’escl._, I^3, p. 182-3.

[169] CURTIUS, _Stadtgeschichte etc_., p. 173, XC.

[170] BÖCKH, _Staatshaltung d. Athen_., I^3, p. 121 sgg.

[171] BÜCHSENSCHÜTZ B., _Die Hauptstätten d. Gewerbfleisse im Mass.

Alterthume._ Leipzig, 1869, pp. 58 sgg.

[172] PLUT., _Pericl_., 16.

[173] CURTIUS E., _Stadtgesch_., p. 145.

[174] THUC., VIII, 40; BELOCH J., _Die Bevölkerung d. Griech.-Röm.

Welt._ Leipzig, 1886, p. 224; WALLON, op. cit. I, p. 232 sgg.

[175] Mi duole che non mi sia riuscito avere, per usarne in questo mio

lavoro, gli scritti del Frohberger sugli operai e sulle manifatture

nell’antichità.

[176] MEYER ED., _Die wirthschaftliche Entwickelung die Alterthums_.

Jena, 1895, pp. 35 sgg.

[177] PLUT., _Sol_. 22.

[178] PLUT., _Sol_. 23; _Thes_., 25.

[179] BERGK TH., _Poetae lyr. graec._, II^3, p. 425, vs. 50-1:

ἄλλος Ἀθηναίης τε καὶ Ἡφαίστου πολυτέχνεω

ἔργα δαεὶς χειροῖν ξυλλέγεω βίοτον.

[180] Ἀθην. Πολ., c. 13.

[181] MOMMSEN A., _Heortologie_. Leipzig, 1864, p. 313-4.

[182] MEYER-SCHÖMANN, _Der att. Process neu bearb. von J. Lipsius_.

Berlin, 1883-87, p. 364.

[183] PLUT., _Sol_. 22.

[184] HERAKL., PONT., _Polit_., 5; NIC., DAMASC., fr. 59; MEYER,

_Gesch. d. Alt._, II. 621.

[185] _Plut_., vss. 160 sgg.

[186] PERICL., c. 12.

[187] THUC., II, 14 sgg.

[188] GUIRAUD P., _La propriété foncière en Grèce jusqu’à la conquête

romaine_. Paris, 1893, pp. 450 sgg. con i testi ivi citati.

[189] ARISTOPH., _Vesp_., 712; DEMOSTH., c. _Eubulid_., 1313, 45

[Demosth.] c. _Nicostr_., 1253, 21.

[190] _C. I. A._, II, 565, 1055-58; IV-II, 53ª; _Recueil des inscript,

jurid. grecques par_ R. DARESTE, B. HAUSSOULLIER, TH. REINACH, II, pp.

235 sgg.

[191] _C. I. A._, II, 768, 772, 773. Su questa epigrafe cfr. CLERC M.,

_Les métèques athéniens_. Paris, 1893, pp. 288 sgg. con la letteratura

ivi riportata.

[192] GUIRAUD, op. cit., pp. 422-3.

[193] _Blümner H._, _Technologie und Terminologie der Gewerbe und

Künste._ Leipzig 1875, I, p. 217.

[194] Op. cit., I, p. 151 sgg.

[195] BLÜMNER H., _Technologie und Terminologie_ etc., I, pp. 256, 268.

[196] BLÜMNER, op. cit., I, p. 288.

[197] _C. I. A._, I, 275-7. L’epigrafe 274 secondo il KIRCHHOFF non

appartiene all’_Ol_. 91, 2. Sul prezzo degli schiavi in Atene si

possono riscontrare BÜCHSENSCHÜTZ, _Besitz und Erwerb_, pp. 200 sgg;

BÖCKH, _Staatshaltung d. Ath_., I^3, p. 85 sgg.; WALLON, _Hist. de

l’escl._, I^2, pp. 198 sgg.; GIGLI G., _Delle mercedi nell’antica

Grecia_ nelle _Memorie dell’Accademia de’ Lincei_ pel 1896.

[198] _Memorab_., II, 5, 2.

[199] _Oecon_., c. 12, sgg.

[200] _C. I. A._, I, 324. Cfr. anche 321, 325.

[201] THUC., II, 10-23; 47, 55-7; III. 1, 26; IV, 2, 6.

[202] VII, 27.

[203] XENOPH., _De vectigal_., 4, 25.

[204] BÖCKH A., _Staatshaltung_, I^3, p. 400 sgg.

[205] THUC., III, 19.

[206] LYS., XXI, 1-3; GUIRAUD P., _La propriété foncière etc_., p. 532.

[207] _Memorab_., II, 7-10.

[208] HERMANN-THUMSER, _Griech. Staatsalterthümer_, I^6, p. 504 sgg.

con i testi e le autorità ivi citate.

[209] Ἀθην. Πολ. 27, 41, 62.

[210] L. c.

[211] FRAENKEL M., _Die attischen Geschworenengerichte_. Berlin, 1877,

pp. 7, 9 sgg., 92 sgg.; Ἀθην. Πολ. 63. In MEIER U. SCHÖMANN (_D. Att.

Proc. n. bearb_. von J. H. LIPSIUS, I, p. 1861) si calcolano a soli

cento giorni all’anno le udienze de’ tribunali dopo Euclide.

[212] BÖCKH A., _Staatshaltung d. Athener_, I^3, pp. 274 sgg.

[213] ARISTOPH., _Ecclesiaz_., vs. 310.

[214] MÜLLER-STRÜBING H., _Aristophanes u. seine Zeit_. Leipzig, 1873,

p. 48 sgg.

[215] Ἀθ. Πολ. 41.

[216] _Memor_., III

[217] _Hist. du peuple d’Israël_. Paris, 1887, I, II.

[218] PLAT., _Gorg_., 484 a.

[219] THUC., III, 82 sgg.; ISOKR., _Philip_., 20; _Archidam_., 28.

[220] PÖHLMANN R., _Gesch. d. antik. Kommunismus und Sozialismus_.

München, 1893, I, p. 162.

[221] ZELLER E., _Philosoph. d. Griechen_, II, 1^4, p. 168 sgg.

[222] DÖRING A., _Die Lehre des Sokrates als sociales Reformystem.

München_, 1895, pp. 387 sgg.

[223] _Polit_., 421-22.

[224] CHIAPPELLI A., _Le Ecclesiazuse di Aristofane e la Repubblica

di Platone_ nella _Rivista di filologia e d’istruzione classica_,

XI (1883), pp. 161 sgg. e XV (1887) pp. 343 sgg.; ZELLER E., _Die

Philosoph d. Griechen_, II, 1^4, p. 551; cfr. anche COGNETTI DE MARTIIS

S., _Socialismo antico_. Torino, 1889, pp. 508 sgg.

[225] CHIAPPELLI, op. cit., XV, p. 351.

[226] _Plut_., vs. 510 sgg.

[227] _Plut_., vs. 517 sgg.

[228] Λιμοῦ δὲ φόβος ὁ ἡμέτερος δεσπότης. _Liban_., XXXI, _S. serv._,

II, p. 652 a.

[229] EPITECT., _Dissert_., 4, 1, 34.

[230] BÖCKH, _Staatshaltung d. Athener_, I^3, p. 499 sgg.

[231] _C. I. A_., II, 17, vs. 33 sgg.

[232] BUSOLT G., _Der zweite athenische Bund_ ne’ _Jahrbüch. f. clas.

Phil._, VII, SB., 1874, p. 807 sgg., p. 853 sgg. e _passim_; BÖCKH,

_Staatshaltung_, I^3, p. 499 sgg.; GUIRAUD, op. cit., p. 616 sgg.

[233] GUIRAUD, op. cit., p. 398 sgg.

[234] BUSOLT, op. cit., pp. 852-3.

[235] GUIRAUD, op. cit., p. 406.

[236] DION. HAL., _Lys._, c. 32.

[237] ARISTOT., Ἀθηναίων Πολ., c. 29-38.

[238] Böckh, _Staatshaltung d. Athen._, I^3, p. 560 sgg.

[239] PLUT., _Vita X orat_. 7, 34.

[240] SUID., s. v.

[241] _C. I. A._, II, 1103 sgg.; _Recueil des inscriptions jurid.

grecques par_ R. DARESTE, B. HAUSSOULLIER, TH. REINACH. Paris, 1891, I,

p. 107 sgg.

[242] _Recueil des inscript. jurid._, etc., I, p. 122.

[243] [DEMOSTH.], c. _Phaenip._, p. 1045, 20.

[244] _Recueil des inscrip. jurid._, II, p. 254 sgg.

[245] _Contr. Aristokr._, p. 689-208.

[246] περὶ συντάξεως, 30.

[247] PÖHLMANN R.. _Aus Alterthum und Gegenwart._ München, 1895, p. 395.

[248] FRAENKEL, _Die attischen Geschworenengerichte_, p. 103.

[249] GUIRAUD, _La propriété foncière_, etc., p. 393.

[250] _C. I. A._, II, 784, 785, 788. GUIRAUD, op. cit., p. 392.

[251] _C. I. A._, II, 784 B, 785; LOEPER R., _Die Trittyen und Demen

Attikas_ (_Mitth. d. d. arch. Inst. v. Athen._, XVII, p. 431 e carta

XII).

[252] GUIRAUD, op. cit., p. 393.

[253] CAIRNES E. J., _The slave power, its character, career and

probable design_. London, 1862, p. 51, con l’annessa citazione del

Tocqueville.

[254] BÜCHSENSCHÜTZ, _Besitz und Erwerb._, p. 50-1.

[255] [DEMOSTH.], c. _Phaenip._, p. 1041, 5, 7; 1045, 20.

[256] p. 1045, 20.

[257] ISAEI, _De Hagn. her._, 41.

[258] ISAEI, _De Hagn. her._, 42.

[259] p. 1272, 1.

[260] GUIRAUD, op. cit., 393, con le autorità ivi citate.

[261] DEMOSTH., _pr. Phorm._, p. 945, 5: ἡ μὲν ὰρ ἔγγειος ἦν οὐσία

Πασίωνι μάλιστα ταλάντων εἶκοσιν.

[262] CAILLEMER, _Le droit de succession légitime à Athènes_. Paris,

1879, p. 30.

[263] Sull’espressione di Arist., _Polit._, p. 1265, b, II, 3, 6:

νῦν μὲν γὰρ οὐὶδες πορε δι τ μερζεσθαι τς οσας ες ποσονον πλθος, che

considera l’ipotesi astratta della successiva suddivisione de’ beni

familiari, e sull’interpretazione datale dal Guiraud (op. cit., p.

397), cfr. PLATON G., _Le socialisme en Grèce_ nel _Devenir social_,

1895, p. 528.

[264] _Jahrbüch. f. Nationalökonomie_ v. B. HILDEBRAND, 1867, p. 494.

[265] _Le dix-huit Brumaire de Louis Bonaparte_, p. 108.

[266] _C. I. A._, II, 784 AB, 785.

[267] _C. I. A._, II, 787.

[268] _Jahrbücher f. Nationalökonomie u. Statistik_, VIII, p. 453 sgg.

[269] BÖCKH, _Staatshaltung d. Athener_, I^3, p. 578 sgg.. e II, p.

121; THUMSER V., _De civium Atheniensium muneribus_, 1880, p. 28 sgg.

[270] BÖCKH, _Staatshaltung d. Athen._, I^3, p. 603.

[271] LIPSIUS J., _Die athenische steuerreform in jahr der Nausinikos_

ne’ _N. Jahrb. f. clas. Phil._, 1878, p. 288; GUIRAUD, op. cit., p.

522, 532.

[272] DEMOSTH., _De cor._, 292; BUSOLT G., _Der zw. Athen. Bund_, p.

860.

[273] _De coron._, p. 261, 104; HERMANN-THUMSER, _Staatsalterthümer_,

I^6, p. 755.

[274] [DEMOSTH.], in _Mid._, p. 540, 80; HERMANN-THUMSER, _Staatsalt._,

I^6, p. 703.

[275] [DEMOSTH.], c. _Phaenip., passim._

[276] DEMOSTH., c. _Aristocr._, p. 689, 206-208.

[277] THUMSER V., _De civium atheniensium muneribus._ Vindobonae, 1880,

p. 83 sgg.

[278] MENANDR., _Fragm._, ed. Didot, pp. 3, 4, 22, 91, vs. 64, 93 vs.

165, etc. Meineke.

[279] MENANDR., _Fragm._, ed. Didot, p. 98, vs. 436, 450, 461; PHILEM.,

_Fragm._, ed. Didot, p. 121, XV.

[280] MENANDR., _Fragm_., ed. Didot, pp. 1, 3, 7, 32, 41, 53 I, 55 VI,

62 LIV, 66 CII, CIII, CIV, CV, etc.

[281] PLUT., _Moral_., p. 19; MEN., _Fragm_., ed. Didot, p. 24, 1.

[282] ATHEN., XIII, p. 569 D; PHILEM., _Fragm_., ed. Didot, p. 107.

[283] DENIS J., _La comédie grecque_. Paris, 1886, II, p. 435.

[284] PHILIST., _Gnom_., ed. Didot, p. 106.

[285] MENANDR., _Fragm_., ed. Didot, pp. 11,41, 54 III, 62 LIU, LVII,

97 v. 371.

[286] MENANDR., _Fragm_., p. 11.

[287] MENANDR., _Fragm_., p. 54 III.

[288] MENANDR., _Fragm_., ed. Didot, pag. 32, Misog., I, 7.

[289] BÖCKH A., _Staatshaltung d. Athen_., I^3, p. 598.

[290] _Inscriptions jurid. grecques_, II, p. 109 sgg., p. 119.

[291] _Inscriptions jurid. grecques_, II, p. 49 sgg.; DITTENBERGER,

_Sylloge_, n. 433.

[292] BÖCKH, _Staatshaltung d. Athen_., II, FRAENKEL, _Anm_., p. 29*.

[293] Pag. 99 vs. 472, ed. Didot.

[294] HERMANN-BLÜMNER, _Privatalterthümer_. Dr. Ausg., p. 437.

[295] BÖCKH, _Staatshaltung d. Athener_, I^3, pp. 49 sg., 57 sg., 73,

135, 625.

[296] BRANTS V., _De la condition du travailleur libre à Athènes_,

nella _Rev. de l’enseign. publ. en Belg._, 1883, pp. 106-7.

[297] _Das Kapital_, I^4, p. 564.

[298] _C. I. A._, II, 167, 1054.

[299] _Recueil d’inscript. jurid. grecques_, I, p. 143 sgg.

[300] _Bull. de corr. hell._, XIV (1890), p. 462 sgg.;

HERMANN-THALHEIM, _Rechtsalterthümer_, II, I^4, p. 115-6; _Hermes_,

XVII (1882), p. 4 sgg.; CAUER,^2 _Delectus_, n. 457.

[301] CAUER,^2 _Delectus inscr. gr._, n. 457, vs. 25-6.

[302] DIOD., l. c., XVIII, 18; PLUTARCH., _Phoc._, 28.

[303] _Fragm._, ed. Didot, p. 10, 4.

[304] _Fragm._, ed. Didot, p. 118, IV.

[305] p. 119, VI.

[306] p. 117.

[307] _Fragm._, ed. Didot, p. 91, vs. 63.

[308] p. 99, vs. 460.

[309] _Fragm._, ed. Didot, p. 117, I.

[310] ATHEN., VI, p. 272, o. c.

[311] BÖCKH A., _Staatshaltung d. Athener_, I^3, p. 48, n. _A._

[312] Nel 1879 gli abitanti dell’Attica e della Beozia erano 185,000.

_Encyclop. Brit._, XI, p. 85.

[313] _Staatshaltung d. Athen._, I^3, p. 42 sgg.

[314] CURTIUS E., _Stadtgeschichte von Athen_, p. 230.

[315] _C. I. A._, IV, 834^b; _Bull. de corr. hell._, VIII (1884), p.

194 sgg.

[316] LETRONNE, _Mém. s. la popul. de l’Attique_, nelle _Mém. de

l’Acad. des inscr._, VI (1822), p. 220.

[317] WALLON, _Hist. de l’esclav._, I^2, p. 277.

[318] BELOCH J., _Die Bevölkerung d. Griech-Rõm. Welt._ Leipzig, 1886,

p. 98.

[319] _Del numero degli schiavi nell’Attica_ ne’ _Rendiconti

dell’Istituto Lombardo_, maggio 1897.

[320] PÖHLMANN R., _Die Ueberbevölkerung d. antik. Grossstädte._

Leipzig, 1884, p. 22.

[321] ISOCR., _De pace_; SCHAEFER A., _Demosthenes u. s. Zeit_, I^2, p.

188 sgg.

[322] _Pro sacr. olea_, 6, 7.

[323] CAIRNES J. E., _The slave power_, p. 51, 53 sgg.

[324] DEMOSTH., c. _Eubul_. 1313, 45; [Demosth.] c. _Nicostrat_. 1253,

21; THEOPHR., _Charact._ 4, 30.

[325] _Recueil des inscriptions jurid. grecques_, II, p. 235 sgg.

[326] _C. I. A._, II, 1059, vs. 4; 1058, vs. 12.

[327] _Bull. de corr. hell._, 1890, p. 437.

[328] _Pro sacr. olea_, 4, 9, 10.

[329] MARX K., _Das Kapital_, III, 1, p. 310: Je unentwickelter

die Production, um so mehr wird sich daner das Geldvermögen

koncentriren in den Händen der Kaufleute, oder als specifische Form

des Kaufmannsvermögens erscheinen. Innerhalb der Kapitalistischen

Produktionsweise, d. h. sobalcl sich das Kapital der Produktion selbst

bemachtigt und ihr eine ganz veränderte und specifische Form gegeben

hat, erscheint das Kaufmannskapital nur als Kapital in einer besonderer

Funktion. In allen früheren Produktionsweisen, und umsomehr jemehr die

Produktion unmittelbar Produktion der Lebensmittel des Producenten ist,

erscheint Kaufmannskapital zu sein, als die Funktion par excellence des

Kapitals.

[330] MARX K., _Das Kapital_, III, 1, p. 314 sgg.

[331] MARX K., _Das Kapital_, I^4, p. 365; TUCKETT J. D., _A history of

the past and present state of the labouring population_. London, 1846,

I, p. 149.

[332] DEMOSTH., _in Aphob_. I, p. 816, 9; 820, 24.

[333] BRANDTS V., _La condition des travailleurs libres à Athènes_, p.

110.

[334] _Das Kapital_, I^4, p. 371.

[335] CAIRNES, _The slave power_, pp. 44-5.

[336] MENANDR., _Fragm_., ed. Didot, p. 91, vs. 52.

[337] p. 29, n. 4.

[338] p. 3, n. 5.

[339] MENANDR., _Fragm_., ed. Didot, p. 98, vs. 464, p. 100, vs. 514,

538, p. 98, vs. 455.

[340] VI, p. 272 e.

[341] DEMOSTH., _in Aphob_., I, p. 816, 9, c. _Pantanet_, p. 973, 25;

_C. I. A._, II, 1104, 1122, 1123.

[342] [DEMOSTH.], c. _Nicostr_., p. 1253, 21; c. _Aphob_., I, pp. 819,

821, 25, 27; Πολ. τ. Ἀθην., 11, 17; THEOPHR., _Char_., 30; ANDOC., _De

myst._, I, 38.

[343] HARPOKR., s. v. toùç xwplç οἰκοῦντας, e più specialmente BEKKER,

_Anecd_., p. 316, 11.

[344] HERMES, XXII: WILAMOWITZ, _Demotika der attischen Metoeken_, p.

119, n. 1; CLERC, op. cit., pp. 281, 283; MEIER-SCHÖMANN, _Der attische

Process,_ p. 751.

[345] 11.

[346] 10.

[347] DEMOSTH., _in Stephan_., I, p. 1102, 3; _pro Phorm_., p. 946, 8.

[348] MEIER-SCHÖMANN, _Att. Proc._, 752, 664.

[349] _Schol_. in DEMOSTH., p. 544, Didot, 23, 19.

[350] C. 12.

[351] WALLON, _Hist. de l’escl._, Iª, p. 483-4.

[352] ATHEN., VI, p. 272.

[353] ANTIPH., _de caed. Herod._, 47, 48; AESCH., c. _Timarch_., 17.

Cf. Meier-Schömann, _Att. Proc._, p. 396 sgg. con la letteratura ivi

citata; BECKER-GÖLL, _Charikles_, III, p. 29 sgg.

[354] AESCH., c. _Timarch_., 17.

[355] [DEMOSTH.], c. _Mid_., pp. 529-30, 46, 47, 48.

[356] MEIER-SCHÖMANN, _Att. Proc_., p. 401.

[357] DITTENBERGER, _Sylloge_, n. 338, vs. 81 sgg.

[358] MEIER-SCHÖMANN, _Att. Proc_., p. 625 sgg.

[359] ARIST., Ἀθηναιων Πολ., 40.

[360] MEYER E., _Die wirtschaftliche Entwickelung des Altertums_. Jena,

1895, p. 41. Aum. 2.

[361] ARIST., _Polit._, I, p. 1233, _b_, 2 sgg.; ZELLER, _Phil. d.

Griech_., II, I^4, p. 170.

[362] PLAT., _Gorg._, 484 _a_: ἐάν δέ γε, οῖμαι, φύσιν ἰκανὴν γένηται

ἔχων ἀνὴρ, πάντα ταῦτα ἀποσεισάμενος καὶ διαρρήξας καί [διαφυγὼν],

καταπατήσας τ ἡμετὲρα γράμματα καὶ μαγγανεύματα καί ἐπῳδὰς καί νόμους

τοὺς παρὰ φύσιν ἅπαντας, ἐπαναστὰς ἀνεφάνη δεσπότης ἡμέτερος ὁ δοῦλος,

ἐνταῦθα ἐξέλαμψεν τὸ τῆς φύσεως δίκαιον.

[363] _C. I. A._, I, 274-6.

[364] PHILEM., _Fragm_., ed. Didot, p. 109.

[365] _Fragm_., p. 124, XXXIV, Didot.

[366] _C. I. A._, II, 476, vs. 5; DITTENBERGER, _Sylloge_, n. 388, vs.

78 sgg.

[367] MEIER-SCHÖMANN, _Att. Proc._, p. 889 sgg.

[368] LANGE, _Hist. du matérialisme_, trad. franc. Paris, 1877, I, p.

154.

[369] SCHAEFER A., _Demosthenes u. seine Zeit._ Leipzig, 1885, I^2, pp.

5-6; HERMANN-DROYSEN, _Kriegsalterthümer_. Freiburg i. B., 1888, p. 61.

[370] BÖCKH, _Staatshaltung d. Athener_, I^2, p. 90 sgg., II; FRÄNKEL,

_Anm_., p. 17*, 21*, 118, 122.

[371] _Mém. de l’Acad. d. I. B. L._, VI (1822): LETRONNE, _Mém. s. la

popul. de l’Attique_, p. 211 sgg.

[372] BÖCKH, op. cit., p. 91-2.

[373] XENOPH., _De vect_., 4, 25.

[374] AESCH., c. _Timarch_., 97.

[375] THUC., I, 55, 62; XENOPH., _Hell_., I, 6, 15; III, 2, 2; IV, 5, 8.

[376] THUC., I, 139; IV, 118.

[377] [ARISTOT.], _Oekon_., II, 2, 34; BÖCKH, _Staatshaltung_, I^2, p.

91; cfr. anche _C. I. A._, II, 281.

[378] MEIER-SCHÖMANN, _D. Att. Process._, p. 766.

[379] DITTENBERGER, _Sylloge_, n. 388, vs. 77 sgg.; _C. I. A._,, II,

476, vss. 44-9.

[380] _Times_ (19 Jan. 1897). Average prices per imp. Qr. of wheat,

barley and oats for the ten years 1887 to 1896. Wheat, 1890-96: 31,

11; 37, 0; 30, 3; 26, 4; 22, 10; 23, 1; 26, 1. — Barley: 28, 8; 28, 2;

26, 2; 25, 7; 24, 6; 21, 11; 22, 11; ROGERS TH., _Hist. d. travail et

salaires en Angleterre_. Paris, 1897, p. 376; WIEBE G., _Zur Gesch.

d. Preisrevolution des XVI und XVII Jahrhund_. Leipzig, 1895, pp.

344, 346, 354, 363, 365-6; PARETO V., _Cours d’économie politique._

Lausanne, 1896, I, p. 272 sgg.

[381] _Bull. de corr. hell._, XIV (1890), pp. 481-2.

[382] DEMOSTH., c. _Phorm_., p. 918, 38; _C. I. A._, IV, 834^_b_, col.

II, vs. 75; CORSETTI R., _Sul prezzo de’ grani nell’antichità classica

negli Studî di storia antica_ di G. BELOCH, II, p. 65 sgg.

[383] _Bull. de corr. hell._, XIV (1890), p. 482; HERMES, VII, p. 3 sgg.

[384] GUIRAUD, op. cit., p. 557 sgg.; CORSETTI, op. cit., p. 67 sgg.

[385] _Bull. de corr. hell._, XIV, p. 481-2; [DEMOSTH.], c.

_Phaenipp_., p. 1045, 20; c. _Phorm_., p. 918, 38.

[386] [DEMOSTH.], c. _Phaenip_., p. 1045, 2; 1048, 31.

[387] _C. I. A._, II, 311, 312, 314, 809 (325/4, Ch.), 195.

[388] _C. I. A._, II, 379.

[389] [ARISTOT.], _Oeconom_., II, 33.

[390] BÖCKH A., _Staatshaltung d. Athen_., I^2, p. 106.

[391] 13.

[392] [DEMOSTH.], c. _Phorm_., p. 918, 37, 38.

[393] _C. I. A._, II, 195, 311, 312, 314; _Bull. de corr. hell._, VI

(1882), p. 1 sgg., 102 sgg.

[394] MENANDR., _Fragm_., ed. Didot, p. 96, vs. 348; p. 97, vs. 389;

PHILEMON., _Fragm_., ed. Didot, p. 127, LXXV; THEOPHR., _Char_., 23.

[395] Lys., περὶ τοῦ ἀδυνατοῦ.

[396] PHILIPP. _p._ STOB., _Serm_., LXII, 35.

[397] MENANDR., _Fragm_., ed. Didot, p. 62, LIII.

[398] MENANDR., _Fragm_., p. 66, XCVIII.

[399] 92, vs. 134.

[400] _Menandr_., _Fragm_., ed. Didot, p. 93, vs. 168.

[401] MEIER U. SCHÖMANN, _Att. Proc._, pp. 875 sgg., 889 sgg.

[402] _C. I. A._, II, 546, vs. 29.

[403] HYPERID., _Fragm_., 155, Sauppe:..... καὶ παρέχει ὥσπερ τοῖς

λῃσταῖς ἐπισιτισμὸν καὶ δίδωσι τούτ ὑπὲρ ἑκάστου τοῦ ἀνδραπόδου ὀβολὸν

τῆς ἡμέρας ὅπως ἄν ῇ ἀθάνατος συκοφάντης.

[404] ANTIPHONT., _Super choreut_., 4.

[405] _C. I. A._, II, 807, c. 1-25; BÖCKH, _Urkunden d. Seewesen._

Berlin, 1840, p. 413.

[406] _De vectigal_, 4.

[407] ARISTOT., _Pol_., p. 1267 _b_. II, 4, 13.

[408] _De vectigal._, 4, 28: τί δτα, φαίν ἄν τις, οὐ καὶ νῦν, ὤσπερ

ἔμποσθεν, πολλο καινοτομοσιν: ὅτι πενέστεροι μέν εἰσιν οἱ περὶ

τ μέταλλα’ νεωστὶ γὰρ πάλιν κατασκευάζονται κίνδυνος δὲ μέγας τῷ

καινοτομοῦντι. ὁ μὲν γὰρ εὑρὼν ἀγαθὴν ἐγρασίαν πλούσιος γίγνεται’ ὁ δὲ

μὴ εὑρὼν πάντα ἀπόλλυσιν ὅσα ἄν δαπανήση.

[409] STRAB., p. 147, III, 2, 9.

[410] DIOD. SIC., XXXIV, II, 18.

[411] BERGK TH., _Gr. Litteraturg_. Berlin, 1887, IV, 312; SITTL,

_Gesch. d. Griech. Litt_. München, 1884. II, 460; BELOCH, _Att. Pol._,

p. 175, Anm.

[412] _De vectigal._, 4, 25.

[413] LETRONNE, op. cit., p. 195.

[414] AESCHIN. in _Ctesiph_., 41, 44.

[415] _Jahrbüch f. Nationalökon. und Statistik, gegr. v._ B.

HILDEBRAND, VII, p. 154.

[416] _De vectigal._, 4, 23; BÖCKH, _Staatshalt. d. Athen._, I^3, p.

86. II; FRAENKEL, _Anmerk_., 117.

[417] p. 1246, 1.

[418] DEMOSTH., c. _Pantanet_., 967, 4; 972, 18 e BÖCKH, l. c.

[419] DIOD. SIC., XX, 84.

[420] PLUT., _Agesil_., 26.

[421] THEOPHR., _Char_., 4; 23; 30.

[422] _C. I. A._, II, 187, 835_{13}, 836_{17}, 1149, 2343.

[423] POLYB., III (II), 3, (5), 4.

[424] POLYB., XII, 13, 8 sgg.

[425] _C. I. A._, II, 834^_b_, 834^_c_, IV, 834^_b_.

[426] _C. I. A._, II, 834^_b_, Col. I, vss. 26 sgg.

[427] _C. I. A._, II, 834^_b_, Col. I, vss. 31 sgg.

[428] _C. I. A._, II, 834^_b_, Col. I, vs. 31 sgg., 42 sgg., 60 sgg.

[429] _C. I. A._, II, 834^_b_, Col. I, vs. 23 sgg.

[430] KIRCHKOFF, _Zur Gesch. d. Athen. Staatsschatz_., p. 57 sgg.;

BÖCKH, _Staatshalt_., II; FRAENKEL, _Anm_., p.. 33*, n. 202.

[431] _Journal of Hellenic studies_, XV (1895): JEVONS F. B., _Work and

wages in Athen_, p. 243 sgg.

[432] JEVONS, op. cit., p. 244.

[433] _C. I. A._, IV, 834^_b_, vs. 70 sgg., 74 sgg., 80 sgg.

[434] THOROLD ROGERS J. E., _Hist. du travail et des salaires en

Angleterre depuis la fin du XIII siècle_. Paris, 1897, p. 362; TOOKE,

_Hist. of prices_, II, p. 71.

[435] _Das Kapital_, I^4, p. 563 sgg.

[436] WIEBE G., _Geschichte der Preisrevolution des XVI und XVII

Jahrhunderts_. Leipzig, 1895, p. 319 sgg.; SCHOENHOF J., _A history of

money and prices_. New-York, 1896, p. 112 sgg.

[437] _C. I. A._, I, 321, 324.

[438] _Das Kapital_, I^4, p. 565 sgg.

[439] _Histoire du travail et des salaires en Angleterre depuis la fin

du XIII siècle._ Paris, 1897, p. 297 sgg.

[440] _C. I. A._, I, 321, vs. 12 sgg.

[441] HERMES, IV: SCHÖNE, _Baurechnungen des Erechteios_, p. 43.

[442] _C. I. A._, II, 834^b; IV, 834^b.

[443] _C. I. A._, II, 834^b, Col. I, vs. 42 sgg.; IV, 834^b, Col. I,

vs. 40 sgg.

[444] _C. I. A._, II, 834^b, Col. I, vs. 71.

[445] _C. I. A._, II, 834^b, Col. II, vs. 54 sgg.

[446] _C. I. A._, II, 834^b, Col. II, vs. 68 sgg.

[447] _C. I. A._, IV, 834^b, Col. I, vs. 26 sgg.

[448] _C. I. A._, IV, 834^b, vs. 40 sgg.

[449] _C. I. A._, IV, 834^b, Col. II, vs. 18, 22 sgg.

[450] _C. I. A._, II, 834^c, vs. 57 sgg.

[451] _C. I. A._, II, 834^c, vs. 24; _C. I. A._, II, 834^b, Col. II,

vs. 71.

[452] _C. I. A._, II, 834^b, Col. II, vs. 31; IV, 834^b, Col. I, vs. 44.

[453] FOUCART, _Note sur les comptes d’Eleusis_ (Bull, de corr.

hellén., 1884), p. 214.

[454] _C. I. A._, IV, 834^b, vs. 70 sgg.

[455] _C. I. A._, IV, 834^b, vs. 79-81.

[456] _Bull. de corr. hell._, XIV (1890); HOMOLLE, _Comptes et

inventaires des temples déliens en l’année 279_, p. 393, vs. 45 sgg.;

p. 396, vs. 86 sgg.; p. 399, vs. 120; p. 483.

[457] _Bull. de corr. hell._, XIV (1890): p. 395, vs. 70; p. 397, 483.

[458] _Bull. de corr. hell._, XIV (1890), p. 396, vs. 82 sgg., p. 480

sgg.

[459] DIOD. SIC., XXXIV, II, 18.

[460] COLLITZ H., _Sammlung d. griech. Dialekt-Inschriften_, n. 374

sgg.; _I. G. S._, 2315, 3309, 3317, 3346, 3349-50, 3358, etc.

[461] COLLITZ, _Sammlung_, 1474 sgg.

[462] COLLITZ, _Sammlung_, 1554 sgg.

[463] COLLITZ, _Sammlung_: BAUNACK, _Die delphische Inschriften_, 1684

sgg.

[464] Baunack J., _Die delphischen Inschriften_, 1689, 1694, 1696,

1702, 1714, 1716, 1717, 1731, 1742, etc.

[465] Op. cit., 1684, 1696, etc.

[466] Op. cit., 1689, 1723.

[467] Op. cit., 1723.

[468] Op. cit., 1719.

[469] Op. cit., 1708.

[470] Op. cit., 1717, 1718, 1749, 1754.

[471] _Dissert_., IV, 1, 34 sgg.

[472] CURTIUS E., _Ueber die neu entdeckten Delphischen Inschriften

nelle Nachrichten von d. K. Gesellsch. d. Wiss._ Göttingen, 1865, p.

149 sgg.

[473] DROYSEN G. J., _Hist. de l’hellénisme_, trad. franç. Paris, 1885,

III, p. 606.

[474] LUMBROSO G., _Recherches sur l’économie politique de l’Égypte

sous les Lagides_. Turin, 1870, p. 100 sgg.; LUMBROSO G., _L’Egitto dei

Greci e dei Romani_, 2ª ediz. Roma, 1895, _passim_; BLÜMNER H., _Die

gew. Thätigkeit d. Völker d. klass. Alterthums_. Leipzig, 1869, p. 6

sgg.

[475] LUMBROSO G., _Recherches_, etc., p. 100.

[476] Op cit., p. 89 sgg.

[477] _R. R. I._, 17.

[478] LUMBROSO G., _Recherches_, etc., p. 104 sgg.

[479] FRIEDLAENDER L., _Darstellungen aus der Sittengeschichte Roms_,

III^6, p. 616.

[480] SCRIPT. HIST. AUG., _Saturninus_, c. 8; PÖHLMANN R., _Die

Uebervölkerung d. ant. Grosstädte_. Leipzig, 1884, p. 31 sgg.

[481] PREGEL TH., _Die Technik im Alterthum_, Chemnitz, 1896, pp.

22 sgg., 27 sgg., 33 sgg.; BOURDEAU L., _Les forces de l’industrie_.

Paris, 1884, pp. 118 sgg., 188 sgg.

[482] ZIEBARTH E., _Das griechische Vereinswesen_. Leipzig, 1896, p.

107 sgg.

[483] Op. cit., p. 109.

[484] _Bull. de corr. hell._, VII (1883), p. 504, n. 10; _C. I. G._,

2374^e; WALTZING J. P., _Étude sur les corporations professionelles

chez les Romains_. Bruxelles, 1895, p. 191 sgg.

[485] BÜCHSENSCHÜTZ B., _Bemerkungen über die römische Volkswirthschaft

der Königzeit_. Berlin, 1886, pp. 8 sgg.; VOIGT M., _Die römischen

Privatalterthümer_, zw. Aufl. München, 1893, p. 289 sgg.

[486] IUVEN., XIV, 168; APUL. _de mag._, 17; MARQUARDT J., _La vie

privée des romains_, trad. franc. Paris, 1892, I, pp. 23 sgg., 160

sgg.; WALLON, op. cit., II^2, p. 8; MOMMSEN, _Röm. Gesch._ I^8, pp.

186, 188.

[487] I, 76, ; III, 55, ; IV, 22 ; 23 57, ; V, 7 ; 22; , 26 ; 42 ; 51 ;

53, ; VI, 22 , etc.

[488] LIV. I, 27, 3; 38; II, 13, 4; 19, 1; DIONYS HAL. V, 61;

BÜCHSENSCHÜTZ B., _Bemerkungen_ etc., p. 30.

[489] VARR., _R. R_. II _praef._

[490] KARLOWA O., _Römische Rechtsgeschiechte_. Leipzig, 1885, I, p. 38.

[491] BÜCHSENSCHÜTZ B., _Bemerkungen_, etc., pp. 13 sgg.; VOIGT M., D.

_röm. Privatalterthüm._, p. 311; MOMMSEN, _Röm. Forsch_. I, p. 366 sgg.

[492] DRUMANN, _Arbeiter u. Communisten_, pp. 164 sgg., con le autorità

ivi citate.

[493] DIONYS HAL., IX, 27, 3, cfr. II, 76; VOIGT M., _Die XII Tafeln_,

Leipzig, 1883, I, pp. 26 sgg., II, p. 247.

[494] PLUT. _Num_. 17; WALTZING J. P. _Étude hist. sur les corporations

profession. chez les Romains_. Bruxelles, 1895, pp. 62 sgg.

[495] _Bull. dell’Ist. di corr. arch._, 1875, p. 232; PÖHLMANN R., _Die

Anfänge Roms_. Erlangen, 1881, p. 7.

[496] GAMURRINI G. F., _Dell’arte antichissima in Roma (Bull. dell’Ist.

arch. germ. Sez. rom.)_, II (1887), p. 221 sgg.

[497] WEZEL E., _De opificio opificibusque apud veteres Romanos_.

Berlin, 1881, P. I, pp. 12 sgg., 31 e passim; VOIGT, _Röm. Privatalt._,

pp. 302 sgg.

[498] RICHTER O., Topographie von Rom (in IW. MÜLLER’s _Handbuch d.

klass. Alterthumwiss._, III, 10, pp. 752, 756, 763, 815, 841).

[499] LIV., I, 53; 55, 6.

[500] LIV., I, 56, 1; 52, 9; DIONYS, IV, 44; CIC. _in Verr._, V, 19,

44. Cfr. BÜCHSENSCHÜTZ B., _Bemerkungen_, etc., p. 32.

[501] LIV., I, 38, 1; II, 25, 6; 31, 4; III, 3, 9; IV, 36, 2; VI, 4, 2,

etc.

[502] VOIGT M., _Die XII Tafeln. Geschichte und allgemeine juristische

Lehrbegriffe der XII Tafeln nebst deren Fragmenten_. Leipzig, 1883, I,

pp. 16 sgg. con i testi ivi citati.

[503] _Adsiduus, proletarius, detrimentum, emolumentum, pecunia,

peculium, fenus._ Cfr. VOIGT, op. cit., I, pp. 18-9.

[504] VOIGT, op. cit., I, p. 196, n. 6, con i testi ivi citati.

[505] LIV. IV, 45, 2: _dena milia gravis aeris, quae tum divitiae

habebantur_.

[506] VOIGT, op. cit., I, pp. 21-3.

[507] VOIGT, op. cit., I, p. 22.

[508] VIRG. _Georg._, I, 261 sgg.; CAT. _De agricultura_, ed. KEIL, 2,

3; 23, 1; 31, 1; 33, 5; 37, 5; 39, 1; 59; VARR. _RR._ I, 2, 22; 22,

1; 23, 5; PLIN., _H. N._ XVIII, 26, 236; CAT. _RR._ XI, 2; BLÜMNER,

_Technologie_, I, 98 sgg.; VOIGT, op. cit., I, pp. 26 sgg.

[509] BÜCHSENSCHÜTZ, _Bemerkungen_, etc., pp. 28 sgg.

[510] VOIGT, op. cit., I, pp. 30 sgg.

[511] LIV., II, 23, 27, 29; VI, 14-5; 27; 31, 2; 34, 2, etc.; DIONYS.,

IV, 9; V, 33, 63, 66; VI, 22, 26, etc.

[512] HARTMANN, _Röm. Kalender_, p. 29, n. 57. VOIGT, op. cit., I, p.

723, VII, 17; II, pp. 581 sgg.

[513] HARTMANN, _Röm. Kalender_, p. 29, n. 57. VOIGT, op. cit., I, p.

723, VII, 17; II, pp. 581 sgg.

[514] LIV., V, 55.

[515] KARLOWA O., _Röm. Rechtsgeschichte_, I, p. 97.

[516] LIV., VII, 28.

[517] SAVIGNY, _Das altrömische Schuldrecht_ in _Vermischte Schriften_.

Berlin, 1850, II, pp. 425 sgg.

[518] BRUNS^6, _Fontes iuris romani antiqui_, _Leg_. XII, _tabul_.

VIII, 2; VOIGT, op. cit., I, p. 722, VII, 15 e II, p. 533 sgg.

[519] BRUNS^6, VIII, 14; VOIGT, VII, 2.

[520] BRUNS^6, VII, 12; VOIGT, IV, 13.

[521] VOIGT, op. cit., II, pp. 78 sgg.

[522] BRUNS^6, II, 1.

[523] BRUNS^6, XII, 2; VOIGT, VII, 13; XII, 1.

[524] BRUNS^6, V, 3; VOIGT, IV, 1.

[525] PLIN., _N. H._ XXXIII, 13, 44; LIV. _epit_., 15; MOMMSEN, _Hist.

de la monnaie rom_. I, p. 300.

[526] _Die Gracchen und ihre nächsten Vorgänger_. Berlin, 1847, p. 15.

[527] GROMATICI VETERES. Berolini, 1848, p. 115. Hyg. _De conditionibus

agrorum_: “quia non solum tantum occupabat unusquisque, quantum colere

praesenti tempori poterat, sed quantum in spem colendi habuerat,

ambiebat„.

[528] LIV. IV, 59, 11; V, 7, 12; MARQUARDT J. _L’organisation militaire

chez les Romains_, trad. franç. Paris, 1891, p. 20.

[529] NITZSCH, op. cit., pp. 37 sgg.

[530] Ἀθην. πολ. c. 12.

[531] CIC., _De off_. II, 21, 73.

[532] VARRON, _R. R._ II, _Praef_.:..... in qua terra culturam agri

docuerunt pastores progeniem suam, qui condiderunt urbem, ibi contra

progenies eorum propter avaritiam contra leges ex segetibus fecit

prata.

COLUMELLA, _R. R._ I, _Praef_.:.. in hoc Latio et Saturnia terra,

ubi dii cultus agrorum progeniem suam docuerunt, ibi nunc ad hastam

locamus, ut nobis ex transmarinis provinciis advehatur frumentum, ne

fame laboremus.

[533] WISKEMANN H. _Die antike Landwirthschaft und das von Thünensche

Gesetz_. Leipzig, 1859, pp. 50 sgg.

[534] CATON., _de agr. cult_., 1, 7, ed. Keil.

[535] _R. R_. I, 7, 9.

[536] VARRON., _R. R._ I, 16, 3: itaque sub urbe colere hortos late

expedit, sic violaria et rosaria, item multa quae urbs recipit, cum

eadem in longinquis praediis, ubi non est quo deferri possit venale,

non expediat colere. WISKEMANN, op. cit., p. 40 sgg.

[537] VARRON., _R. R_. I, 7, 9.

[538] VARRON., _R. R_. I, 8, 2.

[539] COLUMELLA, _R. R_. IV, 3.

[540] VARRON., _R. R_. II, _Praef_. 5: Ex ea enim quaque fructus tolli

possunt non mediocres, ex ornithonibus ac leporariis et piscinis;

III, 4, 2; 7, 1 sgg.; 10, 1; 12, 1; COLUM. _R. R_. VIII, 1 sgg.; IX,

_Praef_.

[541] VARRON., _R. R_. III, 2, 14-15.

[542] _R. R_. III, 6, 1.

[543] COLUM., _R. R._ VIII, 8.

[544] VARRON., _R. R_. III, 16, 10.

[545] VARRON., _R. R._ I, 9, 3; 44, 1.

[546] _De agri cult._, 10.

[547] _De agri cult_., 11.

[548] VARRON., _R. R._ I, 18.

[549] VARRON., l. c.

[550] VARRON., _R. R._ II, 10, 10.

[551] _R. R._ II, 10, 11.

[552] VARRON., _R. R._ III, 17, 6.

[553] VARRON., _R. R._ II, 10, 1.

[554] POLYB., VI, 19, 2; SALL., Jugurt., 86, 2; MARQUARDT,

_Organisation militaire_, p. 142.

[555] POLYB., VI, 19, 2; SALL., Jugurt., 86, 2; MARQUARDT,

_Organisation militaire_, p. 142.

[556] VAL., Max., III, 4, 7.

[557] _R. R._ I, 17.

[558] DIOD. SIC., XXXIV, 2, 36, 38.

[559] BOEGER G., _De mancipiorum commercio apud Romanos_. Berol., 1841.

p. 25.

[560] WALLON, op. cit., II^2, pp. 34 sgg.

[561] WALLON, op. cit., II^2, pp. 82 sgg.

[562] LIV. XXVII, 10; CAGNAT R., _Étude historique sur les impôts

indirects chez les Romains_. Paris, 1882, p. 172.

[563] BOEGER, op. cit., p. 21; WALLON, op. cit., II^2, p. 159 sgg.;

ABIGNENTE, op. cit., p. 75; DUREAU DE LA MALLE, _Économ. polit. des

Romains,_ Paris, 1840, I, 147 sgg., 244.

[564] PLUT., Cat. maj, 4, 5.

[565] LIV., XXXIX, 44.

[566] APPIAN., _De bell. Mithr._, 78.

[567] LIV., X, 46, 5.

[568] MARQUARDT J., _De l’organisation financière chez les Romains_,

trad. franç. Paris, 1888, p. 27.

[569] MARQUARDT J., op. cit., p. 76.

[570] BÜCHER K., _Die Entstehung der Volkswirthschaft_. Tübingen, 1893,

p. 18.

[571] Dal POPMA (_De operis servorum_ ap. Polen. _suppl._ a Graevius,

vol. III), in poi, è stato molte volte fatto, sviluppato e completato

l’elenco delle diverse funzioni esercitate da’ servi nella casa. Cfr.

WALLON, op. cit., II^2, pp. 104 sgg.; VOIGT, _Privatalt_.^2, p. 388

sgg.; MARQUARDT, _La vie privée des Romains_, trad. franç. Paris, 1892,

I, pp. 160 sgg.

[572] BOEGER, op. cit., p. 4: Quot pascit servos? quaeritabat, primorum

Caesarum temporibus, quisquis alicuius fortunas exploraturus erat,

nec quisquam divitis nomine dignus habebatur, nisi centum vel ducentos

aleret... Cfr. SENEC., _de tranqu. anim._, 8; _Ep_. 17, 3-4; ATHEN.,

VI, p. 272.

[573] WALLON, op. cit., II^2, p. 141 sgg.

[574] _in Pis._ 27, 67.

[575] WALLON, op. cit., II^2, pp. 121 sgg.

[576] CATON., _De agri cult_., 4, 5; VARR., _R. R._, I, 17.

[577] _De agri cult._, 1, 3.

[578] _R. R._ I, 17.

[579] CAT. _de agri cult._, 2, 7.

[580] PÖHLMANN R., _Die Ueberbevölkerung_, etc., pp. 114 sgg.;

FRIEDLAENDER L., _Darstellungen aus der Sittengeschichte Roms in d.

Zeit von August bis zum Ausgang der Antonine_. Leipzig, 1888, Iº, p.

37.

[581] Dig. XXXV, 2, 68. EUSEB., _H. E._, VII, 21, 9; PÖHLMANN, l. c.;

HILDEBRAND, _Bevölkerungsstatistik im alter Rom_. (Jahr. f. N. O., VI,

91); BELOCH J., _Die Bevölkerung_, etc., pp. 41 sgg.

[582] LIV., IV, 30, 8: Volgatique contactu in homines morbi. Et prius

in agrestes ingruerant servitiaque. VIII, 22, 7; IX, 28, 6; X, 31, 8;

47, 6.

[583] FRIEDLAENDER, op. cit., I^2, pp. 39 sgg., con i testi ivi citati.

[584] LIV., II, 51-2; III, 31, 1; IV, 25, 4, etc.

[585] _De offic_., III, 6 e 23.

[586] WALLON, op. cit., II^2, p. 187 sgg.; KARLOWA, op. cit.

[587] _Dig_. XXIX, 5 L. 1, _De Senacons. Silaniano_. Cum aliter nulla

domus tuta esse possit, nisi periculo capitis sui custodiam dominis tam

ab domesticis quam ab extraneis praestare servi cogantur, ideo senatus

consulto introducti sunt de publica quaestione a familia necatorum

habenda. Cfr. TACIT., _Ann_. XIII, 32; XIV, 42-44.

[588] CAIRNES J. E., _The slave power_, pp. 56 sgg.

[589] COLUM., _R. R_. XII, 3; CAT., _De agri cult_., 2, 2.

[590] _R. R_. IV, 3.

[591] PLUT., _Cat. maj_., c. 21.

[592] BÜCHER K., _Die Aufstände der unfreien Arbeiter_, Frankfurt a.

M., 1874, p. 43. Cfr. ROSCHER, _Grundlagen d. Nationaloekonomie_, II, §

35.

[593] VARRON. _R. R_. I, 50; DUREAU DE LA MALLE, _Mém. sur

l’agricultore romaine depuis Caton le Censeur jusqu’à Columelle_ (Mém.

de l’Inst., XIII (1828), p. 458, 59.)

[594] DUREAU DE LA MALLE, op. cit., p. 439.

[595] WEBER M., _Die römische Agrargeschichte in ihrer Bedeutung für

das Staats- und Privatrecht_. Stuttgart, 1891, pp. 222 sgg.

[596] PLIN., _H. N_., XVIII, 7: ..... nihil minus expedire quam agrum

optime colere..... Bene colere necessarium est: optime, dannosum,

praeterquam subole, suo colono, aut pascendis.

[597] SERV. ad VIRG. _Georg._, I, 160: Tribula, genus vehiculi,

omni parte dentatum, unde teruntur frumenta, quo maxime in Africa

utuntur; MONGEZ, _Mém. sur les instrumens d’agriculture employés par

les anciens_ (Mém. de l’Inst., III, (1818), p. 42); MAGERSTEDT F. A.,

_Bilder aus dem römischen Landwirthschaft._ Sonderhausen, 1861, V, p.

245.

[598] COLUMEL., _De arborib_., 8.

[599] MONGEZ, op. cit., p. 56; MAGERSTEDT, op. cit., V, p. 142 sgg.

[600] PALLAD., _R. R._ VII, 2; MONGEZ, op. cit., p. 39; MAGERSTEDT, op.

cit., V, p. 240 sgg. Cfr. anche p. 238.

[601] CAES. _de bell. gall._, VI, 13.

[602] HEISTERBERGK B., _Die Entstehung des Colonats_. Leipzig, 1876,

pp. 73 sgg.

[603] _H. N._, XVIII, 7, 36: ....... Coli rura ab ergastulis pessimum

est et quidquid agitur a disperantibus.

[604] _R. R._ I, Pr.: ..... rem rusticam pessimo cuique servorum,

velut carnifici noxa dedimus.... Nunc et ipsi praedia nostra colere

dedignamur, et nullius momenti ducimus peritissimum quemque villicum

facere. Cfr. I, 1 e 7.

[605] COLUM., _R. R._ I, 3: Huc pertinet praeclara nostri poetae

sententia:

Laudato ingentia rura. Exiguum colito.....

Tantum enim obtinendum est, quanto est opus: ut emisse videamur quo

potiremur, non quo oneremur ipsi atque aliis fruendum eriperemus, more

praepotentium qui possident fines gentium quos ne circumire quoque

valent, sed proculcantibus pecudibus et vastandos feris derelinquunt

aut occupatos nexu civium ergastulis tenent. PALLAD., _R. R._ I, 6 e 7.

[606] LIV., III, 15, 16.

[607] LIV., IV, 45: Annus felicitate populi Romani periculo potius

ingenti quam clade insignis. Servitia urbem ut incenderent distantibus

locis coniurarunt, populoque ad opem passim ferendam tectis intento

ut arcem Capitolium armati occuparent. Auertit nefanda consilia

Juppiter...; BÜCHER, _Aufstände_, etc., p. 24; MOMMSEN, _R. G_., I^8,

p. 448.

[608] BÜCHER, op. cit., pp. 29-9; MOMMSEN, _R. G._, I^8, p. 859.

[609] MOMMSEN, _R. G._ II^8, p. 77. Il BÜCHER (op. cit., p. 123) ne

contesta la data. Cfr. II, 69; POSID., fr. 15, presso ATHEN., XII, 542;

DIOD. SIC., XXXIV, XXXV, c. 2 sgg.; LIV. _Epitom_., 56, 58, 59; BÜCHER,

_Aufstände_, etc., pp. 95, 105 sgg.

[610] DIOD. SIC., XXXVI, c. 2; MOMMSEN, _R. G._ II^3, p. 132.

[611] DIOD. SIC., XXXIV, 2, 48.

[612] CIC. _in Verr._, A. S. III, 51, 120.

[613] CICCOTTI E., _Il processo di Verre_. Milano, 1895.

[614] DIOD. SIC., XXXIV-V, 2, 3.

[615] DIOD. SIC., XXXIV-V; Oros. V, 5, 9; VAL. MAX., II, 7, 9; IX, 12,

1; FLOR., II, 7, 7 (III, 19 ed. Halm.); BÜCHER, op. cit.; SIEFERT O.,

_Die Sklavenkriege_. Altona, 1860.

[616] DIOD. SIC., XXXVI e 3300: DIO CASS. 93, ed. Dindorf: FLOR., II,

7, 7 (III, 19), ed. Halm. e le opere prima citate.

[617] CICCOTTI E., _Il processo di Verre_. Milano, 1895, p. 227.

[618] PLUT., _Crass._, 8-11; APPIAN., _B. C._ I, 116-120; SALL., _fr._,

III, 67-81, Kr., OROS. V, 24.

[619] MOMMSEN, _R. G._ III^2, p. 84 sgg.

[620] LIV., I, 51, 2; II, 4, 5; II, 5; III, 15, 5; IV, 45, 1, etc.

[621] APPIAN., _B. C._, IV, 14.

[622] WALLON, op. cit., II^2, p. 186, con le autorità ivi citate.

[623] VIRG., _Eclog_. III, 16: WALLON, op. cit., II^2, pp. 268-9.

[624] WALLON, op. cit., II^2, p. 259, con le citazioni ivi addotte.

[625] OVID., _Amor_, I, XV, 17.

[626] WALLON, op. cit., II, p. 274.

[627] COLUMEL., _R. R._, I, 1: Nam qui longinqua ne dicam transmarina

rura mercantur, velut haeredibus patrimoniosus, vel quid gravius est,

vivi cedunt servis suis: quoniam quidem et illi tam longa dominorum

distantia corrumpuntur et corrupti post flagitia quae commiserunt, sub

expectatione successorum, rapinis magis quam culturis student.

[628] COLUM., _R. R_., I, 7: ... et maxime vexant servi qui boves

elocant, eosdemque et cetera pecora male pascunt, nec industrie terram

vertunt longeque plus imputant seminis iacti quam quod severint.

[629] VARR., _R. R._, I, 16, 3; COLUM., _R. R._, I, c. 8.

[630] PALLAD., _R. R._, I, 6, 2, ed. Schmitt.

[631] CATON., _De agri cult_., 2, 2: servos non valuisse, tempestates

malas fuisse, servos aufugisse, opus publicum effecisse...; _Colum._,

_R. R_., XII, _Praef_.

[632] PÖHLMANN R., _Die Ueberbevölkerung_, p. 38.

[633] SENEC., _Epist_., 47, 3; MACROB., _Sat._, I, 11.

[634] FABRETTI, _Inscript. ant._, X, 238: C. Aelius Asprenas Commodi

Caes. Negot. quo nemo mortem alacrius admisit quod a servorum suorum

servitute tandem liber evaderet. Hoc autem testam(ento) cavit posteris

inscribi. Bix(it). Ann. LVIII M. IX D. XI.

[635] CAIRNES, _The slave power_, p. 85.

[636] LIV., XXXIX, 44; PLUT., _Cat. maj_.; 18; NITZSCH, _Die Gracchen_,

pp. 127, 142.

[637] HERMES, XIX: MOMMSEN TH., _Die italische Bodentheilung und die

Alimentartafeln_, pp. 401, 405.

[638] _H. N._, XVIII, 35.

[639] GROM. VET., I, p. 53: FRONTIN., _de controv. agror._: Inter res

publicas et privatos non facile tales in Italia controversiae moventur,

sed frequenter in provinciis, praecipue in Africa, ubi saltus non

minores habent privati quam res publicae territoria. Cfr. HYG., _de

limitibus_, p. 116.

[640] WEBER M., _Römische Agrargeschichte_, pp. 67-8.

[641] MEYER E., _Untersuchungen zur Geschichte der Gracchen_. Halle a.

S. 1894 (_Sep. Abdr._), p. 15.

[642] PLUT., _Ti. Gracch_., c. 9.

[643] _Catil._, 20.

[644] CIC., _de off_., II, 21, 73.

[645] WEBER, _Agrargeschichte_, p. 112.

[646] WEBER, op. cit., p. 130 sgg.

[647] DELOUME A., _Les manieurs d’argent à Rome_. Paris, 1887, pp. 72

sgg.

[648] PLUT., _Crass_., 2.

[649] _B. C._, I, 7.

[650] MOMMSEN, _R. G_. II^8, p. 81.

[651] DUREAU DE LA MALLE, _Mém. sur l’agriculture romaine depuis Caton

le Censeur jusqu’à Columella_ (Mém. de l’Acad. des Inscript., XIII

(1828), p. 416 sgg.).

[652] DUREAU DE LA MALLE, _Économie polit. des Romains_, II, p. 245

sgg.; BELOCH J., _Die Bevölkerung_, pp. 415, 501.

[653] NITZSCH, _Die Gracchen_, p. 133.

[654] VI, 19, 2.

[655] MARQUARDT, _Organisation militaire_, p. 230.

[656] DIONYS., VII, 13; 27; IX, 59; PLUT., _Coriol_., 13; LIV., XXXVII,

46, 10.

[657] DE RUGGIERO E., _Le colonie dei Romani_. Spoleto, 1897, p. 62.

[658] NITZSCH, _Die Gracchen_, op. cit., pp. 74, 76, 135, etc.

[659] NITZSCH, op. cit., p. 60 sgg.

[660] DE RUGGIERO, _Le colonie_, p. 38.

[661] DE RUGGIERO, op. cit., pp. 128-9.

[662] DE RUGGIERO E., _Leges agrariae_ (in _Enciclopedia giuridica

italiana_, Vol. I, P. 2ª. Milano, 1884, pp. 737 sgg.), dove la

questione è largamente riassunta e discussa con la menzione de’ testi e

delle autorità ivi citate.

[663] DE RUGGIERO, op. cit., pp. 752 sgg.

[664] HERMES XXIII (1888); B. NIESE, _Die sogenannte

Licinisch-Sextische Ackergesetz_, pp. 410 sgg., p. 423.

[665] DE RUGGIERO, _Leges agrariae_, pp. 768 sgg., con le autorità ivi

citate.

[666] PLUT., _ib. Gr_., 14.

[667] DE RUGGIERO E., _Leges agrariae_, pp. 815, 817.

[668] APPIAN., _B. C_., I, 27: Καὶ ἡ στάσις ἡ τοῦ δευτέρου Γράκχου

ἐς τάδε ἔληγε νόμος τε οὐ πολὺ ὕστερον ἐκυρώθη, τὴν γῆν, ὑπὲρ ἧς

διαφέροντο, ἐξεῖναι πιπράσκειν τοῖς ἒχουσιν ἀπείρητο γὰρ ἐκ Γράκχου το

προτέρου καὶ τόδε. Καὶ εὐθὺς οἱ πλύοσιοι παρὰ τῶν πενήτων ἐωνοῦντο, ἤ

ταῖσδε ταῖς προφάσειν ἐβιάζοντο, καὶ περιῆν ἐς χεῖρον ἔτι τοῖς πένησι,

μέχρι Σπόριος Θόριος δημαρχῶν ἐσηγήσατο νόμον, τὴν μὲν γῆν μηκέτι

διανέμειν, ἀλλ’ εἴναι τῶν ἐκόντων, καὶ φόρους ὑπὲρ αὐτῆς τῷ δήμῳ

κατατίθεσθαι καὶ τὰδε τὰ χρὴματα χωρεῖν ἐς διανομάς. — DE RUGGIERO,

_Leges agrariae_, pp. 820-21.

[669] _C. I. L._, I, p. 175, n. 200; BRUNS^6, _Fontes_, pp. 74 sgg.; DE

RUGGIERO, op. cit., p. 821 sgg., 880 sgg.

[670] BRUNS^6, _Fontes_, p. 74, 3: [..... quem agrum locum] quoieique

de eo agro loco ex lege plebeive sc(ito) III vir sortito ceivi

Romano dedit adsignavit..... (Cfr. p. 76, 15). p. 75-7-8: ager locus

aedificium omnis quei supra scriptu[s est..... (134)..... extra eum

agrum locum de quo supra except]um cavitu[mve est, privatus esto...

(66/102)... eiusque locei agri aedificii emptio venditi]o ita, utei

ceterorum locorum agrorum aedificiorum privatorum est, esto; emsorque

queicomque erit fa[c]ito, utei is ager locus aedificium, quei e[x hace

lege privatus factus est, ita, utei ceteri agri loca aedificio privati,

in censum referatur.....].

[671] BRUNS^6, _Fontes_, p. 75, 5: [..... quod eius quisq]ue agri locei

publicei in terra Italia, quod eius extra urbem Romam est, quod eius

in urbe oppido vico est, quod eius III vir dedit adsignavit, quod...

(211/102)..... tum cum haec lex rogabitur habebit possidebit.....

[672] BRUNS^6, _Fontes_, p. 74, 1-2: Quei ager poplicus populi

Romanei in terram Italiam P. Mucio L. Calpur[nio cos. fuit, extra

eum agrum, quei ager ex lege plebeive sc(ito), quod C. Sempronius

Ti. f. tr(ibunus), pl(ebei) rogavit, exceptum cavitumve est nei

divideretur.... (150/82).., quem quisque de eo agro loco ex lege

plebeive scito vetus possessor sibei] agrum locum sumpsit reliquitve,

quod non modus maior siet, quom quantum unum hominem ex lege plebeive

sc(ito) sibei sumer[e relinquereve licuit...].

[673] BRUNS^6, _Fontes_, p. 78, 21-23: [agrum lo]cum publicum populi

Romanei de sua possessione vetus possessor prove vetere possessor[e...]

[674] BRUNS^6, _Fontes_, p. 76, 13-4: Quei ager locus publicus populi

Romanei in terra Italia P. Mucio L. Calpurnio cos. fuit, extra eum

agrum, quei ager ex lege plebive sc[ito quod C. Sempronius Ti. f.

trib. pl. rogavit, exceptum cavitumve est nei divideretur... (110)...

e]xtraque eum agrum, quem vetus possessor ex lege plebeive [scito

sibei sumpsit reliquitve, quod non modus maior siet, quam quantum unum

hominem sibei sumere relinquereve licuit, sei quis tum cum hae lex

rogabitur (45/102) agri colendi cau]sa in eum agrum agri iugera non

amplius XXX possidebit habebitve: [i]s ager privatus esto.

[675] BRUNS^6, _Fontes_, p. 83, 53 sgg.

[676] BRUNS^6, _Fontes_, p. 79, 24-6: [Agen locus quei sup]ra scriptus

est, quod eius agri locei post[h.] l. rog. publicum populei Romanei

erit, extra eum ag[rum locum, quei publico usui destinatus est vel

publice locatus est, in eo agro queive.]..... etc.

[677] WEBER M., _Römische Agrargeschichte_, pp. 114 sgg. Cfr. pp. 97,

104, 105.

[678] HIRSCHFELD O., _Die Getreideverwaltung i. d. römischen

Kaiserzeit_ (_Sep.-Abdr. aus Philologus._ Bd. XXIX, 111), pp. 2 sgg.;

MARQUARDT, _Organisation financière_, pp. 144 gg.

[679] WEBER M., _Röm. Agrargeschichte_, p. 69. Anm. 38: Es ist im

übrigen charakteristisch für das Bestehen des im Text behaupteten

Zusammenhangs dass sobald mit Vollendung der Expansion des römischen

Flurbezirkes und nachdem das zur Besiedelung bereitstehende Land

im wesentlichen vergeben war, die Testierfreiheit durch die Praxis

des Centumviralgerichtshofes vermittelst der Inofficiositätfiktion

beseitigt wurde.

[680] PLUT., _C. Gracch._, c. 7; APPIAN., _B. C._, I, 23: Ὁ δὲ

Γράκχος καὶ ὁδοὺς ἔτεμνεν ἀνὰ τὴν Ἰταλίαν μακράς, πλῆθος ἐργολὰβων καὶ

χειροτεχνῶν ὑφ’ ἑαυτῶ ποιούμενος...

[681] II, 28.

[682] III, 68: IX, 12.

[683] I, 56, 1; 59, 9; VI, 1, 6; 25; VIII, 19, 3.

[684] VARR., _R. R_. I, 17, 1.

[685] COLUM., _R. R._ I, 3:... Propter quod operam dandam esse ut

rusticos et eosdem adsiduos colonos retineamus cum aut nobismetipsis

non licuerit aut per domesticos colere non expediverit quod tamen non

evenit nisi in his regionibus quae gravitate coeli solique sterilitate

vastantur. — 7:..... In longinquis tamen fundis in quos non est

facilis excursus patrisfamilias, cum omne genus agri tollerabilius

est sub liberis colonis quam sub vilicis servis habere tum praecipue

frumentarium.

[686] CAT., _R. R_. 136-7.

[687] VARR., _R. R_. I, 17, 1: Omnes agri coluntur hominibus servis

aut liberis aut utrisque, liberis aut cum ipsi colunt, ut plerique

pauperculi cum sua progenie, aut mercenariis, cum conducticiis

liberorum operis res maiores, ut vindemias ac foenisicia, administrant,

iisque quos obaerarios nostri vocitarunt et etiam nunc sunt in Asia

atque in Aegypto et in Illyrico complures.

[688] SALLUST., _Cat_., 37, 7:..... iuventus, quae in agris manuum

mercede inopiam toleraverat. NITZSCH, _Die Gracchen_, pp. 184, 187

sgg.. 192, 194.

[689] VARRON, _R. R_. I, 17, 1: De quibus universis hoc dico, gravia

loca utilius esse mercenariis colere quam servis. Cfr. CAT., _R. R_.

14, 5.

[690] CATON., _R. R_. 136-7.

[691] CAT., _R. R_. 1, 3; 4, 6; VARRON, _R. R._ 16, 3.

[692] VARRON, _R. R._ I, 16, 3:..... item si ea oppida aut vici in

vicinia aut etiam divitum copiosi agri ac villae, unde emere possis

quae opus sunt in fundum, quibus quae supersunt venire possint, ut

quibusdam pedamenta aut perticae aut harundo, fructuosior fit fundus,

quam si longe sit imputanda, non numquam etiam, quam si colendo in

tuo ea parere possis. Itaque in hoc genus coloni potius anniversarios

habent vicinos quibus imperent medicos, fullones, fabros, quam in

villa suos habeant, quorum non nunquam unius artificis mors tollit

fundi fructum. Quam partem lati fundi divites domesticae copiae mandare

solent. Si enim a fundo longius absunt oppida aut vici fabros parant,

quos habeant in villa, sic ceteros necessarios artifices, ne de fundo

familia ab opere discedat ac profestis diebus ambulet feriata potius,

quam opere faciendo agrum fructuosiorem reddat.

[693] VARRON, _R. R_., l. c. — CAT., _R. R._ 1, 3:.. loco salubri,

operariorum copia siet, bonumque aquarium oppidum validum prope siet

aut mare aut amnis, qua naves ambulant aut via bona celebrisque.

[694] MOMMSEN, _R. G_. I^8, p. 196.

[695] GAMURRINI G. F., _Dell’arte antichissima in Roma_ (Bull.

dell’Istit. arch. germanico. Sez. Romana II (1887), pp. 221 sgg.).

[696] WALTZING J. P., _Étude hist. sur les corporations

professionnelles chez les Romains_. Bruxelles, 1895, I, p. 199.

[697] WALTZING, op. cit., I, p. 239 con le autorità ivi citate.

[698] SALLUST., _Bellum Jugurt_., 73, 6:..... plebes sic accensa, uti

opifices agrestesque omnes, quorum res fidesque in manibus sitae erant,

relictis operibus frequentarent Marium et sua necessaria post illius

honorem ducerent.

[699] WALTZING, op. cit., I, p. 86.

[700] WALTZING, op. cit., I, p. 88.

[701] CIC., _Pro dom_., 33, 89; _de pet. consul_., 8, 30; WALTZING, op.

cit., I, p. 86.

[702] MARQUARDT, _Vie privée des Romains_, II, pp. 31-2.

[703] _R. R._ 135: Romae tunicas, togas, saga, centones, sculponeas:

Calibus et Minturnis cuculliones, ferramenta, falces, palas, ligones,

secures, ornamenta, murices, catellas: Venafro palas. Suessae et

in Lucania plostra, treblae albae: Romae dolia, labra: tegulae ex

Venafro. Aratra in terram validam romanica bona erunt, in terram pullam

campanica: iuga romanica optima erunt: vomeris indutilis optimus erit:

trapeti Pompeis, Nolae ad Rufri maceriam: claves, clostra Romae: Romae,

urnae oleariae, urcei aquarii, urnae vinariae, alia vasa ahenea Capuae,

Nolae: fiscinae campanicae † eome utiles sunt. Funes subductarias,

spartum omne Capuae: fiscinas romanicas Suessae, Casino † optimae erunt

Romae.

[704] FREDLÄNDER J., _Darstellungen_, II^6, pp. 3 sgg.

[705] PAULY, _Real-Encycl. d. class. Alterthumw_. VI, p. 2545.

[706] MARQUARDT, _Organisation financière_, pp. 108 sgg.; PÖHLMANN R.,

_Die Ueberbevölkerung_, etc., pp. 114 sgg.

[707] CAIRNES, _The slave power_, pp. 71, 74.

[708] _R. R._ I, 3:..... qui possident fines gentium quos ne circumire

quoque valent, sed proculcantibus pecudibus et vastandis feris

derelinquunt; 7: operam dandam esse ut rusticos et eosdem assiduos

colonos retineamus, cum aut nobismetipsis non licuerit aut per

domesticos colere non expedierit, quod tamen non evenit nisi in his

regionibus quae gravitate coeli solique sterilitate vastantur.

[709] Vedi innanzi, pag. 60.

[710] CAIRNES, _The slave power_, p. 75.

[711] MARQUARDT, _Organisation financière_, pp. 144 sgg.

[712] SCHAEFFLE, _Das gesellschaftliche System d. menschlichen

Wirthschaft_ (3 Aufl.), II, p. 485; PÖHLMANN, _Die Ueberbevölkerung_,

p. 51.

[713] _Pro Roscio Comoed._, c. 10.

[714] PÖHLMANN, _Die Ueberbevölkerung_, pp. 38, 107, con le autorità

ivi citate.

[715] FRIEDLAENDER, _Darstellungen_, I^9, p. 882: Der karge Tagelohn,

der in Martials Zeit 6-1/4 Sesterzen zu betragen pflegte (eine

Summe die man einem Sklaven als Trinkgeld gab), die aber nebst den

übrigen Emolumenten für den Lebensunterhalt der Clienten nothdürftig

hinreichte.....

[716] CAIRNES, _The slave power_, pp. 75 sgg.

[717] FRIEDLAENDER, _Darstellungen_, I^6, pp. 379 sgg.

[718] Περι τῶν ἐπὶ μισθῶ συνόντων.

[719] PÖHLMANN, _Die Ueberbevölkerung_, pp. 38, 82 sgg.

[720] SCHEEL V. H., _Die wirthschaftlichen Grundbegriffe im Corpus

juris civilis_ (ne’ _Jahrbücher für Nationalökonomie und Statistik_

hrg. von BR. HILDEBRAND, IV (1866), p. 337).

[721] PLUT., _Cat. maj_, c. 21.

[722] _Jurisprudentiae antehadrianae quae supersunt_ ed. P. Bremer.

Lipsiae, 1896, pp. 185, 208; D. 40, 7, 14; D. 13, 6, 5, 7.

[723] PLUT., _Crass_, 2; PÖHLMANN, _Die Uerberbevölkerung_, p. 89:

So kaufte Crassus allein ein halbes Tausend unfreier Bautechniker und

Bauhandwerker auf um sie wieder an Bauunternehmen zu vermiethen, die

sich durch derartegewiss nich vereinzelt dastehende Speculationen nicht

selten genöthigt sehen mochten, neben Monopolpreise der Baustellen

auch noch solche der Arbeitskrafte in den Kauf zu nehmen (_Annuar_, k.

3). Plutarch bemerkt ausdrücklich a. a. O.: τουσούτους δὲ κεκτηυένος

τεχνίτας οὐδὲν ῷκοδόμνησεν αὐτὸς ἢ τὴν ἰδίαν οἰκίαν, ἀλλ’ἔλεγε τοὺς

φιλοικοδόμους αὐτοὺς ὑφ’ ἑαυτῶv καταλύεσθαι χωρὶς ἀνταγωνιστῶν. Diese

Worte haben Drumann (_R. G._ IV, 111), RODBERTUS (_Untersuchungen

auf dem Gebiete der Nationalökonomie des class Alterthums, Jahrb. f.

Nationalök. und Statist._, 1865, S. 300), MARQUARDT (Privatleben, I,

159), übersehen und lassen daher Crassus selbst die abgebrannten und

eingestürzten Häuser wiederaufbauen und vermiethen, so dass das so

bedeutungsvoll Moment des Baustellenwuchers ganz verschwindet.

[724] KARLOWA, _R. R. G._ II, 1, pp. 111 sgg.; JHERING, _Geist. d. r.

R._ II, 1, pp. 185 sgg.

[725] KARLOWA, op. cit., II, 1, p. 112.

[726] MANDRY G., _Das gemeine Familiengüterrecht_, Tübingen, 1876, II,

p. 29; PERNICE A., _M. Antistius Labeo_. Halle, 1873, I, 149.

[727] BREMER, _Jurisprudentia antehadriana_, p. 170; D. 33, 7, 12, 3-6.

[728] BREMER, op. cit., p. 201 (D. XV, 3 e 16). _Alfenus libro secundo

Digestorum_. Quidam fundum colendum servo suo locavit et boves ei

dederat. Cum hi boves non essent idonei, iusserat eos venire et his

nummeis quoi recepti essent alios reparari. Servus boves vendiderat

nummos venditori non solverat, postea conturbaverat. Qui boves

vendiderat, nummos a domino petebat actione de peculio aut quod in rem

domini versum esset etc.

[729] Per gli schiavi ne darebbe una prova il fr. 14, pr. _de statal_.

40, 7; per i liberti lo attesta DOSITEO, _Hadr. sent. et ep_., § 8, p.

9 Böcking.

[730] PERNICE, op. cit., p. 136.

[731] SCHEEL V. H., _Die wirthschaftliche Grundbegriffe im Corpus juris

civilis_ (Jahrbücher f. Nationalökon. und Statistik herausg. von BR.

HILDEBRAND IV, Jahrg. I, Bd. (1866), p. 337).

[732] Die Naturalwirlhschaft wurde zur Geldwirtshchaft.

[733] COSTA E., _Il diritto privato romano nelle comedie di Plauto_.

Torino 1890, p. 108 sgg., con tutti i testi ivi citati; JHERING

R., _Geist. d. römischen Rechts auf den verschiedenen Stufen seiner

Entwickelung_, II, Th., I, Abth. Leipzig, 1854, p. 185.

[734] _De agri cult._, 2, 7: ..... servum senem, servum morbosum et

siquid aliut supersit vendat.

[735] _Cat. maj._, 5, 2.

[736] SUET., _Div. Claud_., c. 25.

[737] WALLON, op. cit., II^2, p. 397 sgg.

[738] D. XXXVIII, 1, 9: Operae in rerum natura non sunt. Sed officiales

quidem futurae nec cuiquam alio deberi possunt quam patrono, cum

proprietas eorum et in edentis persona et in eius cui eduntur

consistit: fabriles autem aliaeve eius generis sunt, ut a quacumque

cuicumque solvi possint. Sane enim, si in artificio sunt, iubente

patrono et aliis edi possunt; LEMONNIER H., _Etude historique sur la

condition privée des affranchis aux trois premiers siècles de l’empire

romain_. Paris, 1887, p. 120 sgg., 144 sgg.; KARLOWA, _R. R._ II, 1,

pp. 145 sgg.

[739] KARLOWA, _R. R. G._ II, 1, pp. 142 sgg.; LEMONNIER H., _Étude

historique sur la condition des affranchis aux trois premiers siècles

de l’Empire romain._ Paris, 1887, pp. 101 sgg., con le autorità da loro

citate.

[740] LEMONNIER, op. cit., pp. 120 sgg.; KARLOWA, II, 1, pp. 144-5.

[741] _D_. XXXVIII, 1, _De operis libertorum_; KARLOWA, _R. R. G_.,

II, 1, p. 145: Bei den Freigelassenen werden _operae officiales_ und

_operae fabriles_ unterschieden. Die officiales erklären Burchardi

für Ehrendienste, Danz für die der Person des Patrons zu leistenden

Ehren und Liebesdienste, Keller für Aufwartung und Ehrendienste,

mehr persönlichindividueller Natur, Zimmern und Mühlenbruch für

häusliche Dienste, Rein für persönliche, die Person oder den Haushalt

der Patronus betreffenden Dienste, Küntze für die Dienstleistungen,

wie sie zum geselligen Luxus vornehmer Römergehörten. Dem gegenüber

werden dann die _fabriles_ als Handwerkmässige und künstlerische,

kunstartige Verrichtungen charakterisiert. Nach Leist, welcher sich

in seinem Werk über das romische Patronatsrecht am ausführlichsten

über den Gegensatz auslässt, sind _operae officiales_ solche Dienste,

welche innerhalb der Grenzen und der Grundgedankens des _officium_

sich halten, _officium_ aber ist Handeln in Gemässheit eines der

Person des andern (hier des Patrons) in jedem konkreten Fall zum

Dienen sich sittlich Verbundenfühlens. _Fabriles_ dagegen sind nach

Leist die über das Gebiet des _officium_ hinausliegenden Dienste,

zu welchen die Freilasser in nicht zu billigender, egoistischer

Weise die Freigelassenen anheischig machten, zu welchen nur Dienste

gehörten, die die Erlernung eines gewissen Artificiums erfordeten.

Dabei bleibt nur die Frage welche Dienste liegen denn innerhalb des

_officium_, welche nicht, zumal da von Leist angenommen wird, dass

auch artificiale Dienste sich innerhalb des _officium_ halten und ganz

im guten Geist des Patronatsrecht auferlegt werden konnten. Als zum

_officium_ des immer nach im weitern Sinne zur _familia_ des Patrons

gehörigen Freigelassenen sah man es an, auf die Person, die Familie,

das Hauswesen, den Freundkreis des Patrons bezügliche Dienste zu

leisten auch wenn solche Kunstfertigkeit voraussetzten. Dahin gehören

also keineswege blos häusliche, d. h. im Innern des Hauses zu leistende

Dienste, auch nicht bloss Ehrendienste oder gar bloss zum geselligen

Luxus vornehmer Römer gehörende Dienste. Sie sind von unbestimmter

Mannigfaltigkeit, nur müssen sie dem Patron seinen ganzen Verhältnissen

nach (für seine Person, seine Familie, sein Hauswesen, seine Freunde)

einen Nutzen gewähren; wie sie der libertus seiner Individualität und

Ausbildung nach zu leisten vermag; die _proprietas eorum_, wie Ulpian,

l. 9, § 1, D. de op. lib. 38, 1 treffend sagt, _et in edentis persona

et in eius cui eduntur consistit_.

[742] KARLOWA, op. cit., p. 146: Die _operae fabriles_ dagegen sind

bestimmte Leistungen, zu deren Vornahme Ausbildung in dem betretfenden

Kunst gehört, ganz ohne Rücksicht darauf ob dieselben gerade dem Patron

seinen Verhältnissen nach dienlich sind oder nicht. Diese innere

Verschiedenheit der _operae officiales_ und _fabriles_ prägte sich

juristisch zunächst in der Art aus, wie sie zugesagt wurden.

[743] GAII, _Inst_. III, 39-42, ed. Huschke: Nunc de libertorum bonis

videamus. Olim itaque licebat liberto patronum suum in testamento

praeterire... Qua de causa postea praetoris edicto haec iuris iniquitas

emendata est: sive enim faciat testamentum libertus, iubetur ita

testari, ut patrono suo partem dimidiam bonorum suorum relinquat, et

si aut nihil aut minus quam partem dimidiam reliquerit, datur patrono

contra tabulas testamenti partis dimidiae bonorum possessio; si vero

intestatus moriatur suo herede relicto adoptivo filio (vel) uxore,

quae in manu ipsius esset, vel nuru, quae in manu filii eius fuerit,

datur aeque patrono adversus hos suos heredes partis dimidiae bonorum

possessio.... Postea lege Papia aucta sunt iura patronorum.......;

LEMONNIER, op. cit., pp. 116 sgg.; KARLOWA, op. cit., l. c. CICCOTTI

E., _Il processo di Verre_. Milano, 1895, pp. 100 sgg.

[744] _D_. XXXVIII, 1, 25: Patronus qui operas liberti sui locat,

non statim intellegendus est mercedem ab eo capere: sed hoc ex genere

operarum, ex persona patroni atque liberti colligi debet. Nam si quis

pantomimum vel archimimum libertum habeat et eius mediocris patrimonii

sit ut non aliter operis eius uti possit quam locaverit eas, exigere

magis operas quam mercedem capere existimandus est. — _D_. XXXVIII,

1, 27: Si libertus artem pantomimi exerceat, verum est debere eum non

solum ipsi patrono, sed etiam amicorum ludis gratuitam operam praebere:

sicut eum quoque libertum, qui medicinam exercet, verum est voluntate

patroni curaturum gratis amicos eius. Neque enim oportet patronum, ut

operis liberti sui utatur, aut ludos semper facere aut aegrotare.

[745] _D_. XXXVIII, 1, 16.

[746] _D_. XXXVIII, 1, 38: Si tamen libertus artificium exerceat, eius

quoque operas patrono praestare debebit, etsi post manumissionem id

didicerit. Quod si artificium exercere desierit, tales operas edere

debebit, quae non contra dignitatem eius fuerint, velut ut cum patrono

moretur, peregre proficiscatur, negotium eius exerceat.

[747] _D_. l. c.: Hae demum impositae operae intelliguntur, quae

sine turpitudine praestari possunt et sine periculo vitae. Cfr. _D_.

XXXVIII, 1, 16.

[748] _D_. XXXVIII, 1, 33: JAVOLENUS _libro sexto ex Cassio_. Imponi

operae ita, ut ipse libertus se alat, non possunt.

[749] _D_. XXXVIII, 1, 18-19: Suo victu vestituque operas praestare

debere libertum Sabinus ad edictum praetoris urbani libro quinto

scribit: quod si alere se non possit, praestanda ei a patrono alimenta

(_19_ GAIUS _libro quarto decimo ad edictum provinciale_) aut certe ita

exigendae sunt ab eo operae, ut his quoque diebus, quibus operas edat,

satis tempus ad quaestum faciendum, unde ali possit, habeat.

[750] BREMER, _Jurisprud. antehadrianae_, pp. 60-61, 180, 282.

[751] BREMER, op. cit., pp. 43, 235; _D_. XXXVIII, 2, 1... Namque,

ut Servius scribit, antea soliti fuerunt a libertis durissimas res

exigere, scilicet ad renunciandum tam grande beneficium, quod in

libertos confertur, cum ex servitute ad civitatem Romanam perducuntur.

Et quidem primus praetor Rutilius edixit se amplius non daturum patrono

quam operarum et societatis actionem, videlicet si haec pepigisset,

ut, nisi ei obsequium praestaret libertus, in societatem admitteretur

patronus.

[752] LEMONNIER, op. cit., pp. 39 sgg., con le autorità ivi citate.

[753] GAI, _Inst_., I, 42-4; LEMONNIER, op. cit., pp. 53 sgg.

[754] DIO. CASS., LV, 13; GAI, _Inst._, I, 16-8; ULPIAN, _Fragm_., I,

12, ed. Huschke; LEMONNIER, op. cit., pp. 48 sgg.

[755] GAI, _Inst_., III, 56; LEMONNIER, op. cit., pp. 59 sgg.

[756] LEMONNIER, op. cit., 51.

[757] LEMONNIER, op. cit., pp. 43, 61.

[758] GAI, _Inst_., I, 46.

[759] BREMER, _Jurisprud. antehadr._, pp. 171, 180, 234, 384, etc.

[760] VOIGT M., _Röm. Rechtsgesch._, pp. 641, 657.

[761] COSTA E., _Il diritto romano nelle commedie di Plauto_. Torino,

1890, pp. 378 sgg., con i testi ivi citati.

[762] C. 5, 4; 144-46.

[763] KARLOWA, op. cit., II, 2, p. 644 sgg.

[764] CATON., _De agri cult_., 136: Politionem quo pacto partiario dari

oporteat; 136: Vineam curandam partiario....

[765] CATON., _De agri cult_., 144-5; BECKKER E. J., _Ueber die

leges locationis bei Cato de re rustica_ (in _Zeitschrift für

Rechtsgeschichte_ herausg. von Rudorff, Bruns, etc., III, 2, 3), p.

428.

[766] BEKKER, l. c.

[767] Vedi sopra, pp. 124, sgg.

[768] CATON., _De agri cult_., 14, 3: hae rei materiem et quae opus

sunt dominus praebebit et ad opus dabit.... — 16: ... dominus lapidem,

ligna ad fornacem, quod opus siet, praebet; BÜCHER K., _Gewerbe_

(_Handwörterbuch d. Staatswissenschaften_ herausg. von CONRAD, LEXIS,

ELSTER und LOENING. Jena, 1892, III Bd.), p. 931 sgg.

[769] BEKKER, op. cit., pp. 430-1.

[770] CATON., _De agri cult_., 144, 4: nequis concedat, quo olea

legunda et faciunda carius locetur, extra quam siquem socium in

praesentiarum dixerit. Cfr. 144, 5; 145, 3; BEKKER, op. cit., l. c.;

MOMMSEN presso BEKKER, p. 432; KARLOWA, _R. Rechtsgesch._, II, 2, p.

650.

[771] KARLOWA, _R. Rechtsgesch_., II, 2, p. 644: Es wird zur Zeit

jener häufiger vorgekommen sein, dass ein römischer Bürger, welcher

keine genügende Anzahl von Sklaven hatte, arme Freie _servorum

loco in operis_ gegen eine _merces_ hatte. Solche _mercennarii_,

welche auch ihre _operae_ wohl schlechthin, so dass dem _conductor_

die Bestimmung der Art derselben zustand, zu vermieten pflegten,

gehörten zur Hausgenossenschaft des _conductor_. Dieses hatte einmal

eine grössere faktische Abhängigkeit des _mercennarius_ zur Folge,

es konnte aber auch rechtliche Folgen haben: Vorteile, an welchen

die Hausgenossenschaft des Hausherrn teilnehmen darf, kommen auch

solchen _mercennarii_ zu gute [L. 4, pr. D. de usu et habit. 7, 8],

nur von solchen gilt der Satz, dass aus einem von ihnen gegen den

_conductor_ verübten _furtum_ die _actio furti_ nicht entstehe [L. 90

(89) D. de furtis 47, 2. Vgl. auch l. 11, § 1, D. de poenis 48, 19],

denn man schrieb wohl dem Hausherrn solchen, aber auch nur solchen,

_mercennarii_ gegenüber eine Disziplinarbefugniss, wie gegenüber

Freigelassenen und Klienten, zu.

[772] CATON., _De agr. cult_., 144, 2: Qui oleam legerint, omnes

iuranto ad dominum aut ad custodem sese oleam non subripuisse neque

quemquam suo dolo malo ea oletate ex fundo L. Manli. Qui eorum non

ita iuraverit, quod is legerit omne, pro eo argentum nemo dabit, neque

debebitor. Cfr. 145, 2.

[773] CATON., _De agr. cult_., 14, 5.

[774] CATON., _De agri cult_., 144, 2-3: Scalae ita ut datae erunt,

ita reddito, nisi quae vetustate fractae erunt. Si non [erunt] reddet,

_aequom solvito, id viri boni_ arbitratu deducetur. Siquid redemptoris

opera domino damni datum erat, resolvito: id viri boni arbitrato

deducetor; 146, 3: Vasa, torcula, funes, scalas, trapetos, et siquid

aliut datum erit, salvo recte reddito, nisi quae vetustate fracta

erunt, si non reddit, aequom solvito.

[775] CATON., _De agri cult_., 144, 3: Legulos, quot opus erunt,

praebeto et strictores. Si non praebuerit, quanti conductum erit aut

locatum erit, deducetur: tanto minus debebitur.

[776] CATON., _De agri cult_., 145: Si operarii conducti erunt aut

facienda locata erunt, pro eo resolvito aut deducetur. — 146, 3: Si

emptor legulis et factoribus, qui illic opus fecerint, non solverit,

cui dari oportebit, si dominus volet, solvat. Emptor domino debeto et

id satis dato proque ea re ita ut s. s. e. ita pignori sunto.

[777] CATON., _De agri cult_., 145. Homines eos dato, qui placebunt

_domino_ aut custodi aut quis eam oleam emerit. Cfr., in quanto può

trovare applicazione, 145, 3: Socium nequem habeto, nisi quem dominus

iusserit aut custos. Sul significato di _homines_ cfr. BEKKER, op.

cit., p. 430. Per l’epoca imperiale cfr. C. I. L. X, 3948 vs. 5: suas

operas sanas va[le]ntes. — IX 3948, XI 3949. — BRUNS, _Fontes_^8, p.

328.

[778] CATON., _De agri cult_., 144, 4-5: Nequis concedat, quo olea

legunda et faciunda carius locetur, extra quam siquem socium in

praesentiarum dixerit. Siquis adversum ea fecerit, si dominus aut

custos volent, iurent omnes socii. Si non ita iuraverint, pro ea olea

legunda et faciunda nemo dabit neque debebitur ei qui non iuraverit.

[779] BEKKER, _Ueber die leges locationi_s, etc., p. 431 sgg. —

MOMMSEN, ivi, p. 432. — KARLOWA, op. cit., II, 2, p. 650-1.

[780] GAI, _Instit_., ed. HUSCHKE, II, 79: Quidam materiam et

substantiam spectandam esse putant, id est, ut cuius materia sit,

illius et res, quae facta sit, videatur esse, idque maxime placuit

Sabino et Cassio; alii vero _eius rem_ esse putant, qui fecerit, idque

maxime diversae scholae auctoribus visum est.....; OERTMANN P., _Die

Volkswirthschaftslehre der Corpus juris civilis_. Berlin, 1891, p. 135

sgg.

[781] BÜCHER K., _Gewerbe_ (_Hdwb. d. Staatsw._, Bd. III), p. 931:

Auf die Haufigkeit des gewerblichen Lohnwerkes deutet endlich noch

die berühmte Streitfrage der Juristenschulen über den Eigenthümer des

Fabrikates bei der Stoffumwandlung (specificatio), wenn der Verarbeiter

nicht zugleich Eigenthümer des Materiales war.....

[782] GAI, _Inst_., II, 77 sgg.

[783] GAI, _Inst_., II, 78-79.

[784] OERTMANN, op. cit., p. 123: Erst in späterer Zeit und im

Gegensatz zu der altnationalen Rechtsbildung ist im römischen Recht

eine Anerkennung der Bedeutung und der Ansprüche der redlichen Arbeit

zur Durchbruch gelangt....... l. 52, § 2, 7; l. 80, D. XVII, 21, § 2,

S. III, 25:..... quia saepe opera alicuius pro pecunia valet; l. 52, §2

cit.: pretium enim operae artis est velamentum. — Diese Citate in denen

in ziemlich klaren Weise der Arbeit ein Wert (pretium) zugesprochen

wird und für unseren Zweck von den erheblichsten Interesse, zumal

sie uns zum Theil schon von den Ansichten republikanischen Junsten

referieren.

[785] OERTMANN, op. cit., p. 125: Während ursprünglich eine

Entschädigung wegen Verletzung freier Menschen nach dem Grundsatz

“liberum corpus nullam recipit aestimationem„ unzulässig war, wurde in

der Kaiserzeit — DERNBURG, II, § 132, meint: etwa seit Hadrian — die

actio legis Aquiliae analog auf diese Fälle ausgedehnt, so Ulpian in l.

7, pr. D., IX, 2 (quominus ex operis filii sit habiturus) und l. 13 pr.

eodem; Gaius in l. 7, D. IX, 3 (mercedes operarum, quibus caruit) und

l. 3, D. IX, 1.

[786] VOIGT M., _Die XII Tafeln,_ II, p. 283 sgg.

[787] IV, 23.

[788] LIV., I, 8, 6:..... eo ex finitimis populis turba omnis sine

discrimine, liber an servus esset, avida novarum rerum perfugit, idque

primun ad coeptam magnitudinem roboris fuit.

[789] LIV. IX, 467; NITZSCH, _Die Gracchen_, pp. 70-71.

[790] HORAT., _Sat_., I, 6, vss. 45-6:

“Nunc ad me redes libertino patre natum

Quem rodunt omnes libertino patre natum.

LEMONNIER, op. cit., pp. 254 sgg.

[791] VAL. MAX., VIII, 6, 2; PLUT., _Syll_., 9; APPIAN., _B. C._, I,

100; SALLUST., _Cat_., 24; WALLON, op. cit., II, p. 318 sgg.

[792] LIV., XXII, 57, 11. Cfr. XXVII, 38; XXVIII, 46; WALLON, op. cit.,

II. p. 483.

[793] MARQUARDT, _Vie privée des Romains_, I, p. 190 sgg.

[794] JHERING, _Geist d. röm. Rechts_, II Th., 1 Abth., p. 187.

[795] COSTA, _Il diritto romano privato nelle commedie di Plauto_.

Torino, 1890, p. 94, con i testi ivi citati.

[796] KNIEP F., _Societas publicanorum_. Jena, 1896, p. 65 sgg.

[797] DIOD. SIC., XXXIV, 2, 48.

[798] TACIT., _Ann_., XIII, 23; WALLON, op. cit., II^2, p. 427.

[799] IV, 23.

[800] _Ann_., XIV, 42.

[801] _R. R._, IV, 3.

[802] PLUT., _Cat. maj._, 21.

[803] _R. R._, I. 17, 5.

[804] _R. R._, I, 8.

[805] _R. R._, I, 8.

[806] _R. R._, XII, 3.

[807] MOMMSEN, _Droit public romain_, trad. fr. VI, 2, pp. 36-40.

[808] HIRSCHFELD O., _Untersuchungen auf dem Gebiete der roemischen

Verwaltungsgeschichte._ Berlin, 1877, I, pp. 30-3, 242; _Friedlaender_,

_Darstellungen_, I^6, pp. 171 sgg., 192 sgg.

[809] HIRSCHFELD, op. cit., pp. 248 sgg.; FRIEDLAENDER, op. cit., I^6,

pp. 82-3 sgg., 185 sgg.

[810] _Paneg_., c. 88.

[811] FRIEDLAENDER, _Darstellungen_, I^6, p. 88 sgg., con i testi ivi

citati.

[812] HIST. AUG. _Anton. Heliog_., c. 11: Fecit libertos praesides,

legatos, consules, duces, omnesque dignitates polluit ignobili late

hominum perditorum; — c. 6: Vendidit et honores et dignitates et

potestatem, tam per se quam per omnes servos et libidinis ministros.

[813] HIST. AUG. _Hadr_., c. 9, 16.

[814] _Paneg._, 88.

[815] FRIEDLAENDER, _Darstellungen_, I^6, p. 101.

[816] FRIEDLAENDER, _Darstellungen_, I^6, p. 96.

[817] FRIEDLAENDER, _Darstellungen_, I^6, pp. 126 sgg. — ERMAN H.,

_Servus vicarius, l’esclave de l’esclave romain_. Lausanne, 1896, pp.

391 sgg.; pp. 436 sgg. e passim.

[818] ALLARD P., _Les esclaves chrétiens_. Paris, 1876, pp. 286 sgg.

[819] MOMMSEN, _Droit public romain_, trad. franç., VI, 2, p. 13.

[820] DION. CASS., LIV, 16; LVI, 7; D. XXIII, 2, 23.

[821] TACIT., _Ann_., XII, 53: Inter quae refert ad patres de poena

feminarum, quae servis coniungerentur; statuiturque ut ignaro domino ad

id prolapsae in servitute, cui consensisset pro libertis haberentur.

— SUET. _Vespas_., c. 11: Libido atque luxuria coercente nullo

invaluerat: auctor senatus fuit decernendi ut quae se alieno servo

iunxisset, ancilla haberetur..... Cfr. Cod. THEOD., IV, 11, 1; Cod.

Just., VII, 24.

[822] _CIL_. IX, 154, 507, 872, 989, 1853, 2507, 2728, 2877, 3057,

3680. Cfr. anche 910, 1267, 2687, 2724, 2760, 3763; XII, 724, 901,

2839, 3231, 3310 add., 3601, 3751, 4465, 4502, 4993.

[823] _CIL_. IX, 888; XIV, 2832, 3920.

[824] _CIL_. IX, 1884; X, 593; XII, 682_a_, 3446, 3782, 3801; XIV, 218,

357, 396, 564, 881, 1654, 2522.

[825] FRIEDLAENDER, _Darstellungen_, II^6, pp. 3 sgg., con le autorità

ivi citate.

[826] Cfr. VOIGT M., _Jus naturale aequum et bonum_, IV, pp. 22 sgg.

[827] KARLOWA, _R. R. G._, I, pp. 616 sgg.

[828] KARLOWA, op. cit., I, pp. 646 sgg.; pp. 657 sgg.

[829] Vedi sopra pp. 25 sgg.; PETRON., _Satyr._, 71, 1: Amici et servi

homines sunt, et aeque unum lactem biberunt etiamsi illos malus fatos

(_sic_) oppresserit...

[830] D. _de stat. hom._, I, 5, l. 4, § 1: Servitus est constitutio

juris gentium qua quis domino alieno [_contra naturam_] subicitur. —

D. L, 17, l. 32 ULPIAN.: Quod attinet ad jus civile, servi pro nullis

habentur: non tamen et jure naturali, quia, quod ad jus naturale

attinet, omnes homines aequales sunt. Cfr. SCHNEIDER, _Zur Gesch. der

Sclaverei im alten Rom_, pp. 41 sgg., p. 52.

[831] SUETON., _Claud_., 25. — GAI, _Inst_. I, 52-3. — SCHNEIDER, op.

cit., p. 22.

[832] WALLON, op. cit. III^3, pp. 56 sgg.; SCHNEIDER, op. cit., pp. 22

sgg; ABIGNENTE, op. cit., p. 101.

[833] D., I, 6, 2: Divus etiam Hadrianus Umbriciam quandam matronam in

quinquennium relegavit, quod ex levissimis caussis ancillas atrocissime

tractasset.

[834] D., l. c.

[835] D., XLVIII, 8.

[836] SUET., _Domit_., c. 7; _Dig._, XLVIII, 8, 4: Nemo enim liberum

servumve invitum ementem castrare debet.

[837] HITZIG H. F., _Die Stellung Kaiser Hadrians in der römischen

Rechtsgeschichte_. Zürich, 1892, p. 6.

[838] D., II, 4, 10, § 1; I, 12, 8, §§ 8-9.

[839] D., XLVIII, 18, §§ 1-2.

[840] _Cat. maj._, c. 5, 2.

[841] D., XI, 7, 2 pr.: Locum in quo servus sepultus est religiosum

esse Aristo ait.

[842] D., XXIII, 3, 10, § 2; XXXIII, 7, 2, 5-7; XXI, 1, 35; XXXII, 41,

2; ERMAN, _Servus vicarius_, p. 444, n. 1.

[843] ORELLI, _I. L._, 2846: Ita contubernales honestiore coniugum

nomine sexcenties utuntur in inscriptt. — ALLARD, op. cit., 271.

[844] PLIN., _Epist_., VIII, 16: ..... permitto servis quoque quasi

testamenta facere eaque ut legitima custodio. Mandant rogantque quod

visum; pares ut jussus. Dividunt, donant, relinquunt dumtaxat intra

domum. — SCHNEIDER, op. cit., 28.

[845] GIBBON E., _The decline and fall of the Roman Empire_. London,

1893, I, Chap. 11, p. 45. — LANGE, _Hist. du matérialisme_, I, p. 465.

[846] SCHNEIDER, op. cit., pp. 28 sgg. — WALLON, op. cit., III^2, pp.

62 sgg.

[847] WALLON, op. cit., III^2, p. 62, 67 sgg., con i fonti giuridici

ivi citati.

[848] WALLON, op. cit., III^2, pp. 71 sgg.

[849] D. L. 17, 20: _Pomponius libro septimo ad Sabinum_. Quotiens

dubia interpretatio libertatis est, secundum libertatem respondendum

erit.

[850] IUST., _Inst._, III, 11, 1.

[851] COD. IUST., _de fide com._, lib. VII, 4, 1-2; SCHNEIDER, op.

cit., pp. 35, 49, n. 44.

[852] COD. IUST., VII, 22, 1-2.

[853] SCHNEIDER, op. cit., pp. 34, 51, n. 62, con le autorità ivi

citate.

[854] IUST., _Inst._, III, 11, 1.

[855] SUET., _Claud._, c. 25.

[856] D., XXXVII, 14, 7: Divus Vespasianus decrevit, ut si qua hac lege

venierit, ne prostitueretur et, si prostituta esset, ut esset libera,

si postea ab emptore alii sine condicione veniet ex lege venditionis

liberam esse et libertam prioris venditoris.

[857] FRIEDLAENDER, _Darstellungen_, III^6, pp. 509 sgg.; 661 sgg.

[858] FRIEDLAENDER, op. cit., III^6, p. 516, e ZELLER, _Philosoph. d.

Griech._ ivi citato.

[859] ENGELS F., _Contribution à l’histoire du Christianisme primitif_

(_Le devenir social_, I, 2), p. 147.

[860] ORIGEN., _c. Cels._, III, 50, 55. Cf. anche PÉLAGAUD E., _Un

conservateur au second siècle_. Paris, 1879, pp. 313 sgg.

[861] CICCOTTI E., _Psicologia del movimento socialista_ (nel _Pensiero

italiano_, vol. XXII), p. 265.

[862] ALLARD P., _Les esclaves chrétiens_, pp. 245 sgg.

[863] ALLARD, _Les esclaves chrétiens_, p. 250-1: Un des récits les

plus anciens de l’époque des persécutions est la célèbre lettre sur les

martyrs de 177 écrite par les Églises de Lyon et de Vienne à celles

d’Asie et de Phrygie (EUSEB., _H. E._, V, 1 sgg.)... On y voit des

accusations terribles portées contre les chrétiens de Lyon par leurs

esclaves païens.... (N. 1). Quelque temps après, S. Epipode et S.

Alexandre furent encore, à Lyon, dénoncés par leurs esclaves. _Passio

SS. Epipodii et Alexandri_, ap. RUINART, _Acta sincera_, p. 63. —

Autres exemples d’attachement des esclaves au paganisme: sous Commode,

le sénateur chrétien Apollonius est dénoncé par un esclave: EUSÈBE,

_H. E._, V, 21; Saint Basile montre en Cappadoce, pendant la dernière

persécution, “les esclaves insultant leurs maîtres chrétiens„: _Éloge

de S. Gordius_; le concile d’Elvire, de la même époque, nous apprend

que souvent les maîtres n’osaient pas renverser les idoles qui étaient

dans leurs maisons, de peur d’irriter leurs esclaves (vim servorum

metuunt): _Concilium Eliberitanum_, canon XLI, apud HARDOUIN, t. I, p.

254.

[864] LECKY, _Hist. of the european morals from Augustus to

Charlemagne_. London, 1892, II^{10}, pp. 14, 147: Its moral action has

always been much more powerful upon individuals than upon societies,

and the spheres in which its superiority over other religions is most

incontestable, are precisely those which history is least capable of

realising.

[865] LECKY, op. cit., p. 15: A boundless intolerance of all divergence

of opinion was united with an equally boundless toleration of all

falsehood and deliberate fraud that could favour received opinions. —

p. 149: ..... The pictures of Roman societies by Ammianus Marcellinus,

of the society of Marseilles by Salvian, of the society of Asia minor

and of Constantinople by Chrysostom, as will as the whole tenor of the

history, and innumerable incidental notices of the writers of the time

exhibit a condition of depravity which has seldom been surpassed.

[866] WALLON, op. cit., III^2, pp. 389 sgg. — ABIGNENTE, op. cit., pp.

108, 113 sgg.

[867] _C. J._, VII, 16, 3.

[868] COD. THEOD., IX, 9, 1.

[869] COD. IUST., VI, 1, 6. Cfr. anche VI, 1, 3.

[870] _C. J._, IX, 47, 4.

[871] _C. J._, VII, 16, 24 e 36.

[872] _C. J._, VII, 16, 1 (_Imp. Antoninus A. Saturninae_).

[873] COD. THEOD., V, 7, 1; 8 l. n.

[874] ZOSIM., II, 38.

[875] COD. THEOD., XI, 27, 1.

[876] COD. THEOD., IX, 40, 2.

[877] WALLON, op. cit., III^2, pp. 597 sgg. — ABIGNENTE, op. cit., pp.

115 sgg. con i testi ivi citati.

[878] JHERING, _Geist d. R. R._, II Th., 2 Abth., p. 372. — BURY J. B.,

_A history of the later Roman Empire from Arcadius to Irene_. London,

1889, I, p. 371.

[879] WALLON, op. cit., III^2, pp. 416 agg. — ABIGNENTE, op. cit., p.

117 sgg.

[880] D., I, 5, 4, § 1; L, 17, 32; XL, 11, 2; _Inst_., I, 2, § 2.

[881] NOVELL., XXII, coll. IV, I, c. VIII.

[882] l. c.

[883] NOVELL., CXLII; _C. J._, I, 10; VII, 22; _Dig_., XLIX. 15, 19, §

5.

[884] _C. J._, VII, 3; 6; 8; 15; JUST., _Inst_., II, 20.

[885] _C. J._, I, 13.

[886] Cfr. MARQUARDT, _Vie privée des Romains_, passim; FRIEDLAENDER,

_Darstellungen_, III^6, p. 1-172, _Der Luxus_; pp. 173 sgg., _Die

Künste_ e passim; BLÜMNER H., _Das Kunstgewerbe im Altertum_. Leipzig,

1885.

[887] BLÜMNER, _Das Kunstgewerbe_, I, p. 214 e passim.

[888] BLÜMNER, op. cit., I, pp. 70 sgg.

[889] BLÜMNER, op. cit., I, pp. 83 sgg.

[890] BLÜMNER, op. cit., I, pp. 118 sgg., 157 sgg., 182 sgg., 192, 194,

217.

[891] BLÜMNER, op. cit., I, p. 105.

[892] BLÜMNER, op. cit., 1, p. 232 sgg., 243 sgg., 249.

[893] BLÜMNER, op. cit., I, p. 105.

[894] BLÜMNER, op. cit., I, p. 57, 85.

[895] RODBERTUS, _Zur Gesch. d. agrar. Entwickelung Roms unter den

Kaisern_ (_Jahrb. f. Nationalökonomie_, II Bd., 1864), p. 210 sgg.

[896] COLUM., _R. R._, VI, 27. Cfr. VII, Praef.; VIII, 11; IX, 9.

[897] COLUM., _R. R._, I, c. 8.

[898] MARTIAL, III, 62 — SENEC., _Ep._ 27 — GELL., XV, 29 — CIC. in

_Verr._, _A. S._, 5, 7 — WALLON, op. cit., II^2, pp. 164 sgg. — BOEGER,

op. cit., p. 22.

[899] D., XVII, 1, 26, § 8.

[900] _R. R._, IV, 3.

[901] D., XVI, 2, 21; XXI, 1, 57 — WALLON, op. cit., II^3, p. 169.

[902] _C. J._, 6, 43, 3 — WALLON, op. cit., II^2, pp. 172-4.

[903] SVET., _Aug._, 32.

[904] MOS. ET. ROM. LEG. COLL., XIV, _de plag._ ed. Huschke — _C. J._,

IX, 20, 7 e 15 — WALLON, op. cit., II^2, pp. 50 sg.

[905] _Il numero degli schiavi nell’Attica_ (ne’ _Rendiconti

dell’Istituto lombardo_, 1897).

[906] CAIRNES, _The slave power_, p. 114 sgg.

[907] _R. R._, I, c. 8: Foeminis quoque foecundioribus, quarum in

sobole certus numerus honorari debet, otium nonnunquam et libertatem

dedimus, cum plures natos educassent. Nam cui tres erant filii vacatio,

cui plures libertas quoque contingebat.

[908] CICCOTTI E., _La retribuzione delle funzioni pubbliche civili e

le sue conseguenze nell’antica Atene_ (ne’ _Rendiconti dell’Istituto

lombardo_, 1897).

[909] MARQUARDT, _De l’organisation financière chez les Romains_.

Paris, 1888, pp. 147-8 — HIRSCHFELD O., _Die Getreidererwaltung in der

röm. Kaiserzeit_, p. 68.

[910] MOMMSEN TH., _Die italische Bodenvertheilung und die

Alimentartafeln_ (_Hermes_, XIX), p. 408. — FUSTEL DE COULANGES, _Le

domaine rural chez les Romains_ (_Rev. des deux mondes_, 1886), p. 326.

— BRUGI B., _Le dottrine giuridiche degli agrimensori romani_. Verona,

1897, pp. 284 sgg.

[911] PLIN., _N. H._, XVIII, 7, 35:..... Sex domini semissem Africae

possidebant, cum interfecit eos Nero princeps....... FRONTIN., _De

controv. agrar._ (GROMATICI VETERES), p. 53.

[912] MARQUARDT, _De l’organisation financière_, pp. 139-87 —

HIRSCHFELD, _Getreideverwaltung_, pp. 3 sgg.

[913] MARQUARDT J., _De l’organisation militaire chez les Romains_.

Paris, 1891, pp. 166-71; 183 sgg.; 231 sgg. — CAGNAT, _Exercitus_, in

DAREMBERG et SAGLIO, _Dictionn. des ant. grecques et rom._, pp. 915

sgg.

[914] CAGNAT, l. c., p. 915.

[915] MARQUARDT, _Organisation militaire_, p. 203, 282.

[916] BÜCHSENSCHÜTZ B., _Die Hauptstätten des Gewerbfleisses in

klassischem Alterthume_. Leipzig, 1869, p. 4.

[917] BLÜMNDER H., _Die gewerbliche Thätigkeit der Volker des

klassischen Alterthums_. Leipzig, 1869, p. 1.

[918] Bücher K., _Die Diokletianische Taxordnung vom Jàhre 301 (in

Zeitschrift für die gesamte Staatswissenschaft_, herausg. von A.

SCHÄFFLE), Bd. L (1894), p. 697: Sie [die Alterthumwissenschaft]

hat mit modernen Vorstellungen gearbeitet und mit grossem Eifer

die Stellen aufgesucht, wo die äussern Formen des antiken Lebens an

moderne Erscheinungen erinnern, um an ihnen zu zeigen, wie herrlich

weit es die Alten schon gebracht hatten. Ein solches Verfahren ist

für die wissenschaftliche Erkenntnis nirgends so verderblich als auf

wirthschaftlichen Gebiete. Die ökonomische Welt des Altertums will

als Ganzes aus sich selbst begriffen sein, oder sie wird überhaupt

nicht verstanden werden. Cfr. anche BÜCHER K., _Die Entstehung der

Volkswirthschaft_. Tübingen, 1893.

[919] BÜCHSENSCHÜTZ B., _Die Hauptstätten_, etc., p. 4.

[920] NOTITIA DIGNITATUM OC. XI, 45-63, 74-7. — COD. THEOD., X, 20,

2-3, 6-9, 16; Or., 16-20, 26-27. — BÜCHER K., _Die Diokletianische

Taxordnung_, pp. 209, 212 sgg. — WALTZING, op. cit., II, pp. 232 sgg. —

MARQUARDT, _La vie privée des Romains_.

[921] SUET., _Vesp._, c. 18:... Sineret se plebeculam pascere.

[922] SUET., _Vespas._, c. 1.

[923] JUL. CAPITOL., _Maxim. et Balb._, c. 5.

[924] TREBELL. POLLION., _Trig. Tyr._, c. 8.

[925] JUL. CAPITOL., _Pertinax Imp._, c. 1 e 3.

[926] AEL. LAMPR., _Alexand. Sev._, c. 22, 24-5; JUL. CAPITOL., _Anton.

Pius_, c. 10.

[927] MARQUARDT, _Organisation financière_, pp. 216, 251-2, 295, 297,

298 con i testi ivi citati.

[928] SUET., _Calig._, c. 40; DIO. CASS., LIX, 28.

[929] AEL. LAMPRID., _Alex. Sev._, c. 24 e 33.

[930] AEL. LAMPR., _Alex. Sev._, c. 22.

[931] WALTZING, op. cit., II, pp. 3 sgg.

[932] WALTZING, op. cit., II, 32 con le prove ivi citate.

[933] Op. cit., II, p. 35.

[934] Op. cit., II, p. 81.

[935] Op. cit., II, pp. 239 sgg.

[936] Op. cit., II, pp. 228 sgg.

[937] Op. cit., II, pp. 359-60. Cfr. pag. 245.

[938] COD. THEOD., X, 20, 1. — WALTZING, op. cit., II, pp. 228-9 con le

autorità ivi citate.

[939] _C. I. L._, II, 1552, 1742; III, 337, 2130, 5540, 5622; V, 878,

5500, 5558, 5668, 7449, 7339 add.; VI, 9984-91; VIII, 2232, 5268; IX,

163, 820. 1456, 2484, 2485, 2829, 3056, 3103, 3446, 3517, 3571, 3617,

3701, 3908, 4053, 4664, 4877, 5460; X, 25, 1561, 1746, 4917, 3967,

7041, 8217; XIV, 2751, 2726, _vilicus supra hortos_, VI, 9472.

[940] III, 67, 1181, 1182, 1549, 1573^_a_, 4445, 5616. 5622,

*6010_{153-217}, V, 90, 1035, 1049, 1939, *5048, 5318, 7473,

8111,_{39}; VI, 9106 sgg.; VIII, 939, *1828, 2803, 8209, 8421,

8905, 10734, 10962; IX, 6083,_{111} X, 238, 284, 285, 419, 429, 421,

1909, 1910, 1911, 1912, 1913, 4600, 6592, 7228, 8045,_{12} 80465,

*8056_{154}, 8059_{29-135}; XII, 2250, 5690_{111}; XIV, 352^_b_, 372,

469, 2251, 2301, 2509, 2792. In IX, 2123 ricorre eccezionalmente, come

si vede, un _actor_ liberto.

[941] _C. I. L._, VI, 9383; VIII, 2228.

[942] _Ab ark_. (_a_), _C. I. L._, IX, 1248; _arkarius C. I. L._,

VI, 9146-8, 9150; IX, 697. *969, 2244, 2606, 3579, 3773, 3845, 4109,

4110, 4111, 4112, 6083_{11, 46-51}; X, p. 1160 e 1163; _atriensis C.

I. L._, VI, 9192-9197; _cellarius C. I. L._, VI, 9243-53; IX, 2484,

3424; _cursor_, VI, 9317; _cubicularii_, VI, 9291-312; 9285-6; _custos

horrei_, VI, 9469-70;_ dispensator C. I. L._, II, 1198, 3525 7; III,

2935, 3038, 354, 563, 1085, 1301, 1839, 1955, 978, 333, 978; V, 1034,

2883, 6407, 7638, 5924; VI, 9319-72; IX, 3580, 6083_{65}; X, 237,

1732, 1917, 1920, 1921. 4594, 7893, 8059_{157, 172, 189}; XII, 856,

5690_{108}; XIV, 207, *1396, 1876, 2852, 3033, 3716; _insularii_,

VI, 6215, 6217, 6296, 6297-9, 7291, 7407, 8855-6; _ostiarii_, VI,

9737-8. Nondimeno ricorre un _cellarius_ libero, XIV, 472, un _supra

iumenta_ anche libero, VI, 9486, un _ministrator_, VI, 9645; qualche

_nomenclator_ (VI, 9687 sgg., 8930-36), qualche _ornatrix_ (VI,

9726-36), qualche _pedissequus_ libero (VI, 9767-83), X, 1942. Tra

i _coci_ poi, con la maggiore importanza che assumono in tempi di

raffinatezza e con le maggiori occasioni che hanno di ottenere il

favore del padrone e la libertà, ricorrono in più gran numero liberi

e liberti: _C. I. L._, V, 2544; VI, 9263-70; IX, 3938; X, 5211; XII,

4468.

[943] _C. I. L._, II, 21, 2348, 470, 2337, 3666, 1737, 5655; III, 559,

3583, 3834; V, 89, 562, 1909, 1910, 2181, 2396. 2530, 5277, 5317, 5920,

3156, 3940. 8320, 2183; VI, 9562-610; VII, p. 235; VIII, 2834, 8498;

IX, 467, 470, 1714, 1715, 2369^_a_, 2607, 2686, 3388, 4553, 5462; X,

2858, 3955, 3962, 4918, 6469. 6471, 6124, 388, 5719; XII, 725, 1622,

1804, 3341, 3342, 4485-9: XIV, 2652. 3030, 3710. Abbondano, naturalmente,

quelli che il nome anche più chiaramente rivela come stirpe di liberti:

in ogni modo sono persone che godono dello stato di libertà. È pure

notevole il ricorrere non infrequente di donne, che esercitano la

medicina: _C. I. L._, II, 497; VI, 9614-7; IX, 586; X, 3980; XII, 3343.

[944] _Aerarii, C. I. L._, II, 2238; VI, 9134-38; X, 3988; XII, 3333,

4473; _albarii_, VI, 9139-40; _aluminarii_, VI, 9142; _aurifices_,

V, 1982, 2308, 8834; VI, 9149, 9202-8; X, 3976, 3978; XII, 4391,

4464-5; _architecti_, V, 1886, 3464; VI, 9151-3; X, 841, 1443, 1446,

1614, 4587, 5371, 6126, 6339, 8093, 8146: _argentarii_, VI, 9155-85;

IX, 236, 348, 3157, 4793; X, 1914, 1915, 3877; XII, 1597, 4457-60;

_argentarius coactor_, XIV, 2886; _armarii_, XII, 4463; _anularii_,

XII, 4456; _axiarii_, VI, 9215; _bybliopolae_, VI, 9218; _caelatores_,

II, 2243; VI, 9221-2; _caligarii_, V, 1585, 6671; VI, 9225; X,

5456; _candelabrarii_, VI, 9227-28; _capsarii_, V, 3158; VI, 9232;

_capistrarius_, XII, 4406; _carpentarii_, V, 5922; _chartarii_,

VI, 9255-6; XII, 3284; _clavarii_, II, 5819; V, 702; XII, 4467;

_claviclarii_, X, 7613; _clostrarii_, VI, 9260; _copones_, V, 5930;

XII, 3345; _coloratores_, X, 5352; _citharoedi_, X, 6340; _codicarii_,

II, 25, 260; _coriarii_, VI, 9279-80 (cfr. 1117-18, 1682), X, 1916;

_coronarii_, VI, 9292-3 (cfr. 4414, 4415, 7009, 9227), X, 6125;

_crepidarii_, VI, 9284; _cultrarii_, X, 3984-5; _dissignatores_, VI,

9373; _dolabrarii_, V, 908; _eboriarii_, VI, 9375; _epippiarii_, VI,

9376; _fabarii_, XII, 4472; _fabri_, III, 1652; V, 1030, 2328, 3316;

VI, 9385-417; _faber lignar._ V, 4216; XII, 722; _faber argent._

XII, 4474; _faber navalis_, XII, 5811; _faber pectenarius_, V, 98;

_figuli_, X, 424, 8043, _{83}, 8055, _{51}, 8036, _{354}; XII, 4478,

5686, _{878}, 5697, _{6}; _flaturarii_, VI, 9418-9; _florentinarii_,

VI, 9421; _fontani_, XII, 3337; _fullones_, II, 5812; VI, 9429-30

(cfr. WALTZING, op. cit., I, 183 sgg.; II, 152 e 528): _gaunacarii_,

VI, 9431; _gemmarii_, VI, 9433-7; _gladiarii_, VI, 9442; IX, 3962:

X, 3986; _glutonarii_, VI, 9443; _grammatici_, II, 2236, 3872; X,

3911; XII, 1921; _gustatores_, XII, 1754; _gypsiarii_, IX, 5378; XII,

4479; _harundinarii_, VI, 9456; _holitores_, VI, 9457-9; _horrearii_,

VI, 9460-68; _lanarii_, VI, 9490-4; XII, 4481 (cf. WALTZING, op.

cit., II, 153 e 532); _larii_, V, 3307; VI, 9499; IX, 4227, 9332;

X, 6493; XII, 4482; _lapidarii_, II, 2404, 2772; III, 1365, 1601,

1777; V, 3045; XII, 732; _lanternarius_, X, 3970; _lecticarii_,

III, 1438; VI, 9504-14; _librarii_, V, 6801; VI, 9516-25; XII, 1592;

_limarii_, XII, 4475, 5969; _linarii_, V, 5923; _lintiarii_, 9526;

XII, 3340, 4484; _lintiones_, V, 1041, 3217; _lorarii_, VI, 9528;

_macellarii_, VI, 9532; _machinatores_, VI, 9533; _margaritarii_,

VI, 9543-7; X, 6492; XIV, 2655; _marmorarii_, II, 133, 1724; VI,

9550-7; X, 1648, 1873, 3985, 7039; XIV, 3560; _materiarii_, VI,

9561; X, 3965; _mensores_, III, 1220, 2124, 2129; V, 3155, 6786;

VI, 9619-21; XII, 4490; _mensores aedificiorum_, VI, 9222-5; XIV,

23, 3032, 3713; _mensores machinariorum_, VI, 9626; _mensularii_,

XII, 4491; _mercatores, magnarii, negotiatores_, III, 2086, 2125,

2131, 4250, 4251, 5816, 5830, 5833; V, 1040, 1982, 5145, 8939, 1047,

5911, 5929, 5932, 5925, 5928, 5982, 7377; VI, 9628-32, 9652-86;

VIII, 7149; X, 487, 545, 1797, 1872, 1931, 3947, 5588, 6113, 6493,

7612, 7330; XII, 1896, 5973; XIV, 397, 2793, 4142; _museiarius_, VI,

9647; _musicarii_, II, 224; VI, 9648-51; XII, 3344; _nauta_, V, 94;

_navicularii_, V, 1598, 1606; XII, 4493-5; 5972 (cfr. WALTZING, op.

cit., II, 536); _nummularii_, II, 498; III, 1938; V, 93, 4099, 8318;

VI, 9707 sgg.; IV, 1707; X, 3977, 6493, 6699; XII, 4497; _olearii_,

II, 1481; VI, 9716-19; XII, 4497; _obstetrices_, VI, 9720-4; X, 1932,

3972; _paedagogi_, II, 1981; II, 2111; VI, 9739-64: VIII, 1506, 3322;

X, 1943-4, 6562, 8129; _pectenarii_, II, 5812, 2538, 2543; V, 450;

_pelliones_, XII, 4500; _pictores_, VI, 9786; X, 702, 1950; _pilarii_,

XII, 4501; _piscatores_, VI, 9799-801; _pistores_, V, 1036, 1046;

IX, 3190; X, 499, 5346, 5933-4, 6494; XII, 4503; XIV, 2212, 2302;

_pistor candidarius_, 4502; _plicatrix_, XII, 4504; _plumarii_, VI,

9813-4; _plumbarii_, VI, 9815-8; _plutiarii_, VI, 9819; _politores_,

VI, 9820; _poenularius_, X, 1945; _pomarii_, VI, 9821-3; X, 3956;

_popa_, VI, 9824; _praceptores_, VI, 9827; _praecones_, IX, 4910;

X, 5429-30, 6472, 8222; _propola_, XII, 4506; _pugillariarius_, VI,

9841; _purpurarii_, II, 2235; V, 1044; VI, 9844-8; IX, 5276; X, 540,

1952, 3973; XII, 4507-8; _redemptores_, VI, 9851; IX, 1549, 3707,

3821; _resinaria_, VI, 9855; _rogatores_, VI, 9859-63; _sagarii_, V,

5773, 5918, 5926, 6670; VI, 9864-72; IX, 2399, 5752, 8263; XII, 1898,

1928, 4509; _salinatores_, XII, 5360; _sarcinatores_, V, 2542, 2881,

7568; _scabillari_, IX, 3188; _scribae_, XIV, 3714; _scriniarii_, VI,

9885; _segmentarii_, VI, 9889; _sericarii_, VI, 9891-3; _sigillarii_,

VI, 9894-5; _signarii_, VI, 9876; _solatarii_, VI, 9897; _solearii_,

XII, 4510; _spatarii_, VI, 9898; _structores_, VI, 9908-10; XII, 4511;

XIV, 288, 2656; _supellectilarius_, VI, 9914; X, 1960; _sumptuarii_,

VI, 9912-3; _sutores_, II, 5934; V, 2728, 5812, 5919, 7265; IX, 3027;

_symphoniacus_, XII, 3348; _tabellarii_, VI, 9916-8; X, 1027, 1870,

1961; XII, 4512; _tabularii_, VI, 9921 sgg.; IX, 5064; X, 7039, 5361,

7936; tectores, IX, 3192; X, 6593; tegularii, X, 3729; _tesserarii_,

V, 4508, 7044; XII, 1385; _thurarii_, V, 2184; VI, 9928; X, 1962,

3966, 6802; XII, 4518; _tibiarii_, VI, 9935; _tignuarii_, IX, 5862;

_tonsores_, V, 4101; VI, 9937-42; X, 1963-4; XII, 4514-6; _tritor

argentarius_, VI, 9950; _vascularii_, VI, 9953-8; IX, 1720; X, 7611;

XII, 4519; XIV, 2887; _vestiarii_, VI, 9961-78; VIII (_vestiarius

Aug._) 5234; IX, 1712; X, 3959, 3963, 5718; XII, 3202, 4520-1; XIV,

467; _vestificus_, VI, 9979; _victumarius_, 9982; _viminarius_, XII,

4522; _unctores_, 9997; _unguentarii_, VI, 9899-1000; IX, 471, 5905.

Questo elenco, insieme a qualche altro tentato in precedenza (WALLON,

III^2, pp. 494 sgg.), senza proprio pretendere ad essere completo,

sopperisce allo scopo della dimostrazione come un altro, che, anche

essendo assolutamente completo, avrebbe, al pari di questo, un

valore dimostrativo notevolissimo ma non mai assoluto, dato il numero

relativamente tenue delle epigrafi e la considerazione che l’epigrafi

sepolcrali degli schiavi — tali son queste — dovevano essere,

comparativamente, meno frequenti di quelle de’ liberi. Ciò per non

esagerare eccessivamente questo genere di prova.

Del resto la diffusione e lo sviluppo del lavoro libero è dimostrato

nel corso del lavoro per tante altre vie.

In ogni modo, anche da questo riepilogo epigrafico, qual’è e quale va

inteso, si scorge come il lavoro libero si fosse allargato a quasi

tutte le arti. Ciò era accaduto specie per mezzo de’ liberti, ma i

mestieri erano poi moltissime volte rimasti tradizionalmente nella loro

discendenza.

In parecchi de’ mestieri riportati nell’elenco l’elemento libero tien

solo il campo; ricorrono invece liberi e servi tra gli _aerarii,

aquarii, aurifices, architecti, argentarii, capsarii, chartarii,

clavarii, corarii, coronarii, fabri, grammatici, holitores, horrearii,

lapidarii, lanii, librarii, lintiarii, marmorarii, mensores_ (non

specificati), _negotiatores, musicarii, navicularii, nummularii,

olearii, obstetrices, paedagogi, pectenarii, pedissequi, pictores,

plumarii, plantarii, purpurarii, sericarii, supellectilarii,

sumptuarii, tabellarii, tabularii, thurarii, vestiarii_.

Tuttavia, anche nella massima parte di questi, nella quasi totalità,

la grande prevalenza è de’ liberi (liberti o ingenui che fossero), ed

è notevole ad osservare come ordinariamente l’elemento servile è dato

da Roma e dalla Spagna, cioè dal paese, in cui la ricchezza accentrata

faceva persistere la produzione casalinga nella casa imperiale e nelle

grandi case aristocratiche, e dal paese dell’estremo Occidente, in cui

la produzione casalinga persisteva invece per il persistere di maniere

di vita più rudimentali, ed erano meno sviluppate le manumissioni, meno

i centri cittadini, meno il proletariato.

Secondo il mio spoglio epigrafico, poi, compaiono come servi

esclusivamente questi: _cabatores_ (C. I. L., VI, 9239); _casarii_ (VI,

9238); _circitores_ (VI, 9257); _confectorarii_ (VI, 9278); _dulciarii_

(VI, 9374); _eunuchi_ (VI, 9378-80); _fenarii_ (VI, 9417); _geruli_

(VI, 9439-41); _factor_ (VIII, 9432); _iugarii_ (XII, 3102, 3338);

_inaurator_ (II, 6107); _infector_ (II, 5519); _lagunaria_ (VI, 9486);

_lanipendae_ (VI, 9496-7; IX, 3157, 4350); _loricarii_ (II, 3359);

_muliones_ (VI, 9646); _notarii_ (III, 1938; V, 93, 1586, 1601-4);

_pastillarii_ (VI, 9766); _pecuarius_, (IX, 5276); _promo_ (VI,

9839); _quasillaria_ (VI, 9849); _refectores pectenarii_ (IX, 1711):

_saltuarii_ (VI, 9874; VIII, 5383, IX, 706); _sarcinatrices_ (VI,

9875-84, meno una liberta); _sector_ (VIII, 5267); _scutarius_ (VI,

9886); _speclarius_ (VI, 9899); _topiarii_ (VI, 9943-9); _vestiplica_

(V, 5316). Anche qui è difficile trarre induzioni troppo larghe da

esempi isolati; ma, in ogni modo, si vede come il lavoro servile

persiste preferibilmente in impieghi più faticosi, o più ignobili, o

più continui e ordinarî, o di carattere sussidiario ad arti e funzioni

di lavoro più specificato.

[945] _C. I. L._, IV, 490, 710, 677, 336, 597, 826, 886, ecc.

[946] WALTZING, op. cit., II, pp. 185 sgg., 429.

[947] _C. I. L._, XII, 4523, 4515, 4517, 3335, XIV, 2656.

[948] _Der Maximaltarif des Diocletian_ herausgegeben von TH. MOMMSEN,

erläutert von H. BLÜMNER. Berlin, 1893 e _C. I. L._, III.

[949] VII, 1-23. Cfr. pp. 104 sgg.

[950] VII, 24-8.

[951] VII, 29-37. Cfr. pp. 112.

[952] VII, 38-74. Cfr. pp. 112 sgg.

[953] VII, 75-6.

[954] XX, 1-13; XXI, 1-6; XXII, 1-26. Cfr. pp. 156 sgg.

[955] VII, 1ª.

[956] _Pro Roscio com._, 10, 28. — BLÜMNER, _Maximaltarif_, p. 105.

[957] SEEK O. nella _Deutsche Literaturzeitung_, 1894, p. 458.

[958] MICHAELIS H., _Kritische Würdigung der Preise des Edictum

Diocletiani (Zeitschrift für die gesammte Staatswissensch. herausg._

von A. SCHAEFFLE. Bd. LIII — 1897), p. 49.

[959] C. PLINI CAECIL. SECUNDI _Epist_. ad Traianum lmp., 41 (50), ed.

KEIL: ... Hoc opus multas manus poscit; at eae porro non desunt. Nam et

in agris magna copia est hominum et maxima in civitate, certaque spes

omnes libentissime adgressurae opus omnibus fructuosum.

[960] BÜCHER K., _Die Diokletianische Taxordnung_, p. 692.

[961] BÜCHER, _Die Diockletianische Taxordnung_, p. 194. — MICHAELIS,

op. cit., p. 15 e SEEK, l. c.

[962] Credo utile riportare dal SEGRÈ G., _Studio sulla origine e

sullo sviluppo storico del colonato romano_ (_Archivio giuridico di_

F. SERAFINI, voll. 42, 43, 44, 46), il diligente elenco de’ testi, che

hanno costituito gli elementi delle dispute sul colonato e il riepilogo

de’ principali punti di vista da cui il colonato è stato considerato,

rimandando per la bibliografia allo studio del Segrè, insieme al quale

è opportuno riscontrare SCHULTEN A., _Colonus_ (nel _Diz. epigr._

di E. DE RUGGIERO, II, p. 457 e _Hist. Zeitschr._, LXXVIII, 1-17). —

SEGRÈ, op. cit., vol. 42, p. 468: VARRO, _RR._, I, 17, 2; CAES., _De

bell. gall._, VI, 13; _De bell. civ._, I, 34; COLUM., _RR._, I, 7, 1

e 3; PLIN., _Epist._, III, 19; TACIT., _Germ._, c. 25; FRONTIN., _De

controv. agror._, p. 53. LACHM.; JUL. CAPITOL. _M. Anton. Philos._, 22;

TREBELL. POLL., _Claudius_, 9; _Eumenes_, _Panegyr. Const. Caes_. c. 8;

SALV., _De gubern. Dei_, V, 8; COD. THEOD., V; 4, 3; D. XX, 1, 32; XXX,

1, 112; XXVII, 1, 1757; L, 15, 4 § 8; PAUL, _Rec. Sent._, III, 6, 48;

Cod. Just., IV, 65, 1, 11; VIII, 51, 1, 1; HERMES, XV, 385-411, 478-80

e JOURNAL DES SAVANTS, 1880, pp. 686-90 pel decreto di Commodo su’

_coloni_ del _saltus Burunitanus_.

Cfr. inoltre le fonti citate dallo SCHULTEN, l. c.

SEGRÈ, op. cit., vol. 43, pp. 150 sgg.: “Il numero e la varietà delle

opinioni sull’origine e sullo sviluppo storico del colonato, di cui non

esporremo che le principali, bastano a dimostrare quanto sia difficile

tale ricerca. Per riescire più chiari, crediamo opportuno raccoglierle

in gruppi secondo i loro punti di contatto e distinguerle secondo le

loro differenze, senza la pretesa di fare qualche cosa d’esatto, ma

coll’intenzione di tentare la classificazione meno grossolana che ci

sembrava possibile.

“1º Alcune di queste teorie traggono l’elemento costitutivo del

colonato dai soli servi (Puchta, Rodbertus), altre dai soli liberi,

piccoli proprietarî, o fittabili, o lavoratori vaganti (Cuiacio,

Heisterbergk, Mommsen, Karlowa, Revillout, Wallon, Esmein); altre

da questi e da quelli insieme (Giraud, Savigny, Fustel de Coulanges,

Dareste).

“2º Secondo alcuni l’istituto è originario d’Italia (Rodbertus); per

altri è esclusivamente provinciale (Savigny, Heisterbergk, Schultz,

Rudorff, Guizot); secondo altri, e sono i più, sorse a un tempo

nell’Italia e nelle Provincie.

3º Quanto all’epoca della sua formazione, per alcuni è un istituto

preromano delle Provincie (Rudorff, Heisterbergk, Schultz, Guizot);

per altri del tempo repubblicano (Giraud, Laferrière); per i più è del

tempo imperiale.

4º Alcuni trovano il fondamento del colonato in un ceppo indigeno

libero o schiavo, italico o di altre parti dell’impero (Rodbertus,

Rudorff, Schultz, Guizot, Laferrière, Heisterbergk, Fustel de

Coulanges, Dareste); altri in un elemento straniero (Wenck, Zumpt,

Savigny, Maynz, Vesme, Fossati, Mommsen) introdottosi nell’impero

Romano. Una teoria ecclettica, che tien conto dell’uno e dell’altro

elemento, è quella dell’Huschke.

5º Finalmente alcuni rannodano l’istituto a costumi italo-greci

(Giraud), altri all’organizzazione dell’antica famiglia celtica

(Guizot), altri ad istituzioni italico-gallesi (Laferrière); altri al

servaggio germanico (Mommsen, Maynz)„.

Più particolarmente, secondo le varie opinioni che ora passeremo in

rassegna, il fondamento di fatto e giuridico del colonato è diverso,

vale a dire:

_a_) manumissione limitata, con fondamento legislativo (Puchta,

Giraud), ad un patto naturale di fitto con servi (Rodbertus, Fustel de

Coulanges per la servitù della gleba); seguito ed accompagnato dalla

sottommissione dei piccoli proprietarii o dei fittabili immiseriti;

_b_) gli istituti agrarii nelle Provincie come substrato del colonato

posteriore (Rudorff, Schultz, Guizot, Heisterbergk);

_c_) la violenza dei proprietari sanzionata poi dalle leggi (Wallon,

Yanoski, Jung, Fustel de Coulanges pel colonato dei liberi); o l’opera

dell’amministrazione romana, divenuta poi legge di questa e del costume

(Revillout, Hegel, Kuhn, Esmein, Karlowa);

_d_) l’influenza diretta della legislazione sui liberi agricoltori

(Huschke, Marquardt), per alcuno (Puchta) anche sugli schiavi;

_e_) i trapiantamenti barbarici, secondo alcuni quelli dei soli

_dediticii_, secondo altri di questi e de’ Laeti e dei Gentiles

(Gothofredo, Wenck, Vesme, Fossati, Zumpt, Savigny, Laboulaye,

Marquardt); ad essi poi in certo senso è messo da alcuni in rapporto

il colonato. Quanto alla derivazione germanica dell’istituto (Maynz,

Mommsen), i più fanno rimontare questi trapiantameli all’imperatore

Marco, altri ad Augusto (Huschke, Marquardt);

_f_) la clientela romana e gallese;

_g_) l’esercizio della piccola cultura sui latifondi in Italia

(Rodbertus), nelle provincie frumentarie (Heisterbergk). Però queste

due teorie, specialmente la seconda, si occupano più di rintracciare

il _materiale sociale_ che costituì il colonato, di quello che il suo

fondamento giuridico;

_h_) Altri scrittori si limitano a designare gli stadii o momenti

storici dell’istituto (Léotard, Lattes).

[963] JUNG J., _Zur Würdigung der agrarischen Verhältnisse in der röm.

Kaiserzeit_ (_Hist. Zeitschrift_, XLII (1879), p. 45 e 53).

[964] CAIRNES, _The slave power_, p. 67.

[965] SCHULTEN A., _Die röm. Grundherrschaften_ (_Zeitschr. für Social

und Wirthschaftsgesch._, III (1895), pp. 357, 362 sgg.) — MOMMSEN,

_Decret des Commodus_, etc. (_Hermes_, XV), pp. 392 sgg. — BOISSIER G.,

_L’Afrique Romaine._ Paris, 1895, p. 165.

[966] JUNG J., op. cit., pp. 74 sgg. — ZACHARIAE VON LINGENTHAL K.,

_Geschichte d. Griechisch-Römischen Rechts_. Berlin, 1877, p. 227 con

le autorità ivi citate.

[967] _R. R._, I, 7.

[968] ZACHARIAE VON LINGENTHAL, op. cit., p. 240 con le autorità ivi

citate.

[969] Op. cit., pp. 243 sgg.

[970] LAENGER O., _Sklaverei in Europa während d. letzten Jahrhunderte

des Mittelalters_. Bautzen, 1891, pp. 5 sgg. con le opere e le autorità

ivi citate.

[971] LAENGER, op. cit., p. 22.

[972] LAENGER, op. cit., p. 19, 25.

[973] LAENGER, op. cit., pp. 20, 26, 27 sg. 30.

Il tramonto della schiavitù nel mondo antico · 第 72 / 73 题