[1] LEROY BEAULIEU P., _De la colonisation chez les peuples modernes_,
4 éd., Paris, 1891, pp. 261, 263, 276.
[2] _Larroque P._, _De l’esclavage chez les nations chrétiennes_.
Paris, 1870, p. 147.
[3] LEROY BEAULIEU, op. cit., p. 218; WALLON, _Hist. de l’esclavage
dans l’antiquité_. Paris, 1879, I^2, p. CLXV sgg.; LARROQUE, op. cit.,
p. 133 sgg.
[4] WALLON, op. cit., I^2, p. XLIX; LARROQUE, op. cit., p. 141.
[5] WALLON, op. cit., I^2, LXXXV.
[6] HORR E. O., _Bundesstaat unti Bundeskrieg in N. Amerika_. Berlin.
1886, pp. 617 sgg.
[7] HOPP, op. cit., p. 605.
[8] NOACK TH., _Der vierjährige Bürgerkrieg in Nordamerika_.
Braunschweig, 1889, pp. 5, 9, 11.
[9] _American Slavery as it is_, etc., New York, 1839, p. 188; FREEMAN,
_The Bible against the slavery_. New York, 1831, pp. 1-98, etc. presso
LORIA, _Die Sclavenwirtschaft in modernen America nella Zeitschrift für
Social und Wirthschaftsgesch. herausg._, von D^r BAUER, IV, Bd. Hft.,
1, 1895.
[10] HAEBLER. _Die Anfünge der Sclaverei in Amerika nella Zeitschrift
f. Social und Wirthsrhaftsgeschichte_, IV, 2, pp. 177-221.
[11] Cfr. ZELLER, _Das Urchristenthum nelle Vorträge und Abhandlungen_,
Leipzig, 1875, I, pp. 291 sgg.
[12] NOWACK W., _Lehrbuch d. Hebräische Archaeologie_, Leipzig, 1894,
I, pp. 173-80.
[13] HOLTZMANN, _Die Gütergemeinschaft d. Apostelgesch_. nelle
_Strassbürger Abhandlungen zur Philosophie_, Freiburg, 1884, pp. 40
sgg.
[14] NOWACK, op. cit., I, p. 180.
[15] _Hist. Zeitschr._, 1890. MOMMSEN, _Der Religionsfrevel nach
römischen Recht_, pp. 397 sgg.
[16] Εἰς Κορινθίους A, VI, 23-4, ed. Tischendorf: τιμῆς ἠγοράσθητε .
μὴ γἰνεσθε δοῦλοι ἀνθρώπων. — Ἕκαστος ἐν ᾧ ἐκλήθη, ἀδελφοί, ἐν τούτῳ
μενέτω παρὰ θεᾦ.
[17] HOLTZMANN H. J., _Lehrb. d. hist.-krit. Einleifung in d. N. T._
Freiburg, 1892, pp. 208, 257.
[18] HOLTZMANN H. J., op. cit., 1892, pp. 206, 257 sgg., 272 sgg.
[19] VI, 5-9, cfr. HOLTZMANN, op. cit., 257.
[20] HOLTZMANN, op. cit., p. 272 sgg., p. 315 sgg.
[21] II, 9-10 ed. Tischendorf.
[22] _Contra Gr._, 4, D.
[23] _Apol_., I. c. 17, A, B, cfr. TERTULLIAN., _Apol_., 42.
[24] _Ad Diognetum epist._, 5.
[25] _Apolog_., c. 30.
[26] _Apol_., c. 30, 31, 32, 39: Oramus etiam pro imperatoribus, pro
ministris eorum ac potestatibus, _pro statu saeculi_, pro rerum quiete,
pro mora finis.
[27] _Apolog_., 32.
[28] _Apolog_., 32.
[29] L. c.
[30] _Legat, pro Christ._, c. 35, A, καίτοι καὶ δοῦλοί εἰσιν ἡμῖν.
[31] _Apol_., II, c. 12, E.
[32] _Contra Gr._, c. 11, A, B.
[33] _Apolog_., c. 7 — tot hostes eius [religionis] quot extranei, et
quidem proprie ex aemulatione Judaei, ex concussione milites, ex natura
ipsi etiam domestici nostri: c. 28 erumpunt adversus nos, in quorum
potestate sunt, certi impares se esse et hoc magis perditi.
[34] _Ad Diognet. epist._, c. 5, A.
[35] _Apolog_., c. 42.
[36] _Leg. pro Christ._, c. 11, D.
[37] HIPPOLYT., _Refut. omnium haeres._, ed. Duncker-Schneidwein, p.
450. LECHLER G. V., _Sklaverei u. Christentum,_ II, Th. Leipzig, 1878,
p. 12.
[38] CLEMENTE ALEX., _Stromat_., III, 2, ed. Potter.
[39] _Marc-Aurèle_, Paris, 1882, p. 239, cfr. anche HERZOG J. J.,
_Abriss d. Kirchengesch._ Erlangen, 1890, I, p. 80.
[40] RENAN, op. cit., p. 283; _Euseb_., _H. E._, IV, 36.
[41] Cfr. HATCH E., _Die Gesellschaftverfassung d. christl. Kirchen.
Uebersetz. von A. Harnack_. Giessen, 1883, pp. 144 sgg.
[42] LARROQUE P., _De l’esclavage chez les nations chrétiennes_. Paris,
1870.
[43] Εἴ τις δοῦλον προφάσει θεοσεβείας διδάσκοι καταφρονεῖν δεσπότου,
τε ὰναχωρεῖν τῆς ὑπηρεσίας καὶ μὴ μετ ’εὐνοίας καὶ πάσης τιμῆς τᾦ
ἑαυτοῦ δεσπότου ἐξυπηρετεῖσθαι, ἀνάθεμα ἔστω. Labbe, _Concil. Coll._
Paris, 1644, II, p. 498 sgg.
[44] LABBE, _Concil. Coll._, XVIII, 165: DOM. BOUQUET, _Recueil des
hist. des Gaules_. Paris, 1744, V, a. 779, art. 19.
[45] _Concil. Epaon_., a. 517 in _Condita aevi meroving_., ed. MAASSEN,
in _M. Germ. Hist._, I, p. 21; LABBE, _Concil. Coll._, XVII, p. 105,
XXIII, p. 205.
[46] LABBE, _Concil. Coll_., XIII, p. 120; XIV, p. 501, c. 43; XV, p.
390, c. 10, XXV, p. 564.
[47] M. G. H., _Concilia_, I, p. 199, c. 17. LABBE, _Concil. Coll._,
XXXVII, p. 158.
[48] LABBE, _Concil. Coll_., XIII, p. 493; XIV, p. 468; XVII, pp. 318,
421; XV, p. 291; XVIII, p. 195. M. G. H., _Conc_., I, p. 199, c. 13.
[49] LABBE, _Concil. Coll_., VII, p. 374; IX, p. 435; GREGOR. TUR.,
_Hist. eccl. Franc_., V. 3; GREG. MAGN., _Epist_., ed. EWALD-HARTMANN,
I, 39.
[50] LARROQUE, _op. cit._, con i molti tratti di cronache e documenti
ivi riportati. Cfr. pure BIOT, _Aboliz. della schiavitù in Occidente_,
trad. ital. Milano, 1841, pp. 172, 206, 250, 287, 312, 316, 343.
[51] LE BLANT, _Inscriptions chrétiennes de la Gaule_. Paris, 1856, I,
pp. LXXXIX, 58, 60; II, p. 123.
[52] _De civit. Dei_, XIX, 15.
[53] _Enarrat_. in _Psalm_., CXXIV.
[54] LECHLER, op. cit., p. 23-4. — _Summa theologica_, I, 2, 94, 5, 3.
[55] _Summa theol._, II, 2, Qu. 37, art. 3.
[56] LARROQUE, op. cit., p. 28 sgg.; JOLY, _Le socialisme chrétien_.
Paris, 1892, pp. 76, 141.
[57] LARROQUE, op. cit., p. 35 sgg.; AZURARA, _Chronica do
descobrimento e conquista de Gumé_. Paris, 1841, p. 228; HAEBLER, op.
cit., p. 179 sgg.
[58] ABIGNENTE, _La schiavitù ne’ suoi rapporti con la chiesa e col
laicato_. Torino, 1890, p. 200 sgg.
[59] HEFELE, _Conciliengeschichte_. Freiburg i. B, 1873, II^2, 658,
693, III^2, 57, 76, 86, 628.
[60] MON. GERM. HIST. _Concilia aevi merovingici_, p. 21.
[61] _Antiq. ital. M. E. Diss._, XV: LECHLER, op. cit., II, p. 27.
[62] SUGENHEIM, _Gesch. d. Aufheb. d. Leibeigenschaft und Hörigkeit
in Europa_. St. Petersburg, 1861, pp. 113-9; DONIOL, _Hist. d. class.
rurales en France_. Paris, 1857, pp. 96-99; cfr. RICCA SALERNO, _La
teoria del valore_. Roma, (Lincei), 1894, p. 275 sgg.
[63] WESCHER et FOUCART, _Inscriptions rec. à Delphes_. Paris, 1863,
p. 339 sgg.; _Die delphischen Inschriften bearb._ von J. BAUKACK.
Göttingen, 1892, p. 181 sgg.
[64] _Fragm._ presso STOB. _Floril._, LXII, 39.
[65] STOB., _Floril._, CXII, 28.
[66] _Heautontim._, I, 1, 75-7:
_Men._ Chreme, tantumne ab re tua est otii tibi
Aliena ut cures ea quae nihil ad te adtinent?
_Chr._ Homo sum: humani nihil a me alienum puto.
[67] _Epistul. moral._, V, 6 (47), cfr. _Epp._ 31, 44.
[68] L. 4, § 1, _de stat. hom._, 1, 5; ULPIAN., 1. 32, _D. de r. j._;
1. 2, _D. de natalib. rest._, 40, 11; IUST. _Inst._, § 2, _De jur.
nat._, 1, 2; LAFERRIÈRE, _Influence du stoïcisme sur le droit romain_.
Paris, 1860; SCHNEIDER A., _Zur Gesch. d. Sclaverei im alten Rom_.
Zürich, 1892, pp. 40-1.
[69] ZELLER, _Die Philosophie d. Griechen_, III, 1^3, pp. 12, 13, 14,
16, 19.
[70] ZELLER, _Philosoph. d. Griech._, III, 1^3, pp. 284 sgg., 298 sgg.,
725.
[71] EPIKT. _Ench._, c. 1.
[72] EPIKT. _Dissert, ab. Arrian. dig._ 4, 1, 76; 4, 1, 111, ed.
Schenkl.
[73] ZELLER, _Philosoph. d. Griech._, III, 1, pp. 27 sgg., 698 sgg.;
UEBERWEG, _Grundr. d. Gesch. d. Philosoph._, I^8, pp. 276 sgg., 299
sgg.
[74] _Comment._, 8, 51.
[75] _Comment._, 9, 29.
[76] _Epist. moral._, 9, 2 (73).
[77] _Epist. moral._, 13, 2 (87).
[78] SEN., _De tranquil. anim._, 8, 7.
[79] ZELLER, _Philos. d. Griech._, III, I^3, p. 201.
[80] STOB., _Florileg._, 1, 155, Heuse.
[81] STOB., _Florileg._, 1, 156.
[82] _Encheir._, c. 5.
[83] _Dissertat._, 2, 16, 42, ed. Schenkl.
[84] 4, 1.
[85] _Comment._, 4, 20; 8, 51.
[86] ZELLER, _Die Philos. d. Griech._, III, 1^3, p. 718, n. 2.
[87] _Epist. mor._, 13, 2 (87).... Vehiculum in quo impositus sum,
rusticum est.... Vix a me obtineo ut hoc vehiculum velim videri meum;
durat adhuc perversa recti verecundia.
[88] _Ep. mor._, 9, 3 (74).
[89] _Dial._ XI, _Ad Polyb. de consolat._, 18, 9.
[90] _Dial._ VII, 20, 5; IX, 4, 4; XII, 9, 7; _Ep._ 28, 4; 68, 2.
[91] _Epist._, IX, 3 (74).
[92] _Dial._, XI, 2, 1.
[93] _Epist._, VI, 1 (53).
[94] _Dial._, XI, _Ad Polyb._
[95] TALAMO S., _Le origini del Cristianesimo e il pensiero stoico_
negli _Studi e documenti di storia e diritto_, 1889-92.
[96] MARX, _Das Kapital_. Hamburg, 1895, III, 1, p. 309 sgg.
[97] LANGER O., _Sklaverei in Europa während d. letzten Jahrhunderte
des Mittelalters_. Bautzen, 1891, p. 3 sgg.
[98] MORGAN L., _Die Urgesellschaft, Deutsch. Uebersetz_. Stuttgart,
1891, pp. 289, 432, 464, 478; ENGELS FR., _Dühring’s Umwälzung der
Wissenschaft_, Stuttgart, 1894, pp. 162 sgg., _Gewaltstheorie_.
[99] _De civit. Dei_, XIX, 15: Origo autem vocabuli servorum in Latina
lingua inde creditur ducta, quod hi, quod iure belli possent occidi, a
victoribus cum servabantur, servi fiebant a servando appellati.
[100] VANIČEK A., _Griech.-Latin. Etym. Wörterbuch_, II, 1026-28.
[101] VANIČEK, op. cit., p. 983: (ἀνδ-οπα-δον, _daraus durch
Volketymologie_) ἀνδράποδον (_des freien Mannes Begleiter_): p.
322, δοῦλος con le autorità ivi citate. — JOHANSSON K. F., _Indische
Miszellen_ nelle _Indogermanische Forschungen herausg. von Brugmann
und Streitberg_, III, p. 227 sgg., p. 229: “Im Griechischen begegnet
nämlich ein δοῦλος, δῶλος = οἰκία bei Hesych., pp. 229-30. Ich gehe
soweit, auch noch in δομεῖς eine Beziehung zu “Haus„ oder Wohnung zu
sehen; pag. 231, Griech. δμώς, ἀδμενἰδες gehort zu δῶ, δῶμα, l. _domus_
u. s. w. Am eingehendsten ist δοῦλος behandelt worden von Legerlotz,
Etymologische Studien, Prog. (Festschr.) Salzwedel 1882, S. 1 ff.,
und dieser hat, wie mir scheint, die rich tige Beurtheilung von δοῦλος
angebahnt namentlich bezüglich der Bedeutungsentwickelung. — Das vorige
war niederschrieben, als mir das im Folgenden erwâhnie Programm von
Legerlotz bekannt wurde.
[102] ATHEN., VI, p. 263, b.
[103] ATHEN., p. 264, c.
[104] ATHEN., 265, b.
[105] BLÜMNER, 11, _Die gewerbliche Thätigkeit der Völker d. klassisch.
Alterthums_. Leipzig, 1869, p. 45-6.
[106] CRATES presso ATHEN., VI, p. 267, e, f, 268, a, b, c.
[107] CRATES presso ATHEN., VI, p. 268:
«ἔπειτ ’ ἀλάβαστος εὐθέως ἥξει μύρου
αὐτόματος ὁ σπόγγος τε καὶ τὰ σάνδαλα»,
Βέλτιον δὲ τούτων Τηλεκλείδης Ἀμφικτύοσι ·
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
ἡ γῆ δ’ ἔφερ ’ οὐ δέος οὐδὲ πόνους, ἀλλ’ αὐτόματ’ ἦν τὰ δέοντα.
[108] ATHEN., VI, p. 265, b.
[109] THUC., I, 141. Il Beloch (_Die Bevölkerung d. alten Welt_.
Leipzig, 1886, p. 424) ha un’apposita nota per indicarsi come lo
scopritore di questo epiteto tucidideo. Il vero è che tanti anni prima
di lui il DRUMANN (_Arbeiter und Comunisten in Griechenland und Rom_.
Konigsberg, 1860, p. 36) ne avea rilevata l’importanza, dandone anche
un’interpretazione più ampia; e il Blümner (_Besitz und Erwerb, etc._,
p. 184) avea riportato lo schol. a Thuc., 1, 141, e il MARX (_Das
Kapital_, I^4, p. 369, n. 79) non avea mancato di trar profitto del
passo tucididèo.
[110] “_Hausfleiss_ è la produzione tecnica fatta in casa, per la
casa e con la materia prima di propria produzione„. BÜCHER K., _Die
gewerblichen Betriebsformen in ihrer hist. Entwickelung_. Karlsruhe,
1892, p. 35.
[111] Athen., VI, p. 264, c, d, παραπλησίως δὲ καὶ Μνάσωνα τόν τοῦ
Ἀριστοτέλους ἑταῖρον χιλίους οἰκέτας κτησάμενον διαβληθῆναι παρὰ τοῖς
Φωκεθσιν, ὡς τοσούτους τῶν πολιτῶν τὴν ἀναγκαίαν τροφὴν ἀφηρημένον.
[112] BLÜMNER H., _Die gewerbliche Thätigkeit_ etc., pp. 58-90.
[113] ATHEN., VI, p. 263, e, f: καλοῦσι δὲ οἱ Κρῆτες τοὺς μὲν κατὰ
πόλιν οἰκέτας χρυσωνήτους, ἀφαμιώτας δὲ τοὺς κατ’ἀγρόν, ἐγκωρίους μὲν
ὄντας, δουλωθέντας δὲ κατὰ πόλεμον.
[114] Ciccotti E., _Le instituzioni pubbliche cretesi_. Roma, 1893, pp.
39 sgg.
[115] _Il._, 5, 313; 6, 313; 7, 219 sgg.; 11, 106; 18, 556; 20, 188;
21, 37. Od., 5, 243; 7, 5; 8, 493; 11, 523; 14, 23; 15, 320; 18, 365;
23, 189.
[116] RIEDENHAUER A., _Handwerk und Handwerker in den homerischen
Zeiten_, Erlangen, 1873, p. 163.
[117] RIEDENHAUER, op. cit., p. 10.
[118] HESIOD, Ἔργα καὶ ἡμέραι vss. 294 sgg., 307 ed. Kirchhoff.
[119] Poetae lyrici gr. rec. BERGK TH., II^3, pp. 416 sgg., 482 sgg.
[120] MARX, _Das Kapital_, III. 1, pp. 308, 314.
[121] _Monumenti antichi_ ed. dall’Accademia de’ Lincei, voi. III:
_Iscriz. di Gortyna_ ed. dal COMPARETTI, pp. 253, 278 sgg.
[122] CAUER FR., _Parteien und Politiker in Megara und Athen_,
Stuttgart, 1890, pp. 12 sgg., 33 sgg.
[123] Πολιτ. Ἀθην. 1-16, 11-2; _Plut. Sol._, 13, 15.
[124] BÖCKH A., _Staatshaltung d. Athener_. Berlin, 1886, I^3, pp. 156
sgg.
[125] MARX, _Das Kapital_, III, 1, pp. 355, 361, 365.
[126] WISKEMANN H., _Die antike Landswirtschaft und das von Thünensche
Gesetz_. Leipzig, 1859, p. 5 sgg.
[127] _Jahrbücher d. d. Arch. Inst._, I (1886). KROKER, _Die
Dipylonvasen_. pp. 113, 125; II (1887). BÖHLAU, _Frühattische Vasen_,
pp. 33, 65.
[128] BLÜMNER, _Die gewerbliche Thätigkeit etc._, pp. 61 sgg.
[129] _De vit. aere alieno._
[130] Ἁθην. Πολιτ., c. 2; 4; 12.
[131] PLUT., _Sol._, 20 sgg.; WILAMOWITZ, _Aristotiles und Athen_.
Berlin, 1893, I, pp. 41 sgg.; Hermes, 1892; LEHMANN C. F., _Zur_
Ἀθηναίων Πολιτεία, p. 553.
[132] TOEPFFER, _Quaestiones pisistrateae_, Dorpat, 1885, pp. 1 sgg.,
pp. 61 sgg.
[133] _Polit._, p. 1035, a, 5 (8), 4, 5.
[134] _Le dix-huit Brumaire de Louis Bonaparte._ Lille, p. 105.
[135] PLUTARCH., _Apophtegm. reg._, p. 175 b; BÜCHSENSCHÜTZ B., _Besitz
und Erwerb im griechischem Alterthume_. Halle, 1869, p. 52.
[136] Ἀθην. Πολ. 16.
[137] BÜCHSENSCHÜTZ, _Besitz und Erwerb._, pp. 51-2.
[138] CURTIUS E., _Die Stadtgeschichte von Athen_. Berlin, 1891, pp.
67-97.
[139] HARPOK, s. v. Κολωνίτας; Hesych. s. v. Κολωνός . παροιμία · ὄψ
̓ἦλθες ἀλλὰ εἰς Κολωνὸν ἵεσο . ἐλέγετο δὲ ἐπὶ τῶν μισθαρνούντων.
[140] CURTIUS E., _Stadtgeschichte etc._, p. 83 sgg.
[141] WILAMOWITZ, _Aus Kydaten_, p. 16-17.
[142] _Jahrb. d. d. Arch. Inst._, II (1887) WINTER, _Zur altattischen
Kunst_, p. 216 sgg.
[143] _Paneg._ 84.
[144] _De vectigal_, 4, 2.
[145] BÖCKH A., _Staatshaltung d. Athen._, I^3, p. 379; _Kleine
Schriften_, V, p. 8 sgg.
[146] AESCHYL., _Pers._ 238; XENOPH., _De vectig._, 1, 5; 4, 42; BÖCKH
A., _Kleine Schriften_, V, p. 1 sgg.
[147] BUSOLT, _Der Phoros d. Athen. Bündner_ nel _Philologus_ XLI, p.
717-8; PEDROLI U., _I tributi degli alleati d’Atene_ negli _Studi di
storia antica_ di G. BELOCH, p. 204.
[148] ANDOC., _de pace_, 9; PLUT., _Arist._ 24.
[149] _De pace._
[150] c. 2 sg.
[151] c. 2.
[152] BÜCHSENSCHÜTZ, _Besitz und Erwerb._, pp. 507 sgg.; PERROT, _Le
commerce de l’argent à Athènes (Mém. d’arch.)_. Paris, 1875, p. 372.
[153] ISOKR., _Antid._ 232; [DEMOSTH.], _c. Mid._, p. 561, 144.
[154] _C. I. A._, II, 814; BÖCKH, _Staatshaltung d. Ath._, II^3, 68
sgg.; HICKS E. L., _A manual of greek historical inscriptions_. Oxford,
1882, pp. 142 sgg.
[155] _C. I. A._, II, 570, vs. 18 sgg.: κατ’ἐν[ιαυτ]ὸν δανείζεται
δανείζ[ον]τας ὅ[στι]ς ἄν πλεῖστον τόκον διδᾦ....; _C. I. A._, II, 578.
[156] τὸ δάνειον ἐνερλὸν ποιεῖν [Demosth.] c. Dionysod, p. 1291, 29
cfr. PERROT, op. cit., p. 384.
[157] CURTIUS E., _Die Stadtgeschichte etc._, pp. 98 sgg.
[158] CURTIUS E., op. cit., pp. 138 sgg.
[159] HARPOKR. Προπύλαια ταῦτα; CURTIUS E., op. cit., LXXVII, 149;
DÖRPFELD nelle _Mitth. d. d. arch. Inst._, X, 28 sg., 131 segg.
[160] KIRCHHOFF, _Zur Gesch. d. Athen. Staatsschatz._ nelle _Abhandl.
d. Akad._ von Berlin, 1876, p. 58.
[161] WISKEMANN, op. cit., 5-8.
[162] _Cyrop._, VIII, 2, 5.
[163] THUCYD., VII, 27.
[164] XENOPH., _Memor._, II, 7, 6.
[165] PLUT., _Pericl._, 12.
[166] CLERC M., _Les métèques athéniens_. Paris, 1893, p. 387 sgg.
[167] BECKER-GÖLL, _Charikles_, III, p. 17 sgg., con i testi ivi citati.
[168] WALLON, _Hist. de l’escl._, I^3, p. 182-3.
[169] CURTIUS, _Stadtgeschichte etc_., p. 173, XC.
[170] BÖCKH, _Staatshaltung d. Athen_., I^3, p. 121 sgg.
[171] BÜCHSENSCHÜTZ B., _Die Hauptstätten d. Gewerbfleisse im Mass.
Alterthume._ Leipzig, 1869, pp. 58 sgg.
[172] PLUT., _Pericl_., 16.
[173] CURTIUS E., _Stadtgesch_., p. 145.
[174] THUC., VIII, 40; BELOCH J., _Die Bevölkerung d. Griech.-Röm.
Welt._ Leipzig, 1886, p. 224; WALLON, op. cit. I, p. 232 sgg.
[175] Mi duole che non mi sia riuscito avere, per usarne in questo mio
lavoro, gli scritti del Frohberger sugli operai e sulle manifatture
nell’antichità.
[176] MEYER ED., _Die wirthschaftliche Entwickelung die Alterthums_.
Jena, 1895, pp. 35 sgg.
[177] PLUT., _Sol_. 22.
[178] PLUT., _Sol_. 23; _Thes_., 25.
[179] BERGK TH., _Poetae lyr. graec._, II^3, p. 425, vs. 50-1:
ἄλλος Ἀθηναίης τε καὶ Ἡφαίστου πολυτέχνεω
ἔργα δαεὶς χειροῖν ξυλλέγεω βίοτον.
[180] Ἀθην. Πολ., c. 13.
[181] MOMMSEN A., _Heortologie_. Leipzig, 1864, p. 313-4.
[182] MEYER-SCHÖMANN, _Der att. Process neu bearb. von J. Lipsius_.
Berlin, 1883-87, p. 364.
[183] PLUT., _Sol_. 22.
[184] HERAKL., PONT., _Polit_., 5; NIC., DAMASC., fr. 59; MEYER,
_Gesch. d. Alt._, II. 621.
[185] _Plut_., vss. 160 sgg.
[186] PERICL., c. 12.
[187] THUC., II, 14 sgg.
[188] GUIRAUD P., _La propriété foncière en Grèce jusqu’à la conquête
romaine_. Paris, 1893, pp. 450 sgg. con i testi ivi citati.
[189] ARISTOPH., _Vesp_., 712; DEMOSTH., c. _Eubulid_., 1313, 45
[Demosth.] c. _Nicostr_., 1253, 21.
[190] _C. I. A._, II, 565, 1055-58; IV-II, 53ª; _Recueil des inscript,
jurid. grecques par_ R. DARESTE, B. HAUSSOULLIER, TH. REINACH, II, pp.
235 sgg.
[191] _C. I. A._, II, 768, 772, 773. Su questa epigrafe cfr. CLERC M.,
_Les métèques athéniens_. Paris, 1893, pp. 288 sgg. con la letteratura
ivi riportata.
[192] GUIRAUD, op. cit., pp. 422-3.
[193] _Blümner H._, _Technologie und Terminologie der Gewerbe und
Künste._ Leipzig 1875, I, p. 217.
[194] Op. cit., I, p. 151 sgg.
[195] BLÜMNER H., _Technologie und Terminologie_ etc., I, pp. 256, 268.
[196] BLÜMNER, op. cit., I, p. 288.
[197] _C. I. A._, I, 275-7. L’epigrafe 274 secondo il KIRCHHOFF non
appartiene all’_Ol_. 91, 2. Sul prezzo degli schiavi in Atene si
possono riscontrare BÜCHSENSCHÜTZ, _Besitz und Erwerb_, pp. 200 sgg;
BÖCKH, _Staatshaltung d. Ath_., I^3, p. 85 sgg.; WALLON, _Hist. de
l’escl._, I^2, pp. 198 sgg.; GIGLI G., _Delle mercedi nell’antica
Grecia_ nelle _Memorie dell’Accademia de’ Lincei_ pel 1896.
[198] _Memorab_., II, 5, 2.
[199] _Oecon_., c. 12, sgg.
[200] _C. I. A._, I, 324. Cfr. anche 321, 325.
[201] THUC., II, 10-23; 47, 55-7; III. 1, 26; IV, 2, 6.
[202] VII, 27.
[203] XENOPH., _De vectigal_., 4, 25.
[204] BÖCKH A., _Staatshaltung_, I^3, p. 400 sgg.
[205] THUC., III, 19.
[206] LYS., XXI, 1-3; GUIRAUD P., _La propriété foncière etc_., p. 532.
[207] _Memorab_., II, 7-10.
[208] HERMANN-THUMSER, _Griech. Staatsalterthümer_, I^6, p. 504 sgg.
con i testi e le autorità ivi citate.
[209] Ἀθην. Πολ. 27, 41, 62.
[210] L. c.
[211] FRAENKEL M., _Die attischen Geschworenengerichte_. Berlin, 1877,
pp. 7, 9 sgg., 92 sgg.; Ἀθην. Πολ. 63. In MEIER U. SCHÖMANN (_D. Att.
Proc. n. bearb_. von J. H. LIPSIUS, I, p. 1861) si calcolano a soli
cento giorni all’anno le udienze de’ tribunali dopo Euclide.
[212] BÖCKH A., _Staatshaltung d. Athener_, I^3, pp. 274 sgg.
[213] ARISTOPH., _Ecclesiaz_., vs. 310.
[214] MÜLLER-STRÜBING H., _Aristophanes u. seine Zeit_. Leipzig, 1873,
p. 48 sgg.
[215] Ἀθ. Πολ. 41.
[216] _Memor_., III
[217] _Hist. du peuple d’Israël_. Paris, 1887, I, II.
[218] PLAT., _Gorg_., 484 a.
[219] THUC., III, 82 sgg.; ISOKR., _Philip_., 20; _Archidam_., 28.
[220] PÖHLMANN R., _Gesch. d. antik. Kommunismus und Sozialismus_.
München, 1893, I, p. 162.
[221] ZELLER E., _Philosoph. d. Griechen_, II, 1^4, p. 168 sgg.
[222] DÖRING A., _Die Lehre des Sokrates als sociales Reformystem.
München_, 1895, pp. 387 sgg.
[223] _Polit_., 421-22.
[224] CHIAPPELLI A., _Le Ecclesiazuse di Aristofane e la Repubblica
di Platone_ nella _Rivista di filologia e d’istruzione classica_,
XI (1883), pp. 161 sgg. e XV (1887) pp. 343 sgg.; ZELLER E., _Die
Philosoph d. Griechen_, II, 1^4, p. 551; cfr. anche COGNETTI DE MARTIIS
S., _Socialismo antico_. Torino, 1889, pp. 508 sgg.
[225] CHIAPPELLI, op. cit., XV, p. 351.
[226] _Plut_., vs. 510 sgg.
[227] _Plut_., vs. 517 sgg.
[228] Λιμοῦ δὲ φόβος ὁ ἡμέτερος δεσπότης. _Liban_., XXXI, _S. serv._,
II, p. 652 a.
[229] EPITECT., _Dissert_., 4, 1, 34.
[230] BÖCKH, _Staatshaltung d. Athener_, I^3, p. 499 sgg.
[231] _C. I. A_., II, 17, vs. 33 sgg.
[232] BUSOLT G., _Der zweite athenische Bund_ ne’ _Jahrbüch. f. clas.
Phil._, VII, SB., 1874, p. 807 sgg., p. 853 sgg. e _passim_; BÖCKH,
_Staatshaltung_, I^3, p. 499 sgg.; GUIRAUD, op. cit., p. 616 sgg.
[233] GUIRAUD, op. cit., p. 398 sgg.
[234] BUSOLT, op. cit., pp. 852-3.
[235] GUIRAUD, op. cit., p. 406.
[236] DION. HAL., _Lys._, c. 32.
[237] ARISTOT., Ἀθηναίων Πολ., c. 29-38.
[238] Böckh, _Staatshaltung d. Athen._, I^3, p. 560 sgg.
[239] PLUT., _Vita X orat_. 7, 34.
[240] SUID., s. v.
[241] _C. I. A._, II, 1103 sgg.; _Recueil des inscriptions jurid.
grecques par_ R. DARESTE, B. HAUSSOULLIER, TH. REINACH. Paris, 1891, I,
p. 107 sgg.
[242] _Recueil des inscript. jurid._, etc., I, p. 122.
[243] [DEMOSTH.], c. _Phaenip._, p. 1045, 20.
[244] _Recueil des inscrip. jurid._, II, p. 254 sgg.
[245] _Contr. Aristokr._, p. 689-208.
[246] περὶ συντάξεως, 30.
[247] PÖHLMANN R.. _Aus Alterthum und Gegenwart._ München, 1895, p. 395.
[248] FRAENKEL, _Die attischen Geschworenengerichte_, p. 103.
[249] GUIRAUD, _La propriété foncière_, etc., p. 393.
[250] _C. I. A._, II, 784, 785, 788. GUIRAUD, op. cit., p. 392.
[251] _C. I. A._, II, 784 B, 785; LOEPER R., _Die Trittyen und Demen
Attikas_ (_Mitth. d. d. arch. Inst. v. Athen._, XVII, p. 431 e carta
XII).
[252] GUIRAUD, op. cit., p. 393.
[253] CAIRNES E. J., _The slave power, its character, career and
probable design_. London, 1862, p. 51, con l’annessa citazione del
Tocqueville.
[254] BÜCHSENSCHÜTZ, _Besitz und Erwerb._, p. 50-1.
[255] [DEMOSTH.], c. _Phaenip._, p. 1041, 5, 7; 1045, 20.
[256] p. 1045, 20.
[257] ISAEI, _De Hagn. her._, 41.
[258] ISAEI, _De Hagn. her._, 42.
[259] p. 1272, 1.
[260] GUIRAUD, op. cit., 393, con le autorità ivi citate.
[261] DEMOSTH., _pr. Phorm._, p. 945, 5: ἡ μὲν ὰρ ἔγγειος ἦν οὐσία
Πασίωνι μάλιστα ταλάντων εἶκοσιν.
[262] CAILLEMER, _Le droit de succession légitime à Athènes_. Paris,
1879, p. 30.
[263] Sull’espressione di Arist., _Polit._, p. 1265, b, II, 3, 6:
νῦν μὲν γὰρ οὐὶδες πορε δι τ μερζεσθαι τς οσας ες ποσονον πλθος, che
considera l’ipotesi astratta della successiva suddivisione de’ beni
familiari, e sull’interpretazione datale dal Guiraud (op. cit., p.
397), cfr. PLATON G., _Le socialisme en Grèce_ nel _Devenir social_,
1895, p. 528.
[264] _Jahrbüch. f. Nationalökonomie_ v. B. HILDEBRAND, 1867, p. 494.
[265] _Le dix-huit Brumaire de Louis Bonaparte_, p. 108.
[266] _C. I. A._, II, 784 AB, 785.
[267] _C. I. A._, II, 787.
[268] _Jahrbücher f. Nationalökonomie u. Statistik_, VIII, p. 453 sgg.
[269] BÖCKH, _Staatshaltung d. Athener_, I^3, p. 578 sgg.. e II, p.
121; THUMSER V., _De civium Atheniensium muneribus_, 1880, p. 28 sgg.
[270] BÖCKH, _Staatshaltung d. Athen._, I^3, p. 603.
[271] LIPSIUS J., _Die athenische steuerreform in jahr der Nausinikos_
ne’ _N. Jahrb. f. clas. Phil._, 1878, p. 288; GUIRAUD, op. cit., p.
522, 532.
[272] DEMOSTH., _De cor._, 292; BUSOLT G., _Der zw. Athen. Bund_, p.
860.
[273] _De coron._, p. 261, 104; HERMANN-THUMSER, _Staatsalterthümer_,
I^6, p. 755.
[274] [DEMOSTH.], in _Mid._, p. 540, 80; HERMANN-THUMSER, _Staatsalt._,
I^6, p. 703.
[275] [DEMOSTH.], c. _Phaenip., passim._
[276] DEMOSTH., c. _Aristocr._, p. 689, 206-208.
[277] THUMSER V., _De civium atheniensium muneribus._ Vindobonae, 1880,
p. 83 sgg.
[278] MENANDR., _Fragm._, ed. Didot, pp. 3, 4, 22, 91, vs. 64, 93 vs.
165, etc. Meineke.
[279] MENANDR., _Fragm._, ed. Didot, p. 98, vs. 436, 450, 461; PHILEM.,
_Fragm._, ed. Didot, p. 121, XV.
[280] MENANDR., _Fragm_., ed. Didot, pp. 1, 3, 7, 32, 41, 53 I, 55 VI,
62 LIV, 66 CII, CIII, CIV, CV, etc.
[281] PLUT., _Moral_., p. 19; MEN., _Fragm_., ed. Didot, p. 24, 1.
[282] ATHEN., XIII, p. 569 D; PHILEM., _Fragm_., ed. Didot, p. 107.
[283] DENIS J., _La comédie grecque_. Paris, 1886, II, p. 435.
[284] PHILIST., _Gnom_., ed. Didot, p. 106.
[285] MENANDR., _Fragm_., ed. Didot, pp. 11,41, 54 III, 62 LIU, LVII,
97 v. 371.
[286] MENANDR., _Fragm_., p. 11.
[287] MENANDR., _Fragm_., p. 54 III.
[288] MENANDR., _Fragm_., ed. Didot, pag. 32, Misog., I, 7.
[289] BÖCKH A., _Staatshaltung d. Athen_., I^3, p. 598.
[290] _Inscriptions jurid. grecques_, II, p. 109 sgg., p. 119.
[291] _Inscriptions jurid. grecques_, II, p. 49 sgg.; DITTENBERGER,
_Sylloge_, n. 433.
[292] BÖCKH, _Staatshaltung d. Athen_., II, FRAENKEL, _Anm_., p. 29*.
[293] Pag. 99 vs. 472, ed. Didot.
[294] HERMANN-BLÜMNER, _Privatalterthümer_. Dr. Ausg., p. 437.
[295] BÖCKH, _Staatshaltung d. Athener_, I^3, pp. 49 sg., 57 sg., 73,
135, 625.
[296] BRANTS V., _De la condition du travailleur libre à Athènes_,
nella _Rev. de l’enseign. publ. en Belg._, 1883, pp. 106-7.
[297] _Das Kapital_, I^4, p. 564.
[298] _C. I. A._, II, 167, 1054.
[299] _Recueil d’inscript. jurid. grecques_, I, p. 143 sgg.
[300] _Bull. de corr. hell._, XIV (1890), p. 462 sgg.;
HERMANN-THALHEIM, _Rechtsalterthümer_, II, I^4, p. 115-6; _Hermes_,
XVII (1882), p. 4 sgg.; CAUER,^2 _Delectus_, n. 457.
[301] CAUER,^2 _Delectus inscr. gr._, n. 457, vs. 25-6.
[302] DIOD., l. c., XVIII, 18; PLUTARCH., _Phoc._, 28.
[303] _Fragm._, ed. Didot, p. 10, 4.
[304] _Fragm._, ed. Didot, p. 118, IV.
[305] p. 119, VI.
[306] p. 117.
[307] _Fragm._, ed. Didot, p. 91, vs. 63.
[308] p. 99, vs. 460.
[309] _Fragm._, ed. Didot, p. 117, I.
[310] ATHEN., VI, p. 272, o. c.
[311] BÖCKH A., _Staatshaltung d. Athener_, I^3, p. 48, n. _A._
[312] Nel 1879 gli abitanti dell’Attica e della Beozia erano 185,000.
_Encyclop. Brit._, XI, p. 85.
[313] _Staatshaltung d. Athen._, I^3, p. 42 sgg.
[314] CURTIUS E., _Stadtgeschichte von Athen_, p. 230.
[315] _C. I. A._, IV, 834^b; _Bull. de corr. hell._, VIII (1884), p.
194 sgg.
[316] LETRONNE, _Mém. s. la popul. de l’Attique_, nelle _Mém. de
l’Acad. des inscr._, VI (1822), p. 220.
[317] WALLON, _Hist. de l’esclav._, I^2, p. 277.
[318] BELOCH J., _Die Bevölkerung d. Griech-Rõm. Welt._ Leipzig, 1886,
p. 98.
[319] _Del numero degli schiavi nell’Attica_ ne’ _Rendiconti
dell’Istituto Lombardo_, maggio 1897.
[320] PÖHLMANN R., _Die Ueberbevölkerung d. antik. Grossstädte._
Leipzig, 1884, p. 22.
[321] ISOCR., _De pace_; SCHAEFER A., _Demosthenes u. s. Zeit_, I^2, p.
188 sgg.
[322] _Pro sacr. olea_, 6, 7.
[323] CAIRNES J. E., _The slave power_, p. 51, 53 sgg.
[324] DEMOSTH., c. _Eubul_. 1313, 45; [Demosth.] c. _Nicostrat_. 1253,
21; THEOPHR., _Charact._ 4, 30.
[325] _Recueil des inscriptions jurid. grecques_, II, p. 235 sgg.
[326] _C. I. A._, II, 1059, vs. 4; 1058, vs. 12.
[327] _Bull. de corr. hell._, 1890, p. 437.
[328] _Pro sacr. olea_, 4, 9, 10.
[329] MARX K., _Das Kapital_, III, 1, p. 310: Je unentwickelter
die Production, um so mehr wird sich daner das Geldvermögen
koncentriren in den Händen der Kaufleute, oder als specifische Form
des Kaufmannsvermögens erscheinen. Innerhalb der Kapitalistischen
Produktionsweise, d. h. sobalcl sich das Kapital der Produktion selbst
bemachtigt und ihr eine ganz veränderte und specifische Form gegeben
hat, erscheint das Kaufmannskapital nur als Kapital in einer besonderer
Funktion. In allen früheren Produktionsweisen, und umsomehr jemehr die
Produktion unmittelbar Produktion der Lebensmittel des Producenten ist,
erscheint Kaufmannskapital zu sein, als die Funktion par excellence des
Kapitals.
[330] MARX K., _Das Kapital_, III, 1, p. 314 sgg.
[331] MARX K., _Das Kapital_, I^4, p. 365; TUCKETT J. D., _A history of
the past and present state of the labouring population_. London, 1846,
I, p. 149.
[332] DEMOSTH., _in Aphob_. I, p. 816, 9; 820, 24.
[333] BRANDTS V., _La condition des travailleurs libres à Athènes_, p.
110.
[334] _Das Kapital_, I^4, p. 371.
[335] CAIRNES, _The slave power_, pp. 44-5.
[336] MENANDR., _Fragm_., ed. Didot, p. 91, vs. 52.
[337] p. 29, n. 4.
[338] p. 3, n. 5.
[339] MENANDR., _Fragm_., ed. Didot, p. 98, vs. 464, p. 100, vs. 514,
538, p. 98, vs. 455.
[340] VI, p. 272 e.
[341] DEMOSTH., _in Aphob_., I, p. 816, 9, c. _Pantanet_, p. 973, 25;
_C. I. A._, II, 1104, 1122, 1123.
[342] [DEMOSTH.], c. _Nicostr_., p. 1253, 21; c. _Aphob_., I, pp. 819,
821, 25, 27; Πολ. τ. Ἀθην., 11, 17; THEOPHR., _Char_., 30; ANDOC., _De
myst._, I, 38.
[343] HARPOKR., s. v. toùç xwplç οἰκοῦντας, e più specialmente BEKKER,
_Anecd_., p. 316, 11.
[344] HERMES, XXII: WILAMOWITZ, _Demotika der attischen Metoeken_, p.
119, n. 1; CLERC, op. cit., pp. 281, 283; MEIER-SCHÖMANN, _Der attische
Process,_ p. 751.
[345] 11.
[346] 10.
[347] DEMOSTH., _in Stephan_., I, p. 1102, 3; _pro Phorm_., p. 946, 8.
[348] MEIER-SCHÖMANN, _Att. Proc._, 752, 664.
[349] _Schol_. in DEMOSTH., p. 544, Didot, 23, 19.
[350] C. 12.
[351] WALLON, _Hist. de l’escl._, Iª, p. 483-4.
[352] ATHEN., VI, p. 272.
[353] ANTIPH., _de caed. Herod._, 47, 48; AESCH., c. _Timarch_., 17.
Cf. Meier-Schömann, _Att. Proc._, p. 396 sgg. con la letteratura ivi
citata; BECKER-GÖLL, _Charikles_, III, p. 29 sgg.
[354] AESCH., c. _Timarch_., 17.
[355] [DEMOSTH.], c. _Mid_., pp. 529-30, 46, 47, 48.
[356] MEIER-SCHÖMANN, _Att. Proc_., p. 401.
[357] DITTENBERGER, _Sylloge_, n. 338, vs. 81 sgg.
[358] MEIER-SCHÖMANN, _Att. Proc_., p. 625 sgg.
[359] ARIST., Ἀθηναιων Πολ., 40.
[360] MEYER E., _Die wirtschaftliche Entwickelung des Altertums_. Jena,
1895, p. 41. Aum. 2.
[361] ARIST., _Polit._, I, p. 1233, _b_, 2 sgg.; ZELLER, _Phil. d.
Griech_., II, I^4, p. 170.
[362] PLAT., _Gorg._, 484 _a_: ἐάν δέ γε, οῖμαι, φύσιν ἰκανὴν γένηται
ἔχων ἀνὴρ, πάντα ταῦτα ἀποσεισάμενος καὶ διαρρήξας καί [διαφυγὼν],
καταπατήσας τ ἡμετὲρα γράμματα καὶ μαγγανεύματα καί ἐπῳδὰς καί νόμους
τοὺς παρὰ φύσιν ἅπαντας, ἐπαναστὰς ἀνεφάνη δεσπότης ἡμέτερος ὁ δοῦλος,
ἐνταῦθα ἐξέλαμψεν τὸ τῆς φύσεως δίκαιον.
[363] _C. I. A._, I, 274-6.
[364] PHILEM., _Fragm_., ed. Didot, p. 109.
[365] _Fragm_., p. 124, XXXIV, Didot.
[366] _C. I. A._, II, 476, vs. 5; DITTENBERGER, _Sylloge_, n. 388, vs.
78 sgg.
[367] MEIER-SCHÖMANN, _Att. Proc._, p. 889 sgg.
[368] LANGE, _Hist. du matérialisme_, trad. franc. Paris, 1877, I, p.
154.
[369] SCHAEFER A., _Demosthenes u. seine Zeit._ Leipzig, 1885, I^2, pp.
5-6; HERMANN-DROYSEN, _Kriegsalterthümer_. Freiburg i. B., 1888, p. 61.
[370] BÖCKH, _Staatshaltung d. Athener_, I^2, p. 90 sgg., II; FRÄNKEL,
_Anm_., p. 17*, 21*, 118, 122.
[371] _Mém. de l’Acad. d. I. B. L._, VI (1822): LETRONNE, _Mém. s. la
popul. de l’Attique_, p. 211 sgg.
[372] BÖCKH, op. cit., p. 91-2.
[373] XENOPH., _De vect_., 4, 25.
[374] AESCH., c. _Timarch_., 97.
[375] THUC., I, 55, 62; XENOPH., _Hell_., I, 6, 15; III, 2, 2; IV, 5, 8.
[376] THUC., I, 139; IV, 118.
[377] [ARISTOT.], _Oekon_., II, 2, 34; BÖCKH, _Staatshaltung_, I^2, p.
91; cfr. anche _C. I. A._, II, 281.
[378] MEIER-SCHÖMANN, _D. Att. Process._, p. 766.
[379] DITTENBERGER, _Sylloge_, n. 388, vs. 77 sgg.; _C. I. A._,, II,
476, vss. 44-9.
[380] _Times_ (19 Jan. 1897). Average prices per imp. Qr. of wheat,
barley and oats for the ten years 1887 to 1896. Wheat, 1890-96: 31,
11; 37, 0; 30, 3; 26, 4; 22, 10; 23, 1; 26, 1. — Barley: 28, 8; 28, 2;
26, 2; 25, 7; 24, 6; 21, 11; 22, 11; ROGERS TH., _Hist. d. travail et
salaires en Angleterre_. Paris, 1897, p. 376; WIEBE G., _Zur Gesch.
d. Preisrevolution des XVI und XVII Jahrhund_. Leipzig, 1895, pp.
344, 346, 354, 363, 365-6; PARETO V., _Cours d’économie politique._
Lausanne, 1896, I, p. 272 sgg.
[381] _Bull. de corr. hell._, XIV (1890), pp. 481-2.
[382] DEMOSTH., c. _Phorm_., p. 918, 38; _C. I. A._, IV, 834^_b_, col.
II, vs. 75; CORSETTI R., _Sul prezzo de’ grani nell’antichità classica
negli Studî di storia antica_ di G. BELOCH, II, p. 65 sgg.
[383] _Bull. de corr. hell._, XIV (1890), p. 482; HERMES, VII, p. 3 sgg.
[384] GUIRAUD, op. cit., p. 557 sgg.; CORSETTI, op. cit., p. 67 sgg.
[385] _Bull. de corr. hell._, XIV, p. 481-2; [DEMOSTH.], c.
_Phaenipp_., p. 1045, 20; c. _Phorm_., p. 918, 38.
[386] [DEMOSTH.], c. _Phaenip_., p. 1045, 2; 1048, 31.
[387] _C. I. A._, II, 311, 312, 314, 809 (325/4, Ch.), 195.
[388] _C. I. A._, II, 379.
[389] [ARISTOT.], _Oeconom_., II, 33.
[390] BÖCKH A., _Staatshaltung d. Athen_., I^2, p. 106.
[391] 13.
[392] [DEMOSTH.], c. _Phorm_., p. 918, 37, 38.
[393] _C. I. A._, II, 195, 311, 312, 314; _Bull. de corr. hell._, VI
(1882), p. 1 sgg., 102 sgg.
[394] MENANDR., _Fragm_., ed. Didot, p. 96, vs. 348; p. 97, vs. 389;
PHILEMON., _Fragm_., ed. Didot, p. 127, LXXV; THEOPHR., _Char_., 23.
[395] Lys., περὶ τοῦ ἀδυνατοῦ.
[396] PHILIPP. _p._ STOB., _Serm_., LXII, 35.
[397] MENANDR., _Fragm_., ed. Didot, p. 62, LIII.
[398] MENANDR., _Fragm_., p. 66, XCVIII.
[399] 92, vs. 134.
[400] _Menandr_., _Fragm_., ed. Didot, p. 93, vs. 168.
[401] MEIER U. SCHÖMANN, _Att. Proc._, pp. 875 sgg., 889 sgg.
[402] _C. I. A._, II, 546, vs. 29.
[403] HYPERID., _Fragm_., 155, Sauppe:..... καὶ παρέχει ὥσπερ τοῖς
λῃσταῖς ἐπισιτισμὸν καὶ δίδωσι τούτ ὑπὲρ ἑκάστου τοῦ ἀνδραπόδου ὀβολὸν
τῆς ἡμέρας ὅπως ἄν ῇ ἀθάνατος συκοφάντης.
[404] ANTIPHONT., _Super choreut_., 4.
[405] _C. I. A._, II, 807, c. 1-25; BÖCKH, _Urkunden d. Seewesen._
Berlin, 1840, p. 413.
[406] _De vectigal_, 4.
[407] ARISTOT., _Pol_., p. 1267 _b_. II, 4, 13.
[408] _De vectigal._, 4, 28: τί δτα, φαίν ἄν τις, οὐ καὶ νῦν, ὤσπερ
ἔμποσθεν, πολλο καινοτομοσιν: ὅτι πενέστεροι μέν εἰσιν οἱ περὶ
τ μέταλλα’ νεωστὶ γὰρ πάλιν κατασκευάζονται κίνδυνος δὲ μέγας τῷ
καινοτομοῦντι. ὁ μὲν γὰρ εὑρὼν ἀγαθὴν ἐγρασίαν πλούσιος γίγνεται’ ὁ δὲ
μὴ εὑρὼν πάντα ἀπόλλυσιν ὅσα ἄν δαπανήση.
[409] STRAB., p. 147, III, 2, 9.
[410] DIOD. SIC., XXXIV, II, 18.
[411] BERGK TH., _Gr. Litteraturg_. Berlin, 1887, IV, 312; SITTL,
_Gesch. d. Griech. Litt_. München, 1884. II, 460; BELOCH, _Att. Pol._,
p. 175, Anm.
[412] _De vectigal._, 4, 25.
[413] LETRONNE, op. cit., p. 195.
[414] AESCHIN. in _Ctesiph_., 41, 44.
[415] _Jahrbüch f. Nationalökon. und Statistik, gegr. v._ B.
HILDEBRAND, VII, p. 154.
[416] _De vectigal._, 4, 23; BÖCKH, _Staatshalt. d. Athen._, I^3, p.
86. II; FRAENKEL, _Anmerk_., 117.
[417] p. 1246, 1.
[418] DEMOSTH., c. _Pantanet_., 967, 4; 972, 18 e BÖCKH, l. c.
[419] DIOD. SIC., XX, 84.
[420] PLUT., _Agesil_., 26.
[421] THEOPHR., _Char_., 4; 23; 30.
[422] _C. I. A._, II, 187, 835_{13}, 836_{17}, 1149, 2343.
[423] POLYB., III (II), 3, (5), 4.
[424] POLYB., XII, 13, 8 sgg.
[425] _C. I. A._, II, 834^_b_, 834^_c_, IV, 834^_b_.
[426] _C. I. A._, II, 834^_b_, Col. I, vss. 26 sgg.
[427] _C. I. A._, II, 834^_b_, Col. I, vss. 31 sgg.
[428] _C. I. A._, II, 834^_b_, Col. I, vs. 31 sgg., 42 sgg., 60 sgg.
[429] _C. I. A._, II, 834^_b_, Col. I, vs. 23 sgg.
[430] KIRCHKOFF, _Zur Gesch. d. Athen. Staatsschatz_., p. 57 sgg.;
BÖCKH, _Staatshalt_., II; FRAENKEL, _Anm_., p.. 33*, n. 202.
[431] _Journal of Hellenic studies_, XV (1895): JEVONS F. B., _Work and
wages in Athen_, p. 243 sgg.
[432] JEVONS, op. cit., p. 244.
[433] _C. I. A._, IV, 834^_b_, vs. 70 sgg., 74 sgg., 80 sgg.
[434] THOROLD ROGERS J. E., _Hist. du travail et des salaires en
Angleterre depuis la fin du XIII siècle_. Paris, 1897, p. 362; TOOKE,
_Hist. of prices_, II, p. 71.
[435] _Das Kapital_, I^4, p. 563 sgg.
[436] WIEBE G., _Geschichte der Preisrevolution des XVI und XVII
Jahrhunderts_. Leipzig, 1895, p. 319 sgg.; SCHOENHOF J., _A history of
money and prices_. New-York, 1896, p. 112 sgg.
[437] _C. I. A._, I, 321, 324.
[438] _Das Kapital_, I^4, p. 565 sgg.
[439] _Histoire du travail et des salaires en Angleterre depuis la fin
du XIII siècle._ Paris, 1897, p. 297 sgg.
[440] _C. I. A._, I, 321, vs. 12 sgg.
[441] HERMES, IV: SCHÖNE, _Baurechnungen des Erechteios_, p. 43.
[442] _C. I. A._, II, 834^b; IV, 834^b.
[443] _C. I. A._, II, 834^b, Col. I, vs. 42 sgg.; IV, 834^b, Col. I,
vs. 40 sgg.
[444] _C. I. A._, II, 834^b, Col. I, vs. 71.
[445] _C. I. A._, II, 834^b, Col. II, vs. 54 sgg.
[446] _C. I. A._, II, 834^b, Col. II, vs. 68 sgg.
[447] _C. I. A._, IV, 834^b, Col. I, vs. 26 sgg.
[448] _C. I. A._, IV, 834^b, vs. 40 sgg.
[449] _C. I. A._, IV, 834^b, Col. II, vs. 18, 22 sgg.
[450] _C. I. A._, II, 834^c, vs. 57 sgg.
[451] _C. I. A._, II, 834^c, vs. 24; _C. I. A._, II, 834^b, Col. II,
vs. 71.
[452] _C. I. A._, II, 834^b, Col. II, vs. 31; IV, 834^b, Col. I, vs. 44.
[453] FOUCART, _Note sur les comptes d’Eleusis_ (Bull, de corr.
hellén., 1884), p. 214.
[454] _C. I. A._, IV, 834^b, vs. 70 sgg.
[455] _C. I. A._, IV, 834^b, vs. 79-81.
[456] _Bull. de corr. hell._, XIV (1890); HOMOLLE, _Comptes et
inventaires des temples déliens en l’année 279_, p. 393, vs. 45 sgg.;
p. 396, vs. 86 sgg.; p. 399, vs. 120; p. 483.
[457] _Bull. de corr. hell._, XIV (1890): p. 395, vs. 70; p. 397, 483.
[458] _Bull. de corr. hell._, XIV (1890), p. 396, vs. 82 sgg., p. 480
sgg.
[459] DIOD. SIC., XXXIV, II, 18.
[460] COLLITZ H., _Sammlung d. griech. Dialekt-Inschriften_, n. 374
sgg.; _I. G. S._, 2315, 3309, 3317, 3346, 3349-50, 3358, etc.
[461] COLLITZ, _Sammlung_, 1474 sgg.
[462] COLLITZ, _Sammlung_, 1554 sgg.
[463] COLLITZ, _Sammlung_: BAUNACK, _Die delphische Inschriften_, 1684
sgg.
[464] Baunack J., _Die delphischen Inschriften_, 1689, 1694, 1696,
1702, 1714, 1716, 1717, 1731, 1742, etc.
[465] Op. cit., 1684, 1696, etc.
[466] Op. cit., 1689, 1723.
[467] Op. cit., 1723.
[468] Op. cit., 1719.
[469] Op. cit., 1708.
[470] Op. cit., 1717, 1718, 1749, 1754.
[471] _Dissert_., IV, 1, 34 sgg.
[472] CURTIUS E., _Ueber die neu entdeckten Delphischen Inschriften
nelle Nachrichten von d. K. Gesellsch. d. Wiss._ Göttingen, 1865, p.
149 sgg.
[473] DROYSEN G. J., _Hist. de l’hellénisme_, trad. franç. Paris, 1885,
III, p. 606.
[474] LUMBROSO G., _Recherches sur l’économie politique de l’Égypte
sous les Lagides_. Turin, 1870, p. 100 sgg.; LUMBROSO G., _L’Egitto dei
Greci e dei Romani_, 2ª ediz. Roma, 1895, _passim_; BLÜMNER H., _Die
gew. Thätigkeit d. Völker d. klass. Alterthums_. Leipzig, 1869, p. 6
sgg.
[475] LUMBROSO G., _Recherches_, etc., p. 100.
[476] Op cit., p. 89 sgg.
[477] _R. R. I._, 17.
[478] LUMBROSO G., _Recherches_, etc., p. 104 sgg.
[479] FRIEDLAENDER L., _Darstellungen aus der Sittengeschichte Roms_,
III^6, p. 616.
[480] SCRIPT. HIST. AUG., _Saturninus_, c. 8; PÖHLMANN R., _Die
Uebervölkerung d. ant. Grosstädte_. Leipzig, 1884, p. 31 sgg.
[481] PREGEL TH., _Die Technik im Alterthum_, Chemnitz, 1896, pp.
22 sgg., 27 sgg., 33 sgg.; BOURDEAU L., _Les forces de l’industrie_.
Paris, 1884, pp. 118 sgg., 188 sgg.
[482] ZIEBARTH E., _Das griechische Vereinswesen_. Leipzig, 1896, p.
107 sgg.
[483] Op. cit., p. 109.
[484] _Bull. de corr. hell._, VII (1883), p. 504, n. 10; _C. I. G._,
2374^e; WALTZING J. P., _Étude sur les corporations professionelles
chez les Romains_. Bruxelles, 1895, p. 191 sgg.
[485] BÜCHSENSCHÜTZ B., _Bemerkungen über die römische Volkswirthschaft
der Königzeit_. Berlin, 1886, pp. 8 sgg.; VOIGT M., _Die römischen
Privatalterthümer_, zw. Aufl. München, 1893, p. 289 sgg.
[486] IUVEN., XIV, 168; APUL. _de mag._, 17; MARQUARDT J., _La vie
privée des romains_, trad. franc. Paris, 1892, I, pp. 23 sgg., 160
sgg.; WALLON, op. cit., II^2, p. 8; MOMMSEN, _Röm. Gesch._ I^8, pp.
186, 188.
[487] I, 76, ; III, 55, ; IV, 22 ; 23 57, ; V, 7 ; 22; , 26 ; 42 ; 51 ;
53, ; VI, 22 , etc.
[488] LIV. I, 27, 3; 38; II, 13, 4; 19, 1; DIONYS HAL. V, 61;
BÜCHSENSCHÜTZ B., _Bemerkungen_ etc., p. 30.
[489] VARR., _R. R_. II _praef._
[490] KARLOWA O., _Römische Rechtsgeschiechte_. Leipzig, 1885, I, p. 38.
[491] BÜCHSENSCHÜTZ B., _Bemerkungen_, etc., pp. 13 sgg.; VOIGT M., D.
_röm. Privatalterthüm._, p. 311; MOMMSEN, _Röm. Forsch_. I, p. 366 sgg.
[492] DRUMANN, _Arbeiter u. Communisten_, pp. 164 sgg., con le autorità
ivi citate.
[493] DIONYS HAL., IX, 27, 3, cfr. II, 76; VOIGT M., _Die XII Tafeln_,
Leipzig, 1883, I, pp. 26 sgg., II, p. 247.
[494] PLUT. _Num_. 17; WALTZING J. P. _Étude hist. sur les corporations
profession. chez les Romains_. Bruxelles, 1895, pp. 62 sgg.
[495] _Bull. dell’Ist. di corr. arch._, 1875, p. 232; PÖHLMANN R., _Die
Anfänge Roms_. Erlangen, 1881, p. 7.
[496] GAMURRINI G. F., _Dell’arte antichissima in Roma (Bull. dell’Ist.
arch. germ. Sez. rom.)_, II (1887), p. 221 sgg.
[497] WEZEL E., _De opificio opificibusque apud veteres Romanos_.
Berlin, 1881, P. I, pp. 12 sgg., 31 e passim; VOIGT, _Röm. Privatalt._,
pp. 302 sgg.
[498] RICHTER O., Topographie von Rom (in IW. MÜLLER’s _Handbuch d.
klass. Alterthumwiss._, III, 10, pp. 752, 756, 763, 815, 841).
[499] LIV., I, 53; 55, 6.
[500] LIV., I, 56, 1; 52, 9; DIONYS, IV, 44; CIC. _in Verr._, V, 19,
44. Cfr. BÜCHSENSCHÜTZ B., _Bemerkungen_, etc., p. 32.
[501] LIV., I, 38, 1; II, 25, 6; 31, 4; III, 3, 9; IV, 36, 2; VI, 4, 2,
etc.
[502] VOIGT M., _Die XII Tafeln. Geschichte und allgemeine juristische
Lehrbegriffe der XII Tafeln nebst deren Fragmenten_. Leipzig, 1883, I,
pp. 16 sgg. con i testi ivi citati.
[503] _Adsiduus, proletarius, detrimentum, emolumentum, pecunia,
peculium, fenus._ Cfr. VOIGT, op. cit., I, pp. 18-9.
[504] VOIGT, op. cit., I, p. 196, n. 6, con i testi ivi citati.
[505] LIV. IV, 45, 2: _dena milia gravis aeris, quae tum divitiae
habebantur_.
[506] VOIGT, op. cit., I, pp. 21-3.
[507] VOIGT, op. cit., I, p. 22.
[508] VIRG. _Georg._, I, 261 sgg.; CAT. _De agricultura_, ed. KEIL, 2,
3; 23, 1; 31, 1; 33, 5; 37, 5; 39, 1; 59; VARR. _RR._ I, 2, 22; 22,
1; 23, 5; PLIN., _H. N._ XVIII, 26, 236; CAT. _RR._ XI, 2; BLÜMNER,
_Technologie_, I, 98 sgg.; VOIGT, op. cit., I, pp. 26 sgg.
[509] BÜCHSENSCHÜTZ, _Bemerkungen_, etc., pp. 28 sgg.
[510] VOIGT, op. cit., I, pp. 30 sgg.
[511] LIV., II, 23, 27, 29; VI, 14-5; 27; 31, 2; 34, 2, etc.; DIONYS.,
IV, 9; V, 33, 63, 66; VI, 22, 26, etc.
[512] HARTMANN, _Röm. Kalender_, p. 29, n. 57. VOIGT, op. cit., I, p.
723, VII, 17; II, pp. 581 sgg.
[513] HARTMANN, _Röm. Kalender_, p. 29, n. 57. VOIGT, op. cit., I, p.
723, VII, 17; II, pp. 581 sgg.
[514] LIV., V, 55.
[515] KARLOWA O., _Röm. Rechtsgeschichte_, I, p. 97.
[516] LIV., VII, 28.
[517] SAVIGNY, _Das altrömische Schuldrecht_ in _Vermischte Schriften_.
Berlin, 1850, II, pp. 425 sgg.
[518] BRUNS^6, _Fontes iuris romani antiqui_, _Leg_. XII, _tabul_.
VIII, 2; VOIGT, op. cit., I, p. 722, VII, 15 e II, p. 533 sgg.
[519] BRUNS^6, VIII, 14; VOIGT, VII, 2.
[520] BRUNS^6, VII, 12; VOIGT, IV, 13.
[521] VOIGT, op. cit., II, pp. 78 sgg.
[522] BRUNS^6, II, 1.
[523] BRUNS^6, XII, 2; VOIGT, VII, 13; XII, 1.
[524] BRUNS^6, V, 3; VOIGT, IV, 1.
[525] PLIN., _N. H._ XXXIII, 13, 44; LIV. _epit_., 15; MOMMSEN, _Hist.
de la monnaie rom_. I, p. 300.
[526] _Die Gracchen und ihre nächsten Vorgänger_. Berlin, 1847, p. 15.
[527] GROMATICI VETERES. Berolini, 1848, p. 115. Hyg. _De conditionibus
agrorum_: “quia non solum tantum occupabat unusquisque, quantum colere
praesenti tempori poterat, sed quantum in spem colendi habuerat,
ambiebat„.
[528] LIV. IV, 59, 11; V, 7, 12; MARQUARDT J. _L’organisation militaire
chez les Romains_, trad. franç. Paris, 1891, p. 20.
[529] NITZSCH, op. cit., pp. 37 sgg.
[530] Ἀθην. πολ. c. 12.
[531] CIC., _De off_. II, 21, 73.
[532] VARRON, _R. R._ II, _Praef_.:..... in qua terra culturam agri
docuerunt pastores progeniem suam, qui condiderunt urbem, ibi contra
progenies eorum propter avaritiam contra leges ex segetibus fecit
prata.
COLUMELLA, _R. R._ I, _Praef_.:.. in hoc Latio et Saturnia terra,
ubi dii cultus agrorum progeniem suam docuerunt, ibi nunc ad hastam
locamus, ut nobis ex transmarinis provinciis advehatur frumentum, ne
fame laboremus.
[533] WISKEMANN H. _Die antike Landwirthschaft und das von Thünensche
Gesetz_. Leipzig, 1859, pp. 50 sgg.
[534] CATON., _de agr. cult_., 1, 7, ed. Keil.
[535] _R. R_. I, 7, 9.
[536] VARRON., _R. R._ I, 16, 3: itaque sub urbe colere hortos late
expedit, sic violaria et rosaria, item multa quae urbs recipit, cum
eadem in longinquis praediis, ubi non est quo deferri possit venale,
non expediat colere. WISKEMANN, op. cit., p. 40 sgg.
[537] VARRON., _R. R_. I, 7, 9.
[538] VARRON., _R. R_. I, 8, 2.
[539] COLUMELLA, _R. R_. IV, 3.
[540] VARRON., _R. R_. II, _Praef_. 5: Ex ea enim quaque fructus tolli
possunt non mediocres, ex ornithonibus ac leporariis et piscinis;
III, 4, 2; 7, 1 sgg.; 10, 1; 12, 1; COLUM. _R. R_. VIII, 1 sgg.; IX,
_Praef_.
[541] VARRON., _R. R_. III, 2, 14-15.
[542] _R. R_. III, 6, 1.
[543] COLUM., _R. R._ VIII, 8.
[544] VARRON., _R. R_. III, 16, 10.
[545] VARRON., _R. R._ I, 9, 3; 44, 1.
[546] _De agri cult._, 10.
[547] _De agri cult_., 11.
[548] VARRON., _R. R._ I, 18.
[549] VARRON., l. c.
[550] VARRON., _R. R._ II, 10, 10.
[551] _R. R._ II, 10, 11.
[552] VARRON., _R. R._ III, 17, 6.
[553] VARRON., _R. R._ II, 10, 1.
[554] POLYB., VI, 19, 2; SALL., Jugurt., 86, 2; MARQUARDT,
_Organisation militaire_, p. 142.
[555] POLYB., VI, 19, 2; SALL., Jugurt., 86, 2; MARQUARDT,
_Organisation militaire_, p. 142.
[556] VAL., Max., III, 4, 7.
[557] _R. R._ I, 17.
[558] DIOD. SIC., XXXIV, 2, 36, 38.
[559] BOEGER G., _De mancipiorum commercio apud Romanos_. Berol., 1841.
p. 25.
[560] WALLON, op. cit., II^2, pp. 34 sgg.
[561] WALLON, op. cit., II^2, pp. 82 sgg.
[562] LIV. XXVII, 10; CAGNAT R., _Étude historique sur les impôts
indirects chez les Romains_. Paris, 1882, p. 172.
[563] BOEGER, op. cit., p. 21; WALLON, op. cit., II^2, p. 159 sgg.;
ABIGNENTE, op. cit., p. 75; DUREAU DE LA MALLE, _Économ. polit. des
Romains,_ Paris, 1840, I, 147 sgg., 244.
[564] PLUT., Cat. maj, 4, 5.
[565] LIV., XXXIX, 44.
[566] APPIAN., _De bell. Mithr._, 78.
[567] LIV., X, 46, 5.
[568] MARQUARDT J., _De l’organisation financière chez les Romains_,
trad. franç. Paris, 1888, p. 27.
[569] MARQUARDT J., op. cit., p. 76.
[570] BÜCHER K., _Die Entstehung der Volkswirthschaft_. Tübingen, 1893,
p. 18.
[571] Dal POPMA (_De operis servorum_ ap. Polen. _suppl._ a Graevius,
vol. III), in poi, è stato molte volte fatto, sviluppato e completato
l’elenco delle diverse funzioni esercitate da’ servi nella casa. Cfr.
WALLON, op. cit., II^2, pp. 104 sgg.; VOIGT, _Privatalt_.^2, p. 388
sgg.; MARQUARDT, _La vie privée des Romains_, trad. franç. Paris, 1892,
I, pp. 160 sgg.
[572] BOEGER, op. cit., p. 4: Quot pascit servos? quaeritabat, primorum
Caesarum temporibus, quisquis alicuius fortunas exploraturus erat,
nec quisquam divitis nomine dignus habebatur, nisi centum vel ducentos
aleret... Cfr. SENEC., _de tranqu. anim._, 8; _Ep_. 17, 3-4; ATHEN.,
VI, p. 272.
[573] WALLON, op. cit., II^2, p. 141 sgg.
[574] _in Pis._ 27, 67.
[575] WALLON, op. cit., II^2, pp. 121 sgg.
[576] CATON., _De agri cult_., 4, 5; VARR., _R. R._, I, 17.
[577] _De agri cult._, 1, 3.
[578] _R. R._ I, 17.
[579] CAT. _de agri cult._, 2, 7.
[580] PÖHLMANN R., _Die Ueberbevölkerung_, etc., pp. 114 sgg.;
FRIEDLAENDER L., _Darstellungen aus der Sittengeschichte Roms in d.
Zeit von August bis zum Ausgang der Antonine_. Leipzig, 1888, Iº, p.
37.
[581] Dig. XXXV, 2, 68. EUSEB., _H. E._, VII, 21, 9; PÖHLMANN, l. c.;
HILDEBRAND, _Bevölkerungsstatistik im alter Rom_. (Jahr. f. N. O., VI,
91); BELOCH J., _Die Bevölkerung_, etc., pp. 41 sgg.
[582] LIV., IV, 30, 8: Volgatique contactu in homines morbi. Et prius
in agrestes ingruerant servitiaque. VIII, 22, 7; IX, 28, 6; X, 31, 8;
47, 6.
[583] FRIEDLAENDER, op. cit., I^2, pp. 39 sgg., con i testi ivi citati.
[584] LIV., II, 51-2; III, 31, 1; IV, 25, 4, etc.
[585] _De offic_., III, 6 e 23.
[586] WALLON, op. cit., II^2, p. 187 sgg.; KARLOWA, op. cit.
[587] _Dig_. XXIX, 5 L. 1, _De Senacons. Silaniano_. Cum aliter nulla
domus tuta esse possit, nisi periculo capitis sui custodiam dominis tam
ab domesticis quam ab extraneis praestare servi cogantur, ideo senatus
consulto introducti sunt de publica quaestione a familia necatorum
habenda. Cfr. TACIT., _Ann_. XIII, 32; XIV, 42-44.
[588] CAIRNES J. E., _The slave power_, pp. 56 sgg.
[589] COLUM., _R. R_. XII, 3; CAT., _De agri cult_., 2, 2.
[590] _R. R_. IV, 3.
[591] PLUT., _Cat. maj_., c. 21.
[592] BÜCHER K., _Die Aufstände der unfreien Arbeiter_, Frankfurt a.
M., 1874, p. 43. Cfr. ROSCHER, _Grundlagen d. Nationaloekonomie_, II, §
35.
[593] VARRON. _R. R_. I, 50; DUREAU DE LA MALLE, _Mém. sur
l’agricultore romaine depuis Caton le Censeur jusqu’à Columelle_ (Mém.
de l’Inst., XIII (1828), p. 458, 59.)
[594] DUREAU DE LA MALLE, op. cit., p. 439.
[595] WEBER M., _Die römische Agrargeschichte in ihrer Bedeutung für
das Staats- und Privatrecht_. Stuttgart, 1891, pp. 222 sgg.
[596] PLIN., _H. N_., XVIII, 7: ..... nihil minus expedire quam agrum
optime colere..... Bene colere necessarium est: optime, dannosum,
praeterquam subole, suo colono, aut pascendis.
[597] SERV. ad VIRG. _Georg._, I, 160: Tribula, genus vehiculi,
omni parte dentatum, unde teruntur frumenta, quo maxime in Africa
utuntur; MONGEZ, _Mém. sur les instrumens d’agriculture employés par
les anciens_ (Mém. de l’Inst., III, (1818), p. 42); MAGERSTEDT F. A.,
_Bilder aus dem römischen Landwirthschaft._ Sonderhausen, 1861, V, p.
245.
[598] COLUMEL., _De arborib_., 8.
[599] MONGEZ, op. cit., p. 56; MAGERSTEDT, op. cit., V, p. 142 sgg.
[600] PALLAD., _R. R._ VII, 2; MONGEZ, op. cit., p. 39; MAGERSTEDT, op.
cit., V, p. 240 sgg. Cfr. anche p. 238.
[601] CAES. _de bell. gall._, VI, 13.
[602] HEISTERBERGK B., _Die Entstehung des Colonats_. Leipzig, 1876,
pp. 73 sgg.
[603] _H. N._, XVIII, 7, 36: ....... Coli rura ab ergastulis pessimum
est et quidquid agitur a disperantibus.
[604] _R. R._ I, Pr.: ..... rem rusticam pessimo cuique servorum,
velut carnifici noxa dedimus.... Nunc et ipsi praedia nostra colere
dedignamur, et nullius momenti ducimus peritissimum quemque villicum
facere. Cfr. I, 1 e 7.
[605] COLUM., _R. R._ I, 3: Huc pertinet praeclara nostri poetae
sententia:
Laudato ingentia rura. Exiguum colito.....
Tantum enim obtinendum est, quanto est opus: ut emisse videamur quo
potiremur, non quo oneremur ipsi atque aliis fruendum eriperemus, more
praepotentium qui possident fines gentium quos ne circumire quoque
valent, sed proculcantibus pecudibus et vastandos feris derelinquunt
aut occupatos nexu civium ergastulis tenent. PALLAD., _R. R._ I, 6 e 7.
[606] LIV., III, 15, 16.
[607] LIV., IV, 45: Annus felicitate populi Romani periculo potius
ingenti quam clade insignis. Servitia urbem ut incenderent distantibus
locis coniurarunt, populoque ad opem passim ferendam tectis intento
ut arcem Capitolium armati occuparent. Auertit nefanda consilia
Juppiter...; BÜCHER, _Aufstände_, etc., p. 24; MOMMSEN, _R. G_., I^8,
p. 448.
[608] BÜCHER, op. cit., pp. 29-9; MOMMSEN, _R. G._, I^8, p. 859.
[609] MOMMSEN, _R. G._ II^8, p. 77. Il BÜCHER (op. cit., p. 123) ne
contesta la data. Cfr. II, 69; POSID., fr. 15, presso ATHEN., XII, 542;
DIOD. SIC., XXXIV, XXXV, c. 2 sgg.; LIV. _Epitom_., 56, 58, 59; BÜCHER,
_Aufstände_, etc., pp. 95, 105 sgg.
[610] DIOD. SIC., XXXVI, c. 2; MOMMSEN, _R. G._ II^3, p. 132.
[611] DIOD. SIC., XXXIV, 2, 48.
[612] CIC. _in Verr._, A. S. III, 51, 120.
[613] CICCOTTI E., _Il processo di Verre_. Milano, 1895.
[614] DIOD. SIC., XXXIV-V, 2, 3.
[615] DIOD. SIC., XXXIV-V; Oros. V, 5, 9; VAL. MAX., II, 7, 9; IX, 12,
1; FLOR., II, 7, 7 (III, 19 ed. Halm.); BÜCHER, op. cit.; SIEFERT O.,
_Die Sklavenkriege_. Altona, 1860.
[616] DIOD. SIC., XXXVI e 3300: DIO CASS. 93, ed. Dindorf: FLOR., II,
7, 7 (III, 19), ed. Halm. e le opere prima citate.
[617] CICCOTTI E., _Il processo di Verre_. Milano, 1895, p. 227.
[618] PLUT., _Crass._, 8-11; APPIAN., _B. C._ I, 116-120; SALL., _fr._,
III, 67-81, Kr., OROS. V, 24.
[619] MOMMSEN, _R. G._ III^2, p. 84 sgg.
[620] LIV., I, 51, 2; II, 4, 5; II, 5; III, 15, 5; IV, 45, 1, etc.
[621] APPIAN., _B. C._, IV, 14.
[622] WALLON, op. cit., II^2, p. 186, con le autorità ivi citate.
[623] VIRG., _Eclog_. III, 16: WALLON, op. cit., II^2, pp. 268-9.
[624] WALLON, op. cit., II^2, p. 259, con le citazioni ivi addotte.
[625] OVID., _Amor_, I, XV, 17.
[626] WALLON, op. cit., II, p. 274.
[627] COLUMEL., _R. R._, I, 1: Nam qui longinqua ne dicam transmarina
rura mercantur, velut haeredibus patrimoniosus, vel quid gravius est,
vivi cedunt servis suis: quoniam quidem et illi tam longa dominorum
distantia corrumpuntur et corrupti post flagitia quae commiserunt, sub
expectatione successorum, rapinis magis quam culturis student.
[628] COLUM., _R. R_., I, 7: ... et maxime vexant servi qui boves
elocant, eosdemque et cetera pecora male pascunt, nec industrie terram
vertunt longeque plus imputant seminis iacti quam quod severint.
[629] VARR., _R. R._, I, 16, 3; COLUM., _R. R._, I, c. 8.
[630] PALLAD., _R. R._, I, 6, 2, ed. Schmitt.
[631] CATON., _De agri cult_., 2, 2: servos non valuisse, tempestates
malas fuisse, servos aufugisse, opus publicum effecisse...; _Colum._,
_R. R_., XII, _Praef_.
[632] PÖHLMANN R., _Die Ueberbevölkerung_, p. 38.
[633] SENEC., _Epist_., 47, 3; MACROB., _Sat._, I, 11.
[634] FABRETTI, _Inscript. ant._, X, 238: C. Aelius Asprenas Commodi
Caes. Negot. quo nemo mortem alacrius admisit quod a servorum suorum
servitute tandem liber evaderet. Hoc autem testam(ento) cavit posteris
inscribi. Bix(it). Ann. LVIII M. IX D. XI.
[635] CAIRNES, _The slave power_, p. 85.
[636] LIV., XXXIX, 44; PLUT., _Cat. maj_.; 18; NITZSCH, _Die Gracchen_,
pp. 127, 142.
[637] HERMES, XIX: MOMMSEN TH., _Die italische Bodentheilung und die
Alimentartafeln_, pp. 401, 405.
[638] _H. N._, XVIII, 35.
[639] GROM. VET., I, p. 53: FRONTIN., _de controv. agror._: Inter res
publicas et privatos non facile tales in Italia controversiae moventur,
sed frequenter in provinciis, praecipue in Africa, ubi saltus non
minores habent privati quam res publicae territoria. Cfr. HYG., _de
limitibus_, p. 116.
[640] WEBER M., _Römische Agrargeschichte_, pp. 67-8.
[641] MEYER E., _Untersuchungen zur Geschichte der Gracchen_. Halle a.
S. 1894 (_Sep. Abdr._), p. 15.
[642] PLUT., _Ti. Gracch_., c. 9.
[643] _Catil._, 20.
[644] CIC., _de off_., II, 21, 73.
[645] WEBER, _Agrargeschichte_, p. 112.
[646] WEBER, op. cit., p. 130 sgg.
[647] DELOUME A., _Les manieurs d’argent à Rome_. Paris, 1887, pp. 72
sgg.
[648] PLUT., _Crass_., 2.
[649] _B. C._, I, 7.
[650] MOMMSEN, _R. G_. II^8, p. 81.
[651] DUREAU DE LA MALLE, _Mém. sur l’agriculture romaine depuis Caton
le Censeur jusqu’à Columella_ (Mém. de l’Acad. des Inscript., XIII
(1828), p. 416 sgg.).
[652] DUREAU DE LA MALLE, _Économie polit. des Romains_, II, p. 245
sgg.; BELOCH J., _Die Bevölkerung_, pp. 415, 501.
[653] NITZSCH, _Die Gracchen_, p. 133.
[654] VI, 19, 2.
[655] MARQUARDT, _Organisation militaire_, p. 230.
[656] DIONYS., VII, 13; 27; IX, 59; PLUT., _Coriol_., 13; LIV., XXXVII,
46, 10.
[657] DE RUGGIERO E., _Le colonie dei Romani_. Spoleto, 1897, p. 62.
[658] NITZSCH, _Die Gracchen_, op. cit., pp. 74, 76, 135, etc.
[659] NITZSCH, op. cit., p. 60 sgg.
[660] DE RUGGIERO, _Le colonie_, p. 38.
[661] DE RUGGIERO, op. cit., pp. 128-9.
[662] DE RUGGIERO E., _Leges agrariae_ (in _Enciclopedia giuridica
italiana_, Vol. I, P. 2ª. Milano, 1884, pp. 737 sgg.), dove la
questione è largamente riassunta e discussa con la menzione de’ testi e
delle autorità ivi citate.
[663] DE RUGGIERO, op. cit., pp. 752 sgg.
[664] HERMES XXIII (1888); B. NIESE, _Die sogenannte
Licinisch-Sextische Ackergesetz_, pp. 410 sgg., p. 423.
[665] DE RUGGIERO, _Leges agrariae_, pp. 768 sgg., con le autorità ivi
citate.
[666] PLUT., _ib. Gr_., 14.
[667] DE RUGGIERO E., _Leges agrariae_, pp. 815, 817.
[668] APPIAN., _B. C_., I, 27: Καὶ ἡ στάσις ἡ τοῦ δευτέρου Γράκχου
ἐς τάδε ἔληγε νόμος τε οὐ πολὺ ὕστερον ἐκυρώθη, τὴν γῆν, ὑπὲρ ἧς
διαφέροντο, ἐξεῖναι πιπράσκειν τοῖς ἒχουσιν ἀπείρητο γὰρ ἐκ Γράκχου το
προτέρου καὶ τόδε. Καὶ εὐθὺς οἱ πλύοσιοι παρὰ τῶν πενήτων ἐωνοῦντο, ἤ
ταῖσδε ταῖς προφάσειν ἐβιάζοντο, καὶ περιῆν ἐς χεῖρον ἔτι τοῖς πένησι,
μέχρι Σπόριος Θόριος δημαρχῶν ἐσηγήσατο νόμον, τὴν μὲν γῆν μηκέτι
διανέμειν, ἀλλ’ εἴναι τῶν ἐκόντων, καὶ φόρους ὑπὲρ αὐτῆς τῷ δήμῳ
κατατίθεσθαι καὶ τὰδε τὰ χρὴματα χωρεῖν ἐς διανομάς. — DE RUGGIERO,
_Leges agrariae_, pp. 820-21.
[669] _C. I. L._, I, p. 175, n. 200; BRUNS^6, _Fontes_, pp. 74 sgg.; DE
RUGGIERO, op. cit., p. 821 sgg., 880 sgg.
[670] BRUNS^6, _Fontes_, p. 74, 3: [..... quem agrum locum] quoieique
de eo agro loco ex lege plebeive sc(ito) III vir sortito ceivi
Romano dedit adsignavit..... (Cfr. p. 76, 15). p. 75-7-8: ager locus
aedificium omnis quei supra scriptu[s est..... (134)..... extra eum
agrum locum de quo supra except]um cavitu[mve est, privatus esto...
(66/102)... eiusque locei agri aedificii emptio venditi]o ita, utei
ceterorum locorum agrorum aedificiorum privatorum est, esto; emsorque
queicomque erit fa[c]ito, utei is ager locus aedificium, quei e[x hace
lege privatus factus est, ita, utei ceteri agri loca aedificio privati,
in censum referatur.....].
[671] BRUNS^6, _Fontes_, p. 75, 5: [..... quod eius quisq]ue agri locei
publicei in terra Italia, quod eius extra urbem Romam est, quod eius
in urbe oppido vico est, quod eius III vir dedit adsignavit, quod...
(211/102)..... tum cum haec lex rogabitur habebit possidebit.....
[672] BRUNS^6, _Fontes_, p. 74, 1-2: Quei ager poplicus populi
Romanei in terram Italiam P. Mucio L. Calpur[nio cos. fuit, extra
eum agrum, quei ager ex lege plebeive sc(ito), quod C. Sempronius
Ti. f. tr(ibunus), pl(ebei) rogavit, exceptum cavitumve est nei
divideretur.... (150/82).., quem quisque de eo agro loco ex lege
plebeive scito vetus possessor sibei] agrum locum sumpsit reliquitve,
quod non modus maior siet, quom quantum unum hominem ex lege plebeive
sc(ito) sibei sumer[e relinquereve licuit...].
[673] BRUNS^6, _Fontes_, p. 78, 21-23: [agrum lo]cum publicum populi
Romanei de sua possessione vetus possessor prove vetere possessor[e...]
[674] BRUNS^6, _Fontes_, p. 76, 13-4: Quei ager locus publicus populi
Romanei in terra Italia P. Mucio L. Calpurnio cos. fuit, extra eum
agrum, quei ager ex lege plebive sc[ito quod C. Sempronius Ti. f.
trib. pl. rogavit, exceptum cavitumve est nei divideretur... (110)...
e]xtraque eum agrum, quem vetus possessor ex lege plebeive [scito
sibei sumpsit reliquitve, quod non modus maior siet, quam quantum unum
hominem sibei sumere relinquereve licuit, sei quis tum cum hae lex
rogabitur (45/102) agri colendi cau]sa in eum agrum agri iugera non
amplius XXX possidebit habebitve: [i]s ager privatus esto.
[675] BRUNS^6, _Fontes_, p. 83, 53 sgg.
[676] BRUNS^6, _Fontes_, p. 79, 24-6: [Agen locus quei sup]ra scriptus
est, quod eius agri locei post[h.] l. rog. publicum populei Romanei
erit, extra eum ag[rum locum, quei publico usui destinatus est vel
publice locatus est, in eo agro queive.]..... etc.
[677] WEBER M., _Römische Agrargeschichte_, pp. 114 sgg. Cfr. pp. 97,
104, 105.
[678] HIRSCHFELD O., _Die Getreideverwaltung i. d. römischen
Kaiserzeit_ (_Sep.-Abdr. aus Philologus._ Bd. XXIX, 111), pp. 2 sgg.;
MARQUARDT, _Organisation financière_, pp. 144 gg.
[679] WEBER M., _Röm. Agrargeschichte_, p. 69. Anm. 38: Es ist im
übrigen charakteristisch für das Bestehen des im Text behaupteten
Zusammenhangs dass sobald mit Vollendung der Expansion des römischen
Flurbezirkes und nachdem das zur Besiedelung bereitstehende Land
im wesentlichen vergeben war, die Testierfreiheit durch die Praxis
des Centumviralgerichtshofes vermittelst der Inofficiositätfiktion
beseitigt wurde.
[680] PLUT., _C. Gracch._, c. 7; APPIAN., _B. C._, I, 23: Ὁ δὲ
Γράκχος καὶ ὁδοὺς ἔτεμνεν ἀνὰ τὴν Ἰταλίαν μακράς, πλῆθος ἐργολὰβων καὶ
χειροτεχνῶν ὑφ’ ἑαυτῶ ποιούμενος...
[681] II, 28.
[682] III, 68: IX, 12.
[683] I, 56, 1; 59, 9; VI, 1, 6; 25; VIII, 19, 3.
[684] VARR., _R. R_. I, 17, 1.
[685] COLUM., _R. R._ I, 3:... Propter quod operam dandam esse ut
rusticos et eosdem adsiduos colonos retineamus cum aut nobismetipsis
non licuerit aut per domesticos colere non expediverit quod tamen non
evenit nisi in his regionibus quae gravitate coeli solique sterilitate
vastantur. — 7:..... In longinquis tamen fundis in quos non est
facilis excursus patrisfamilias, cum omne genus agri tollerabilius
est sub liberis colonis quam sub vilicis servis habere tum praecipue
frumentarium.
[686] CAT., _R. R_. 136-7.
[687] VARR., _R. R_. I, 17, 1: Omnes agri coluntur hominibus servis
aut liberis aut utrisque, liberis aut cum ipsi colunt, ut plerique
pauperculi cum sua progenie, aut mercenariis, cum conducticiis
liberorum operis res maiores, ut vindemias ac foenisicia, administrant,
iisque quos obaerarios nostri vocitarunt et etiam nunc sunt in Asia
atque in Aegypto et in Illyrico complures.
[688] SALLUST., _Cat_., 37, 7:..... iuventus, quae in agris manuum
mercede inopiam toleraverat. NITZSCH, _Die Gracchen_, pp. 184, 187
sgg.. 192, 194.
[689] VARRON, _R. R_. I, 17, 1: De quibus universis hoc dico, gravia
loca utilius esse mercenariis colere quam servis. Cfr. CAT., _R. R_.
14, 5.
[690] CATON., _R. R_. 136-7.
[691] CAT., _R. R_. 1, 3; 4, 6; VARRON, _R. R._ 16, 3.
[692] VARRON, _R. R._ I, 16, 3:..... item si ea oppida aut vici in
vicinia aut etiam divitum copiosi agri ac villae, unde emere possis
quae opus sunt in fundum, quibus quae supersunt venire possint, ut
quibusdam pedamenta aut perticae aut harundo, fructuosior fit fundus,
quam si longe sit imputanda, non numquam etiam, quam si colendo in
tuo ea parere possis. Itaque in hoc genus coloni potius anniversarios
habent vicinos quibus imperent medicos, fullones, fabros, quam in
villa suos habeant, quorum non nunquam unius artificis mors tollit
fundi fructum. Quam partem lati fundi divites domesticae copiae mandare
solent. Si enim a fundo longius absunt oppida aut vici fabros parant,
quos habeant in villa, sic ceteros necessarios artifices, ne de fundo
familia ab opere discedat ac profestis diebus ambulet feriata potius,
quam opere faciendo agrum fructuosiorem reddat.
[693] VARRON, _R. R_., l. c. — CAT., _R. R._ 1, 3:.. loco salubri,
operariorum copia siet, bonumque aquarium oppidum validum prope siet
aut mare aut amnis, qua naves ambulant aut via bona celebrisque.
[694] MOMMSEN, _R. G_. I^8, p. 196.
[695] GAMURRINI G. F., _Dell’arte antichissima in Roma_ (Bull.
dell’Istit. arch. germanico. Sez. Romana II (1887), pp. 221 sgg.).
[696] WALTZING J. P., _Étude hist. sur les corporations
professionnelles chez les Romains_. Bruxelles, 1895, I, p. 199.
[697] WALTZING, op. cit., I, p. 239 con le autorità ivi citate.
[698] SALLUST., _Bellum Jugurt_., 73, 6:..... plebes sic accensa, uti
opifices agrestesque omnes, quorum res fidesque in manibus sitae erant,
relictis operibus frequentarent Marium et sua necessaria post illius
honorem ducerent.
[699] WALTZING, op. cit., I, p. 86.
[700] WALTZING, op. cit., I, p. 88.
[701] CIC., _Pro dom_., 33, 89; _de pet. consul_., 8, 30; WALTZING, op.
cit., I, p. 86.
[702] MARQUARDT, _Vie privée des Romains_, II, pp. 31-2.
[703] _R. R._ 135: Romae tunicas, togas, saga, centones, sculponeas:
Calibus et Minturnis cuculliones, ferramenta, falces, palas, ligones,
secures, ornamenta, murices, catellas: Venafro palas. Suessae et
in Lucania plostra, treblae albae: Romae dolia, labra: tegulae ex
Venafro. Aratra in terram validam romanica bona erunt, in terram pullam
campanica: iuga romanica optima erunt: vomeris indutilis optimus erit:
trapeti Pompeis, Nolae ad Rufri maceriam: claves, clostra Romae: Romae,
urnae oleariae, urcei aquarii, urnae vinariae, alia vasa ahenea Capuae,
Nolae: fiscinae campanicae † eome utiles sunt. Funes subductarias,
spartum omne Capuae: fiscinas romanicas Suessae, Casino † optimae erunt
Romae.
[704] FREDLÄNDER J., _Darstellungen_, II^6, pp. 3 sgg.
[705] PAULY, _Real-Encycl. d. class. Alterthumw_. VI, p. 2545.
[706] MARQUARDT, _Organisation financière_, pp. 108 sgg.; PÖHLMANN R.,
_Die Ueberbevölkerung_, etc., pp. 114 sgg.
[707] CAIRNES, _The slave power_, pp. 71, 74.
[708] _R. R._ I, 3:..... qui possident fines gentium quos ne circumire
quoque valent, sed proculcantibus pecudibus et vastandis feris
derelinquunt; 7: operam dandam esse ut rusticos et eosdem assiduos
colonos retineamus, cum aut nobismetipsis non licuerit aut per
domesticos colere non expedierit, quod tamen non evenit nisi in his
regionibus quae gravitate coeli solique sterilitate vastantur.
[709] Vedi innanzi, pag. 60.
[710] CAIRNES, _The slave power_, p. 75.
[711] MARQUARDT, _Organisation financière_, pp. 144 sgg.
[712] SCHAEFFLE, _Das gesellschaftliche System d. menschlichen
Wirthschaft_ (3 Aufl.), II, p. 485; PÖHLMANN, _Die Ueberbevölkerung_,
p. 51.
[713] _Pro Roscio Comoed._, c. 10.
[714] PÖHLMANN, _Die Ueberbevölkerung_, pp. 38, 107, con le autorità
ivi citate.
[715] FRIEDLAENDER, _Darstellungen_, I^9, p. 882: Der karge Tagelohn,
der in Martials Zeit 6-1/4 Sesterzen zu betragen pflegte (eine
Summe die man einem Sklaven als Trinkgeld gab), die aber nebst den
übrigen Emolumenten für den Lebensunterhalt der Clienten nothdürftig
hinreichte.....
[716] CAIRNES, _The slave power_, pp. 75 sgg.
[717] FRIEDLAENDER, _Darstellungen_, I^6, pp. 379 sgg.
[718] Περι τῶν ἐπὶ μισθῶ συνόντων.
[719] PÖHLMANN, _Die Ueberbevölkerung_, pp. 38, 82 sgg.
[720] SCHEEL V. H., _Die wirthschaftlichen Grundbegriffe im Corpus
juris civilis_ (ne’ _Jahrbücher für Nationalökonomie und Statistik_
hrg. von BR. HILDEBRAND, IV (1866), p. 337).
[721] PLUT., _Cat. maj_, c. 21.
[722] _Jurisprudentiae antehadrianae quae supersunt_ ed. P. Bremer.
Lipsiae, 1896, pp. 185, 208; D. 40, 7, 14; D. 13, 6, 5, 7.
[723] PLUT., _Crass_, 2; PÖHLMANN, _Die Uerberbevölkerung_, p. 89:
So kaufte Crassus allein ein halbes Tausend unfreier Bautechniker und
Bauhandwerker auf um sie wieder an Bauunternehmen zu vermiethen, die
sich durch derartegewiss nich vereinzelt dastehende Speculationen nicht
selten genöthigt sehen mochten, neben Monopolpreise der Baustellen
auch noch solche der Arbeitskrafte in den Kauf zu nehmen (_Annuar_, k.
3). Plutarch bemerkt ausdrücklich a. a. O.: τουσούτους δὲ κεκτηυένος
τεχνίτας οὐδὲν ῷκοδόμνησεν αὐτὸς ἢ τὴν ἰδίαν οἰκίαν, ἀλλ’ἔλεγε τοὺς
φιλοικοδόμους αὐτοὺς ὑφ’ ἑαυτῶv καταλύεσθαι χωρὶς ἀνταγωνιστῶν. Diese
Worte haben Drumann (_R. G._ IV, 111), RODBERTUS (_Untersuchungen
auf dem Gebiete der Nationalökonomie des class Alterthums, Jahrb. f.
Nationalök. und Statist._, 1865, S. 300), MARQUARDT (Privatleben, I,
159), übersehen und lassen daher Crassus selbst die abgebrannten und
eingestürzten Häuser wiederaufbauen und vermiethen, so dass das so
bedeutungsvoll Moment des Baustellenwuchers ganz verschwindet.
[724] KARLOWA, _R. R. G._ II, 1, pp. 111 sgg.; JHERING, _Geist. d. r.
R._ II, 1, pp. 185 sgg.
[725] KARLOWA, op. cit., II, 1, p. 112.
[726] MANDRY G., _Das gemeine Familiengüterrecht_, Tübingen, 1876, II,
p. 29; PERNICE A., _M. Antistius Labeo_. Halle, 1873, I, 149.
[727] BREMER, _Jurisprudentia antehadriana_, p. 170; D. 33, 7, 12, 3-6.
[728] BREMER, op. cit., p. 201 (D. XV, 3 e 16). _Alfenus libro secundo
Digestorum_. Quidam fundum colendum servo suo locavit et boves ei
dederat. Cum hi boves non essent idonei, iusserat eos venire et his
nummeis quoi recepti essent alios reparari. Servus boves vendiderat
nummos venditori non solverat, postea conturbaverat. Qui boves
vendiderat, nummos a domino petebat actione de peculio aut quod in rem
domini versum esset etc.
[729] Per gli schiavi ne darebbe una prova il fr. 14, pr. _de statal_.
40, 7; per i liberti lo attesta DOSITEO, _Hadr. sent. et ep_., § 8, p.
9 Böcking.
[730] PERNICE, op. cit., p. 136.
[731] SCHEEL V. H., _Die wirthschaftliche Grundbegriffe im Corpus juris
civilis_ (Jahrbücher f. Nationalökon. und Statistik herausg. von BR.
HILDEBRAND IV, Jahrg. I, Bd. (1866), p. 337).
[732] Die Naturalwirlhschaft wurde zur Geldwirtshchaft.
[733] COSTA E., _Il diritto privato romano nelle comedie di Plauto_.
Torino 1890, p. 108 sgg., con tutti i testi ivi citati; JHERING
R., _Geist. d. römischen Rechts auf den verschiedenen Stufen seiner
Entwickelung_, II, Th., I, Abth. Leipzig, 1854, p. 185.
[734] _De agri cult._, 2, 7: ..... servum senem, servum morbosum et
siquid aliut supersit vendat.
[735] _Cat. maj._, 5, 2.
[736] SUET., _Div. Claud_., c. 25.
[737] WALLON, op. cit., II^2, p. 397 sgg.
[738] D. XXXVIII, 1, 9: Operae in rerum natura non sunt. Sed officiales
quidem futurae nec cuiquam alio deberi possunt quam patrono, cum
proprietas eorum et in edentis persona et in eius cui eduntur
consistit: fabriles autem aliaeve eius generis sunt, ut a quacumque
cuicumque solvi possint. Sane enim, si in artificio sunt, iubente
patrono et aliis edi possunt; LEMONNIER H., _Etude historique sur la
condition privée des affranchis aux trois premiers siècles de l’empire
romain_. Paris, 1887, p. 120 sgg., 144 sgg.; KARLOWA, _R. R._ II, 1,
pp. 145 sgg.
[739] KARLOWA, _R. R. G._ II, 1, pp. 142 sgg.; LEMONNIER H., _Étude
historique sur la condition des affranchis aux trois premiers siècles
de l’Empire romain._ Paris, 1887, pp. 101 sgg., con le autorità da loro
citate.
[740] LEMONNIER, op. cit., pp. 120 sgg.; KARLOWA, II, 1, pp. 144-5.
[741] _D_. XXXVIII, 1, _De operis libertorum_; KARLOWA, _R. R. G_.,
II, 1, p. 145: Bei den Freigelassenen werden _operae officiales_ und
_operae fabriles_ unterschieden. Die officiales erklären Burchardi
für Ehrendienste, Danz für die der Person des Patrons zu leistenden
Ehren und Liebesdienste, Keller für Aufwartung und Ehrendienste,
mehr persönlichindividueller Natur, Zimmern und Mühlenbruch für
häusliche Dienste, Rein für persönliche, die Person oder den Haushalt
der Patronus betreffenden Dienste, Küntze für die Dienstleistungen,
wie sie zum geselligen Luxus vornehmer Römergehörten. Dem gegenüber
werden dann die _fabriles_ als Handwerkmässige und künstlerische,
kunstartige Verrichtungen charakterisiert. Nach Leist, welcher sich
in seinem Werk über das romische Patronatsrecht am ausführlichsten
über den Gegensatz auslässt, sind _operae officiales_ solche Dienste,
welche innerhalb der Grenzen und der Grundgedankens des _officium_
sich halten, _officium_ aber ist Handeln in Gemässheit eines der
Person des andern (hier des Patrons) in jedem konkreten Fall zum
Dienen sich sittlich Verbundenfühlens. _Fabriles_ dagegen sind nach
Leist die über das Gebiet des _officium_ hinausliegenden Dienste,
zu welchen die Freilasser in nicht zu billigender, egoistischer
Weise die Freigelassenen anheischig machten, zu welchen nur Dienste
gehörten, die die Erlernung eines gewissen Artificiums erfordeten.
Dabei bleibt nur die Frage welche Dienste liegen denn innerhalb des
_officium_, welche nicht, zumal da von Leist angenommen wird, dass
auch artificiale Dienste sich innerhalb des _officium_ halten und ganz
im guten Geist des Patronatsrecht auferlegt werden konnten. Als zum
_officium_ des immer nach im weitern Sinne zur _familia_ des Patrons
gehörigen Freigelassenen sah man es an, auf die Person, die Familie,
das Hauswesen, den Freundkreis des Patrons bezügliche Dienste zu
leisten auch wenn solche Kunstfertigkeit voraussetzten. Dahin gehören
also keineswege blos häusliche, d. h. im Innern des Hauses zu leistende
Dienste, auch nicht bloss Ehrendienste oder gar bloss zum geselligen
Luxus vornehmer Römer gehörende Dienste. Sie sind von unbestimmter
Mannigfaltigkeit, nur müssen sie dem Patron seinen ganzen Verhältnissen
nach (für seine Person, seine Familie, sein Hauswesen, seine Freunde)
einen Nutzen gewähren; wie sie der libertus seiner Individualität und
Ausbildung nach zu leisten vermag; die _proprietas eorum_, wie Ulpian,
l. 9, § 1, D. de op. lib. 38, 1 treffend sagt, _et in edentis persona
et in eius cui eduntur consistit_.
[742] KARLOWA, op. cit., p. 146: Die _operae fabriles_ dagegen sind
bestimmte Leistungen, zu deren Vornahme Ausbildung in dem betretfenden
Kunst gehört, ganz ohne Rücksicht darauf ob dieselben gerade dem Patron
seinen Verhältnissen nach dienlich sind oder nicht. Diese innere
Verschiedenheit der _operae officiales_ und _fabriles_ prägte sich
juristisch zunächst in der Art aus, wie sie zugesagt wurden.
[743] GAII, _Inst_. III, 39-42, ed. Huschke: Nunc de libertorum bonis
videamus. Olim itaque licebat liberto patronum suum in testamento
praeterire... Qua de causa postea praetoris edicto haec iuris iniquitas
emendata est: sive enim faciat testamentum libertus, iubetur ita
testari, ut patrono suo partem dimidiam bonorum suorum relinquat, et
si aut nihil aut minus quam partem dimidiam reliquerit, datur patrono
contra tabulas testamenti partis dimidiae bonorum possessio; si vero
intestatus moriatur suo herede relicto adoptivo filio (vel) uxore,
quae in manu ipsius esset, vel nuru, quae in manu filii eius fuerit,
datur aeque patrono adversus hos suos heredes partis dimidiae bonorum
possessio.... Postea lege Papia aucta sunt iura patronorum.......;
LEMONNIER, op. cit., pp. 116 sgg.; KARLOWA, op. cit., l. c. CICCOTTI
E., _Il processo di Verre_. Milano, 1895, pp. 100 sgg.
[744] _D_. XXXVIII, 1, 25: Patronus qui operas liberti sui locat,
non statim intellegendus est mercedem ab eo capere: sed hoc ex genere
operarum, ex persona patroni atque liberti colligi debet. Nam si quis
pantomimum vel archimimum libertum habeat et eius mediocris patrimonii
sit ut non aliter operis eius uti possit quam locaverit eas, exigere
magis operas quam mercedem capere existimandus est. — _D_. XXXVIII,
1, 27: Si libertus artem pantomimi exerceat, verum est debere eum non
solum ipsi patrono, sed etiam amicorum ludis gratuitam operam praebere:
sicut eum quoque libertum, qui medicinam exercet, verum est voluntate
patroni curaturum gratis amicos eius. Neque enim oportet patronum, ut
operis liberti sui utatur, aut ludos semper facere aut aegrotare.
[745] _D_. XXXVIII, 1, 16.
[746] _D_. XXXVIII, 1, 38: Si tamen libertus artificium exerceat, eius
quoque operas patrono praestare debebit, etsi post manumissionem id
didicerit. Quod si artificium exercere desierit, tales operas edere
debebit, quae non contra dignitatem eius fuerint, velut ut cum patrono
moretur, peregre proficiscatur, negotium eius exerceat.
[747] _D_. l. c.: Hae demum impositae operae intelliguntur, quae
sine turpitudine praestari possunt et sine periculo vitae. Cfr. _D_.
XXXVIII, 1, 16.
[748] _D_. XXXVIII, 1, 33: JAVOLENUS _libro sexto ex Cassio_. Imponi
operae ita, ut ipse libertus se alat, non possunt.
[749] _D_. XXXVIII, 1, 18-19: Suo victu vestituque operas praestare
debere libertum Sabinus ad edictum praetoris urbani libro quinto
scribit: quod si alere se non possit, praestanda ei a patrono alimenta
(_19_ GAIUS _libro quarto decimo ad edictum provinciale_) aut certe ita
exigendae sunt ab eo operae, ut his quoque diebus, quibus operas edat,
satis tempus ad quaestum faciendum, unde ali possit, habeat.
[750] BREMER, _Jurisprud. antehadrianae_, pp. 60-61, 180, 282.
[751] BREMER, op. cit., pp. 43, 235; _D_. XXXVIII, 2, 1... Namque,
ut Servius scribit, antea soliti fuerunt a libertis durissimas res
exigere, scilicet ad renunciandum tam grande beneficium, quod in
libertos confertur, cum ex servitute ad civitatem Romanam perducuntur.
Et quidem primus praetor Rutilius edixit se amplius non daturum patrono
quam operarum et societatis actionem, videlicet si haec pepigisset,
ut, nisi ei obsequium praestaret libertus, in societatem admitteretur
patronus.
[752] LEMONNIER, op. cit., pp. 39 sgg., con le autorità ivi citate.
[753] GAI, _Inst_., I, 42-4; LEMONNIER, op. cit., pp. 53 sgg.
[754] DIO. CASS., LV, 13; GAI, _Inst._, I, 16-8; ULPIAN, _Fragm_., I,
12, ed. Huschke; LEMONNIER, op. cit., pp. 48 sgg.
[755] GAI, _Inst_., III, 56; LEMONNIER, op. cit., pp. 59 sgg.
[756] LEMONNIER, op. cit., 51.
[757] LEMONNIER, op. cit., pp. 43, 61.
[758] GAI, _Inst_., I, 46.
[759] BREMER, _Jurisprud. antehadr._, pp. 171, 180, 234, 384, etc.
[760] VOIGT M., _Röm. Rechtsgesch._, pp. 641, 657.
[761] COSTA E., _Il diritto romano nelle commedie di Plauto_. Torino,
1890, pp. 378 sgg., con i testi ivi citati.
[762] C. 5, 4; 144-46.
[763] KARLOWA, op. cit., II, 2, p. 644 sgg.
[764] CATON., _De agri cult_., 136: Politionem quo pacto partiario dari
oporteat; 136: Vineam curandam partiario....
[765] CATON., _De agri cult_., 144-5; BECKKER E. J., _Ueber die
leges locationis bei Cato de re rustica_ (in _Zeitschrift für
Rechtsgeschichte_ herausg. von Rudorff, Bruns, etc., III, 2, 3), p.
428.
[766] BEKKER, l. c.
[767] Vedi sopra, pp. 124, sgg.
[768] CATON., _De agri cult_., 14, 3: hae rei materiem et quae opus
sunt dominus praebebit et ad opus dabit.... — 16: ... dominus lapidem,
ligna ad fornacem, quod opus siet, praebet; BÜCHER K., _Gewerbe_
(_Handwörterbuch d. Staatswissenschaften_ herausg. von CONRAD, LEXIS,
ELSTER und LOENING. Jena, 1892, III Bd.), p. 931 sgg.
[769] BEKKER, op. cit., pp. 430-1.
[770] CATON., _De agri cult_., 144, 4: nequis concedat, quo olea
legunda et faciunda carius locetur, extra quam siquem socium in
praesentiarum dixerit. Cfr. 144, 5; 145, 3; BEKKER, op. cit., l. c.;
MOMMSEN presso BEKKER, p. 432; KARLOWA, _R. Rechtsgesch._, II, 2, p.
650.
[771] KARLOWA, _R. Rechtsgesch_., II, 2, p. 644: Es wird zur Zeit
jener häufiger vorgekommen sein, dass ein römischer Bürger, welcher
keine genügende Anzahl von Sklaven hatte, arme Freie _servorum
loco in operis_ gegen eine _merces_ hatte. Solche _mercennarii_,
welche auch ihre _operae_ wohl schlechthin, so dass dem _conductor_
die Bestimmung der Art derselben zustand, zu vermieten pflegten,
gehörten zur Hausgenossenschaft des _conductor_. Dieses hatte einmal
eine grössere faktische Abhängigkeit des _mercennarius_ zur Folge,
es konnte aber auch rechtliche Folgen haben: Vorteile, an welchen
die Hausgenossenschaft des Hausherrn teilnehmen darf, kommen auch
solchen _mercennarii_ zu gute [L. 4, pr. D. de usu et habit. 7, 8],
nur von solchen gilt der Satz, dass aus einem von ihnen gegen den
_conductor_ verübten _furtum_ die _actio furti_ nicht entstehe [L. 90
(89) D. de furtis 47, 2. Vgl. auch l. 11, § 1, D. de poenis 48, 19],
denn man schrieb wohl dem Hausherrn solchen, aber auch nur solchen,
_mercennarii_ gegenüber eine Disziplinarbefugniss, wie gegenüber
Freigelassenen und Klienten, zu.
[772] CATON., _De agr. cult_., 144, 2: Qui oleam legerint, omnes
iuranto ad dominum aut ad custodem sese oleam non subripuisse neque
quemquam suo dolo malo ea oletate ex fundo L. Manli. Qui eorum non
ita iuraverit, quod is legerit omne, pro eo argentum nemo dabit, neque
debebitor. Cfr. 145, 2.
[773] CATON., _De agr. cult_., 14, 5.
[774] CATON., _De agri cult_., 144, 2-3: Scalae ita ut datae erunt,
ita reddito, nisi quae vetustate fractae erunt. Si non [erunt] reddet,
_aequom solvito, id viri boni_ arbitratu deducetur. Siquid redemptoris
opera domino damni datum erat, resolvito: id viri boni arbitrato
deducetor; 146, 3: Vasa, torcula, funes, scalas, trapetos, et siquid
aliut datum erit, salvo recte reddito, nisi quae vetustate fracta
erunt, si non reddit, aequom solvito.
[775] CATON., _De agri cult_., 144, 3: Legulos, quot opus erunt,
praebeto et strictores. Si non praebuerit, quanti conductum erit aut
locatum erit, deducetur: tanto minus debebitur.
[776] CATON., _De agri cult_., 145: Si operarii conducti erunt aut
facienda locata erunt, pro eo resolvito aut deducetur. — 146, 3: Si
emptor legulis et factoribus, qui illic opus fecerint, non solverit,
cui dari oportebit, si dominus volet, solvat. Emptor domino debeto et
id satis dato proque ea re ita ut s. s. e. ita pignori sunto.
[777] CATON., _De agri cult_., 145. Homines eos dato, qui placebunt
_domino_ aut custodi aut quis eam oleam emerit. Cfr., in quanto può
trovare applicazione, 145, 3: Socium nequem habeto, nisi quem dominus
iusserit aut custos. Sul significato di _homines_ cfr. BEKKER, op.
cit., p. 430. Per l’epoca imperiale cfr. C. I. L. X, 3948 vs. 5: suas
operas sanas va[le]ntes. — IX 3948, XI 3949. — BRUNS, _Fontes_^8, p.
328.
[778] CATON., _De agri cult_., 144, 4-5: Nequis concedat, quo olea
legunda et faciunda carius locetur, extra quam siquem socium in
praesentiarum dixerit. Siquis adversum ea fecerit, si dominus aut
custos volent, iurent omnes socii. Si non ita iuraverint, pro ea olea
legunda et faciunda nemo dabit neque debebitur ei qui non iuraverit.
[779] BEKKER, _Ueber die leges locationi_s, etc., p. 431 sgg. —
MOMMSEN, ivi, p. 432. — KARLOWA, op. cit., II, 2, p. 650-1.
[780] GAI, _Instit_., ed. HUSCHKE, II, 79: Quidam materiam et
substantiam spectandam esse putant, id est, ut cuius materia sit,
illius et res, quae facta sit, videatur esse, idque maxime placuit
Sabino et Cassio; alii vero _eius rem_ esse putant, qui fecerit, idque
maxime diversae scholae auctoribus visum est.....; OERTMANN P., _Die
Volkswirthschaftslehre der Corpus juris civilis_. Berlin, 1891, p. 135
sgg.
[781] BÜCHER K., _Gewerbe_ (_Hdwb. d. Staatsw._, Bd. III), p. 931:
Auf die Haufigkeit des gewerblichen Lohnwerkes deutet endlich noch
die berühmte Streitfrage der Juristenschulen über den Eigenthümer des
Fabrikates bei der Stoffumwandlung (specificatio), wenn der Verarbeiter
nicht zugleich Eigenthümer des Materiales war.....
[782] GAI, _Inst_., II, 77 sgg.
[783] GAI, _Inst_., II, 78-79.
[784] OERTMANN, op. cit., p. 123: Erst in späterer Zeit und im
Gegensatz zu der altnationalen Rechtsbildung ist im römischen Recht
eine Anerkennung der Bedeutung und der Ansprüche der redlichen Arbeit
zur Durchbruch gelangt....... l. 52, § 2, 7; l. 80, D. XVII, 21, § 2,
S. III, 25:..... quia saepe opera alicuius pro pecunia valet; l. 52, §2
cit.: pretium enim operae artis est velamentum. — Diese Citate in denen
in ziemlich klaren Weise der Arbeit ein Wert (pretium) zugesprochen
wird und für unseren Zweck von den erheblichsten Interesse, zumal
sie uns zum Theil schon von den Ansichten republikanischen Junsten
referieren.
[785] OERTMANN, op. cit., p. 125: Während ursprünglich eine
Entschädigung wegen Verletzung freier Menschen nach dem Grundsatz
“liberum corpus nullam recipit aestimationem„ unzulässig war, wurde in
der Kaiserzeit — DERNBURG, II, § 132, meint: etwa seit Hadrian — die
actio legis Aquiliae analog auf diese Fälle ausgedehnt, so Ulpian in l.
7, pr. D., IX, 2 (quominus ex operis filii sit habiturus) und l. 13 pr.
eodem; Gaius in l. 7, D. IX, 3 (mercedes operarum, quibus caruit) und
l. 3, D. IX, 1.
[786] VOIGT M., _Die XII Tafeln,_ II, p. 283 sgg.
[787] IV, 23.
[788] LIV., I, 8, 6:..... eo ex finitimis populis turba omnis sine
discrimine, liber an servus esset, avida novarum rerum perfugit, idque
primun ad coeptam magnitudinem roboris fuit.
[789] LIV. IX, 467; NITZSCH, _Die Gracchen_, pp. 70-71.
[790] HORAT., _Sat_., I, 6, vss. 45-6:
“Nunc ad me redes libertino patre natum
Quem rodunt omnes libertino patre natum.
LEMONNIER, op. cit., pp. 254 sgg.
[791] VAL. MAX., VIII, 6, 2; PLUT., _Syll_., 9; APPIAN., _B. C._, I,
100; SALLUST., _Cat_., 24; WALLON, op. cit., II, p. 318 sgg.
[792] LIV., XXII, 57, 11. Cfr. XXVII, 38; XXVIII, 46; WALLON, op. cit.,
II. p. 483.
[793] MARQUARDT, _Vie privée des Romains_, I, p. 190 sgg.
[794] JHERING, _Geist d. röm. Rechts_, II Th., 1 Abth., p. 187.
[795] COSTA, _Il diritto romano privato nelle commedie di Plauto_.
Torino, 1890, p. 94, con i testi ivi citati.
[796] KNIEP F., _Societas publicanorum_. Jena, 1896, p. 65 sgg.
[797] DIOD. SIC., XXXIV, 2, 48.
[798] TACIT., _Ann_., XIII, 23; WALLON, op. cit., II^2, p. 427.
[799] IV, 23.
[800] _Ann_., XIV, 42.
[801] _R. R._, IV, 3.
[802] PLUT., _Cat. maj._, 21.
[803] _R. R._, I. 17, 5.
[804] _R. R._, I, 8.
[805] _R. R._, I, 8.
[806] _R. R._, XII, 3.
[807] MOMMSEN, _Droit public romain_, trad. fr. VI, 2, pp. 36-40.
[808] HIRSCHFELD O., _Untersuchungen auf dem Gebiete der roemischen
Verwaltungsgeschichte._ Berlin, 1877, I, pp. 30-3, 242; _Friedlaender_,
_Darstellungen_, I^6, pp. 171 sgg., 192 sgg.
[809] HIRSCHFELD, op. cit., pp. 248 sgg.; FRIEDLAENDER, op. cit., I^6,
pp. 82-3 sgg., 185 sgg.
[810] _Paneg_., c. 88.
[811] FRIEDLAENDER, _Darstellungen_, I^6, p. 88 sgg., con i testi ivi
citati.
[812] HIST. AUG. _Anton. Heliog_., c. 11: Fecit libertos praesides,
legatos, consules, duces, omnesque dignitates polluit ignobili late
hominum perditorum; — c. 6: Vendidit et honores et dignitates et
potestatem, tam per se quam per omnes servos et libidinis ministros.
[813] HIST. AUG. _Hadr_., c. 9, 16.
[814] _Paneg._, 88.
[815] FRIEDLAENDER, _Darstellungen_, I^6, p. 101.
[816] FRIEDLAENDER, _Darstellungen_, I^6, p. 96.
[817] FRIEDLAENDER, _Darstellungen_, I^6, pp. 126 sgg. — ERMAN H.,
_Servus vicarius, l’esclave de l’esclave romain_. Lausanne, 1896, pp.
391 sgg.; pp. 436 sgg. e passim.
[818] ALLARD P., _Les esclaves chrétiens_. Paris, 1876, pp. 286 sgg.
[819] MOMMSEN, _Droit public romain_, trad. franç., VI, 2, p. 13.
[820] DION. CASS., LIV, 16; LVI, 7; D. XXIII, 2, 23.
[821] TACIT., _Ann_., XII, 53: Inter quae refert ad patres de poena
feminarum, quae servis coniungerentur; statuiturque ut ignaro domino ad
id prolapsae in servitute, cui consensisset pro libertis haberentur.
— SUET. _Vespas_., c. 11: Libido atque luxuria coercente nullo
invaluerat: auctor senatus fuit decernendi ut quae se alieno servo
iunxisset, ancilla haberetur..... Cfr. Cod. THEOD., IV, 11, 1; Cod.
Just., VII, 24.
[822] _CIL_. IX, 154, 507, 872, 989, 1853, 2507, 2728, 2877, 3057,
3680. Cfr. anche 910, 1267, 2687, 2724, 2760, 3763; XII, 724, 901,
2839, 3231, 3310 add., 3601, 3751, 4465, 4502, 4993.
[823] _CIL_. IX, 888; XIV, 2832, 3920.
[824] _CIL_. IX, 1884; X, 593; XII, 682_a_, 3446, 3782, 3801; XIV, 218,
357, 396, 564, 881, 1654, 2522.
[825] FRIEDLAENDER, _Darstellungen_, II^6, pp. 3 sgg., con le autorità
ivi citate.
[826] Cfr. VOIGT M., _Jus naturale aequum et bonum_, IV, pp. 22 sgg.
[827] KARLOWA, _R. R. G._, I, pp. 616 sgg.
[828] KARLOWA, op. cit., I, pp. 646 sgg.; pp. 657 sgg.
[829] Vedi sopra pp. 25 sgg.; PETRON., _Satyr._, 71, 1: Amici et servi
homines sunt, et aeque unum lactem biberunt etiamsi illos malus fatos
(_sic_) oppresserit...
[830] D. _de stat. hom._, I, 5, l. 4, § 1: Servitus est constitutio
juris gentium qua quis domino alieno [_contra naturam_] subicitur. —
D. L, 17, l. 32 ULPIAN.: Quod attinet ad jus civile, servi pro nullis
habentur: non tamen et jure naturali, quia, quod ad jus naturale
attinet, omnes homines aequales sunt. Cfr. SCHNEIDER, _Zur Gesch. der
Sclaverei im alten Rom_, pp. 41 sgg., p. 52.
[831] SUETON., _Claud_., 25. — GAI, _Inst_. I, 52-3. — SCHNEIDER, op.
cit., p. 22.
[832] WALLON, op. cit. III^3, pp. 56 sgg.; SCHNEIDER, op. cit., pp. 22
sgg; ABIGNENTE, op. cit., p. 101.
[833] D., I, 6, 2: Divus etiam Hadrianus Umbriciam quandam matronam in
quinquennium relegavit, quod ex levissimis caussis ancillas atrocissime
tractasset.
[834] D., l. c.
[835] D., XLVIII, 8.
[836] SUET., _Domit_., c. 7; _Dig._, XLVIII, 8, 4: Nemo enim liberum
servumve invitum ementem castrare debet.
[837] HITZIG H. F., _Die Stellung Kaiser Hadrians in der römischen
Rechtsgeschichte_. Zürich, 1892, p. 6.
[838] D., II, 4, 10, § 1; I, 12, 8, §§ 8-9.
[839] D., XLVIII, 18, §§ 1-2.
[840] _Cat. maj._, c. 5, 2.
[841] D., XI, 7, 2 pr.: Locum in quo servus sepultus est religiosum
esse Aristo ait.
[842] D., XXIII, 3, 10, § 2; XXXIII, 7, 2, 5-7; XXI, 1, 35; XXXII, 41,
2; ERMAN, _Servus vicarius_, p. 444, n. 1.
[843] ORELLI, _I. L._, 2846: Ita contubernales honestiore coniugum
nomine sexcenties utuntur in inscriptt. — ALLARD, op. cit., 271.
[844] PLIN., _Epist_., VIII, 16: ..... permitto servis quoque quasi
testamenta facere eaque ut legitima custodio. Mandant rogantque quod
visum; pares ut jussus. Dividunt, donant, relinquunt dumtaxat intra
domum. — SCHNEIDER, op. cit., 28.
[845] GIBBON E., _The decline and fall of the Roman Empire_. London,
1893, I, Chap. 11, p. 45. — LANGE, _Hist. du matérialisme_, I, p. 465.
[846] SCHNEIDER, op. cit., pp. 28 sgg. — WALLON, op. cit., III^2, pp.
62 sgg.
[847] WALLON, op. cit., III^2, p. 62, 67 sgg., con i fonti giuridici
ivi citati.
[848] WALLON, op. cit., III^2, pp. 71 sgg.
[849] D. L. 17, 20: _Pomponius libro septimo ad Sabinum_. Quotiens
dubia interpretatio libertatis est, secundum libertatem respondendum
erit.
[850] IUST., _Inst._, III, 11, 1.
[851] COD. IUST., _de fide com._, lib. VII, 4, 1-2; SCHNEIDER, op.
cit., pp. 35, 49, n. 44.
[852] COD. IUST., VII, 22, 1-2.
[853] SCHNEIDER, op. cit., pp. 34, 51, n. 62, con le autorità ivi
citate.
[854] IUST., _Inst._, III, 11, 1.
[855] SUET., _Claud._, c. 25.
[856] D., XXXVII, 14, 7: Divus Vespasianus decrevit, ut si qua hac lege
venierit, ne prostitueretur et, si prostituta esset, ut esset libera,
si postea ab emptore alii sine condicione veniet ex lege venditionis
liberam esse et libertam prioris venditoris.
[857] FRIEDLAENDER, _Darstellungen_, III^6, pp. 509 sgg.; 661 sgg.
[858] FRIEDLAENDER, op. cit., III^6, p. 516, e ZELLER, _Philosoph. d.
Griech._ ivi citato.
[859] ENGELS F., _Contribution à l’histoire du Christianisme primitif_
(_Le devenir social_, I, 2), p. 147.
[860] ORIGEN., _c. Cels._, III, 50, 55. Cf. anche PÉLAGAUD E., _Un
conservateur au second siècle_. Paris, 1879, pp. 313 sgg.
[861] CICCOTTI E., _Psicologia del movimento socialista_ (nel _Pensiero
italiano_, vol. XXII), p. 265.
[862] ALLARD P., _Les esclaves chrétiens_, pp. 245 sgg.
[863] ALLARD, _Les esclaves chrétiens_, p. 250-1: Un des récits les
plus anciens de l’époque des persécutions est la célèbre lettre sur les
martyrs de 177 écrite par les Églises de Lyon et de Vienne à celles
d’Asie et de Phrygie (EUSEB., _H. E._, V, 1 sgg.)... On y voit des
accusations terribles portées contre les chrétiens de Lyon par leurs
esclaves païens.... (N. 1). Quelque temps après, S. Epipode et S.
Alexandre furent encore, à Lyon, dénoncés par leurs esclaves. _Passio
SS. Epipodii et Alexandri_, ap. RUINART, _Acta sincera_, p. 63. —
Autres exemples d’attachement des esclaves au paganisme: sous Commode,
le sénateur chrétien Apollonius est dénoncé par un esclave: EUSÈBE,
_H. E._, V, 21; Saint Basile montre en Cappadoce, pendant la dernière
persécution, “les esclaves insultant leurs maîtres chrétiens„: _Éloge
de S. Gordius_; le concile d’Elvire, de la même époque, nous apprend
que souvent les maîtres n’osaient pas renverser les idoles qui étaient
dans leurs maisons, de peur d’irriter leurs esclaves (vim servorum
metuunt): _Concilium Eliberitanum_, canon XLI, apud HARDOUIN, t. I, p.
254.
[864] LECKY, _Hist. of the european morals from Augustus to
Charlemagne_. London, 1892, II^{10}, pp. 14, 147: Its moral action has
always been much more powerful upon individuals than upon societies,
and the spheres in which its superiority over other religions is most
incontestable, are precisely those which history is least capable of
realising.
[865] LECKY, op. cit., p. 15: A boundless intolerance of all divergence
of opinion was united with an equally boundless toleration of all
falsehood and deliberate fraud that could favour received opinions. —
p. 149: ..... The pictures of Roman societies by Ammianus Marcellinus,
of the society of Marseilles by Salvian, of the society of Asia minor
and of Constantinople by Chrysostom, as will as the whole tenor of the
history, and innumerable incidental notices of the writers of the time
exhibit a condition of depravity which has seldom been surpassed.
[866] WALLON, op. cit., III^2, pp. 389 sgg. — ABIGNENTE, op. cit., pp.
108, 113 sgg.
[867] _C. J._, VII, 16, 3.
[868] COD. THEOD., IX, 9, 1.
[869] COD. IUST., VI, 1, 6. Cfr. anche VI, 1, 3.
[870] _C. J._, IX, 47, 4.
[871] _C. J._, VII, 16, 24 e 36.
[872] _C. J._, VII, 16, 1 (_Imp. Antoninus A. Saturninae_).
[873] COD. THEOD., V, 7, 1; 8 l. n.
[874] ZOSIM., II, 38.
[875] COD. THEOD., XI, 27, 1.
[876] COD. THEOD., IX, 40, 2.
[877] WALLON, op. cit., III^2, pp. 597 sgg. — ABIGNENTE, op. cit., pp.
115 sgg. con i testi ivi citati.
[878] JHERING, _Geist d. R. R._, II Th., 2 Abth., p. 372. — BURY J. B.,
_A history of the later Roman Empire from Arcadius to Irene_. London,
1889, I, p. 371.
[879] WALLON, op. cit., III^2, pp. 416 agg. — ABIGNENTE, op. cit., p.
117 sgg.
[880] D., I, 5, 4, § 1; L, 17, 32; XL, 11, 2; _Inst_., I, 2, § 2.
[881] NOVELL., XXII, coll. IV, I, c. VIII.
[882] l. c.
[883] NOVELL., CXLII; _C. J._, I, 10; VII, 22; _Dig_., XLIX. 15, 19, §
5.
[884] _C. J._, VII, 3; 6; 8; 15; JUST., _Inst_., II, 20.
[885] _C. J._, I, 13.
[886] Cfr. MARQUARDT, _Vie privée des Romains_, passim; FRIEDLAENDER,
_Darstellungen_, III^6, p. 1-172, _Der Luxus_; pp. 173 sgg., _Die
Künste_ e passim; BLÜMNER H., _Das Kunstgewerbe im Altertum_. Leipzig,
1885.
[887] BLÜMNER, _Das Kunstgewerbe_, I, p. 214 e passim.
[888] BLÜMNER, op. cit., I, pp. 70 sgg.
[889] BLÜMNER, op. cit., I, pp. 83 sgg.
[890] BLÜMNER, op. cit., I, pp. 118 sgg., 157 sgg., 182 sgg., 192, 194,
217.
[891] BLÜMNER, op. cit., I, p. 105.
[892] BLÜMNER, op. cit., 1, p. 232 sgg., 243 sgg., 249.
[893] BLÜMNER, op. cit., I, p. 105.
[894] BLÜMNER, op. cit., I, p. 57, 85.
[895] RODBERTUS, _Zur Gesch. d. agrar. Entwickelung Roms unter den
Kaisern_ (_Jahrb. f. Nationalökonomie_, II Bd., 1864), p. 210 sgg.
[896] COLUM., _R. R._, VI, 27. Cfr. VII, Praef.; VIII, 11; IX, 9.
[897] COLUM., _R. R._, I, c. 8.
[898] MARTIAL, III, 62 — SENEC., _Ep._ 27 — GELL., XV, 29 — CIC. in
_Verr._, _A. S._, 5, 7 — WALLON, op. cit., II^2, pp. 164 sgg. — BOEGER,
op. cit., p. 22.
[899] D., XVII, 1, 26, § 8.
[900] _R. R._, IV, 3.
[901] D., XVI, 2, 21; XXI, 1, 57 — WALLON, op. cit., II^3, p. 169.
[902] _C. J._, 6, 43, 3 — WALLON, op. cit., II^2, pp. 172-4.
[903] SVET., _Aug._, 32.
[904] MOS. ET. ROM. LEG. COLL., XIV, _de plag._ ed. Huschke — _C. J._,
IX, 20, 7 e 15 — WALLON, op. cit., II^2, pp. 50 sg.
[905] _Il numero degli schiavi nell’Attica_ (ne’ _Rendiconti
dell’Istituto lombardo_, 1897).
[906] CAIRNES, _The slave power_, p. 114 sgg.
[907] _R. R._, I, c. 8: Foeminis quoque foecundioribus, quarum in
sobole certus numerus honorari debet, otium nonnunquam et libertatem
dedimus, cum plures natos educassent. Nam cui tres erant filii vacatio,
cui plures libertas quoque contingebat.
[908] CICCOTTI E., _La retribuzione delle funzioni pubbliche civili e
le sue conseguenze nell’antica Atene_ (ne’ _Rendiconti dell’Istituto
lombardo_, 1897).
[909] MARQUARDT, _De l’organisation financière chez les Romains_.
Paris, 1888, pp. 147-8 — HIRSCHFELD O., _Die Getreidererwaltung in der
röm. Kaiserzeit_, p. 68.
[910] MOMMSEN TH., _Die italische Bodenvertheilung und die
Alimentartafeln_ (_Hermes_, XIX), p. 408. — FUSTEL DE COULANGES, _Le
domaine rural chez les Romains_ (_Rev. des deux mondes_, 1886), p. 326.
— BRUGI B., _Le dottrine giuridiche degli agrimensori romani_. Verona,
1897, pp. 284 sgg.
[911] PLIN., _N. H._, XVIII, 7, 35:..... Sex domini semissem Africae
possidebant, cum interfecit eos Nero princeps....... FRONTIN., _De
controv. agrar._ (GROMATICI VETERES), p. 53.
[912] MARQUARDT, _De l’organisation financière_, pp. 139-87 —
HIRSCHFELD, _Getreideverwaltung_, pp. 3 sgg.
[913] MARQUARDT J., _De l’organisation militaire chez les Romains_.
Paris, 1891, pp. 166-71; 183 sgg.; 231 sgg. — CAGNAT, _Exercitus_, in
DAREMBERG et SAGLIO, _Dictionn. des ant. grecques et rom._, pp. 915
sgg.
[914] CAGNAT, l. c., p. 915.
[915] MARQUARDT, _Organisation militaire_, p. 203, 282.
[916] BÜCHSENSCHÜTZ B., _Die Hauptstätten des Gewerbfleisses in
klassischem Alterthume_. Leipzig, 1869, p. 4.
[917] BLÜMNDER H., _Die gewerbliche Thätigkeit der Volker des
klassischen Alterthums_. Leipzig, 1869, p. 1.
[918] Bücher K., _Die Diokletianische Taxordnung vom Jàhre 301 (in
Zeitschrift für die gesamte Staatswissenschaft_, herausg. von A.
SCHÄFFLE), Bd. L (1894), p. 697: Sie [die Alterthumwissenschaft]
hat mit modernen Vorstellungen gearbeitet und mit grossem Eifer
die Stellen aufgesucht, wo die äussern Formen des antiken Lebens an
moderne Erscheinungen erinnern, um an ihnen zu zeigen, wie herrlich
weit es die Alten schon gebracht hatten. Ein solches Verfahren ist
für die wissenschaftliche Erkenntnis nirgends so verderblich als auf
wirthschaftlichen Gebiete. Die ökonomische Welt des Altertums will
als Ganzes aus sich selbst begriffen sein, oder sie wird überhaupt
nicht verstanden werden. Cfr. anche BÜCHER K., _Die Entstehung der
Volkswirthschaft_. Tübingen, 1893.
[919] BÜCHSENSCHÜTZ B., _Die Hauptstätten_, etc., p. 4.
[920] NOTITIA DIGNITATUM OC. XI, 45-63, 74-7. — COD. THEOD., X, 20,
2-3, 6-9, 16; Or., 16-20, 26-27. — BÜCHER K., _Die Diokletianische
Taxordnung_, pp. 209, 212 sgg. — WALTZING, op. cit., II, pp. 232 sgg. —
MARQUARDT, _La vie privée des Romains_.
[921] SUET., _Vesp._, c. 18:... Sineret se plebeculam pascere.
[922] SUET., _Vespas._, c. 1.
[923] JUL. CAPITOL., _Maxim. et Balb._, c. 5.
[924] TREBELL. POLLION., _Trig. Tyr._, c. 8.
[925] JUL. CAPITOL., _Pertinax Imp._, c. 1 e 3.
[926] AEL. LAMPR., _Alexand. Sev._, c. 22, 24-5; JUL. CAPITOL., _Anton.
Pius_, c. 10.
[927] MARQUARDT, _Organisation financière_, pp. 216, 251-2, 295, 297,
298 con i testi ivi citati.
[928] SUET., _Calig._, c. 40; DIO. CASS., LIX, 28.
[929] AEL. LAMPRID., _Alex. Sev._, c. 24 e 33.
[930] AEL. LAMPR., _Alex. Sev._, c. 22.
[931] WALTZING, op. cit., II, pp. 3 sgg.
[932] WALTZING, op. cit., II, 32 con le prove ivi citate.
[933] Op. cit., II, p. 35.
[934] Op. cit., II, p. 81.
[935] Op. cit., II, pp. 239 sgg.
[936] Op. cit., II, pp. 228 sgg.
[937] Op. cit., II, pp. 359-60. Cfr. pag. 245.
[938] COD. THEOD., X, 20, 1. — WALTZING, op. cit., II, pp. 228-9 con le
autorità ivi citate.
[939] _C. I. L._, II, 1552, 1742; III, 337, 2130, 5540, 5622; V, 878,
5500, 5558, 5668, 7449, 7339 add.; VI, 9984-91; VIII, 2232, 5268; IX,
163, 820. 1456, 2484, 2485, 2829, 3056, 3103, 3446, 3517, 3571, 3617,
3701, 3908, 4053, 4664, 4877, 5460; X, 25, 1561, 1746, 4917, 3967,
7041, 8217; XIV, 2751, 2726, _vilicus supra hortos_, VI, 9472.
[940] III, 67, 1181, 1182, 1549, 1573^_a_, 4445, 5616. 5622,
*6010_{153-217}, V, 90, 1035, 1049, 1939, *5048, 5318, 7473,
8111,_{39}; VI, 9106 sgg.; VIII, 939, *1828, 2803, 8209, 8421,
8905, 10734, 10962; IX, 6083,_{111} X, 238, 284, 285, 419, 429, 421,
1909, 1910, 1911, 1912, 1913, 4600, 6592, 7228, 8045,_{12} 80465,
*8056_{154}, 8059_{29-135}; XII, 2250, 5690_{111}; XIV, 352^_b_, 372,
469, 2251, 2301, 2509, 2792. In IX, 2123 ricorre eccezionalmente, come
si vede, un _actor_ liberto.
[941] _C. I. L._, VI, 9383; VIII, 2228.
[942] _Ab ark_. (_a_), _C. I. L._, IX, 1248; _arkarius C. I. L._,
VI, 9146-8, 9150; IX, 697. *969, 2244, 2606, 3579, 3773, 3845, 4109,
4110, 4111, 4112, 6083_{11, 46-51}; X, p. 1160 e 1163; _atriensis C.
I. L._, VI, 9192-9197; _cellarius C. I. L._, VI, 9243-53; IX, 2484,
3424; _cursor_, VI, 9317; _cubicularii_, VI, 9291-312; 9285-6; _custos
horrei_, VI, 9469-70;_ dispensator C. I. L._, II, 1198, 3525 7; III,
2935, 3038, 354, 563, 1085, 1301, 1839, 1955, 978, 333, 978; V, 1034,
2883, 6407, 7638, 5924; VI, 9319-72; IX, 3580, 6083_{65}; X, 237,
1732, 1917, 1920, 1921. 4594, 7893, 8059_{157, 172, 189}; XII, 856,
5690_{108}; XIV, 207, *1396, 1876, 2852, 3033, 3716; _insularii_,
VI, 6215, 6217, 6296, 6297-9, 7291, 7407, 8855-6; _ostiarii_, VI,
9737-8. Nondimeno ricorre un _cellarius_ libero, XIV, 472, un _supra
iumenta_ anche libero, VI, 9486, un _ministrator_, VI, 9645; qualche
_nomenclator_ (VI, 9687 sgg., 8930-36), qualche _ornatrix_ (VI,
9726-36), qualche _pedissequus_ libero (VI, 9767-83), X, 1942. Tra
i _coci_ poi, con la maggiore importanza che assumono in tempi di
raffinatezza e con le maggiori occasioni che hanno di ottenere il
favore del padrone e la libertà, ricorrono in più gran numero liberi
e liberti: _C. I. L._, V, 2544; VI, 9263-70; IX, 3938; X, 5211; XII,
4468.
[943] _C. I. L._, II, 21, 2348, 470, 2337, 3666, 1737, 5655; III, 559,
3583, 3834; V, 89, 562, 1909, 1910, 2181, 2396. 2530, 5277, 5317, 5920,
3156, 3940. 8320, 2183; VI, 9562-610; VII, p. 235; VIII, 2834, 8498;
IX, 467, 470, 1714, 1715, 2369^_a_, 2607, 2686, 3388, 4553, 5462; X,
2858, 3955, 3962, 4918, 6469. 6471, 6124, 388, 5719; XII, 725, 1622,
1804, 3341, 3342, 4485-9: XIV, 2652. 3030, 3710. Abbondano, naturalmente,
quelli che il nome anche più chiaramente rivela come stirpe di liberti:
in ogni modo sono persone che godono dello stato di libertà. È pure
notevole il ricorrere non infrequente di donne, che esercitano la
medicina: _C. I. L._, II, 497; VI, 9614-7; IX, 586; X, 3980; XII, 3343.
[944] _Aerarii, C. I. L._, II, 2238; VI, 9134-38; X, 3988; XII, 3333,
4473; _albarii_, VI, 9139-40; _aluminarii_, VI, 9142; _aurifices_,
V, 1982, 2308, 8834; VI, 9149, 9202-8; X, 3976, 3978; XII, 4391,
4464-5; _architecti_, V, 1886, 3464; VI, 9151-3; X, 841, 1443, 1446,
1614, 4587, 5371, 6126, 6339, 8093, 8146: _argentarii_, VI, 9155-85;
IX, 236, 348, 3157, 4793; X, 1914, 1915, 3877; XII, 1597, 4457-60;
_argentarius coactor_, XIV, 2886; _armarii_, XII, 4463; _anularii_,
XII, 4456; _axiarii_, VI, 9215; _bybliopolae_, VI, 9218; _caelatores_,
II, 2243; VI, 9221-2; _caligarii_, V, 1585, 6671; VI, 9225; X,
5456; _candelabrarii_, VI, 9227-28; _capsarii_, V, 3158; VI, 9232;
_capistrarius_, XII, 4406; _carpentarii_, V, 5922; _chartarii_,
VI, 9255-6; XII, 3284; _clavarii_, II, 5819; V, 702; XII, 4467;
_claviclarii_, X, 7613; _clostrarii_, VI, 9260; _copones_, V, 5930;
XII, 3345; _coloratores_, X, 5352; _citharoedi_, X, 6340; _codicarii_,
II, 25, 260; _coriarii_, VI, 9279-80 (cfr. 1117-18, 1682), X, 1916;
_coronarii_, VI, 9292-3 (cfr. 4414, 4415, 7009, 9227), X, 6125;
_crepidarii_, VI, 9284; _cultrarii_, X, 3984-5; _dissignatores_, VI,
9373; _dolabrarii_, V, 908; _eboriarii_, VI, 9375; _epippiarii_, VI,
9376; _fabarii_, XII, 4472; _fabri_, III, 1652; V, 1030, 2328, 3316;
VI, 9385-417; _faber lignar._ V, 4216; XII, 722; _faber argent._
XII, 4474; _faber navalis_, XII, 5811; _faber pectenarius_, V, 98;
_figuli_, X, 424, 8043, _{83}, 8055, _{51}, 8036, _{354}; XII, 4478,
5686, _{878}, 5697, _{6}; _flaturarii_, VI, 9418-9; _florentinarii_,
VI, 9421; _fontani_, XII, 3337; _fullones_, II, 5812; VI, 9429-30
(cfr. WALTZING, op. cit., I, 183 sgg.; II, 152 e 528): _gaunacarii_,
VI, 9431; _gemmarii_, VI, 9433-7; _gladiarii_, VI, 9442; IX, 3962:
X, 3986; _glutonarii_, VI, 9443; _grammatici_, II, 2236, 3872; X,
3911; XII, 1921; _gustatores_, XII, 1754; _gypsiarii_, IX, 5378; XII,
4479; _harundinarii_, VI, 9456; _holitores_, VI, 9457-9; _horrearii_,
VI, 9460-68; _lanarii_, VI, 9490-4; XII, 4481 (cf. WALTZING, op.
cit., II, 153 e 532); _larii_, V, 3307; VI, 9499; IX, 4227, 9332;
X, 6493; XII, 4482; _lapidarii_, II, 2404, 2772; III, 1365, 1601,
1777; V, 3045; XII, 732; _lanternarius_, X, 3970; _lecticarii_,
III, 1438; VI, 9504-14; _librarii_, V, 6801; VI, 9516-25; XII, 1592;
_limarii_, XII, 4475, 5969; _linarii_, V, 5923; _lintiarii_, 9526;
XII, 3340, 4484; _lintiones_, V, 1041, 3217; _lorarii_, VI, 9528;
_macellarii_, VI, 9532; _machinatores_, VI, 9533; _margaritarii_,
VI, 9543-7; X, 6492; XIV, 2655; _marmorarii_, II, 133, 1724; VI,
9550-7; X, 1648, 1873, 3985, 7039; XIV, 3560; _materiarii_, VI,
9561; X, 3965; _mensores_, III, 1220, 2124, 2129; V, 3155, 6786;
VI, 9619-21; XII, 4490; _mensores aedificiorum_, VI, 9222-5; XIV,
23, 3032, 3713; _mensores machinariorum_, VI, 9626; _mensularii_,
XII, 4491; _mercatores, magnarii, negotiatores_, III, 2086, 2125,
2131, 4250, 4251, 5816, 5830, 5833; V, 1040, 1982, 5145, 8939, 1047,
5911, 5929, 5932, 5925, 5928, 5982, 7377; VI, 9628-32, 9652-86;
VIII, 7149; X, 487, 545, 1797, 1872, 1931, 3947, 5588, 6113, 6493,
7612, 7330; XII, 1896, 5973; XIV, 397, 2793, 4142; _museiarius_, VI,
9647; _musicarii_, II, 224; VI, 9648-51; XII, 3344; _nauta_, V, 94;
_navicularii_, V, 1598, 1606; XII, 4493-5; 5972 (cfr. WALTZING, op.
cit., II, 536); _nummularii_, II, 498; III, 1938; V, 93, 4099, 8318;
VI, 9707 sgg.; IV, 1707; X, 3977, 6493, 6699; XII, 4497; _olearii_,
II, 1481; VI, 9716-19; XII, 4497; _obstetrices_, VI, 9720-4; X, 1932,
3972; _paedagogi_, II, 1981; II, 2111; VI, 9739-64: VIII, 1506, 3322;
X, 1943-4, 6562, 8129; _pectenarii_, II, 5812, 2538, 2543; V, 450;
_pelliones_, XII, 4500; _pictores_, VI, 9786; X, 702, 1950; _pilarii_,
XII, 4501; _piscatores_, VI, 9799-801; _pistores_, V, 1036, 1046;
IX, 3190; X, 499, 5346, 5933-4, 6494; XII, 4503; XIV, 2212, 2302;
_pistor candidarius_, 4502; _plicatrix_, XII, 4504; _plumarii_, VI,
9813-4; _plumbarii_, VI, 9815-8; _plutiarii_, VI, 9819; _politores_,
VI, 9820; _poenularius_, X, 1945; _pomarii_, VI, 9821-3; X, 3956;
_popa_, VI, 9824; _praceptores_, VI, 9827; _praecones_, IX, 4910;
X, 5429-30, 6472, 8222; _propola_, XII, 4506; _pugillariarius_, VI,
9841; _purpurarii_, II, 2235; V, 1044; VI, 9844-8; IX, 5276; X, 540,
1952, 3973; XII, 4507-8; _redemptores_, VI, 9851; IX, 1549, 3707,
3821; _resinaria_, VI, 9855; _rogatores_, VI, 9859-63; _sagarii_, V,
5773, 5918, 5926, 6670; VI, 9864-72; IX, 2399, 5752, 8263; XII, 1898,
1928, 4509; _salinatores_, XII, 5360; _sarcinatores_, V, 2542, 2881,
7568; _scabillari_, IX, 3188; _scribae_, XIV, 3714; _scriniarii_, VI,
9885; _segmentarii_, VI, 9889; _sericarii_, VI, 9891-3; _sigillarii_,
VI, 9894-5; _signarii_, VI, 9876; _solatarii_, VI, 9897; _solearii_,
XII, 4510; _spatarii_, VI, 9898; _structores_, VI, 9908-10; XII, 4511;
XIV, 288, 2656; _supellectilarius_, VI, 9914; X, 1960; _sumptuarii_,
VI, 9912-3; _sutores_, II, 5934; V, 2728, 5812, 5919, 7265; IX, 3027;
_symphoniacus_, XII, 3348; _tabellarii_, VI, 9916-8; X, 1027, 1870,
1961; XII, 4512; _tabularii_, VI, 9921 sgg.; IX, 5064; X, 7039, 5361,
7936; tectores, IX, 3192; X, 6593; tegularii, X, 3729; _tesserarii_,
V, 4508, 7044; XII, 1385; _thurarii_, V, 2184; VI, 9928; X, 1962,
3966, 6802; XII, 4518; _tibiarii_, VI, 9935; _tignuarii_, IX, 5862;
_tonsores_, V, 4101; VI, 9937-42; X, 1963-4; XII, 4514-6; _tritor
argentarius_, VI, 9950; _vascularii_, VI, 9953-8; IX, 1720; X, 7611;
XII, 4519; XIV, 2887; _vestiarii_, VI, 9961-78; VIII (_vestiarius
Aug._) 5234; IX, 1712; X, 3959, 3963, 5718; XII, 3202, 4520-1; XIV,
467; _vestificus_, VI, 9979; _victumarius_, 9982; _viminarius_, XII,
4522; _unctores_, 9997; _unguentarii_, VI, 9899-1000; IX, 471, 5905.
Questo elenco, insieme a qualche altro tentato in precedenza (WALLON,
III^2, pp. 494 sgg.), senza proprio pretendere ad essere completo,
sopperisce allo scopo della dimostrazione come un altro, che, anche
essendo assolutamente completo, avrebbe, al pari di questo, un
valore dimostrativo notevolissimo ma non mai assoluto, dato il numero
relativamente tenue delle epigrafi e la considerazione che l’epigrafi
sepolcrali degli schiavi — tali son queste — dovevano essere,
comparativamente, meno frequenti di quelle de’ liberi. Ciò per non
esagerare eccessivamente questo genere di prova.
Del resto la diffusione e lo sviluppo del lavoro libero è dimostrato
nel corso del lavoro per tante altre vie.
In ogni modo, anche da questo riepilogo epigrafico, qual’è e quale va
inteso, si scorge come il lavoro libero si fosse allargato a quasi
tutte le arti. Ciò era accaduto specie per mezzo de’ liberti, ma i
mestieri erano poi moltissime volte rimasti tradizionalmente nella loro
discendenza.
In parecchi de’ mestieri riportati nell’elenco l’elemento libero tien
solo il campo; ricorrono invece liberi e servi tra gli _aerarii,
aquarii, aurifices, architecti, argentarii, capsarii, chartarii,
clavarii, corarii, coronarii, fabri, grammatici, holitores, horrearii,
lapidarii, lanii, librarii, lintiarii, marmorarii, mensores_ (non
specificati), _negotiatores, musicarii, navicularii, nummularii,
olearii, obstetrices, paedagogi, pectenarii, pedissequi, pictores,
plumarii, plantarii, purpurarii, sericarii, supellectilarii,
sumptuarii, tabellarii, tabularii, thurarii, vestiarii_.
Tuttavia, anche nella massima parte di questi, nella quasi totalità,
la grande prevalenza è de’ liberi (liberti o ingenui che fossero), ed
è notevole ad osservare come ordinariamente l’elemento servile è dato
da Roma e dalla Spagna, cioè dal paese, in cui la ricchezza accentrata
faceva persistere la produzione casalinga nella casa imperiale e nelle
grandi case aristocratiche, e dal paese dell’estremo Occidente, in cui
la produzione casalinga persisteva invece per il persistere di maniere
di vita più rudimentali, ed erano meno sviluppate le manumissioni, meno
i centri cittadini, meno il proletariato.
Secondo il mio spoglio epigrafico, poi, compaiono come servi
esclusivamente questi: _cabatores_ (C. I. L., VI, 9239); _casarii_ (VI,
9238); _circitores_ (VI, 9257); _confectorarii_ (VI, 9278); _dulciarii_
(VI, 9374); _eunuchi_ (VI, 9378-80); _fenarii_ (VI, 9417); _geruli_
(VI, 9439-41); _factor_ (VIII, 9432); _iugarii_ (XII, 3102, 3338);
_inaurator_ (II, 6107); _infector_ (II, 5519); _lagunaria_ (VI, 9486);
_lanipendae_ (VI, 9496-7; IX, 3157, 4350); _loricarii_ (II, 3359);
_muliones_ (VI, 9646); _notarii_ (III, 1938; V, 93, 1586, 1601-4);
_pastillarii_ (VI, 9766); _pecuarius_, (IX, 5276); _promo_ (VI,
9839); _quasillaria_ (VI, 9849); _refectores pectenarii_ (IX, 1711):
_saltuarii_ (VI, 9874; VIII, 5383, IX, 706); _sarcinatrices_ (VI,
9875-84, meno una liberta); _sector_ (VIII, 5267); _scutarius_ (VI,
9886); _speclarius_ (VI, 9899); _topiarii_ (VI, 9943-9); _vestiplica_
(V, 5316). Anche qui è difficile trarre induzioni troppo larghe da
esempi isolati; ma, in ogni modo, si vede come il lavoro servile
persiste preferibilmente in impieghi più faticosi, o più ignobili, o
più continui e ordinarî, o di carattere sussidiario ad arti e funzioni
di lavoro più specificato.
[945] _C. I. L._, IV, 490, 710, 677, 336, 597, 826, 886, ecc.
[946] WALTZING, op. cit., II, pp. 185 sgg., 429.
[947] _C. I. L._, XII, 4523, 4515, 4517, 3335, XIV, 2656.
[948] _Der Maximaltarif des Diocletian_ herausgegeben von TH. MOMMSEN,
erläutert von H. BLÜMNER. Berlin, 1893 e _C. I. L._, III.
[949] VII, 1-23. Cfr. pp. 104 sgg.
[950] VII, 24-8.
[951] VII, 29-37. Cfr. pp. 112.
[952] VII, 38-74. Cfr. pp. 112 sgg.
[953] VII, 75-6.
[954] XX, 1-13; XXI, 1-6; XXII, 1-26. Cfr. pp. 156 sgg.
[955] VII, 1ª.
[956] _Pro Roscio com._, 10, 28. — BLÜMNER, _Maximaltarif_, p. 105.
[957] SEEK O. nella _Deutsche Literaturzeitung_, 1894, p. 458.
[958] MICHAELIS H., _Kritische Würdigung der Preise des Edictum
Diocletiani (Zeitschrift für die gesammte Staatswissensch. herausg._
von A. SCHAEFFLE. Bd. LIII — 1897), p. 49.
[959] C. PLINI CAECIL. SECUNDI _Epist_. ad Traianum lmp., 41 (50), ed.
KEIL: ... Hoc opus multas manus poscit; at eae porro non desunt. Nam et
in agris magna copia est hominum et maxima in civitate, certaque spes
omnes libentissime adgressurae opus omnibus fructuosum.
[960] BÜCHER K., _Die Diokletianische Taxordnung_, p. 692.
[961] BÜCHER, _Die Diockletianische Taxordnung_, p. 194. — MICHAELIS,
op. cit., p. 15 e SEEK, l. c.
[962] Credo utile riportare dal SEGRÈ G., _Studio sulla origine e
sullo sviluppo storico del colonato romano_ (_Archivio giuridico di_
F. SERAFINI, voll. 42, 43, 44, 46), il diligente elenco de’ testi, che
hanno costituito gli elementi delle dispute sul colonato e il riepilogo
de’ principali punti di vista da cui il colonato è stato considerato,
rimandando per la bibliografia allo studio del Segrè, insieme al quale
è opportuno riscontrare SCHULTEN A., _Colonus_ (nel _Diz. epigr._
di E. DE RUGGIERO, II, p. 457 e _Hist. Zeitschr._, LXXVIII, 1-17). —
SEGRÈ, op. cit., vol. 42, p. 468: VARRO, _RR._, I, 17, 2; CAES., _De
bell. gall._, VI, 13; _De bell. civ._, I, 34; COLUM., _RR._, I, 7, 1
e 3; PLIN., _Epist._, III, 19; TACIT., _Germ._, c. 25; FRONTIN., _De
controv. agror._, p. 53. LACHM.; JUL. CAPITOL. _M. Anton. Philos._, 22;
TREBELL. POLL., _Claudius_, 9; _Eumenes_, _Panegyr. Const. Caes_. c. 8;
SALV., _De gubern. Dei_, V, 8; COD. THEOD., V; 4, 3; D. XX, 1, 32; XXX,
1, 112; XXVII, 1, 1757; L, 15, 4 § 8; PAUL, _Rec. Sent._, III, 6, 48;
Cod. Just., IV, 65, 1, 11; VIII, 51, 1, 1; HERMES, XV, 385-411, 478-80
e JOURNAL DES SAVANTS, 1880, pp. 686-90 pel decreto di Commodo su’
_coloni_ del _saltus Burunitanus_.
Cfr. inoltre le fonti citate dallo SCHULTEN, l. c.
SEGRÈ, op. cit., vol. 43, pp. 150 sgg.: “Il numero e la varietà delle
opinioni sull’origine e sullo sviluppo storico del colonato, di cui non
esporremo che le principali, bastano a dimostrare quanto sia difficile
tale ricerca. Per riescire più chiari, crediamo opportuno raccoglierle
in gruppi secondo i loro punti di contatto e distinguerle secondo le
loro differenze, senza la pretesa di fare qualche cosa d’esatto, ma
coll’intenzione di tentare la classificazione meno grossolana che ci
sembrava possibile.
“1º Alcune di queste teorie traggono l’elemento costitutivo del
colonato dai soli servi (Puchta, Rodbertus), altre dai soli liberi,
piccoli proprietarî, o fittabili, o lavoratori vaganti (Cuiacio,
Heisterbergk, Mommsen, Karlowa, Revillout, Wallon, Esmein); altre
da questi e da quelli insieme (Giraud, Savigny, Fustel de Coulanges,
Dareste).
“2º Secondo alcuni l’istituto è originario d’Italia (Rodbertus); per
altri è esclusivamente provinciale (Savigny, Heisterbergk, Schultz,
Rudorff, Guizot); secondo altri, e sono i più, sorse a un tempo
nell’Italia e nelle Provincie.
3º Quanto all’epoca della sua formazione, per alcuni è un istituto
preromano delle Provincie (Rudorff, Heisterbergk, Schultz, Guizot);
per altri del tempo repubblicano (Giraud, Laferrière); per i più è del
tempo imperiale.
4º Alcuni trovano il fondamento del colonato in un ceppo indigeno
libero o schiavo, italico o di altre parti dell’impero (Rodbertus,
Rudorff, Schultz, Guizot, Laferrière, Heisterbergk, Fustel de
Coulanges, Dareste); altri in un elemento straniero (Wenck, Zumpt,
Savigny, Maynz, Vesme, Fossati, Mommsen) introdottosi nell’impero
Romano. Una teoria ecclettica, che tien conto dell’uno e dell’altro
elemento, è quella dell’Huschke.
5º Finalmente alcuni rannodano l’istituto a costumi italo-greci
(Giraud), altri all’organizzazione dell’antica famiglia celtica
(Guizot), altri ad istituzioni italico-gallesi (Laferrière); altri al
servaggio germanico (Mommsen, Maynz)„.
Più particolarmente, secondo le varie opinioni che ora passeremo in
rassegna, il fondamento di fatto e giuridico del colonato è diverso,
vale a dire:
_a_) manumissione limitata, con fondamento legislativo (Puchta,
Giraud), ad un patto naturale di fitto con servi (Rodbertus, Fustel de
Coulanges per la servitù della gleba); seguito ed accompagnato dalla
sottommissione dei piccoli proprietarii o dei fittabili immiseriti;
_b_) gli istituti agrarii nelle Provincie come substrato del colonato
posteriore (Rudorff, Schultz, Guizot, Heisterbergk);
_c_) la violenza dei proprietari sanzionata poi dalle leggi (Wallon,
Yanoski, Jung, Fustel de Coulanges pel colonato dei liberi); o l’opera
dell’amministrazione romana, divenuta poi legge di questa e del costume
(Revillout, Hegel, Kuhn, Esmein, Karlowa);
_d_) l’influenza diretta della legislazione sui liberi agricoltori
(Huschke, Marquardt), per alcuno (Puchta) anche sugli schiavi;
_e_) i trapiantamenti barbarici, secondo alcuni quelli dei soli
_dediticii_, secondo altri di questi e de’ Laeti e dei Gentiles
(Gothofredo, Wenck, Vesme, Fossati, Zumpt, Savigny, Laboulaye,
Marquardt); ad essi poi in certo senso è messo da alcuni in rapporto
il colonato. Quanto alla derivazione germanica dell’istituto (Maynz,
Mommsen), i più fanno rimontare questi trapiantameli all’imperatore
Marco, altri ad Augusto (Huschke, Marquardt);
_f_) la clientela romana e gallese;
_g_) l’esercizio della piccola cultura sui latifondi in Italia
(Rodbertus), nelle provincie frumentarie (Heisterbergk). Però queste
due teorie, specialmente la seconda, si occupano più di rintracciare
il _materiale sociale_ che costituì il colonato, di quello che il suo
fondamento giuridico;
_h_) Altri scrittori si limitano a designare gli stadii o momenti
storici dell’istituto (Léotard, Lattes).
[963] JUNG J., _Zur Würdigung der agrarischen Verhältnisse in der röm.
Kaiserzeit_ (_Hist. Zeitschrift_, XLII (1879), p. 45 e 53).
[964] CAIRNES, _The slave power_, p. 67.
[965] SCHULTEN A., _Die röm. Grundherrschaften_ (_Zeitschr. für Social
und Wirthschaftsgesch._, III (1895), pp. 357, 362 sgg.) — MOMMSEN,
_Decret des Commodus_, etc. (_Hermes_, XV), pp. 392 sgg. — BOISSIER G.,
_L’Afrique Romaine._ Paris, 1895, p. 165.
[966] JUNG J., op. cit., pp. 74 sgg. — ZACHARIAE VON LINGENTHAL K.,
_Geschichte d. Griechisch-Römischen Rechts_. Berlin, 1877, p. 227 con
le autorità ivi citate.
[967] _R. R._, I, 7.
[968] ZACHARIAE VON LINGENTHAL, op. cit., p. 240 con le autorità ivi
citate.
[969] Op. cit., pp. 243 sgg.
[970] LAENGER O., _Sklaverei in Europa während d. letzten Jahrhunderte
des Mittelalters_. Bautzen, 1891, pp. 5 sgg. con le opere e le autorità
ivi citate.
[971] LAENGER, op. cit., p. 22.
[972] LAENGER, op. cit., p. 19, 25.
[973] LAENGER, op. cit., pp. 20, 26, 27 sg. 30.