[Illustration: _YR AWDWR._]
I’R AIFFT
AC YN OL:
GAN Y
Parch. D. RHAGFYR JONES,
TREORCI.
GWRECSAM:
Hughes a’i Fab, Cyhoeddwyr
1904.
CYFLWYNIAD.
I’R
Henadur E. H. Davies, Ysw., Y.H.,
PENRE, RHONDDA,
YR HWN YN GYNTAF A GEISIODD
GENYF WNEUD MOES-GYFARCHIAD YN Y
FFURF YMA I’R CYHOEDD ODDIAR LWYFAM Y WASG,
A’R HWN SYDD YN DYFOD YN FWY HYSBYS O
FLWYDDYN I FLWYDDYN YN EI ENWAD
A’I WLAD FEL UN O’R BONEDDWYR
MWYAF LLENGAROL, DYNGAROL,
A CHRISTGAROL,
Y CYFLWYNAF Y GYFROL FECHAN ANELWIG HON,
TRWY EI GANIATAD.
RHAGDRAETH.
YMAE llawer wedi ei ysgrifenu ar ymweliadau â’r Aifft a Chanaan, o dro i
dro, mewn ieithoedd eraill yn gystal ag yn y Gymraeg. Ond credaf fod lle
i’r llyfr hwn, am ei fod yn wahanol i’r rhan fwyaf, os nad yr oll, o’i
gyfathrach.
_Bydd yn fwy personol._
Yma ceir y golygfeydd a’r digwyddiadau nid yn sefyll allan ar eu pen eu
hun, fel pethau diberthynas; yn hytrach deuant atom â lliw myfyrdod y
gweledydd arnynt i gyd. Bydd arddull ac argraffiadau meddyliol yr awdwr
yn rhan o honynt, ac yn eu gwneud felly yn wahanol i’r hyn ydynt gan neb
arall.
Nid yw llyfr o fath hwn i’w restru ymysg arwein-lyfrau (_guide-books_) a
phethau o’r fath: llenyddiaeth ydyw, ac fel llenyddiaeth y mae i’w
ddarllen a’i fwynhau. Os na fydd y darllenydd yn cydweled â phobpeth,
bydd hyny’n glod i’r awdwr ac iddo yntau, fe ddichon; oblegid gwn mai
hoffach gan yr awdwr fydd deffro meddwl, a’i gadw ar ddihun, nag enill
rhywysgafn-air ogymeradwyaeth teg yr olwg arno, ond byr ei hoedl.
Os daw’r llyfr â ni i adnabod yn well y Dwyreinfyd didwrf, cryd yr hil a
chryd ein crefydd, bydd hyny yn dâl am ei ddarllen ac am ei ysgrifenu.
ELFED.
Llundain: Gorphenaf, 1904.
Gan GWYLFA.
Lle mae’r _Nile_ yn llifo’n llachar
Buost yn ymdeithydd llesg,
Lle bu _Joseph_ yn y carchar,
Lle bu _Moses_ yn hesg;
Ac wedi gweled byd mor bell,
Difyr oedd d’od i _Gymru_’n well.
Un o’m hoff freuddwydion inau
Oedd cael gwel’d y _lotos_ pêr,
A phob un o’r pyramidiau
Tan ei goron wen o sêr:
Ond mwyach ni rwgnachaf fi,
Mae’r _Aifft_ i gyd yn dy gyfrol di.
Yno mae yr _Arab_ hapus,
Yno mae y _Sphinx_ diwên;
Bywyd yn segurdod melus,
Harddwch yn bererin hen:
A dyma wlad y rhamant fawr
Mewn cyfrol fach _Gymreig_ yn awr.
Plygodd hi ei haden dirion
Dros fy Iesu y’more’i oes,
A hi ofalodd yru _Simon_
Tua’r bryn i ddwyn ei Groes:
Gwell yw anghofio’i gorthrwm cas,
A chofio’r _Aifft_ y’nyddiau’i Gras.
_Mehefin_, 1904.
GAIR YN EI BRYD.
TEG yw d’we’yd i lawer o gynwys y llyfryn hwn ymddangos mewn rhifyne o’r
_Celt_ a’r _Tywysydd_; eto, ceir yma dwsged o bethe’n gwel’d gole’ dydd
am y tro cynta’, heblaw fod y lleill dipyn yn fwy trwsiadus eu lliw a’u
llun. Prin y b’aswn yn eu cyhoeddi mewn ffurf mor ymhongar oni bai am
gymelliade cyfeillion, y penaf o ba rai yw’r boneddwr y cyflwynaf y
llyfryn iddo. Ceisiaf yn ostyngedig i’r cynorthwyon fod gryfed a’r
cymelliade, fel na bo i farug Siomiant ddifa blagur f’anturiaethe
llenyddol.
Mae’r un mor deg hefyd imi grybwyll enwe a chydnabod persone a wnaethant
fy nhaith yn gysurus a llwyddianus drwy eu caredigrwydd ffodus a
diffwdan. Heblaw f’eglwys fy hun yn y cyfanswm o honi, na’r hon nid oes
ei gwell y’_Nghymru_, dyna W. _Phillips_, Ysw., Cynghorwr W. T. _Jones_,
Ysw., D. _Morgan_, Ysw., Mri. T. E. _Jones_, A. _Pimm_, a _Henry Jones_,
o _Dreorci_; y Parch. J. R. _Davies_ a’i deulu dedwydd, _Caerdydd_; J.
_Davies-Bryan_, Ysw., _Alecsandria_; E. _Davies-Bryan_, Ysw., _Cairo_;
y’nghyda thri o “o fechgyn” yr ola’, sef _Jones_, _Huws_, a _Roberts_.
Dymunaf ore’ deufyd iddynt oll, a bendith gwraig a phlentyn dros ben.
Oddiwrth yr AWDWR.
CYNWYSIAD.
PENOD. TUDAL
.
I. Parotoade 1
II. Y Llong a’i Phreswylwyr 6
III. Rhagor am y Criw a’r Swyddogion 11
IV. Bywyd bob Dydd 16
V. Rhagor am y Bywyd bob Dydd 20
VI. Ar y Daith 26
VII. Fy Nyddiadur 32
VIII. Dalen arall o’m Dyddiadur 38
IX. Un arall eto 43
X. Glanio 48
XI. Mewn Dalfa 54
XII. Trem oddiar y Trothwy 59
XIII. Ffawd a Ffwdan 64
XIV. Ar Grwydr 73
XV. Yn y Tren i Gairo 81
XVI. Cairo wedi’r Dydd 88
XVII. Cairo wedi’r Nos 95
XVIII. Anturiaethus 101
XIX. Byd ac Eglwys 107
XX. Ar yr Afon 118
XXI. Lle bu’r Mab Bychan 126
XXII. Ar Fin yr Anialwch 134
XXIII. Ychydig o Friwfwyd Gweddill 142
XXIV. Yn Ol 152
DARLUNIAU.
TUDAL.
Yr Awdwr. (_Wyneb-ddarlun_)
Alecsandria. _I wynebu tud._ 9
Cairo. _I wynebu tud._ 41
Pont dros y Nile. _I wynebu tud._ 89
Dan y Palmwydd. _I wynebu tud._ 105
Myfyrio’r Coran. _I wynebu tud._ 121
Darn o’r Bazaar. _I wynebu tud._ 137
Cheops a’r Sphinx. _I wynebu tudal._ 153
PENOD I.
*
PAROTOADE.
PAN o’wn yn hogyn bychan, yn yr oedran ag y mae plant yn cael eu cyfri’
gan eu rhïeni y tu hwnt o gall, a phob gair a dd’wedant yn cael ei
gadarnhau â chwerthin, ei drysori yn y cof, a’i drotian allan er budd y
cym’dogion bob tro y ceir cyfle—mi glywes fodraboedd imi yn d’we’yd fy
mod yn araf sillebu un o’r Salme ar brydnawn Sul, ac, wedi cael gafel go
lew ar yr ymadrodd cynta’, imi droi yn sydyn at ’rhen ŵr ’nhadcu, yr hwn
oedd yntau’n ymlwybro drwy’r wythfed benod o’r Rhufeinied ar ei ffordd
i’r Ysgol, a gofyn iddo:
“’Nhaid, ddoi di i’r _Aifft_?”
’Ro’em ein dau yn bur hy’ ar ein gilydd, er ei fod e’ flynydde yn hŷn na
mi. _Ti_ a _tithe_ oedd y dull o siarad rhyngom fynycha’, oblegid yn fy
myw y gallwn wel’d y cysondeb o arfer y person cyntaf unigol pan yn
siarad â Duw, a’r person cynta’ llïosog pan yn siarad â dynion. Bid fyno
am hyny, bu’r hen bererin am amser y’methu sylweddoli cwestiwn ei ŵyr,
ac ebai’n hurt:
“By-be’ ddeudest ti? I’r _Aifft_? Be’ ’nawn ni fan hono?”
“Wel,” meddwn, “mae acw ddigon o le, weldi;” ac yr wyf yn dra sicr nad
oedd neb yn cael mwy o le yn y fan lle’r oedd na myfi.
“Sut y gwyddost ti hyny?” gofynai drachefn, gan edrych dros ei ’spectol.
“Ond ydi’r Beibil yn deud fod _Israel_ wedi myn’d odd’no,” meddwn; a mi
ddarllenes mewn tôn fuddugoliaethus:
“Pan aeth Israel o’r Aifft, tŷ Jacob oddiwrth bobl anghyfiaith!”
A f’ymresymiad i oedd—os oedd _Israel_ “wedi myn’d odd’no,” nad oedd
dim i’n lluddias ni i fyn’d a meddianu’r wlad.
Beth bynag oedd fy syniad y pryd hwnw am fyn’d i’r _Aifft_, mi wn imi
fod am dros ddeng mlynedd ar hugen wed’yn na freuddwydies am y
posibilrwydd o hyny. Ond pan agorodd y ganrif bresenol ei llyged, daeth
breuddwyd y plentyn i ben yn rhanol. Mi es i yno, ond heb yr hen ŵr. Y
rheswm na ddaethe efe gyda mi i’r _Aifft_ oedd, ei fod wedi myn’d i
_Ganaan_ flynydde cyn hyny. Ac o’r ddau, efe gafodd y fargen ore’.
Pe bawn yn tueddu at fod yn ofergoelus, gan osod coel ar bethe a elwir
yn arwyddion ac argoelion, ni chychwynaswn byth. Heb roi mymryn gormod o
liw ar yr helynt, yr oedd fel pe bai ryw impyn maleisus yn chware’ ei
brancie â mi o’r diwrnod y penderfynes gychwyn.
Os ydych yn ame’, gwrandewch.
Gan mai er mwyn y fordeth yn bena’ yr o’wn y’myn’d, rhaid oedd cael
llong a fuase’n treulio mwy o amser ar y dw’r na llonge teithio
cyffredin. Ond pan aed ati i chwilio am long o’r desgrifiad, bron nad
aech ar eich llw eu bod wedi myn’d i waelod y dw’r bob un. O’r diwedd,
ar ol i deliffôn _Abergorci_ grygu, ac i gwmnïe _Caerdydd_ ddechre
dangos gwỳn eu llyged, dyma genadwri’n d’od fod llong wedi ei chael oedd
y’myn’d bob cam i _Alecsandria_ heb ymdroi dim ar y ffordd, a taw gore’
pa gynta’ i mi oedd setlo’n bersonol â’r swyddogion y’_Nghaerdydd_.
Trefn y dydd bellach oedd ffrwst a thrwst a thryste, a mi ro’wn yn y
swyddfa’n talu’r llong−lôg yn yr amser a gymer i ambell bregethwr
besychu. Ar ol cwblhau hyny o wasaneth, i ffwrdd a mi i swyddfa
arall—swyddfa’r Bwrdd Masnach; ac ni welsoch y fath firi erioed.
Y’nghanol y casgliad rhyfeddaf o feibion dynion—yn wỳn, a du, a choch,
a melyn, yn faw, a sâ’m, a saw’r, o’r _Cymro_ i’r _Chinëad_, ac o’r
_Gwyddel_ i’r _Hindŵ_; y rhai oedd yno naill ai i _gael_ eu cyflogi,
neu, _wedi_ eu cyflogi, yn cymeryd yr ardystiad (nid y dirwestol), ac yn
derbyn ernes eu cyfloge—mi es ine at y bwrdd i arwyddo fy nghydsyniad i
was’naethu fel _talydd_ ar y llong y bum yn setlo â hi, hyd nes y
dychwele o’r fordeth hono; a mi foddlones i dderbyn swllt y mis am fy
ngwasaneth. Mi gefes chwecheiniog o ernes cyn symud o’r fan: ond
rhyngoch chwi a mine, mae’r cenafon yn fy nyled o’r gweddill hyd heddyw.
Prif waith y talydd mewn llong gargo, fel yr awgryma’r enw, yw talu
arian y criw fel bo’r angen arnynt; a cheisie’r perch’nogion a’r cadben
osod yn fy mhen taw mantes i mi mewn mwy nag un ystyr oedd bod ynddi fel
swyddog, ac nid fel teithiwr. Y’mysg manteision erill, golyge y caffe fy
nghelfi lonydd gan swyddogion y dollfa wedi i mi gyredd y làn draw.
Mi es ar y bwrdd yn brydlon, a thri o ffyddlonied yr achos hefo mi—un o
ba rai gychwynodd gyda mi ar fordeth arall dros ugen mlynedd yn ol,
mordeth sydd heb “fwrw angor” iddi eto. Rywbryd yn ystod y dydd,
cliriwyd y dec, a ffarweliwyd yn gynes; a rywbryd yn ystod y nos codwyd
yr angor, a dechreuwyd ageru i gyfeiriad y _Sianel_. Ond cyn ini adel y
_Basin_ yn y _Bari Doc_—a phrin y tramgwyddai’r un trochwr wrth y
_basin_ hwn—pan oedd y llong o fewn haner ergyd careg i’r agorfa sy’n
arwen i’r môr, dyma floedd! a bloeddiade! a chwiban! a sŵn! a chrac! A
chyn imi wybod fod dim allan o le’n bod, dyma’r cadben yn d’od ataf yn
gyffrous, ac yn d’we’yd:
“_I’m afraid, Sir, you will have another fortnight on shore!_”
Ac felly bu. Y’mhen y pythefnos i’r diwrnod hwnw y cefnais ar ddoc y
_Bari_. Yn ystod y pythefnos yna, nid o’wn yn perthyn i dir, na dw’r,
nac awyr—hyny yw, nid o’wn na phregethwr, na dïacon, nac aelod
cyffredin; a phe cyfarfyddase fy nghyfell gore’ â mi ar ’stryd
_Caerdydd_ y dyddie hyny, dodase fi i lawr fel morwr ar dramp, neu
grimpyn yn chwilio am ’sglyfeth. A dyna oedd y drychineb: angor llong
arall oedd wedi myn’d i mewn i ystlys y llong ’ro’wn i arni, a’i rhwygo
ychydig islaw i wyneb y dw’r. Bu raid ei haner dadlwytho mewn canlyniad,
a’i gyru i’r ysbyty am bedwar diwrnod-ar-ddeg cyn iddi dd’od yn ffit i
ail gychwyn.
A dyna o’wn yn hala ato, ys d’wedai un o garitors _Brutus_: pe bai
rywfaint o ofergoeledd yn llechu dan fy ngwasgod, mi wnaethwn fy meddwl
i fyny’n ddi-droi-yn-ol taw bys Rhaglunieth oedd yma yn dangos y ffordd
yn ol i _Dreorci_, ac nad oedd ond dyfrllyd fedd yn f’aros, os mai mỳnu
myn’d i’r môr a wnawn. Ond mentrodd un f’adgofio o’r hen air sy’n
d’we’yd nad oes boddi i fod ar y dyn ga’dd ei eni i’w grogi! Wel,
meddwn, os taw felly y mae, fe gaiff “Dafydd Jones” y siawns gynta’.
Ac am saith o’r gloch, yr unfed-ar-hugen o’r mis bach, yn y flwyddyn un
fil naw cant ac un, aethom allan gyda’r llanw i’r _Sianel_ ac i’r nos.
PENOD II.
*
Y LLONG A’I PHRESWYLWYR.
HWYRACH yr hoffech wybod am y tŷ yr o’wn yn byw ynddo’r pythefnos nesa’,
a’r dynion oedd yno’n byw hefo mi.
Nid yw mesuriad y llong genyf wrth law, tae fater am hyny; ond yr oedd
yn llai na llong deithwyr, ac yn fwy na llong bysgota. Ymddangose’n fwy
yn y doc nag ar ganol y dwr, ond yr oedd o faintioli mwy na’r cyffredin
o’r dosbarth y perthyne iddo. Yr oedd golwg anghynes arni pan yn cael ei
llwytho, a llwch glo dros ei gwyneb i gyd. Ofnwn taw golwg anghynes
fydde arnaf fine hefyd os taw dyna oedd ei chyflwr i fod hyd ddiwedd y
daith. Pan es i gysgu’r noson gynta’, yr oedd can ddued a’r glöyn; pan
ddeffröes y bore’ cynta’, yr oedd can wyned a’r carlwm. Ni weles erioed
drawsffurfiad mor fawr mewn amser mor fyr, oddigerth ar gyflwr ambell i
ddyn.
Heblaw’r dec isa’, yr hwn a ymestyne o’r naill ben i’r llall o honi, yr
oedd iddi dri dec ucha’,—un o’r tu blaen, un o’r tu ol, ac un yn y
canol. O dan y dec blaen yr oedd ystafelloedd y criw a’r tanwyr, lle y
bwytaent ac yr yfent, a’r lle hefyd y cysgent,—trindod o ddyledswydde
ag oedd yn gofyn cymwysdere neillduol i’w cyflawni yn y fan hono. O dan
y dec canol yr oedd cabane’r peirianwyr, dri o honynt; a dyma’r lle gore
ar y llong i fyn’d drwy rai dyledswydde cynil yn gysurus (megis eillio,
er engraff), am mai dyma lle teimlid ei hysgogiade leia’ o bobman. O dan
y dec ol yr oedd ystafelloedd y cadben, y ddau brif swyddog, a’r
’stiward. Dyma hefyd lle’r oedd f’ystafell ine, a’r prif gaban lle’r
eisteddem i fwyta. Ar y dec canol yr oedd ystafell breifat arall, lle
bydde’r cadben a’r swyddogion yn marcio taith y llestr wrth y siart.
Mewn cysylltiad â hon yr oedd ystafell yr olwyn. Yr olwyn sy’n
llywodraethu ysgogiade’r llestr, ac yr oedd ei gofal ar bedwar o
ddynion, y rhai a gymerent ddwyawr bob un i’w throi. Uwchben y darn yma
drachefn yr oedd y bont, yr hon a gyraedde o ochr i ochr ar draws y
llestr yn ei man lletaf. Ar y bont y bydde’r gwyliedydd yn cerdded yn ol
a blaen dros ei orie gwylio; ac un o’m prif ddifyrion oedd bod gydag e’
am awr ar noson dywell, pan fydde’r môr yn arw a’r llong yn siglo. O’r
dec canol i’r dec ol yr oedd pont arall yn rhedeg gyda hyd y llestr, yr
hon a arbede ini fyn’d i’r dec isa’ pan fydde arnom eisie croesi o’r
naill i’r llall.
Ar y dec isa’ yr oedd y goginfa, y fynedfa i’r peiriandy odditanodd, a’r
agorfeydd i’r seleri lle cedwid y cargo. Yr wyf y’meddwl imi dd’we’yd
eisoes taw llwyth o lo oedd genym y’myn’d allan, ac at y wybodeth yna yr
wyf yn ychwanegu taw llwyth o wynwyn a hade cotwm oedd genym yn
dychwelyd. Yr oedd y glo i lawr yn y seleri o’r golwg, ond yr oedd y
wynwyn yn ffetaneidie uchel ar dop yr agorfeydd y sonies am danynt, ac
yn cyraedd i fyny hyd at yr ail bont a rede gyda hyd y llestr. Nid yw’r
swyddogion a’r criw y’malio fawr am lwyth o’r natur yma, am ei fod yn
’chwanegu at risg y llong ar dywydd garw.
Heb imi fyn’d ar ol y manylion, dyna i chwi ryw syniad am adeiladeth y
caban coed y bum yn byw ynddo am y pythefnos nesa’. Bellach at ei
breswylwyr.
Dim ond un _Cymro_ oedd ar y bwrdd heblaw fy hunan, a _than_ y bwrdd y
bydde hwnw gan amla’, oblegid peirianydd ydoedd. Safe’n drydydd yn y
dosbarth. Hon oedd ei fordeth gynta’, ac yr oedd yn wrthrych cyfleus
iawn i’r bechgyn erill hogi eu tafode arno. Cymere arno wybod y cwbl ond
sut i siarad _Cymraeg_, a mi ges allan cyn diwedd y daith taw siarad
_Cymraeg_ oedd y peth gore’ all’sai wneud. Pan aethom allan, yr oedd mwy
o wynt, a nwy, a chalch ynddo na dim arall; erbyn ini gyredd _Môr y
Canoldir_, yr oedd ei ddillad lawer rhy fach iddo.
Brodor o _Ogledd Lloegr_ oedd y prif beirianwr, a’r mwyaf anodd ei
ddeall yn siarad o neb a glywes erioed. Heblaw fod ei dafodieth yn flêr,
a’i lais yn debyg i ffliwt wedi cael anwyd, yr oedd ganddo dric
annymunol o siarad yn ei wddf, yr hyn a’i gwnai’n boenus i wrando arno.
D’wedais “Ië” wrtho ganweth pan ddylaswn dd’we’yd “Nage,” a “Do” pan
ddylaswn dd’we’yd “Naddo;” eto mi gredaf fy mod yn llai cyfrifol am hyny
nag am lawer o bethe.
[Illustration: _ALECSANDRIA._]
Bachgen o’r un gym’dogeth oedd yr ail beirianwr, a chân ar ei wefus
drwy’r dydd. Gwydde am holl ganeuon y dawnsdai, am holl ffraethebion y
chwareudai, ac am holl ’streuon y clybie. Clywes ef yn canu mewn
cyngherdde droion yn _Alecsandria_, ac yr oedd yn debycach o gael encôr
na neb. Yr oedd ei lais yn uwch na llais pawb, a’i chwerthiniad i’w
glywed mewn cystadleueth a’r elfene. Bu’n help i godi f’ysbryd i
sgoroedd o weithie, pan y bygythie fyn’d yn is na f’esgidie.
O dan y rhai hyn ceid y tanwyr,—y dosbarth isa’u moese ar y llestr.
Cy’d ag y bu’r llong yn _Alecsandria_, ni wnaeth y llabystied hyn ond
meddwi, ymladd â’r heddgeidwed, a threulio nosweithie dan glo. Mi weles
un o honynt yn taro’r prif swyddog yn ei fedd’dod, ac yn cael ei osod
mewn gefyne am hynny. Bu’n gorwedd ar y dec am orie’n rhwym wrth un o’r
ateg-byst, yn engraff truenus o “dwyll pechod.” Codasant eu harian i gyd
cyn cychwyn ar y fordaith adre’, a gwariasant bob dime goch ar wirod, a
myglys, a dirwyon; ac erbyn i’r llong gyredd _Lloegr_, nid oedd ganddynt
ffyrling ar eu helw, na hatling i ymgroesi.
Adwaenid y saer y’naturiol iawn wrth yr enw _Chips_. Brodor o _Norwe_
oedd efe, ac yn ddyn trigen oed. Un o garitors y llong oedd y saer. Yr
wyf yn cofio ei fod yn gwneud rhywbeth i’w hystlys ar ddiwrnod pur
frochus, pan y llithrodd tòu o gryn faintioli drosodd, gan ei daro yn ei
wyneb nes syrthio o hono’n fflechtan ar y dec. Tybiwyd am foment ei fod
wedi ei ladd neu ei foddi; a phan ddaeth ato’i hun, y peth cynta’
dd’wedodd oedd ei fod wedi llyncu llon’d ei safn o hoelion!
“Gwell iti lyncu’r mwrthwl eto, _Chips_,” ebe’r ail beirianwr.
Mae’n debyg fod yr hoelion ganddo yn ei safn, yn ol arfer seiri, pan
ddaeth y dòn, a chan na welwyd yr un o honynt wed’yn, nid gwaith anodd
oedd credu iddynt oll fyn’d i lawr ei gorn gwddf. Byth ar ol hynny,
’doedd dim a yrai _Chips_ allan o’i bwyll yn waeth na gofyn iddo wrth
basio am fenthyg yehydig hoelion. Tebycach fyddech o gael y morthwyl at
eich pen, oni phrysurech eich camre.
D’wedais fod gofal yr olwyn ar bedwar o ddynion, y rhai a gymerent
ddwyawr bob un i’w throi. Llanc o _Gernyw_ oedd un, ac ymddangose mor
anystwyth ei symudiade a phe buase wedi bod yn labro hyd y funud hono.
Cydwladwr i _Chips_ oedd y llall, yr hwn oedd y’ngafel y declein. Am y
ddau arall, mae genyf chwedl i’w hadrodd, os deil eich amynedd heb
fethu.
PENOD III.
*
RHAGOR AM Y CRIW A’R SWYDDOGION.
GWYDDEL oedd un, a llanc o’r _Eidal_ oedd y llall. Hen grëadur difyr a
dyddan oedd y blaena’, a’i brofiad o’r môr yn haner cant oed. _Ryan_
oedd ei enw. Yr oedd yr ola’ drachefn mor ffyddlon a pharod a neb ar y
llong, a’i enw’n _Angelo_. Ffrindie calon oedd y ddau, fel y profa’r
’stori wyf y’myn’d i’w hadrodd.
Pan oedd y llong yn ymyl y cei yn _Alecsandria_, yr oedd _Ryan_ yn
paentio’r ochr tu fa’s iddi. Safe ar rafft oedd a’i dadgysylltiad lawer
y’nes na dadgysylltiad yr Eglwys Wladol; ac yr oedd wedi d’od ar ei hynt
i ymyl gwàl y cei, pan y tarodd yn ei ben i ddringo’r wàl gyda help ochr
y llestr, yn hytrach na throi’n ol i’r fan lle’r oedd yr ysgol. Ond buan
y cafodd _Ryan_ wybod taw’r ffordd bellaf yw’r ffordd agosaf, ac felly,
trwy gwrs o ymresymiad greddfol, taw’r ffordd feraf yw’r ffordd hiraf yn
aml. Pan dybiodd ei fod wedi cael un droed i wagle dïogel yn y wàl, gan
ddefnyddio’r ddwyfraich i wasgu’n erbyn y wàl ar y naill du, ac yn erbyn
ochr y llong ar y tu arall—rhoddodd wth i’r rafft oedd dano â’r droed
oedd yn segur, nes ymsaethu o honi i bellder boddhaol. Pan ddes i droi’r
peth yn fy meddwl wedy’n, bu raid i mi adde’ i mi fy hun fod y _Gwyddel_
yn siwr o fod wedi cael ffit o’r bendro. A mi dd’wedaf y rheswm pa’m.
’Doedd dim yn galw arno i yru y rafft i ffwrdd mor ddiseremoni. Ni fuase
ar ei ffordd o gwbl, oblegid i fyny’r amcane’r dyn fyn’d, ac nid i lawr;
ond bu ei waith yn gwneud i ffwrdd â hi y’mron a sicrhau ei fynediad i
lawr yn lle i fyny. A dyna lle’r oedd yn hongian gerfydd ei freichie,
neu wrth ei benelinoedd yn hytrach—un droed yn y wàl, a’r droed arall
yn siglo fel pendil cloc uwchlaw’r dw’r. Yr oedd fel pe b’ai mewn feis;
ni fedrai newid ei safle pe gwelai sharc yn ffroeni ei sawdl. Aeth i
ddechre gwanhau. Bygythie ei ddwyfraich ei ollwng i’r dyfnder
odditanodd; ac yn y sefyllfa beryg’ hono, dyma rês o’r oernade mwya’
torcalonus yn dod oddiwrtho:
“_Angelo! Angelo!_”
Digwyddwn fod yn eistedd ar y pŵp uwch ei ben, mewn anwybodaeth cysurus
o’r helynt ddifrifol odditanaf; a phan ddaeth y floedd, bu agos imi
neidio dros y bwrdd gan ei sydynrwydd a’i gwawch. Edryches i lawr, a
dyna lle’r oedd _Ryan_, druan, yn edrych fel ’sgadenyn wedi ei ’sgiwrio,
ac yn gwaeddi “_Angelo!_” nes rhwygo’r awyr. Yr oedd gwàl y cei bellach
yn frith o frodorion; ac yn lle estyn llaw o gymorth i’r creadur,
chwarddent am ei ben, a dynwaredent ef yn galw ar _Angelo_. Mae hwnw’n
d’od yn union, a’i wynt yn ei ddwrn; ac ar ol eryn ffwdan, codwyd y
_Gwyddel_ i’r làn yn fwy marw na byw. Os oedd lle, yr oedd y ddau yn
hoffach o’u gilydd nag y buont erioed.
Dyn tàl, tene’, oedd y cogydd, mewn tipyn o oed, tebyg i grydd,
brasderog ei olwg, a bysedd un o’i ddwylo heb fod ganddo. Nid oedd cofio
am y cogydd yn un help i mi i fwyta pryd o fwyd, a gwnawn fy ngore’ i
wadu ei fodolaeth cy’d ag y byddwn wrthi.
Personolieth tra gwahanol oedd i’r stiward. Dyn byr, tew, oedd efe, o’r
un hyd a’r un lêd, glân ei groen a syber ei wisg—a’r gore’ o neb oedd
ar y llong i gerdded y dec pan fydde’r llestr yn chware’ _Euclid_ ac yn
delio mewn ongle. Yr oedd ei ystafell o dan yr un tô a’r prif gaban, a
da oedd genyf gael ei gwmni pan fydde’r elfene’n gwneud pêl droed o’r
hen long. Mi weles y ’storm yn gwneud galanas enbyd ar ei lestri un
tro—ymdroellent o gwmpas ein pene fel cerig, a tharawent yn erbyn eu
gilydd yn y modd mwya’ nwydwyllt a dïalgar. Mi glywes y weilgi wyllt
oddiallan yn taro’n erbyn y pared ddwseni o weithie tra’r eisteddwn
gyda’r ’stiward, a hyny gyda’r fath swn a nerth, nes credu o honof fod y
cwbl yn d’od i fewn, a rhagor. Prin y rhodde neb bisin grôt am fy hoedl
y prydie hyny; ac oni buase fod y stiward genyf yn gwmni, mi fuase’n
ddrud am bisin tair. Mae genyf gof pleserus am ei garedigrwydd didrwst
sgoroedd o weithie; ac yr oedd gwel’d ei wyneb crwn, heulog, wrth fy
ngwely bob bore’, ar wahan i’r coffi sawrus a gariai yn ei law, i mi fel
gwel’d gwyneb angel.
Deuaf yn awr at y swyddogion a’r cadben.
Cydwladwr i _Ryan_ oedd yr ail swyddog, ’beitu dwy ar hugen oed, heb
flewyn ar ei wyneb na deilen ar ei dafod, yn forwr bob modfedd o hono,
a’i symudiade’n d’we’yd yn uwch am y llong hwylie nag am y llong ager.
Yr oedd cystal chwibanwr a’r ail beirianydd am ei ddanedd, ond ni
chlywes i rêg erioed yn d’od allan o’i ene’, er ei fod yn d’od i
gyffyrddiad agosach â’r criw na’r prif swyddog. Bu hefo mi mewn
gwasanaeth crefyddol ragor na siwrne. Presbyteriad oedd o ran y ffydd.
Nid oedd ganddo y cydymdeimlad gwanaf â _Home Rule_, am y crede fod
hyny’n gyfystyr â _Rome Rule_ yn syniad y cynhyrfwyr Gwyddelig.
Brodor o _Denmarc_ oedd y prif swyddog, prin ddeugen oed, a golwg tywydd
garw ar ei wyneb-pryd. Mae’n debyg fod ei gyfran o hwnw’n fwy na’r
cyffredin. Yr oedd croen ei wyneb wedi myn’d fel memrwn, a difyr oedd ei
glywed y’myn’d dros ei helyntion. Mi dreulies lawer awr yn ei gwmni ar y
bont ac yn ei gaban; ac ni rodde dim fwy o foddhad iddo na sôn am ei
wraig a’i blant, at y rhai y medde gariad y tu hwnt i bobpeth. Croge
darlun mawr o honynt uwchben ei wely, ar yr hwn y sylle nes cwympo i
gysgu; ac yr oedd darlunie llai yn britho’r ystafell drwyddi. Ysgrifenu
gartre’ oedd ei bleser mwya’, ac ni weles ddyn erioed yn gallu taflu ei
gydwybod yn llwyrach i’w waith. Ni wnele eithriad o bryd bwyd, ond
clirie beth bynag a osodid ger ei fron gyda’r cydwybodolrwydd mwya’
cysurus.
Un o _Canada_ oedd y cadben. Hon oedd ei long gyntaf a’i ail fordeth yn
y cymeriad hwnw. Dyn byr, tywyll, ’sgwarog, penderfynol ydoedd—ei drem
yn waharddiad, a’i air yn ddeddf. Fel rheol, prin oedd ei eirie a phell
ei osgo. Ond ryw noson, pan oedd gwynt cythryblus yn ymosod arnom o
_Gulfor Lyons_, a’n dau yn eistedd yn ystafell y siart, adroddodd ei
hanes i gyd wrthyf mewn llai na theirawr. O hyny allan, nid oedd gyment
dirgelwch i mi a chynt. Yr oedd yn llwyrymwrthodwr cadarn, yn ysmygwr
difefl, yn ddarllenwr mawr, yn fwytawr bychan, yn feistr cryf, ac yn
foneddwr o’i goryn i’w sawdl. Bu gwylio’i hunanfeddiant a’i bwyll mewn
adege o berygl yn help i mi droion i feddianu f’ened fy hun mewn
amynedd. Efe oedd fy nghwmni yn _Alecsandria_ b’le bynag yr awn, a
gwydde am bob twll a chornel o’r ddinas. Yr oedd yn ddyn o arg’oeddiade
crefyddol dyfnach na chyffredin, a chane done _Sanci_ yn y gwasaneth nos
Sul mor galonog nes tynu sylw erill ato. Balch wyf i restru’r cadben
y’mysg fy ffrindie gore’.
PENOD IV.
*
BYWYD BOB DYDD.
BUM bythefnos ar y dw’r cyn cyredd y làn arall, ac yr oedd pethe wedi
myn’d dipyn yn unffurf cyn i’r pythefnos dd’od i ben, hyd y’nod i mi, na
wydde ddim am fywyd o’r fath cyn hyny. Yr un amgylchoedd, a’r un
gwynebe, a bron yr un bwyd o ddiwrnod i ddiwrnod, nes yr o’wn wedi cael
f’addfedu er’s meityn i newid fy myd, er gwell neu er gwaeth. Yn wir,
nid oedd genyf y gronyn lleia’ o gydymdeimlad â’r ymadrodd cyfleus hwnw:
“Gwell yw y drwg a wyddoch na’r drwg na wyddoch.” Yr o’wn yn berffeth
barod i gofleidio’r ola’, os gallwn drwy hyny gael gwared o’r blaena’.
Wrth geisio desgrifio un diwrnod, mi fydda’n desgrifio pob diwrnod, a
chewch ch’ithe farnu a wyf y’mhell o’m lle wrth alw’r bywyd yn unffurf.
Dihunwn yn y bore’ ’beitu saith o’r gloch, a’r gŵr oedd gyfrifol am hyny
oedd y ’stiward, yr hwn ddeue a chwpaned o goffi twym’ i mi, y’nghyda
“biscïen.” Cryn gamp oedd myn’d drwy’r seremoni hon mewn pryd erbyn
brecwast: yr oedd y coffi boethed, a’r fiscïen galeted. Prin o le oedd
genyf i orwedd ynddo, heb sôn am gyflawni dyledswydde erill; ac erbyn y
cyfrifwch symudiade sydyn y llestr ambell fore’, mi wn eich bod yn
ddigon rhesymol i gredu taw bwyta ac yfed dan anhawsdere ’ro’wn yr
amsere hyny. Pan y ceisiwn yn gynil gusanu’r coffi dros ymyl y cwpan, fe
rodde’r hen long dro yn ei gwely hithe: y canlyniad o hyny oedd, fod
traflwnc o’r gwlybwr poeth yn llifo i lawr fy nghorn gwddf fel hylif
tân, a rhoi i mi brofiad o burdan am eiliad. Rhwng caledwch y fiscïen a
thanchwa’r coffi, ’ro’wn bron a myn’d i gredu na fydde genyf dafod na
dant erbyn y cyrhaeddwn adre’.
Blinfyd arall oedd ymwisgo. Gelwid y lle y gorweddwn ynddo’r nos yn
_bunk_, ac yr oedd un arall odditano. Dewisais yr ucha’ am ei fod yn nes
i’r ffenest’; ond y troion cynta’ bum bron ei newid am y llall. Rhyw
deimlad o urddas a leche rhwng f’asene barodd imi beidio. Cawn drafferth
nid bychan i fyn’d iddo; ond ’doedd hyny’n ddim yn ymyl y drafferth a
gawn i dd’od o hono. A phe gwelech fi’n ceisio myn’d i mewn i’m llodre’,
arswydaf wrth ddych’mygu’ch beirniadeth. Prin y mae angen imi dd’we’yd
ei bod yn fater o reidrwydd imi gydio âg un o’m dwylo mewn rhywbeth
sefydlocach na mi fy hun; ond y funud y gollyngwn fy ngafel, collwn fy
nghydbwysedd, ac wrth geisio’i adfer, ’doedd dim dal nad ele’r llodre’n
fagl imi, ac nad ar fy hyd ar y llawr y cawn fy hun, a ’mhen wedi d’od i
wrthdarawiad â’r bwnc isa’. Ar adege neillduol, yr oedd awr o amser
lawer ry fach imi fyn’d drwy’r gwasaneth i gyd; a phan ’r eisteddwn i
lawr am wyth o’r gloch i fwyta fy more’bryd, fe fydde peth o ôl y frwydr
arna’ i fynycha’.
Yr o’em yn bedwar wrth y bwrdd ar brydie bwyd, os bydde amgylchiade’n
caniatau—y cadben, y ddau swyddog, a mine. Beth bynag arall ellid ei
dd’we’yd am y prydie, byddid yn ddiogel ei wala pe d’wedid am danynt eu
bod yn _sylweddol_. Triphryd y dydd oedd y mesur, gydag ambell i sgwlc
’nawr ac eilweth.
Y peth cynta’ geid i frecwast oedd “uwd.” Un o ffrindie bore’ oes oedd
efe; ond nid o’wn wedi ei wel’d yn edrych cystal er pan o’wn yn grwt
gartre’. Bob tro y digwyddwn gwrdd âg e’ wed’yn, ryw erthyl diymadferth
ydoedd, a’i “anelwig ddefnydd” yn pregethu darfodedigeth. Ond yn y llong
yr oedd fy hen ffrind dewed ag erioed. Gwedi cyfnewid syniade â’n
gilydd, cymerwyd ei le gan ddysgled barchus o gorachod tordyn a
brasderog y gelwid “sosinjers” arnynt yn y dyddie gynt. Yr o’ent bron a
bod o’r un hyd a’r un led fel y ’stiward; ac yr oedd eu crwyn mor dỳn am
danynt, fel nad oedd eisie ond gosod min y gyllell i gyffwrdd â hwy i
beri iddynt ymffrwydro’n fygythiol. Nid oedd golwg ddymunoled arnynt
wed’yn. Helpid y bechgyn hyn i lawr gan bytatws oedd wedi colli eu
hunanieth cyn cyredd y bwrdd, a myn’d yn un i’w gilydd. Yn fy myw y
gall’swn gofio imi erioed fwyta pytatws gynared ar y dydd, a deue rhyw
hen dorïeth felly rhyngof a’u mwynhau fel y caraswn. Eto, gwnes fy
ngore’ dan yr amgylchiade; ac erbyn i rif y trydydd ganlyn ar ffurf
“pwdin reis,” nid oedd genyf ysbryd mwyach i bara ’mlaen. Neu hwyrach
taw’r cylla oedd yn cellwair. Yr oedd y cyflenwad olaf hwn yn edrych mor
sylweddol a dim oedd ar y bwrdd. Pe bai’r fath beth yn bosib’ ag i’r
trymaf o honom fedru dawnsio ar ei grystyn—neu pe’i teflid yn enw pêl
droed ar hyd y dec nes blino o honom, nid wyf yn meddwl y dygai ddim o’r
node, nac y cwynai oherwydd y gamdrinieth.
Dïau taw’r adeiladeth ore’ i mi oedd gwylio’r ddau swyddog wrthi.
Eisteddwn gyferbyn iddynt, a’r cadben wrth f’ochr. Mi dd’wedes eisoes
taw bwytawr bychan oedd y cadben, ond gwnai’r lleill iawn digonol am ei
ympryd ef a mine. Cenfigenwn wrth y modd blysig a deheuig yr aent ati; a
phan ddeue’r prydie erill heibio’n eu tro, ceid ganddynt ail a thrydydd
argraffiad, gydag ychwanegiade, o bryd cynta’r dydd.
PENOD V.
*
RHAGOR AM Y BYWYD BOD DYDD.
AM un cenid y gloch ginio.
Cawl go dene’ oedd y rhagarweiniad i’r eilbryd fynycha’. Nid yr un oedd
ei ddeunydd bob dydd, ond yr un oedd ei drwch. Yna fe ddeue rhyw
gymysgfa y gelwid _curry_ arno. Pare hwn imi chw’thu, a chw’su, a
chochi, a thynu f’anadl ataf, a cholli dagre, gan mor dwym’ ydoedd; ond
yr oedd y ddau frawd ar fy nghyfer yn peri iddo ddiflanu heb grychu
talcen. Arferwn yfed swm difrifol o ddw’r wrth drafod y crëadur yma, nes
y des i wel’d nad oedd dim yn tycio, yna ymatelies. Cig eidion, neu borc
wedi ei biclo a ddilyne, mor flasus â dim oedd yn y fwydgell. Caled oedd
y blaena’, a meddal yr ola’, ond canwn eu clodydd yn uwch na dim arall,
a bendithiwn y diwrnod pan y gwnaent eu hymddangosiad ar y bwrdd.
Dirwynid y ginio i fyny weithie gan ŵr bonheddig o’r enw _Roland
Poland_—yr hwn, yn ein munude mwya’ chwareus, a alwem yn “_roly-poly_;”
a phrydie erill gan bwdin o’r un teulu a’r llall y sonies am dano.
Bydde’r pryd nesa’n cyfranogi o rai o’r elfene dywededig, y’nghyd a
chwpaned o dê oedd yn peri i mi ame’ ai nid coffi ydoedd. Hwn oedd y
_pryd_ cyfreithlon ola’; ond mi fydde aelode’r Cyfrin-gyngor yn cael
sgwlc cyn y wyliedwrieth naw o’r nos, a mine yn eu cysgod. Yr wyf yn
meddwl imi wneud y sylw yna o’r blaen, yr hyn a ddengys nad dibwys yw yn
fy ngolwg i.
Tra ar y pen hwn, cystal imi sôn am y modd yr ymdarawem wrth y bwrdd ar
dywydd garw.
Wedi ini fyn’d i fewn i’r _Bau Mawr_, ac i hwnw, ’nol ei arfer, ein
siglo’n ddiseremoni, nes gwneud i’m cydbwysedd i a sefydlogrwydd
gwahanol bethe dd’od yn faterion i alw sylw atynt—gwelwn y ’stiward un
diwrnod, pan oedd yn tynu at amser cinio, yn sicrhau rhyw grëadur cam a
chrwca wrth y bwrdd, ac y’myn’d ymaith. Nis gwyddwn beth i wneud o hono.
Ar ol taith igam-ogam, es ato, ac ni bum yn hir cyn d’od i’r
penderfyniad taw nid peth i’w fwyta ydoedd. Gwir na wyddwn am
gyraeddiade’r cogydd y ffordd yna, ond teimlwn yn bur hyderus na fu’r
creadur hwn erioed mewn na chrochan, na sospan, na phadell ffrïo. Gwneid
ef i fyny o beder ’styllen, yn rhedeg gyda hyd y bwrdd, a dwy bob pen yn
rhedeg gyda’i lêd. Yr oedd tri o wagleoedd rhwng y ’styllod, a’r canol
oedd y lleta’. Wrth edrych arno’n ddyfal, tybiwn fod y wawr yn tori, a
disgwyliwn y ’stiward yn ol a’r datguddiad gydag ef. Ac i wneud ’stori
fer o ’stori hir, dyma ydoedd:
Math o garchar i gadw’r dysgle a’r platie rhag dïanc dros yr ymylon pan
fydde’r llong y’myn’d wŷsg ei hochr i radde mwy nag a fydde’n ddymunol.
Amddiffyn y llestri lleia’ rhag direidi’r llestr mwya’ oedd ei
genhadeth, ac yr oedd yn amlwg na ellid gwneud hebddo. Yr oedd defnyddio
cyllill a ffyrc dan amode fel hyn yn orchwyl peryg’; ac yr oedd yn rhaid
i ddyn gadw’i lyged yn agored os am gadw’i geg yn iach. Yr enw arno oedd
_crwth_. Nid oedd ynddo ddim yn debyg i grwth cyffredin, ond yr oedd y
llestri pridd a phiwtar yn tynu tipyn o fiwsig allan o hono. Bu raid ini
wrth wasaneth y “crwth” cy’d ag y buom yn y bau, a throion wed’yn; a
’does dim dadl nad oedd yn un o’r cre’duried mwya’ gwas’naethgar yn y
llong.
Fy nghydymeth ffyddlona’ wrth fyn’d a dychwelyd oedd cath fechan ar ei
phrifiant o’r enw _Bismarc_. Nid oedd yr enw’n ffitio’i rhyw, oblegid yr
oedd y’nes perthynas i wraig _Bismarc_ nag i _Bismarc_ ei hun yn yr
ystyr hono. Tebyg taw cath ystrai ydoedd, a ddaethe i fewn yn y _Bari
Doc_ pan oedd y llong yn llwytho. Talai am ei lle y’null arferol y math
yma o bedrod, sef trwy hela llygod a’u dal. Mae morwyr yn hoff o
gre’duried ar y bwrdd, a bydde lladd un o honynt trwy fwriad neu
amryfusedd yn creu hylabalŵ ofnadwy. Yr oedd byd braf ar _Bismarc_, ac
yr oedd ei gôt yn profi hyny. Gofale’r cadben am ei frecwast, y prif
swyddog am ei ginio, a’r ail am ei dê. Nid wyf yn gwybod pa’m y dodwyd
yr enw _Bismarc_ arno, os nad oblegid ei hirbeneiddiwch. Os methwn a
bwyta’r cwbl osodid ger fy mron, deue _Bismarc_ heibio, a dealle’r
sefyllfa’n union. Nid oedd terfyn ar ei rwbio a’i ganu nes y cynygid y
gweddillion iddo; ond os dealle fod pob un y’meddwl myn’d trwy ei waith
heb adel dim ar ol, fe ymneilldue’r gwalch nes y bydde’r cwbl drosodd.
Yna fe ddychwele at ei blât ei hun.
Treulies lawer o f’amser i chware’ gyda’r gath, ac nid oes arnaf
g’wilydd d’wedyd hyny. Mae’n amheus genyf a fu’r crëadur bach ar y môr
o’r blaen, oblegid ’roedd symudiade dideddf y llestr yn peri dyryswch
mawr iddo. Credwn weithie fod ganddo wybodeth reddfol fy mod i’n debyg
iddo yn hyny o beth. Bid fyno, hefo mi y myne fod pan fydde’r gwynt yn
uchel, a’r môr yn dringo wrth ei sodle. Yr oedd yn siwr o fod wedi
cyfri’ ar fwy o gydymdeimlad gen i na neb arall. Pan gode’r llestr ar ei
hochr, nes gwneud i mi genfigenu wrth y clêr am fedru cerdded a’u peue’
i lawr, safe _Bismarc_ yn sydyn am eiliad, fel pe bai’n ceisio
ymresymu’r pwnc—yna fe ruthre ar ei gyfer mor wyllt a diseremoni, nes
yr ofnwn iddo daro’i fenydd yn erbyn y pared. Cyn ei fod wedi cael ei
draed dano, mae’r llong yn rhoi tro i’r ochr arall, nes gyru _Bismarc_,
druan, i’r cyfeiriad cyferbyniol, a’i edrychiad fel edrychiad dyn
meddw’n ceisio bod yn sobr. Nid oes amheueth genyf nad oedd y gath
y’ngafel selni’r môr lwyred y bu cath erioed—na dyn chwaith, pytae
fater am hyny. Ar ol i’w fewnolion gael eu troi a’u trosi, eu chwilio
a’u chwalu, eu corddi a’u cordeddu tua dau ddwsin o weithie yn y modd
yna, fe orwedde i lawr yn y man lle bydde fel un wedi rhoi’ fyny’r
ysbryd, a cholli pob gobeth am wel’d llygoden byth ond hyny.
Ni fydd y benod yn gyflawn heb i mi dd’we’yd gair am y dydd cynta’ o’r
wythnos. Yr o’wn wedi awgrymu i’r cadben mewn pryd y byddwn at ei
wasaneth i bregethu ychydig i’r dwylo ar y dec, neu i fyn’d dros rai o
done _Sanci_ hefo’n gilydd. Ond ce’s ar ddeall yn fuan fod yn well
ganddo beidio; a’i reswm oedd—fod yna’r fath gasgliad o wahanol
opiniyne ar faterion crefyddol a gwleidyddol, nes ei gwneud yn ddoethach
i gadw’n glir oddiwrth bethe felly’n gyhoeddus, a gadel ei ryddid i bob
un i feddwl fel y myne am y naill a’r llall, neu i beidio meddwl o gwbl.
Er nad o’wn o’r un farn ag e’ ar y pwnc, efe oedd y meistr, ac nid oedd
apelio i fod oddiwrth ei ddyfarniad.
Y Sul cynta, es am dro cy’belled a phen blaen y llong, ac yno gwelwn
gortyne o’r naill bôst i’r llall, ac arnynt bob math o bilin, gwlyb a
sych, adnabyddus ac anadnabyddus, o bob lliw a llun, cyfen ac anghyfen,
yn chwyfio’n yr awel ac yn clecian yn y gwynt, nes peri imi feddwl fod
yno gynrychioleth o faneri holl genedloedd y byd. Wedi holi, ce’s ar
ddeall taw _dy’ Sul oedd diwrnod golchi’r criw_; a dyna lle’r oedd rhai
o honynt wrthi’n brysnr—un yn golchi ei grys, un arall yn golchi ei
’sane, ac un arall yn golchi ei gorff ei hun, oedd fryntach na’i grys
na’i sane. Gan nad oedd yr arogl a ddeue odd’no’n ddymunol iawn i’r
ffroene, mi a ddychweles i’m caban, ac a dreulies y gweddill o’r dydd yn
cydaddoli o ran yr ysbryd â’m pobl fy hun gartre’.
[Illustration]
PENOD VI.
*
AR Y DAITH.
MAE’N bryd imi bellach gymeryd stoc o’r byd sy’n gorwedd o’r tu allan
i’r llong, rhag i chwi fyn’d yn sal o glefyd y môr drwy gael eich
cyfyngu cy’d rhwng y plancie.
Yr oedd y nos y cychwynes allan o ddoc y _Bari_ yn “dangos gwybodeth” ar
ei gore’, ac yn “traethu ymadrodd” cystal a’r dydd am ei ddanedd. Fe
wincie goleuade _Gwlad yr Ha’_ draw arnom fel pe ba’em y’myn’d allan ar
ryw ddireidi, a nhwthe’n y gyfrinach. Wrth edrych yn ol, gwelwn fod
goleuade glane _Morganwg_ yn cenfigenu wrth eu chwiorydd yr ochr arall
i’r Sianel, ac am hòni cyment o wybodeth a’r Saeson, a d’we’yd y lleia’.
’Roedd ambell i oleuad yn ymddangos i mi fel pe bai’n cael difyrwch
diniwed am ein pen; un funud edryche arnom fel plentyn drwg yn ei
wely—y funud nesa’ fe fydde a’i ben dan y dillad—i fyny drachefn heb
ei ddisgwyl—i fyny ac i lawr, i fyny ae i lawr, mor brofoclyd a dim
wolsoch erioed. Gelwir y math yma’n oleuad trofäol; ac erbyn sylwi, y
mae i’w gael ar ei ganfed ar hyd y glane y’mhobman. Nid oedd y lleni
wedi eu tynu dros ffenestri’r ffurfafen chwaith, ac yr oedd cysgod engyl
i’w wel’d yn pasio heibio iddynt ol a gwrthol. Dyna oedd f’esboniad i
pan yn blentyn ar ansefydlogrwydd y sêr, ac ni elles ymddihatru
oddiwrtho byth. Adlewyrche’r dw’r o gwmpas sêr y nefoedd a sêr y glane,
a theimlwn yn ddigon hunanol i feddwl fod yr holl gre’digeth wedi d’od
allan i ddymuno mordeth dda i mi. Cure calon yr hen long mor rheoledd a
phe bai’n canu unod mewn cystadleueth, a gwylltie’r hwylysydd weithie
mewn cyfeiliant iddi. Rhodde’r môr ffordd yn foneddigedd i’r llestr
basio, cusane’r mân done ei hochre geirwon wrth fyn’d heibio, ac
ymestyne ei llwybr yn ol i fynwes y nos fel llwybr arian.
Dacw oleuade _Ilfracombe_ yn pefrio’n y pellder; ac wele gilfach
_Westward Ho!_ lle bum unweth yn chwilio am unigedd ac yn temtio
seibiant, heb ddim ond gole’ gwyliedydd y glane i dd’we’yd lle mae. Wedi
murmur “Nos da” wrth ynys _Lundy_, trymhaodd fy llyged, ac yn hwyrfrydig
es i chwilio am fy ngorweddle. Nid heb gryn gyflafareddiad y llwyddes
i’w sicrhau at fy ngwasaneth; ac wedi myn’d iddo, yr oedd pobpeth fel
wedi ymdynghedu i’m cadw’n effro. Bum amser hir yn ysbïo drwy’r ffenest’
gron oedd yn f’ymyl ar oror _Cernyw_ y’myn’d ac yn d’od. Bum wed’yn yn
gwrando ar ddirgryniade’r llestr, neidiade’r hwylysydd yn union
odditanaf, ergydion y peiriant, a llaib y dw’r yn erbyn yr ochre. Y peth
nesa’ wy’n gofio’n groew ydyw’r stiward yn d’od i fewn a’i gwpaned
coffi. Ond noson drallodus ydoedd; a phe b’asech yn fy lle, gwn na
f’asech damed gwell, os cystal, er eich bod yn awr yn barod i chwerthin
am fy mhen.
Pan ddeffröes y bore’ cynta’, yr oedd pen pella’ tir _Pryden_ ar fin
myn’d o’r golwg. Delies i syllu arno hyd y gall’swn, a phan y colles ef,
daeth ochened drom i fyny o rywle heb fy nghaniatâd. Tybiwn imi glywed
eco iddi o’r tu ol, a mi drois yn sydyn; ond ni weles neb ond yr ail
beirianydd yn chwilmanta gerllaw. Ni wyddwn am ei dricie’r pryd hwnw;
ond wedi i mi dd’od i’w adnabod yn well, a meddwl am y peth, drwg dybiwn
ef o fod yn gwneud difyrwch o honof, a taw efe oedd yr eco. Erbyn hyn,
’doedd dim yn y golwg ond môr ac awyr, ac ambell i long arall yn pasio.
Yr o’em bellach yn nesu at y _Bê Bisce_, yr hwn oedd wedi bod i mi’n
fwgan y dydd, ac yn hunlle’r nos oddiar pan y penderfynes fyn’d y ffordd
hono. Clywswn gyment o sôn am dano, ei fôd yn grëadur mor ofnadwy, nes
fod myn’d drwyddo bron bod yn gyfystyr a myn’d trwy lỳn cysgod ange’.
Ond diwrnod ardderchog oedd hwn, gan’ad sut y bydde’n y _Bau_. ’Does dim
eisie’ croesi’r bont cyn d’od ati. “Digon i’r diwrnod ei ddrwg ei hun.”
Mae’r haul yn gry’, a’r gwynt yn isel. Mae’r môr fel gwydr, a’r gwylanod
yn ein dilyn yn ffyddlon. Chwareua haid o bysgod y gelwir “porpoesied”
arnynt yn ymyl trwyn y llestr. Neidiant o’r dw’r y naill ar ol y llall,
yn cael eu blaenori gan borpoesyn mwy na’r cyffredin; desgrifiant haner
cylch yn yr awyr ar eu taith, yna plymiant i’r dyfnder drachefn, gan
fyn’d drwy’r un chware’r ochr arall. Bum yn gwylio’r rhai hyn am orie
bwy gilydd. Yn y cyfamser, ele llonge erill heibio i ni, ager a
hwyl—rhai yr un ffordd, a rhai i’n herbyn. Ha! dacw hen drampes fel
nine ychydig o’n blaen, gafodd gwarter awr o fantes arnom wrth gychwyn
o’r _Bari_. Yr ydym wedi enill arni, a dyma hi’n “râs.” Mae ei thanwyr
yn cael gorch’mynion i lanw’i berwedyddion â glo, a chw’da fwg du, tew,
allan o’i gene’ nes cuddio’i hun o’r golwg. Gwnawn nine’r un fath, nes
peri imi dybied am foment fy mod y’nghanol gwaith _Dowles_. Erbyn i’r
mwg glirio, ’ro’em ar y blaen i rywle. Caed aml i brofion ar hyd y daith
taw gwaith anodd oedd curo hon gan longe o’r un dosbarth a hi. Nid
llawer o gyffröade sy’ mewn bywyd ar fwrdd llong o’r natur yma; ond mae
rhedeg râs â llong arall yn sicr o fod yn un o honynt.
Yr ail nos mi dreulies y _dog-watch_ ar y bont y’nghwmni’r ail swyddog.
Ymestyna’r wyliadwrieth yma o chwech i wyth. Mae’r gwyliadwriaethe erill
yn beder awr bob un. Sut y daw hon i fewn, nid wyf yn gwybod, na pha’m y
gelwir hi _dog-watch_. Buont yn ceisio esbonio’r blaenaf i mi, ond mae’r
bai naill ai ar fy neall neu ar fy nghôf. Ni wyddent yr olaf eu hunen,
felly, ni ddisgwylir i mi ei wybod. Gallaf ddych’mygu, ond nid ’grifenu
dych’mygion wyf, eithr ffeithie. Yr o’wn wedi gwneud darpariade heleth
ar gyfer y ddwyawr ar y bont; a phe gwelech fi, gwn y bydde’n naturiol i
chwi gredu fy mod ar y ffordd i’r _Pegwn Gogleddol_. Côt fawr dros fy
nghôt isa’, a chôt ar gyfer gwynt a gwlaw dros hono drachefn, a
choleri’r tair i fyny fel tair catrod. Menyg tewion am fy nwylo, a chap
blewog am fy mhen. Yr oedd gan y cap glustie, ac yr oedd gen ine
glustie, a gwasanaethe’r naill i amddiffyn y lleill. Rhwng pobpeth, yr
o’wn mor gysurus a phe b’aswn wrth y stôf yn y caban. Cyn i’r
wyliadwrieth dd’od i fyny, aeth un o’r llonge mwya’ heibio i ni o fewn
cwarter milldir; ac yr oedd yn ymddangos fel pentre wedi ei oleuo ar
amser rhïolti.
Pan y ceisies godi’r ail fore’, methwn a dyfalu beth oedd yn bod. Ni
fu’r fath helynt erioed ar ddyn yn ceisio d’od o’i wely; ac erbyn y
cofiwch fod y “bwnc” y gorweddwn ynddo gryn bellder o’r llawr, golyge
anturieth bwysig.
“Mae’r bendro arnaf,” meddwn; “neu ’rwy’ wedi tori ’nirwest heb wybod i
mi fy hun.”
Ond mi ddigwyddes edrych drwy’r ffenest’ fach, a mi weles fod y môr wedi
codi hefyd, a thrafferthed a mine wrth y gorchwyl. Yr oedd fel pe bai’n
ddig wrth yr hen long am ei aflonyddu’n rhy fore’—fel y byddwn ine wrth
y ’stiward ambell dro; ac ysgydwe hi’n enbyd—fel y bygythiwn ine wneud
i’r ’stiward. Wedi do’d drwy’r anhawsdere o wisgo a ’molchi, mi gerddes
mor barchus ag y medrwn i’r dec, ac yno mi ddealles ein bod wedi myn’d i
mewn i’r _Bau Mawr_ rywbryd yn y nos, a’n bod wedi myn’d gwarter y
ffordd drwyddo. Yr oedd y gwynt o’r gogledd-ddwyren, ac yn fwy o help
ini nag o rwystr. Ond, O’r symudiade! Yr oedd gwel’d y llong yn cusanu’r
dw’r hyd ei rhagfurie, a’r tone’n neidio drostynt, y mynydde dyfrllyd yn
erlid ar ein hole, a’r pantie dyfnion a grëid gan y sugndyniad, _Chips_
yn cael ei ddala’r ochr yma, a’i wlychu at y croen, a’r ’stiward yn
gwylio’i gyfleusdra’r ochr arall, ac yn dïanc â chroen ei ddanedd—yr
oedd bod yn dyst o’r golygfeydd hyn a’u cyffelyb am haner awr cyn
brecwast yn gosod y prawf llymaf ar f’ystumog a’m calon. Dyma’r bore’ y
daeth y “crwth” i’r ford gynta’. “Dal llygoden a’i bwyta” oedd y drefn
ar bryd bwyd bellach, a’r “dal” yn fwy o gamp na’r bwyta. Dyma fel y bu
drwy’r dydd, a dyma fel y bu drwy’r nos wed’yn. Nid af i gelu fod braw
arnaf, ond dim salwch. D’wedir i mi pan fo salwch nad oes dim braw.
P’run yw’r gwaetha’, nis gwn. Ni dd’wedaf chwaith sut y treulies y nos
hono, rhag crechwenu o’r Philistied. Ond ganol dydd dranoeth yr o’em
wedi myn’d drwy’r _Bau_, ar ol haner cant o orie gerwin eu gwala.
Bellach, dyma “Wlad yr Haul” yn y golwg.
PENOD VII.
*
FY NYDDIADUR.
AR draul ail-adrodd fy hun—yr hyn yw fy “mhechod parod” wrth siarad a
’sgrifenu—gosodaf yma ddarne o’m dyddiadur. Mae hwnw’n siwr o fod mor
agos i’w le o ran cywirdeb a dim sydd wedi ymddangos, ac a ymddengys
eto. I dreulio’r uwd a’r pytatws a gawswn i frecwast, y peth cynta’
wnawn oedd ’sgrifenu ar fy nyddiadur, oni fydde’r hen long yn bechadurus
o ansefydlog; ac af yn feichie dros y nodiade sydd ynddynt, eu bod yn
adlewyrchiade gonest o’r hyn a weles, a glywes, ac a deimles drwy’r holl
helyntion. Chwi gofiwch fy mod yn ’sgrifenu ddiwrnod ar ol y dyddiad a
geir.
Dydd Sadwrn, Chwef. 23ain.—Y’nghanol y _Bê Bisce_. Wedi myn’d drwy ran
o hono neithiwr, dïolch am hyny. Yn weddol o dawel drwy’r bore’, ond ar
ol haner dydd dechreuodd y tone guro ar y llong, a’n hanes wed’yn oedd
ymsuddo ac ymrolio hob yn ail—weithie o ben i ben, bryd arall o ochr i
ochr—a’r dw’r yn golchi dros y dec yn gyfrole trwchus. Felly am y
gweddill o’r dydd, ac ar hyd y nos—ond nid oedd blas genyf i ganu’r hen
alaw. Bwyta mewn gefyne. Pawb fel wedi meddwi, a’r hen long y’nghanol ei
bloddest. Lle rhyfedd yw’r bau hwn: y mae fel pytae pobpeth o chwith
yma. Pysgod y’neidio allan o’r dw’r, ac adar y’myn’d dros eu pene iddo.
Porpoesied yw’r naill, a gwylanod yw’r lleill. Mor falch yw’r gwyliedydd
i wel’d yr haul yn d’od i’r golwg pan y mae’n gymylog! Mae’r haul yn
cadarnhau’r cyfeiriad. Ond pan na bo haul, na lloer, na seren yn y
golwg, mae’r cwmpas ganddo o hyd. Gŵyr y mordeithwyr ysbrydol am rywbeth
tebyg.
“Tywydd da yw hwn,” ebe’r ail swyddog.
“O’r anwyl! beth am y drwg, ynte?” meddwn wrtho.
Ofn nad oes dim llawer o gysgu heno eto. Dim gogwydd at selni mor
belled. Dywed y cadben wrthyf fy mod yn un o fil. Mỳn y ’stiward fy mod
wedi camgymeryd fy ngalwedigeth—taw morwr ddylaswn fod. Yr wyf o’r un
farn ag e’ weithie’ am y cynta’, ond yn ame’r ola’n fawr. Beth dd’wede
pobl _Bethania_, tybed?
Dydd Sul, y 24ain.—Codi am saith. Y llong yn chware’i phrancie o hyd, y
môr yn tori drosti, a phawb ar y dec yn wlyb dyferu. Eto, dyma dywydd
cyffredin y _Bê Bisce_! Fel hyn y budrwy’r bore’; ond erbyn canol dydd
yr o’em wedi dianc o’i grafange. Ysgyrnygu ei ddanedd arnom yr oedd y
crëadur yn y bore’n ddiame genyf, wrth ein gwel’d yn ffoi o’i derfyne.
Gobeithio’r anwyl na cheidw’i ddialedd nes y dychwelwn. Wedi cael tir
_Sbaen_ rhyngom a nerth y gwynt, aeth yn dawelwch mawr. Ac O! brydnawn
Sul. Haul clir, tanbed, ffurfafen ddigwmwl, môr didone, a’r llong yn
cerdded drosto fel boneddiges y’nhraed ei ’sane—ardderchog, a d’we’yd y
lleia’. Y tir o gwmpas _Corunna_ ddaeth i’r golwg gynta’. Cofio am _Syr
John Moore_, a’r farwnad anfarwol a wnaed iddo gan y Parch. _Charles
Wolfe_. Gorffwysdra i’r llygad oedd gwel’d tamed o dir ar ol y fath
dafell o fôr. Dacw’r arfordir gorllewinol i lawr hyd Benrhyn
_Finisterre_. Cawsom engraff o ddïogi’r _Sbaenied_ yn y _Penrhyn_ hwn.
Mae yma orsaf i dderbyn arwydd llonge. Codasom yr arwyddion arferol, ond
ni ddaeth arwydd yn ol mewn atebiad; a thynge’r cadben (nid yn
gableddus) taw cysgu oedd y tacle. ’Doedd dim perswâd ar yr ail
beirianwr na chlywse hwy yn chw’rnu’r pellder hwnw! Mynyddig a garw yw’r
darn yma o dir _Sbaen_. Collasom ef yn fuan, a disgwyliwn wel’d tir
_Portugal_ ’fory.
Dydd Llun, y 25ain. Bore’ heddyw disgynodd fy llyged ar dir _Portugal_.
Mor wahanol i dir _Sbaen_! Yn lle mynydde uchel a geirwon yn codi’n syth
o’r môr, ceir yma ffermdai a phentrefi bychen a mawrion i’w gwel’d
y’mhob man. Caëe a gwinllane, perllane ac olewydd-lane ar lechwedde’r
brynie, a’r mynydde draw yn y pellder yn dir cefn iddynt. Pentrefi
pysgota ar y làn, a thraethe swynol o dywod gwỳn a chaled yn
dysgleirio’n yr haul. Lle braf i fyn’d a phicnic Ysgol Sul am brydnawn.
Hwyrach taw’r ffordd fydde dipyn y’mhell o _Gwm Rhondda_. Yr oedd yn
ddiweddar yn y dydd pan weles gyffinie _Lisbon_. Yr oedd y ddinas ei hun
yn llechu o’r golwg i fyny’r afon _Tagus_. ’Roedd hafdy’r brenin yn
sefyll ar fan amlwg iawn, yn union uwchben y ddinas, mi allwn dybied.
Adeilad mawr gwỳn ac unffurf ydoedd, yn pregethu llai o gysur na bwth
_Beti New Cross_ ar dir y _Godor_, mi wna’ lw. Ar y dde’ mae tair neu
beder o greigie daneddog yn codi’n ddirybudd o ganol y dyfnder.
Creigie’r _Birlings_ y gelwid hwy. Mae dim ond edrych arnynt yn ddigon
i’ch argyhoeddi eu bod yn beryg’ i longe, ’nenwedig ar amser niwl. Yn
agos i’r fan yma y collwyd llong fawr berthyne i’r _Anchor Line_. Dacw
Benrhyn _Espechel_, lle cawsom yr arwydd. Ar bigyn ucha’r mynydd fan
draw mae lleiandy aruthrol—y mwya’n y byd, medde nhw. ’Roedd ei
adeiladu’n golygu llafur blynydde i rywrai. Un o olygfeydd mwya’ dymunol
y darn yma o’r byd yw y bade pysgota tlws a syber sy’n dawnsio o’n
deutu, Mi weles sgoroedd o honynt heddyw, a rhedent o flaen yr awel mor
ysgafn-droed a’r awel ei hun. Cyfarfyddasom â llong ryfel, a
chyfarchasom hi. Dychwelodd hithau’r cyfarchiad yn foneddigaidd ei
gwala. Mae’r môr mor dawel â Llyn _Tegid_ ganol ha’, a thripia’r llong
yn llawn mursendod drosto. Cyredd gyferbyn â Phenryn _Rocca_ cyn nos. Y
tir yn cilio eto, ac nis gwelwn ef mwy hyd y bore’. Dïolch i Dduw am ei
amddiflyn.
Dydd Mawrth, y 26ain.—Tybies fod rhywun yn curo’r ffenest’ pan o’wn
rhwng cysgu a deffro. Beth oedd ond gwlaw! Bysedd y gawod a’m dihunodd.
Bu’n gwlawio’n drwm drwy’r bore’. Mae gwlaw a niwl yn cydgyfeillachu ar
y môr: anaml y ceir y naill heb y llall. Diflas yw bod ar dir pan y
mae’n bwrw gwlaw; diflasach yw bod ar y dw’r. Ond daeth yn deg cyn
cinio, a pharodd yn deg drwy’r dydd. Cryfhaodd yr haul, a chryfhaodd y
gwynt o’r tu ol ini, nes peri i’r llestr siglo’n enbyd ar brydie. Tir yn
y golwg, ond yn rhy bell i wneud fawr o hono. Pasio heibio i leoedd a
hanes iddynt, megis _St. Vincent_ a _Trafalgar_. Mae’r hen long yn cael
côt newydd o baent y dyddie hyn—nid rhyfedd ei bod mor rodresgar ei
symudiade.