Dixerat orationisque cursum ad alia quaedam tractanda atque expedienda
uertebat. Tum ego: "Recta quidem," inquam, "exhortatio tuaque prorsus
auctoritate dignissima, sed quod tu dudum de prouidentia quaestionem
pluribus aliis implicitam esse dixisti, re experior. Quaero enim an esse
aliquid omnino et quidnam esse casum arbitrere." Tum illa: "Festino,"
inquit; "debitum promissionis absoluere uiamque tibi qua patriam reueharis
aperire. Haec autem etsi perutilia cognitu tamen a propositi nostri tramite
paulisper auersa sunt, uerendumque est ne deuiis fatigatus ad emetiendum
rectum iter sufficere non possis." "Ne id," inquam, "prorsus uereare. Nam
quietis mihi loco fuerit ea quibus maxime delector agnoscere, simul cum
omne disputationis tuae latus indubitata fide constiterit, nihil de
sequentibus ambigatur." Tum illa: "Morem," inquit, "geram tibi," simulque
sic orsa est: "Si quidem," inquit, "aliquis euentum temerario motu nullaque
causarum conexione productum casum esse definiat, nihil omnino casum esse
confirmo et praeter subiectae rei significationem inanem prorsus uocem esse
decerno. Quis enim coercente in ordinem cuncta deo locus esse ullus
temeritati reliquus potest? Nam nihil ex nihilo exsistere uera sententia
est cui nemo umquam ueterum refragatus est, quamquam id illi non de
operante principio, sed de materiali subiecto hoc omnium de natura rationum
quasi quoddam iecerint fundamentum. At si nullis ex causis aliquid oriatur,
id de nihilo ortum esse uidebitur. Quod si hoc fieri nequit, ne casum
quidem huiusmodi esse possibile est qualem paulo ante definiuimus." "Quid
igitur," inquam, "nihilne est quod uel casus uel fortuitum iure appellari
queat? An est aliquid, tametsi uulgus lateat, cui uocabula ista
conueniant?" "Aristoteles meus id," inquit, "in Physicis et breui et ueri
propinqua ratione definiuit." "Quonam," inquam "modo?" "Quotiens," ait,
"aliquid cuiuspiam rei gratia geritur aliudque quibusdam de causis quam
quod intendebatur obtingit, casus uocatur, ut si quis colendi agri causa
fodiens humum defossi auri pondus inueniat. Hoc igitur fortuito quidem
creditur accidisse, uerum non de nihilo est; nam proprias causas habet
quarum inprouisus inopinatusque concursus casum uidetur operatus. Nam nisi
cultor agri humum foderet, nisi eo loci pecuniam suam depositor obruisset,
aurum non esset inuentum. Haec sunt igitur fortuiti causa compendii, quod
ex obuiis sibi et confluentibus causis, non ex gerentis intentione
prouenit. Neque enim uel qui aurum obruit uel qui agrum exercuit ut ea
pecunia reperiretur intendit; sed uti dixi, quo ille obruit hunc fodisse
conuenit atque concurrit. Licet igitur definire casum esse inopinatum ex
confluentibus causis in his quae ob aliquid geruntur euentum; concurrere
uero atque confluere causas facit ordo ille ineuitabili conexione
procedens; qui de prouidentiae fonte descendens cuncta suis locis
temporibusque disponit.