Tum ego: "Platoni," inquam, "uehementer assentior, nam me horum iam secundo
commemoras, primum quod memoriam corporea contagione, dehinc cum maeroris
mole pressus amisi." Tum illa: "Si priora," inquit, "concessa respicias, ne
illud quidem longius aberit quin recorderis quod te dudum nescire confessus
es." "Quid?" inquam. "Quibus," ait illa, "gubernaculis mundus regatur."
"Memini," inquam, "me inscitiam meam fuisse confessum, sed quid afferas,
licet iam prospiciam, planius tamen ex te audire desidero." "Mundum,"
inquit, "hunc deo regi paulo ante minime dubitandum putabas." "Ne nunc
quidem arbitror," inquam, "nec umquam dubitandum putabo quibusque in hoc
rationibus accedam breuiter exponam. Mundus hic ex tam diuersis
contrariisque partibus in unam formam minime conuenisset, nisi unus esset
qui tam diuersa coniungeret. Coniuncta uero naturarum ipsa diuersitas
inuicem discors dissociaret atque diuelleret, nisi unus esset qui quod
nexuit contineret. Non tam uero certus naturae ordo procederet nec tam
dispositos motus locis, temporibus, efficientia, spatiis, qualitatibus
explicarent, nisi unus esset qui has mutationum uarietates manens ipse
disponeret. Hoc quidquid est quo condita manent atque agitantur, usitato
cunctis uocabulo deum nomino."
Tum illa: "Cum haec," inquit, "ita sentias, paruam mihi restare operam puto
ut felicitatis compos patriam sospes reuisas. Sed quae proposuimus
intueamur. Nonne in beatitudine sufficientiam numerauimus deumque
beatitudinem ipsam esse consensimus?" "Ita quidem." "Et ad mundum igitur,"
inquit, "regendum nullis extrinsecus adminiculis indigebit; alioquin si quo
egeat, plenam sufficientiam non habebit." "Id," inquam, "ita est
necessarium." "Per se igitur solum cuncta disponit." "Negari," inquam,
"nequit." "Atqui deus ipsum bonum esse monstratus est." "Memini," inquam.
"Per bonum igitur cuncta disponit, si quidem per se regit omnia quem bonum
esse consensimus et hic est ueluti quidam clauus atque gubernaculum quo
mundana machina stabilis atque incorrupta seruatur." "Vehementer
assentior," inquam, "et id te paulo ante dicturam tenui licet suspicione
prospexi." "Credo;" inquit, "iam enim ut arbitror uigilantius ad cernenda
uera oculos deducis. Sed quod dicam non minus ad contuendum patet." "Quid?"
inquam. "Cum deus," inquit, "omnia bonitatis clauo gubernare iure credatur
eademque omnia sicuti docui ad bonum naturali intentione festinent, num
dubitari potest quin uoluntaria regantur seque ad disponentis nutum ueluti
conuenientia contemperataque rectori sponte conuertant?" "Ita," inquam,
"necesse est; nec beatum regimen esse uideretur, si quidem detrectantium
iugum foret, non obtemperantium salus." "Nihil est igitur quod naturam
seruans deo contraire conetur." "Nihil," inquam. "Quod si conetur," ait,
"num tandem proficiet quidquam aduersus eum quem iure beatitudinis
potentissimum esse concessimus?" "Prorsus," inquam, "nihil ualeret." "Non
est igitur aliquid quod summo huic bono uel uelit uel possit obsistere."
"Non," inquam, "arbitror." "Est igitur summum," inquit, "bonum quod regit
cuncta fortiter suauiterque disponit." Tum ego: "Quam," inquam, "me non
modo ea quae conclusa est summa rationum, uerum multo magis haec ipsa
quibus uteris uerba delectant, ut tandem aliquando stultitiam magna
lacerantem sui pudeat."
"Accepisti," inquit, "in fabulis lacessentes caelum Gigantas; sed illos
quoque, uti condignum fuit, benigna fortitudo disposuit. Sed uisne rationes
ipsas inuicem collidamus? Forsitan ex huiusmodi conflictatione pulchra
quaedam ueritatis scintilla dissiliat." "Tuo," inquam, "arbitratu." "Deum,"
inquit, "esse omnium potentem nemo dubitauerit." "Qui quidem," inquam,
"mente consistat, nullus prorsus ambigat." "Qui uero est," inquit, "omnium
potens, nihil est quod ille non possit." "Nihil," inquam. "Num igitur deus
facere malum potest?" "Minime," inquam. "Malum igitur," inquit, "nihil est,
cum id facere ille non possit, qui nihil non potest." "Ludisne," inquam,
"me inextricabilem labyrinthum rationibus texens, quae nunc quidem qua
egrediaris introeas, nunc uero quo introieris egrediare, an mirabilem
quendam diuinae simplicitatis orbem complicas? Etenim paulo ante
beatitudine incipiens eam summum bonum esse dicebas quam in summo deo sitam
loquebare. Ipsum quoque deum summum esse bonum plenamque beatitudinem
disserebas; ex quo neminem beatum fore nisi qui pariter deus esset quasi
munusculum dabas. Rursus ipsam boni formam dei ac beatitudinis loquebaris
esse substantiam ipsumque unum id ipsum esse bonum docebas quod ab omni
rerum natura peteretur. Deum quoque bonitatis gubernaculis uniuersitatem
regere disputabas uolentiaque cuncta parere nec ullam mali esse naturam.
Atque haec nullis extrinsecus sumptis sed ex altero altero fidem trahente
insitis domesticisque probationibus explicabas."
Tum illa: "Minime," inquit, "ludimus remque omnium maximam dei munere quem
dudum deprecabamur exegimus. Ea est enim diuinae forma substantiae ut neque
in externa dilabatur nec in se externum aliquid ipsa suscipiat, sed, sicut
de ea Parmenides ait:
[Greek: Pantothen eukuklou sphairaes enalinkion onkoi],
rerum orbem mobilem rotat, dum se immobilem ipsa conseruat. Quod si
rationes quoque non extra petitas sed intra rei quam tractabamus ambitum
collocatas agitauimus, nihil est quod admirere, cum Platone sanciente
didiceris cognatos de quibus loquuntur rebus oportere esse sermones.