Tum ego: "Scis," inquam, "ipsa minimum nobis ambitionem mortalium rerum
fuisse dominatam. Sed materiam gerendis rebus optauimus quo ne uirtus
tacita consenesceret." Et illa: "Atqui hoc unum est quod praestantes quidem
natura mentes sed nondum ad extremam manum uirtutum perfectione perductas
allicere possit, gloriae scilicet cupido et optimorum in rem publicam fama
meritorum; quae quam sit exilis et totius uacua ponderis, sic considera.
Omnem terrae ambitum, sicuti astrologicis demonstrationibus accepisti, ad
caeli spatium puncti constat obtinere rationem, id est ut, si ad caelestis
globi magnitudinem conferatur, nihil spatii prorsus habere iudicetur. Huius
igitur tam exiguae in mundo regionis quarta fere portio est, sicut
Ptolomaeo probante didicisti, quae nobis cognitis animantibus incolatur.
Huic quartae, si quantum maria paludesque premunt quantumque siti uasta
regio distenditur cogitatione subtraxeris, uix angustissima inhabitandi
hominibus area relinquetur. In hoc igitur minimo puncti quodam puncto
circumsaepti atque conclusi de peruulganda fama, de proferendo nomine
cogitatis? Aut quid habeat amplum magnificumque gloria tam angustis
exiguisque limitibus artata? Adde quod hoc ipsum breuis habitaculi saeptum
plures incolunt nationes lingua, moribus, totius uitae ratione distantes,
ad quas tum difficultate itinerum tum loquendi diuersitate tum commercii
insolentia non modo fama hominum singulorum sed ne urbium quidem peruenire
queat. Aetate denique Marci Tullii, sicut ipse quodam loco significat,
nondum Caucasum montem Romanae rei publicae fama transcenderat, et erat
tunc adulta Parthis etiam ceterisque id locorum gentibus formidolosa.
Videsne igitur quam sit angusta, quam compressa gloria quam dilatare ac
propagare laboratis? An ubi Romani nominis transire fama nequit, Romani
hominis gloria progredietur? Quid quod diuersarum gentium mores inter se
atque instituta discordant, ut quod apud alios laude apud alios supplicio
dignum iudicetur. Quo fit ut si quem famae praedicatio delectat, huic in
plurimos populos nomen proferre nullo modo conducat. Erit igitur peruagata
inter suos gloria quisque contentus et intra unius gentis terminos
praeclara illa famae inmortalitas coartabitur.
Sed quam multos clarissimos suis temporibus uiros scriptorum inops deleuit
obliuio! Quamquam quid ipsa scripta proficiant, quae cum suis auctoribus
premit longior atque obscura uetustas? Vos uero inmortalitatem uobis
propagare uidemini, cum futuri famam temporis cogitatis. Quod si
aeternitatis infinita spatia pertractes, quid habes quod de nominis tui
diuturnitate laeteris? Vnius etenim mora momenti, si decem milibus
conferatur annis, quoniam utrumque spatium definitum est, minimam, licet,
habet tamen aliquam portionem. At hic ipse numerus annorum eiusque
quamlibet multiplex ad interminabilem diuturnitatem ne comparari quidem
potest. Etenim finitis ad se inuicem fuerit quaedam, infiniti uero atque
finiti nulla umquam poterit esse collatio. Ita fit ut quamlibet prolixi
temporis fama, si cum inexhausta aeternitate cogitetur, non parua sed plane
nulla esse uideatur. Vos autem nisi ad populares auras inanesque rumores
recte facere nescitis et relicta conscientiae uirtutisque praestantia de
alienis praemia sermunculis postulatis. Accipe in huiusmodi arrogantiae
leuitate quam festiue aliquis inluserit. Nam cum quidam adortus esset
hominem contumeliis, qui non ad uerae uirtutis usum sed ad superbam gloriam
falsum sibi philosophi nomen induerat, adiecissetque iam se sciturum, an
ille philosophus esset, si quidem illatas iniurias leniter patienterque
tolerasset, ille patientiam paulisper adsumpsit acceptaque contumelia uelut
insultans: 'Iam tandem,' inquit, 'intellegis me esse philosophum?' Tum ille
nimium mordaciter: 'Intellexeram,' inquit, 'si tacuisses.' Quid autem est
quod ad praecipuos uiros, de his enim sermo est, qui uirtute gloriam
petunt, quid, inquam, est quod ad hos de fama post resolutum morte suprema
corpus attineat? Nam si, quod nostrae rationes credi uetant, toti moriuntur
homines, nulla est omnino gloria, cum is cuius ea esse dicitur non exstet
omnino. Sin uero bene sibi mens conscia terreno carcere resoluta caelum
libera petit, nonne omne terrenum negotium spernat quae se caelo fruens
terrenis gaudet exemptam?