Book I.

THE

WORKS OF HORACE,

WITH

ENGLISH NOTES,

BY THE

REV. A. J. MACLEANE, M.A.

HEAD-MASTER OF KING EDWARD'S SCHOOL, BATH

REVISED AND EDITED

BY

REGINALD H. CHASE, A.M.

Boston:

ALLYN AND BACON.

1895.

Entered according to Act of Congress, in the year 1856, by

JOHN BARTLETT.

in the Clerk's Office of the District Court of the District of

Massachusetts

TWENTIETH EDITION.

University Press John Wilson & Son,

Cambridge.

CONTENTS.

PAGE

Life of Horace vii

Carminum Liber Primus 1

Carminum Liber Secundus 32

Carminum Liber Tertius 51

Carminum Liber Quartus 83

Carmen Saeculare 101

Epodon Liber 104

Satirarum Liber Primus 124

Satirarum Liber Secundus 152

Epistolarum Liber Primus 181

Epistolarum Liber Secundus 210

Epistola ad Pisones (De Arte Poëtica) 223

NOTES.

Odes.--Book I. 239

Odes.--Book II. 285

Odes.--Book III. 312

Odes.--Book IV. 352

The Secular Hymn 375

The Book of Epodes 379

Satires.--Book I. 403

Satires.--Book II. 449

Epistles.--Book I. 498

Epistles.--Book II. 545

The Art of Poetry 562

Beck's Introduction to the Metres of Horace 577

LIFE OF HORACE.

The materials for Horace's life are derived almost entirely from his own

works. A few additional facts are obtained from a short memoir,

attributed to Suetonius.

He was born on the 8th of December, A.U.C. 689 (B.C. 65), at or near

Venusia[1] (Venosa), in the Apennines, on the borders of Lucania and

Apulia. His father was a freedman,[2] having, as his name proves, been

the slave of some person of the Horatia gens. As Horace implies that he

himself was ingenuus,[3] his father must have obtained his freedom

before his birth. He afterwards followed the calling of a coactor,[4] a

collector of money in some way or other, it is not known in what. He

made, in this capacity, enough to purchase an estate, probably a small

one, near the above town, where the poet was born. We hear nothing of

his mother, except that Horace speaks of both his parents with

affection.[5] His father, probably seeing signs of talent in him as a

child, was not content to have him educated at a provincial school, but

took him (at what age he does not say, but probably about twelve) to

Rome, where he became a pupil of Orbilius Pupillus,[6] who had a school

of much note, attended by boys of good family, and whom Horace

remembered all his life as an irritable teacher, given unnecessarily to

the use of the rod. With him he learnt grammar, the earlier Latin

authors, and Homer. He attended other masters (of rhetoric, poetry, and

music perhaps), as Roman boys were wont, and had the advantage (to which

he afterwards looked back with gratitude) of his father's care and moral

training during this part of his education. It was usual for young men

of birth and ability to be sent to Athens, to finish their education by

the study of Greek literature and philosophy under native teachers; and

Horace went there too, at what age is not known, but probably when he

was about twenty. Whether his father was alive at that time, or dead, is

uncertain. If he went to Athens at twenty, it was in B.C. 45, the year

before Julius Cæsar was assassinated. After that event, Brutus and

Cassius left Rome and went to Greece. Foreseeing the struggle that was

before them, they got round them many of the young men at that time

studying at Athens, and Horace was appointed tribune[7] in the army of

Brutus, a high command, for which he was not qualified. He went with

Brutus into Asia Minor, and finally shared his defeat at Philippi, B.C.

42. He makes humorous allusion to this defeat in his Ode to Pompeius

Varus (ii. 7). After the battle he came to Italy, having obtained

permission to do so, like many others who were willing to give up a

desperate cause and settle quietly at home. His patrimony,[8] however,

was forfeited, and he seems to have had no means of subsistence, which

induced him to employ himself in writing verses, with the view, perhaps,

of bringing himself into notice,[9] rather than for the purpose of

making money by their sale. By some means he managed to get a place as

scriba[10] in the Quæstor's office, whether by purchase or interest does

not appear. In either case, we must suppose he contrived soon to make

friends, though he could not do so by the course he pursued, without

also making many enemies. His Satires are full of allusions to the

enmity his verses had raised up for him on all hands. He became

acquainted, among other literary persons, with Virgil and Varius, who,

about three years after his return (B.C. 39), introduced him to Mæcenas,

who was careful of receiving into his circle a tribune of Brutus, and

one whose writings were of a kind that was new and unpopular. He

accordingly saw nothing of Horace for nine months after his introduction

to him. He then sent for him (B.C. 38), and from that time continued to

be his patron and warmest friend.

At his house, probably, Horace became intimate with Pollio, and the many

persons of consideration whose friendship he appears to have enjoyed.

Through Mæcenas, also, it is probable Horace was introduced to Augustus;

but when that happened is uncertain. In B.C. 37, Mæcenas was deputed by

Augustus to meet M. Antonius at Brundisium, and he took Horace with him

on that journey, of which a detailed account is given in the fifth

Satire of the first book. Horace appears to have parted from the rest of

the company at Brundisium, and perhaps returned to Rome by Tarentum and

Venusia. (See S. i. 5, Introduction.) Between this journey and B.C. 32,

Horace received from his friend the present of a small estate in the

valley of the Digentia (Licenza), situated about thirty-four miles from

Rome, and fourteen from Tibur, in the Sabine country. Of this property

he gives a description in his Epistle to Quintius (i. 16), and he

appears to have lived there a part of every year, and to have been fond

of the place, which was very quiet and retired, being four miles from

the nearest town, Varia (Vico Varo), a municipium perhaps, but not a

place of any importance. During this interval he continued to write

Satires and Epodes, but also, it appears probable, some of the Odes,

which some years later he published, and others which he did not

publish. These compositions, no doubt, were seen by his friends, and

were pretty well known before any of them were collected for

publication. The first book of the Satires was published probably in

B.C. 35, the Epodes in B.C. 30, and the second book of Satires in the

following year, when Horace was about thirty-five years old. When

Augustus returned from Asia, in B.C. 29, and closed the gates of Janus,

being the acknowledged head of the republic, Horace appeared among his

most hearty adherents. He wrote on this occasion one of his best Odes

(i. 2), and employed his pen in forwarding those reforms which it was

the first object of Augustus to effect. (See Introduction to C. ii. 15.)

His most striking Odes appear, for the most part, to have been written

after the establishment of peace. Some may have been written before, and

probably were. But for some reason it would seem that he gave himself

more to lyric poetry after his thirty-fifth year than he had done

before. He had most likely studied the Greek poets while he was at

Athens, and some of his imitations may have been written early. If so,

they were most probably improved and polished, from time to time, (for

he must have had them by him, known perhaps only to a few friends, for

many years,) till they became the graceful specimens of artificial

composition that they are. Horace continued to employ himself in this

kind of writing (on a variety of subjects, convivial, amatory,

political, moral,--some original, many no doubt suggested by Greek

poems) till B.C. 24, when there are reasons for thinking the first three

books of the Odes were published. During this period, Horace appears to

have passed his time at Rome, among the most distinguished men of the

day, or at his house in the country, paying occasional visits to Tibur,

Præneste, and Baiæ, with indifferent health, which required change of

air. About the year B.C. 26 he was nearly killed by the falling of a

tree, on his own estate, which accident he has recorded in one of his

Odes (ii. 13), and occasionally refers to; once in the same stanza with

a storm in which he was nearly lost off Cape Palinurus,[11] on the

western coast of Italy. When this happened, nobody knows. After the

publication of the three books of Odes, Horace seems to have ceased from

that style of writing, or nearly so; and the only other compositions we

know of his having produced in the next few years are metrical Epistles

to different friends, of which he published a volume probably in B.C. 20

or 19. He seems to have taken up the study of the Greek philosophical

writers, and to have become a good deal interested in them, and also to

have been a little tired of the world, and disgusted with the jealousies

his reputation created. His health did not improve as he grew older, and

he put himself under the care of Antonius Musa, the emperor's new

physician.[12] By his advice he gave up, for a time at least, his

favorite Baiæ. But he found it necessary to be a good deal away from

Rome, especially in the autumn and winter.[13]

In B.C. 17, Augustus celebrated the Ludi Seculares, and Horace was

required to write an Ode for the occasion, which he did, and it has been

preserved. This circumstance, and the credit it brought him, may have

given his mind another leaning to Ode-writing, and have helped him to

produce the fourth book, a few pieces in which may have been written at

any time. It is said that Augustus particularly desired Horace to

publish another book of Odes, in order that those he wrote upon the

victories of Drusus and Tiberius (4 and 14) might appear in it. The

latter of these Odes was not written, probably, till B.C. 13, when

Augustus returned from Gaul. If so, the book was probably published in

that year, when Horace was fifty-two. The Odes of the fourth book show

no diminution of power, but the reverse. There are none in the first

three books that surpass, or perhaps equal, the Ode in honor of Drusus,

and few superior to that which is addressed to Lollius. The success of

the first three books, and the honor of being chosen to compose the Ode

at the Ludi Seculares, seem to have given him encouragement. There are

no incidents in his life during the above period recorded or alluded to

in his poems. He lived five years after the publication of the fourth

book of Odes, if the above date be correct, and during that time, I

think it probable, he wrote the Epistles to Augustus and Florus which

form the second book; and having conceived the intention of writing a

poem on the art and progress of poetry, he wrote as much of it as

appears in the Epistle to the Pisones which has been preserved among his

works. It seems, from the Epistle to Florus, that Horace at this time

had to resist the urgency of friends begging him to write, one in this

style and another in that, and that he had no desire to gratify them and

to sacrifice his own ease to a pursuit in which it is plain he never

took any great delight. He was likely to bring to it less energy as his

life was drawing prematurely to a close, through infirmities either

contracted or aggravated during his irrational campaigning with Brutus,

his inaptitude for which he appears afterwards to have been perfectly

aware of. He continued to apply himself to the study of moral philosophy

till his death, which took place, according to Eusebius, on the 27th of

November, B.C. 8, in the fifty-seventh year of his age, and within a few

days of its completion. Mæcenas died the same year, also towards the

close of it; a coincidence that has led some to the notion, that Horace

hastened his own death that he might not have the pain of surviving his

patron. According to Suetonius, his death (which he places after his

fifty-ninth year) was so sudden, that he had not time to execute his

will, which is opposed to the notion of suicide. The two friends were

buried near one another "in extremis Esquiliis," in the farthest part of

the Esquiliæ, that is, probably, without the city walls, on the ground

drained and laid out in gardens by Mæcenas. (See S. i. 8,

Introduction.)

FOOTNOTES

[Footnote 1: C. iii. 4. 9; C. iv. 9. 2; S. ii. 1. 34.]

[Footnote 2: S. i. 6. 6. 46, 47.]

[Footnote 3: S. i. 6. 8.]

[Footnote 4: S. i. 6. 86.]

[Footnote 5: S. i. 6. 96.]

[Footnote 6: Epp. ii. 1. 71; ibid. 2. 41.]

[Footnote 7: S. i. 6. 48.]

[Footnote 8: Epp. ii. 2. 50.]

[Footnote 9: Some persons reject this notion, supposing Horace to mean,

in the passage on which it is founded (Epp. ii. 2. 51), that poverty

made him desperate and careless of consequences, but that when he became

comparatively rich he lost that stimulus.]

[Footnote 10: Suet. Vit. S. ii. 6. 36.]

[Footnote 11: C. iii. 4. 28.]

[Footnote 12: Epp. i. 15.]

[Footnote 13: Epp. i. 7. 1-13.]

CARMINUM LIBER PRIMUS.

CARMEN I.

Maecenas atavis edite regibus

O et praesidium et dulce decus meum,

Sunt quos curriculo pulverem Olympicum

Collegisse juvat metaque fervidis

Evitata rotis palmaque nobilis. 5

Terrarum dominos evehit ad Deos,

Hunc si mobilium turba Quiritium

Certat tergeminis tollere honoribus;

Illum si proprio condidit horreo

Quidquid de Libycis verritur areis. 10

Gaudentem patrios findere sarculo

Agros Attalicis conditionibus

Nunquam dimoveas, ut trabe Cypria

Myrtoum pavidus nauta secet mare.

Luctantem Icariis fluctibus Africum 15

Mercator metuens otium et oppidi

Laudat rura sui; mox reficit rates

Quassas indocilis pauperiem pati.

Est qui nec veteris pocula Massici

Nec partem solido demere de die 20

Spernit, nunc viridi membra sub arbuto

Stratus, nunc ad aquae lene caput sacrae.

Multos castra juvant et lituo tubae

Permixtus sonitus bellaque matribus

Detestata. Manet sub Jove frigido 25

Venator tenerae conjugis immemor,

Seu visa est catulis cerva fidelibus,

Seu rupit teretes Marsus aper plagas.

Me doctarum hederae praemia frontium

Dis miscent superis; me gelidum nemus 30

Nympharumque leves cum Satyris chori

Secernunt populo, si neque tibias

Euterpe cohibet nec Polyhymnia

Lesboum refugit tendere barbiton.

Quod si me lyricis vatibus inseris, 35

Sublimi feriam sidera vertice.

CARMEN II.

Jam satis terris nivis atque dirae

Grandinis misit Pater, et rubente

Dextera sacras jaculatus arces

Terruit Urbem,

Terruit gentes, grave ne rediret 5

Seculum Pyrrhae nova monstra questae,

Omne cum Proteus pecus egit altos

Visere montes,

Piscium et summa genus haesit ulmo

Nota quae sedes fuerat columbis, 10

Et superjecto pavidae natarunt

Aequore damae.

Vidimus flavum Tiberim retortis

Littore Etrusco violenter undis

Ire dejectum monumenta regis 15

Templaque Vestae;

Iliae dum se nimium querenti

Jactat ultorem, vagus et sinistra

Labitur ripa Jove non probante u-

xorius amnis. 20

Audiet cives acuisse ferrum

Quo graves Persae melius perirent;

Audiet pugnas vitio parentum

Rara juventus.

Quem vocet divum populus ruentis 25

Imperi rebus? prece qua fatigent

Virgines sanctae minus audientem

Carmina Vestam?

Cui dabit partes scelus expiandi

Juppiter? Tandem venias precamur 30

Nube candentes humeros amictus,

Augur Apollo;

Sive tu mavis, Erycina ridens,

Quam Jocus circum volat et Cupido;

Sive neglectum genus et nepotes 35

Respicis auctor,

Heu nimis longo satiate ludo,

Quem juvat clamor galeaeque leves

Acer et Mauri peditis cruentum

Voltus in hostem; 40

Sive mutata juvenem figura

Ales in terris imitaris, almae

Filius Maiae, patiens vocari

Caesaris ultor:

Serus in caelum redeas diuque 45

Laetus intersis populo Quirini;

Neve te nostris vitiis iniquum

Ocior aura

Tollat: hic magnos potius triumphos,

Hic ames dici pater atque princeps, 50

Neu sinas Medos equitare inultos

Te duce, Caesar.

CARMEN III.

Sic te diva potens Cypri,

Sic fratres Helenae lucida sidera,

Ventorumque regat pater,

Obstrictis aliis praeter Iapyga:

Navis, quae tibi creditum 5

Debes Virgilium finibus Atticis

Reddas incolumem precor,

Et serves animae dimidium meae.

Illi robur et aes triplex

Circa pectus erat qui fragilem truci 10

Commisit pelago ratem

Primus, nec timuit praecipitem Africum

Decertantem Aquilonibus

Nec tristes Hyadas, nec rabiem Noti

Quo non arbiter Hadriae 15

Major tollere seu ponere volt freta.

Quem Mortis timuit gradum

Qui siccis oculis monstra natantia,

Qui vidit mare turgidum et

Infames scopulos Acroceraunia? 20

Nequicquam deus abscidit

Prudens Oceano dissociabili

Terras si tamen impiae

Non tangenda rates transiliunt vada.

Audax omnia perpeti 25

Gens humana ruit per vetitum nefas.

Audax Iapeti genus

Ignem fraude mala gentibus intulit.

Post ignem aetheria domo

Subductum macies et nova febrium 30

Terris incubuit cohors,

Semotique prius tarda necessitas

Leti corripuit gradum.

Expertus vacuum Daedalus aëra

Pennis non homini datis; 35

Perrupit Acheronta Herculeus labor.

Nil mortalibus ardui est;

Caelum ipsum petimus stultitia neque

Per nostrum patimur scelus

Iracunda Jovem ponere fulmina. 40

CARMEN IV.

Solvitur acris hiems grata vice veris et Favoni,

Trahuntque siccas machinae carinas,

Ac neque jam stabulis gaudet pecus aut arator igni;

Nec prata canis albicant pruinis.

Jam Cytherea choros ducit Venus imminente Luna, 5

Junctaeque Nymphis Gratiae decentes

Alterno terram quatiunt pede, dum graves Cyclopum

Volcanus ardens urit officinas.

Nunc decet aut viridi nitidum caput impedire myrto

Aut flore terrae quem ferunt solutae. 10

Nunc et in umbrosis Fauno decet immolare lucis,

Seu poscat agnam sive malit haedum.

Pallida Mors aequo pulsat pede pauperum tabernas

Regumque turres. O beate Sesti,

Vitae summa brevis spem nos vetat inchoare longam. 15

Jam te premet nox fabulaeque Manes

Et domus exilis Plutonia: quo simul mearis,

Nec regna vini sortiere talis

Nec tenerum Lycidan mirabere, quo calet juventus

Nunc omnis et mox virgines tepebunt. 20

CARMEN V.

Quis multa gracilis te puer in rosa

Perfusus liquidis urget odoribus

Grato, Pyrrha, sub antro?

Cui flavam religas comam

Simplex munditiis? Heu quoties fidem 5

Mutatosque deos flebit et aspera

Nigris aequora ventis

Emirabitur insolens

Qui nunc te fruitur credulus aurea;

Qui semper vacuam, semper amabilem 10

Sperat nescius aurae

Fallacis. Miseri quibus

Intentata nites! Me tabula sacer

Votiva paries indicat uvida

Suspendisse potenti 15

Vestimenta maris deo.

CARMEN VI.

Scriberis Vario fortis et hostium

Victor Maeonii carminis alite,

Quam rem cunque ferox navibus aut equis

Miles te duce gesserit.

Nos, Agrippa, neque haec dicere nec gravem 5

Pelidae stomachum cedere nescii

Nec cursus duplicis per mare Ulixei

Nec saevam Pelopis domum

Conamur tenues grandia, dum pudor

Imbellisque lyrae Musa potens vetat 10

Laudes egregii Caesaris et tuas

Culpa deterere ingeni.

Quis Martem tunica tectum adamantina

Digne scripserit aut pulvere Troico

Nigrum Merionen aut ope Palladis 15

Tydiden superis parem?

Nos convivia, nos proelia virginum

Sectis in juvenes unguibus acrium

Cantamus vacui, sive quid urimur

Non praeter solitum leves. 20

CARMEN VII.

Laudabunt alii claram Rhodon aut Mytilenen

Aut Epheson bimarisve Corinthi

Moenia vel Baccho Thebas vel Apolline Delphos

Insignes aut Thessala Tempe.

Sunt quibus unum opus est intactae Palladis urbem 5

Carmine perpetuo celebrare et

Undique decerptam fronti praeponere olivam.

Plurimus in Junonis honorem

Aptum dicit equis Argos ditesque Mycenas.

Me nec tam patiens Lacedaemon 10

Nec tam Larissae percussit campus opimae,

Quam domus Albuneae resonantis

Et praeceps Anio ac Tiburni lucus et uda

Mobilibus pomaria rivis.

Albus ut obscuro deterget nubila caelo 15

Saepe Notus neque parturit imbres

Perpetuo, sic tu sapiens finire memento

Tristitiam vitaeque labores

Molli, Plance, mero, seu te fulgentia signis

Castra tenent, seu densa tenebit 20

Tiburis umbra tui. Teucer Salamina patremque

Cum fugeret tamen uda Lyaeo

Tempora populea fertur vinxisse corona,

Sic tristes affatus amicos:

Quo nos cunque feret melior fortuna parente 25

Ibimus, o socii comitesque.

Nil desperandum Teucro duce et auspice Teucro;

Certus enim promisit Apollo

Ambiguam tellure nova Salamina futuram.

O fortes pejoraque passi 30

Mecum saepe viri, nunc vino pellite curas;

Cras ingens iterabimus aequor.

CARMEN VIII.

Lydia, dic, per omnes

Te deos oro, Sybarin cur properas amando

Perdere; cur apricum

Oderit campum patiens pulveris atque solis?

Cur neque militaris 5

Inter aequales equitat, Gallica nec lupatis

Temperat ora frenis?

Cur timet flavum Tiberim tangere? Cur olivum

Sanguine viperino

Cautius vitat, neque jam livida gestat armis 10

Brachia saepe disco,

Saepe trans finem jaculo nobilis expedito?

Quid latet, ut marinae

Filium dicunt Thetidis sub lacrymosa Trojae

Funera ne virilis 15

Cultus in caedem et Lycias proriperet catervas?

CARMEN IX.

Vides ut alta stet nive candidum

Soracte, nec jam sustineant onus

Silvae laborantes geluque

Flumina constiterint acuto.

Dissolve frigus ligna super foco 5

Large reponens, atque benignius

Deprome quadrimum Sabina,

O thaliarche, merum diota.

Permitte divis cetera, qui simul

Stravere ventos aequore fervido 10

Deproeliantes nec cupressi

Nec veteres agitantur orni.

Quid sit futurum cras fuge quaerere, et

Quem Fors dierum cunque dabit lucro

Appone, nec dulces amores 15

Sperne puer neque tu choreas,

Donec virenti canities abest

Morosa. Nunc et campus et areae

Lenesque sub noctem susurri

Composita repetantur hora; 20

Nunc et latentis proditor intimo

Gratus puellae risus ab angulo,

Pignusque dereptum lacertis

Aut digito male pertinaci.

CARMEN X.

Mercuri facunde nepos Atlantis,

Qui feros cultus hominum recentum

Voce formasti catus et decorae

More palaestrae,

Te canam magni Jovis et deorum 5

Nuntium curvaeque lyrae parentem,

Callidum quidquid placuit jocoso

Condere furto.

Te boves olim nisi reddidisses

Per dolum amotas puerum minaci 10

Voce dum terret, viduus pharetra

Risit Apollo.

Quin et Atridas duce te superbos

Ilio dives Priamus relicto

Thessalosque ignes et iniqua Trojae 15

Castra fefellit.

Tu pias laetis animas reponis

Sedibus virgaque levem coërces

Aurea turbam, superis deorum

Gratus et imis. 20

CARMEN XI.

Tu ne quaesieris, scire nefas, quem mihi, quem tibi

Finem di dederint, Leuconoë, nec Babylonios

Tentaris numeros. Ut melius quidquid erit pati,

Seu plures hiemes seu tribuit Juppiter ultimam,

Quae nunc oppositis debilitat pumicibus mare 5

Tyrrhenum. Sapias, vina liques, et spatio brevi

Spem longam reseces. Dum loquimur fugerit invida

Aetas: carpe diem quam minimum credula postero.

CARMEN XII.

Quem virum aut heroa lyra vel acri

Tibia sumis celebrare, Clio,

Quem deum? Cujus recinet jocosa

Nomen imago

Aut in umbrosis Heliconis oris 5

Aut super Pindo, gelidove in Haemo

Unde vocalem temere insecutae

Orphea silvae

Arte materna rapidos morantem

Fluminum lapsus celeresque ventos, 10

Blandum et auritas fidibus canoris

Ducere quercus?

Quid prius dicam solitis parentis

Laudibus, qui res hominum ac deorum,

Qui mare ac terras variisque mundum 15

Temperat horis?

Unde nil majus generatur ipso,

Nec viget quidquam simile aut secundum:

Proximos illi tamen occupavit

Pallas honores. 20

Proeliis audax, neque te silebo

Liber et saevis inimica Virgo

Beluis nec te, metuende certa

Phoebe sagitta.

Dicam et Alciden puerosque Ledae, 25

Hunc equis, illum superare pugnis

Nobilem; quorum simul alba nautis

Stella refulsit

Defluit saxis agitatus humor,

Concidunt venti fugiuntque nubes, 30

Et minax, quod sic voluere, ponto

Unda recumbit.

Romulum post hos prius an quietum

Pompili regnum memorem an superbos

Tarquini fasces dubito, an Catonis 35

Nobile letum.

Regulum et Scauros animaeque magnae

Prodigum Paullum superante Poeno

Gratus insigni referam Camena

Fabriciumque. 40

Hunc et incomptis Curium capillis

Utilem bello tulit et Camillum

Saeva paupertas et avitus apto

Cum lare fundus.

Crescit occulto velut arbor aevo, 45

Fama Marcelli; micat inter omnes

Julium sidus velut inter ignes

Luna minores.

Gentis humanae pater atque custos

Orte Saturno, tibi cura magni 50

Caesaris fatis data: tu secundo

Caesare regnes.

Ille, seu Parthos Latio imminentes

Egerit justo domitos triumpho

Sive subjectos Orientis orae 55

Seras et Indos,

Te minor latum reget aequus orbem;

Tu gravi curru quaties Olympum,

Tu parum castis inimica mittes

Fulmina lucis. 60

CARMEN XIII.

Cum tu, Lydia, Telephi

Cervicem roseam, cerea Telephi

Laudas brachia vae meum

Fervens difficili bile tumet jecur.

Tunc nec mens mihi nec color 5

Certa sede manet, humor et in genas

Furtim labitur, arguens

Quam lentis penitus macerer ignibus.

Uror, seu tibi candidos

Turparunt humeros immodicae mero 10

Rixae sive puer furens

Impressit memorem dente labris notam.

Non, si me satis audias,

Speres perpetuum dulcia barbare

Laedentem oscula, quae Venus 15

Quinta parte sui nectaris imbuit.

Felices ter et amplius

Quos irrupta tenet copula, nec malis

Divolsus querimoniis

Suprema citius solvet amor die. 20

CARMEN XIV.

O navis, referent in mare te novi

Fluctus! O quid agis? Fortiter occupa

Portum. Nonne vides ut

Nudum remigio latus

Et malus celeri saucius Africo 5

Antennaeque gemant ac sine funibus

Vix durare carinae

Possint imperiosius

Aequor? Non tibi sunt integra lintea,

Non di, quos iterum pressa voces malo. 10

Quamvis Pontica pinus,

Silvae filia nobilis,

Jactes et genus et nomen inutile;

Nil pictis timidus navita puppibus

Fidit. Tu, nisi ventis 15

Debes ludibrium, cave.

Nuper sollicitum quae mihi taedium,

Nunc desiderium curaque non levis,

Interfusa nitentes

Vites aequora Cycladas. 20

CARMEN XV.

Pastor cum traheret per freta navibus

Idaeis Helenen perfidus hospitam,

Ingrato celeres obruit otio

Ventos ut caneret fera

Nereus fata: Mala ducis avi domum 5

Quam multo repetet Graecia milite,

Conjurata tuas rumpere nuptias

Et regnum Priami vetus.

Heu heu quantus equis, quantus adest viris

Sudor! quanta moves funera Dardanae 10

Genti! Jam galeam Pallas et aegida

Currusque et rabiem parat.

Nequicquam Veneris praesidio ferox

Pectes caesariem grataque feminis

Imbelli cithara carmina divides; 15

Nequicquam thalamo graves

Hastas et calami spicula Cnossii

Vitabis strepitumque et celerem sequi

Ajacem; tamen heu serus adulteros

Crines pulvere collines. 20

Non Laërtiaden, exitium tuae

Genti, non Pylium Nestora respicis?

Urgent impavidi te Salaminius

Teucer et Sthenelus sciens

Pugnae, sive opus est imperitare equis 25

Non auriga piger; Merionen quoque

Nosces. Ecce furit te reperire atrox

Tydides melior patre,

Quem tu cervus uti vallis in altera

Visum parte lupum graminis immemor 30

Sublimi fugies mollis anhelitu,

Non hoc pollicitus tuae.

Iracunda diem proferet Ilio

Matronisque Phrygum classis Achilleï;

Post certas hiemes uret Achaïcus 35

Ignis Iliacas domos.

CARMEN XVI.

O matre pulchra filia pulchrior,

Quem criminosis cunque voles modum

Pones ïambis, sive flamma

Sive mari libet Hadriano.

Non Dindymene, non adytis quatit 5

Mentem sacerdotum incola Pythius,

Non Liber aeque, non acuta

Sic geminant Corybantes aera

Tristes ut irae, quas neque Noricus

Deterret ensis nec mare naufragum 10

Nec saevus ignis nec tremendo

Juppiter ipse ruens tumultu.

Fertur Prometheus, addere principi

Limo coactus particulam undique

Desectam, et insani leonis 15

Vim stomacho apposuisse nostro.

Irae Thyesten exitio gravi

Stravere, et altis urbibus ultimae

Stetere causae, cur perirent

Funditus imprimeretque muris 20

Hostile aratrum exercitus insolens.

Compesce mentem: me quoque pectoris

Tentavit in dulci juventa

Fervor et in celeres ïambos

Misit furentem; nunc ego mitibus 25

Mutare quaero tristia, dum mihi

Fias recantatis amica

Opprobriis animumque reddas.

CARMEN XVII.

Velox amoenum saepe Lucretilem

Mutat Lycaeo Faunus et igneam

Defendit aestatem capellis

Usque meis pluviosque ventos.

Impune tutum per nemus arbutos 5

Quaerunt latentes et thyma deviae

Olentis uxores mariti,

Nec virides metuunt colubras

Nec Martiales Haedileae lupos,

Utcunque dulci, Tyndari, fistula 10

Valles et Usticae cubantis

Laevia personuere saxa.

Di me tuentur, dis pietas mea

Et Musa cordi est. Hic tibi copia

Manabit ad plenum benigno 15

Ruris honorum opulenta cornu.

Hic in reducta valle Caniculae

Vitabis aestus et fide Teïa

Dices laborantes in uno

Penelopen vitreamque Circen; 20

Hic innocentis pocula Lesbii

Duces sub umbra, nec Semeleïus

Cum Marte confundet Thyoneus

Proelia, nec metues protervum

Suspecta Cyrum, ne male dispari 25

Incontinentes injiciat manus

Et scindat haerentem coronam

Crinibus immeritamque vestem.

CARMEN XVIII.

Nullam, Vare, sacra vite prius severis arborem

Circa mite solum Tiburis et moenia Catili.

Siccis omnia nam dura deus proposuit, neque

Mordaces aliter diffugiunt sollicitudines.

Quis post vina gravem militiam aut pauperiem crepat? 5

Quis non te potius, Bacche pater, teque, decens Venus?

At ne quis modici transiliat munera Liberi

Centaurea monet cum Lapithis rixa super mero

Debellata, monet Sithoniis non levis Euius,

Cum fas atque nefas exiguo fine libidinum 10

Discernunt avidi. Non ego te, candide Bassareu,

Invitum quatiam, nec variis obsita frondibus

Sub divum rapiam. Saeva tene cum Berecyntio

Cornu tympana, quae subsequitur caecus Amor sui

Et tollens vacuum plus nimio Gloria verticem, 15

Arcanique Fides prodiga, perlucidior vitro.

CARMEN XIX.

Mater saeva Cupidinum

Thebanaeque jubet me Semeles puer

Et lasciva Licentia

Finitis animum reddere amoribus.

Urit me Glycerae nitor 5

Splendentis Pario marmore purius;

Urit grata protervitas

Et voltus nimium lubricus adspici.

In me tota ruens Venus

Cyprum deseruit, nec patitur Scythas 10

Et versis animosum equis

Parthum dicere nec quae nihil attinent.

Hic vivum mihi caespitem, hic

Verbenas, pueri, ponite thuraque

Bimi cum patera meri: 15

Mactata veniet lenior hostia.

CARMEN XX.

Vile potabis modicis Sabinum

Cantharis Graeca quod ego ipse testa

Conditum levi, datus in theatro

Cum tibi plausus,

Care Maecenas eques, ut paterni 5

Fluminis ripae simul et jocosa

Redderet laudes tibi Vaticani

Montis imago.

Caecubum et prelo domitam Caleno

Tu bibes uvam: mea nec Falernae 10

Temperant vites neque Formiani

Pocula colles.

CARMEN XXI.

Dianam tenerae dicite virgines,

Intonsum, pueri, dicite Cynthium

Latonamque supremo

Dilectam penitus Jovi.

Vos laetam fluviis et nemorum coma, 5

Quaecunque aut gelido prominet Algido

Nigris aut Erymanthi

Silvis aut viridis Cragi;

Vos Tempe totidem tollite laudibus,

Natalemque, mares, Delon Apollinis, 10

Insignemque pharetra

Fraternaque humerum lyra.

Hic bellum lacrumosum, hic miseram famem

Pestemque a populo et principe Caesare in

Persas atque Britannos 15

Vestra motus aget prece.

CARMEN XXII.

Integer vitae scelerisque purus

Non eget Mauris jaculis neque arcu

Nec venenatis gravida sagittis,

Fusce, pharetra,

Sive per Syrtes iter aestuosas 5

Sive facturus per inhospitalem

Caucasum vel quae loca fabulosus

Lambit Hydaspes.

Namque me silva lupus in Sabina,

Dum meam canto Lalagen et ultra 10

Terminum curis vagor expeditis,

Fugit inermem,

Quale portentum neque militaris

Daunias latis alit aesculetis,

Nec Jubae tellus generat leonum 15

Arida nutrix.

Pone me pigris ubi nulla campis

Arbor aestiva recreatur aura,

Quod latus mundi nebulae malusque

Juppiter urget; 20

Pone sub curru nimium propinqui

Solis in terra domibus negata:

Dulce ridentem Lalagen amabo,

Dulce loquentem.

CARMEN XXIII.

Vitas hinnuleo me similis, Chloë,

Quaerenti pavidam montibus aviis

Matrem non sine vano

Aurarum et silüae metu.

Nam seu mobilibus veris inhorruit 5

Adventus foliis seu virides rubum

Dimovere lacertae,

Et corde et genibus tremit.

Atqui non ego te tigris ut aspera

Gaetulusve leo frangere persequor: 10

Tandem desine matrem

Tempestiva sequi viro.

CARMEN XXIV.

Quis desiderio sit pudor aut modus

Tam cari capitis? Praecipe lugubres

Cantus, Melpomene, cui liquidam pater

Vocem cum cithara dedit.

Ergo Quinctilium perpetuus sopor 5

Urget! cui Pudor, et Justitiae soror

Incorrupta Fides nudaque Veritas

Quando ullum inveniet parem?

Multis ille bonis flebilis occidit,

Nulli flebilior quam tibi, Virgili. 10

Tu frustra pius heu non ita creditum

Poscis Quinctilium deos.

Quod si Threïcio blandius Orpheo

Auditam moderere arboribus fidem,

Non vanae redeat sanguis imagini, 15

Quam virga semel horrida

Non lenis precibus fata recludere

Nigro compulerit Mercurius gregi.

Durum: sed levius fit patientia

Quidquid corrigere est nefas. 20

CARMEN XXV.

Parcius junctas quatiunt fenestras

Ictibus crebris juvenes protervi,

Nec tibi somnos adimunt, amatque

Janua limen,

Quae prius multum facilis movebat 5

Cardines; audis minus et minus jam:

"Me tuo longas pereunte noctes,

Lydia, dormis?"

Invicem moechos anus arrogantes

Flebis in solo levis angiportu, 10

Thracio bacchante magis sub inter-

lunia vento,

Cum tibi flagrans amor et libido

Quae solet matres furiare equorum

Saeviet circa jecur ulcerosum, 15

Non sine questu

Laeta quod pubes hedera virente

Gaudeat pulla magis atque myrto,

Aridas frondes hiemis sodali

Dedicet Hebro. 20

CARMEN XXVI.

Musis amicus tristitiam et metus

Tradam protervis in mare Creticum

Portare ventis, quis sub Arcto

Rex gelidae metuatur orae,

Quid Tiridaten terreat unice 5

Securus. O, quae fontibus integris

Gaudes, apricos necte flores,

Necte meo Lamiae coronam,

Pimplea dulcis! Nil sine te mei

Prosunt honores: hunc fidibus novis, 10

Hunc Lesbio sacrare plectro

Teque tuasque decet sorores.

CARMEN XXVII.

Natis in usum laetitiae scyphis

Pugnare Thracum est: tollite barbarum

Morem, verecundumque Bacchum

Sanguineis prohibete rixis!

Vino et lucernis Medus acinaces 5

Immane quantum discrepat: impium

Lenite clamorem, sodales,

Et cubito remanete presso!

Voltis severi me quoque sumere

Partem Falerni? Dicat Opuntiae 10

Frater Megillae quo beatus

Volnere, qua pereat sagitta.

Cessat voluntas? Non alia bibam

Mercede. Quae te cunque domat Venus

Non erubescendis adurit 15

Ignibus ingenuoque semper

Amore peccas. Quidquid habes age

Depone tutis auribus. Ah miser,

Quanta laborabas Charybdi,

Digne puer meliore flamma! 20

Quae saga, quis te solvere Thessalis

Magus venenis, quis poterit deus?

Vix illigatum te triformi

Pegasus expediet Chimaera.

CARMEN XXVIII.

Te maris et terrae numeroque carentis arenae

Mensorem cohibent, Archyta,

Pulveris exigui prope litus parva Matinum

Munera, nec quidquam tibi prodest

Aërias tentasse domos, animoque rotundum 5

Percurrisse polum morituro.

Occidit et Pelopis genitor, conviva deorum,

Tithonusque remotus in auras

Et Jovis arcanis Minos admissus, habentque

Tartara Panthoiden iterum Orco 10

Demissum, quamvis clipeo Trojana refixo

Tempora testatus nihil ultra

Nervos atque cutem morti concesserat atrae,

Judice te non sordidus auctor

Naturae verique. Sed omnes una manet nox 15

Et calcanda semel via leti:

Dant alios Furiae torvo spectacula Marti;

Exitio est avidum mare nautis;

Mixta senum ac juvenum densentur funera, nullum

Saeva caput Proserpina fugit. 20

Me quoque devexi rapidus comes Orionis

Illyricis Notus obruit undis.

At tu, nauta, vagae ne parce malignus arenae

Ossibus et capiti inhumato

Particulam dare: sic quodcunque minabitur Eurus 25

Fluctibus Hesperiis Venusinae

Plectantur silvae te sospite, multaque merces

Unde potest tibi defluat aequo

Ab Jove Neptunoque sacri custode Tarenti.

Negligis immeritis nocituram 30

Postmodo te natis fraudem committere? Fors et

Debita jura vicesque superbae

Te maneant ipsum: precibus non linquar inultis,

Teque piacula nulla resolvent.

Quamquam festinas non est mora longa; licebit 35

Injecto ter pulvere curras.

CARMEN XXIX.

Icci, beatis nunc Arabum invides

Gazis, et acrem militiam paras

Non ante devictis Sabaeae

Regibus, horribilique Medo

Nectis catenas? Quae tibi virginum, 5

Sponso necato barbara serviet?

Puer quis ex aula capillis

Ad cyathum statuetur unctis,

Doctus sagittas tendere Sericas

Arcu paterno? Quis neget arduis 10

Pronos relabi posse rivos

Montibus et Tiberim reverti,

Cum tu coëmptos undique nobilis

Libros Panaeti Socraticam et domum

Mutare loricis Hiberis 15

Pollicitus meliora tendis?

CARMEN XXX.

O Venus, regina Cnidi Paphique,

Sperne dilectam Cypron, et vocantis

Thure te multo Glycerae decoram

Transfer in aedem.

Fervidus tecum puer et solutis 5

Gratiae zonis properentque Nymphae

Et parum comis sine te Juventas

Mercuriusque.

CARMEN XXXI.

Quid dedicatum poscit Apollinem

Vates? quid orat de patera novum

Fundens liquorem? Non opimae

Sardiniae segetes feraces,

Non aestuosae grata Calabriae 5

Armenta, non aurum aut ebur Indicum,

Non rura quae Liris quieta

Mordet aqua taciturnus amnis,

Premant Calena falce quibus dedit

Fortuna vitem, dives et aureis 10

Mercator exsiccet culullis

Vina Syra reparata merce,

Dis carus ipsis, quippe ter et quater

Anno revisens aequor Atlanticum

Impune. Me pascunt olivae, 15

Me cichorea, levesque malvae.

Frui paratis et valido mihi,

Latoë, dones et precor integra

Cum mente, nec turpem senectam

Degere, nec cithara carentem. 20

CARMEN XXXII.

Poscimur. Si quid vacui sub umbra

Lusimus tecum quod et hunc in annum

Vivat et plures, age dic Latinum,

Barbite, carmen,

Lesbio primum modulate civi, 5

Qui ferox bello tamen inter arma,

Sive jactatam religarat udo

Litore navim,

Liberum et Musas Veneremque et illi

Semper haerentem puerum canebat 10

Et Lycum nigris oculis nigroque

Crine decorum.

O decus Phoebi et dapibus supremi

Grata testudo Jovis, o laborum

Dulce lenimen, mihi cunque salve 15

Rite vocanti.

CARMEN XXXIII.

Albi, ne doleas plus nimio memor

Immitis Glycerae, neu miserabiles

Decantes elegos cur tibi junior

Laesa praeniteat fide.

Insignem tenui fronte Lycorida 5

Cyri torret amor, Cyrus in asperam

Declinat Pholoën; sed prius Apulis

Jungentur capreae lupis

Quam turpi Pholoë peccet adultero.

Sic visum Veneri, cui placet impares 10

Formas atque animos sub juga aënea

Saevo mittere cum joco.

Ipsum me, melior cum peteret Venus,

Grata detinuit compede Myrtale

Libertina, fretis acrior Hadriae 15

Curvantis Calabros sinus.

CARMEN XXXIV.

Parcus deorum cultor et infrequens

Insanientis dum sapientiae

Consultus erro, nunc retrorsum

Vela dare atque iterare cursus

Cogor relictos; namque Diespiter, 5

Igni corusco nubila dividens

Plerumque, per purum tonantes

Egit equos volucremque currum

Quo bruta tellus et vaga flumina,

Quo Styx et invisi horrida Taenari 10

Sedes Atlanteusque finis

Concutitur. Valet ima summis

Mutare et insignem attenuat deus

Obscura promens; hinc apicem rapax

Fortuna cum stridore acuto 15

Sustulit, hic posuisse gaudet.

CARMEN XXXV.

O Diva, gratum quae regis Antium,

Praesens vel imo tollere de gradu

Mortale corpus, vel superbos

Vertere funeribus triumphos,

Te pauper ambit sollicita prece 5

Ruris colonus, te dominam aequoris

Quicunque Bithyna lacessit

Carpathium pelagus carina.

Te Dacus asper, te profugi Scythae

Urbesque gentesque et Latium ferox 10

Regumque matres barbarorum et

Purpurei metuunt tyranni,

Injurioso ne pede proruas

Stantem columnam, neu populus frequens

Ad arma cessantes, ad arma 15

Concitet imperiumque frangat.

Te semper anteit saeva Necessitas

Clavos trabales et cuneos manu

Gestans aëna, nec severus

Uncus abest, liquidumque plumbum. 20

Te Spes et albo rara Fides colit

Velata panno nec comitem abnegat,

Utcunque mutata potentes

Veste domos inimica linquis.

At volgus infidum et meretrix retro 25

Perjura cedit, diffugiunt cadis

Cum faece siccatis amici

Ferre jugum pariter dolosi.

Serves iturum Caesarem in ultimos

Orbis Britannos et juvenum recens 30

Examen Eois timendum

Partibus Oceanoque rubro.

Eheu cicatricum et sceleris pudet

Fratrumque. Quid nos dura refugimus

Aetas? quid intactum nefasti 35

Liquimus? unde manum juventus

Metu deorum continuit? quibus

Pepercit aris? O utinam nova

Incude diffingas retusum in

Massagetas Arabasque ferrum! 40

CARMEN XXXVI.

Et thure et fidibus juvat

Placare et vituli sanguine debito

Custodes Numidae deos,

Qui nunc Hesperia sospes ab ultima

Caris multa sodalibus, 5

Nulli plura tamen dividit oscula

Quam dulci Lamiae, memor

Actae non alio rege puertiae

Mutataeque simul togae.

Cressa ne careat pulchra dies nota, 10

Neu promptae modus amphorae,

Neu morem in Salium sit requies pedum,

Neu multi Damalis meri

Bassum Threïcia vincat amystide,

Neu desint epulis rosae, 15

Neu vivax apium, neu breve lilium.

Omnes in Damalin putres

Deponent oculos, nec Damalis novo

Divelletur adultero

Lascivis hederis ambitiosior. 20

CARMEN XXXVII.

Nunc est bibendum, nunc pede libero

Pulsanda tellus, nunc Saliaribus

Ornare pulvinar deorum

Tempus erat dapibus, sodales.

Antehac nefas depromere Caecubum 5

Cellis avitis, dum Capitolio

Regina dementes ruinas

Funus et imperio parabat

Contaminato cum grege turpium

Morbo virorum, quidlibet impotens 10

Sperare fortunaque dulci

Ebria. Sed minuit furorem

Vix una sospes navis ab ignibus,

Mentemque lymphatam Mareotico

Redegit in veros timores 15

Caesar, ab Italia volantem

Remis adurgens, accipiter velut

Molles columbas, aut leporem citus

Venator in campis nivalis

Haemoniae, daret ut catenis 20

Fatale monstrum: quae generosius

Perire quaerens, nec muliebriter

Expavit ensem nec latentes

Classe cita reparavit oras.

Ausa et jacentem visere regiam 25

Voltu sereno, fortis et asperas

Tractare serpentes, ut atrum

Corpore combiberet venenum,

Deliberata morte ferocior,

Saevis Liburnis scilicet invidens 30

Privata deduci superbo

Non humilis mulier triumpho.

CARMEN XXXVIII.

Persicos odi, puer, apparatus,

Displicent nexae philyra coronae;

Mitte sectari rosa quo locorum

Sera moretur.

Simplici myrto nihil allabores

Sedulus curo: neque te ministrum

Dedecet myrtus neque me sub arta

Vite bibentem.

CARMINUM LIBER SECUNDUS

CARMEN I.

Motum ex Metello consule civicum

Bellique causas et vitia et modos

Ludumque Fortunae gravesque

Principum amicitias et arma

Nondum expiatis uncta cruoribus, 5

Periculosae plenum opus aleae,

Tractas et incedis per ignes

Suppositos cineri doloso.

Paullum severae Musa tragoediae

Desit theatris: mox ubi publicas 10

Res ordinaris grande munus

Cecropio repetes cothurno,

Insigne maestis praesidium reis

Et consulenti, Pollio, curiae,

Cui laurus aeternos honores 15

Delmatico peperit triumpho.

Jam nunc minaci murmure cornuum

Perstringis aures, jam litui strepunt,

Jam fulgor armorum fugaces

Terret equos equitumque voltus: 20

Audire magnos jam videor duces

Non indecoro pulvere sordidos,

Et cuncta terrarum subacta

Praeter atrocem animum Catonis.

Juno et deorum quisquis amicior 25

Afris inulta cesserat impotens

Tellure victorum nepotes

Rettulit inferias Jugurthae.

Quis non Latino sanguine pinguior

Campus sepulcris impia proelia 30

Testatur auditumque Medis

Hesperiae sonitum ruinae?

Qui gurges, aut quae flumina lugubris

Ignara belli? quod mare Dauniae

Non decoloravere caedes? 35

Quae caret ora cruore nostro?

Sed ne relictis, Musa procax, jocis,

Ceae retractes munera neniae:

Mecum Dionaeo sub antro

Quaere modos leviore plectro. 40

CARMEN II.

Nullus argento color est avaris

Abdito terris, inimice lamnae

Crispe Sallusti, nisi temperato

Splendeat usu.

Vivet extento Proculeius aevo 5

Notus in fratres animi paterni;

Illum aget penna metuente solvi

Fama superstes.

Latius regnes avidum domando

Spiritum, quam si Libyam remotis 10

Gadibus jungas et uterque Poenus

Serviat uni.

Crescit indulgens sibi dirus hydrops,

Nec sitim pellit nisi causa morbi

Fugerit venis et aquosus albo 15

Corpore languor.

Redditum Cyri solio Phraaten

Dissidens plebi numero beatorum

Eximit Virtus, populumque falsis

Dedocet uti 20

Vocibus, regnum et diadema tutum

Deferens uni propriamque laurum

Quisquis ingentes oculo inretorto

Spectat acervos.

CARMEN III.

Aequam memento rebus in arduis

Servare mentem, non secus in bonis

Ab insolenti temperatam

Laetitia, moriture Delli,

Seu maestus omni tempore vixeris, 5

Seu te in remoto gramine per dies

Festos reclinatum bearis

Interiore nota Falerni.

Quo pinus ingens albaque populus

Umbram hospitalem consociare amant 10

Ramis? Quid obliquo laborat

Lympha fugax trepidare rivo?

Huc vina et unguenta et nimium breves

Flores amoenae ferre jube rosae,

Dum res et aetas et sororum 15

Fila trium patiuntur atra.

Cedes coëmptis saltibus et domo

Villaque flavus quam Tiberis lavit,

Cedes et exstructis in altum

Divitiis potietur heres. 20

Divesne prisco natus ab Inacho

Nil interest an pauper et infima

De gente sub divo moreris,

Victima nil miserantis Orci.

Omnes eodem cogimur, omnium 25

Versatur urna serius ocius

Sors exitura et nos in aeternum

Exilium impositura cumbae.

CARMEN IV.

Ne sit ancillae tibi amor pudori,

Xanthia Phoceu! Prius insolentem

Serva Briseis niveo colore

Movit Achillem;

Movit Ajacem Telamone natum 5

Forma captivae dominum Tecmessae;

Arsit Atrides medio in triumpho

Virgine rapta,

Barbarae postquam cecidere turmae

Thessalo victore et ademptus Hector 10

Tradidit fessis leviora tolli

Pergama Grais.

Nescias an te generum beati

Phyllidis flavae decorent parentes:

Regium certe genus et penates 15

Maeret iniquos.

Crede non illam tibi de scelesta

Plebe dilectam, neque sic fidelem,

Sic lucro aversam potuisse nasci

Matre pudenda. 20

Brachia et voltum teretesque suras

Integer laudo; fuge suspicari,

Cujus octavum trepidavit aetas

Claudere lustrum.

CARMEN V.

Nondum subacta ferre jugum valet

Cervice, nondum munia comparis

Aequare nec tauri ruentis

In venerem tolerare pondus.

Circa virentes est animus tuae 5

Campos juvencae, nunc fluviis gravem

Solantis aestum, nunc in udo

Ludere cum vitulis salicto

Praegestientis. Tolle cupidinem

Immitis uvae: jam tibi lividos 10

Distinguet Auctumnus racemos

Purpureo varius colore.

Jam te sequetur: currit enim ferox

Aetas et illi quos tibi dempserit

Apponet annos; jam proterva 15

Fronte petet Lalage maritum:

Dilecta quantum non Pholoë fugax,

Non Chloris albo sic humero nitens,

Ut pura nocturno renidet

Luna mari, Cnidiusve Gyges, 20

Quem si puellarum insereres choro

Mire sagaces falleret hospites

Discrimen obscurum solutis

Crinibus ambiguoque vultu.

CARMEN VI.

Septimi, Gades aditure mecum et

Cantabrum indoctum juga ferre nostra et

Barbaras Syrtes ubi Maura semper

Aestuat unda,

Tibur Argeo positum colono 5

Sit meae sedes utinam senectae,

Sit modus lasso maris et viarum

Militiaeque!

Unde si Parcae prohibent iniquae,

Dulce pellitis ovibus Galaesi 10

Flumen et regnata petam Laconi

Rura Phalantho.

Ille terrarum mihi praeter omnes

Angulus ridet ubi non Hymetto

Mella decedunt viridique certat 15

Baca Venafro;

Ver ubi longum tepidasque praebet

Juppiter brumas, et amicus Aulon

Fertili Baccho minimum Falernis

Invidet uvis. 20

Ille te mecum locus et beatae

Postulant arces: ibi tu calentem

Debita sparges lacrima favillam

Vatis amici.

CARMEN VII.

O saepe mecum tempus in ultimum

Deducte Bruto militiae duce,

Quis te redonavit Quiritem

Dis patriis Italoque caelo,

Pompei meorum prime sodalium, 5

Cum quo morantem saepe diem mero

Fregi coronatus nitentes

Malobathro Syrio capillos?

Tecum Philippos et celerem fugam

Sensi relicta non bene parmula, 10

Cum fracta virtus et minaces

Turpe solum tetigere mento.

Sed me per hostes Mercurius celer

Denso paventem sustulit aëre;

Te rursus in bellum resorbens 15

Unda fretis tulit aestuosis.

Ergo obligatam redde Jovi dapem

Longaque fessum militia latus

Depone sub lauru mea nec

Parce cadis tibi destinatis. 20

Oblivioso levia Massico

Ciboria exple; funde capacibus

Unguenta de conchis. Quis udo

Deproperare apio coronas

Curatve myrto? quem Venus arbitrum 25

Dicet bibendi? Non ego sanius

Bacchabor Edonis: recepto

Dulce mihi furere est amico.

CARMEN VIII.

Ulla si juris tibi pejerati

Poena, Barine, nocuisset unquam,

Dente si nigro fieres vel uno

Turpior ungui,

Crederem. Sed tu, simul obligasti 5

Perfidum votis caput enitescis

Pulchrior multo, juvenumque prodis

Publica cura.

Expedit matris cineres opertos

Fallere et toto taciturna noctis 10

Signa cum caelo, gelidaque divos

Morte carentes.

Ridet hoc inquam Venus ipsa, rident

Simplices Nymphae ferus et Cupido

Semper ardentes acuens sagittas 15

Cote cruenta.

Adde quod pubes tibi crescit omnis,

Servitus crescit nova nec priores

Impiae tectum dominae relinquunt

Saepe minati. 20

Te suis matres metuunt juvencis,

Te senes parci miseraeque nuper

Virgines nuptae, tua ne retardet

Aura maritos.

CARMEN IX.

Non semper imbres nubibus hispidos

Manant in agros aut mare Caspium

Vexant inaequales procellae

Usque, nec Armeniis in oris,

Amice Valgi, stat glacies iners 5

Menses per omnes aut Aquilonibus

Querceta Gargani laborant

Et foliis viduantur orni:

Tu semper urges flebilibus modis

Mysten ademptum, nec tibi Vespero 10

Surgente decedunt amores

Nec rapidum fugiente Solem.

At non ter aevo functus amabilem

Ploravit omnes Antilochum senex

Annos, nec impubem parentes 15

Troilon, aut Phrygiae sorores

Flevere semper. Desine mollium

Tandem querelarum, et potius nova

Cantemus Augusti tropaea

Caesaris et rigidum Niphaten, 20

Medumque flumen gentibus additum

Victis minores volvere vertices,

Intraque praescriptum Gelonos

Exiguis equitare campis.

CARMEN X.

Rectius vives, Licini, neque altum

Semper urgendo neque, dum procellas

Cautus horrescis, nimium premendo

Litus iniquum.

Auream quisquis mediocritatem 5

Diligit tutus caret obsoleti

Sordibus tecti, caret invidenda

Sobrius aula.

Saepius ventis agitatur ingens

Pinus et celsae graviore casu 10

Decidunt turres feriuntque summos

Fulgura montes.

Sperat infestis, metuit secundis

Alteram sortem bene praeparatum

Pectus. Informes hiemes reducit 15

Juppiter, idem

Summovet. Non si male nunc et olim

Sic erit: quondam cithara tacentem

Suscitat musam, neque semper arcum

Tendit Apollo. 20

Rebus angustis animosus atque

Fortis appare; sapienter idem

Contrahes vento nimium secundo

Turgida vela.

CARMEN XI.

Quid bellicosus Cantaber et Scythes,

Hirpine Quinti, cogitet Hadria

Divisus objecto remittas

Quaerere, nec trepides in usum

Poscentis aevi pauca. Fugit retro 5

Levis juventas et decor, arida

Pellente lascivos amores

Canitie facilemque somnum.

Non semper idem floribus est honor

Vernis neque uno Luna rubens nitet 10

Voltu: quid aeternis minorem

Consiliis animum fatigas?

Cur non sub alta vel platano vel hac

Pinu jacentes sic temere et rosa

Canos odorati capillos, 15

Dum licet, Assyriaque nardo

Potamus uncti? Dissipat Euius

Curas edaces. Quis puer ocius

Restinguet ardentis Falerni

Pocula praetereunte lympha? 20

Quis devium scortum eliciet domo

Lyden? Eburna dic age cum lyra

Maturet in comptum Lacaenae

More comas religata nodum.

CARMEN XII.

Nolis longa ferae bella Numantiae,

Nec dirum Hannibalem, nec Siculum mare

Poeno purpureum sanguine mollibus

Aptari citharae modis;

Nec saevos Lapithas et nimium mero 5

Hylaeum domitosque Herculea manu

Telluris juvenes, unde periculum

Fulgens contremuit domus

Saturni veteris; tuque pedestribus

Dices historiis proelia Caesaris, 10

Maecenas, melius ductaque per vias

Regum colla minacium.

Me dulces dominae Musa Licymniae

Cantus, me voluit dicere lucidum

Fulgentes oculos et bene mutuis 15

Fidum pectus amoribus;

Quam nec ferre pedem dedecuit choris,

Nec certare joco nec dare brachia

Ludentem nitidis virginibus, sacro

Dianae celebris die. 20

Num tu quae tenuit dives Achaemenes,

Aut pinguis Phrygiae Mygdonias opes

Permutare velis crine Licymniae,

Plenas aut Arabum domos?

Dum flagrantia detorquet ad oscula 25

Cervicem, aut facili saevitia negat,

Quae poscente magis gaudeat eripi,

Interdum rapere occupet.

CARMEN XIII.

Ille et nefasto te posuit die,

Quicunque primum, et sacrilega manu

Produxit, arbos, in nepotum

Perniciem opprobriumque pagi;

Illum et parentis crediderim sui 5

Fregisse cervicem et penetralia

Sparsisse nocturno cruore

Hospitis; ille venena Colchica

Et quidquid usquam concipitur nefas

Tractavit, agro qui statuit meo 10

Te, triste lignum, te caducum

In domini caput immerentis.

Quid quisque vitet nunquam homini satis

Cautum est in horas: navita Bosporum

Poenus perhorrescit neque ultra 15

Caeca timet aliunde fata,

Miles sagittas et celerem fugam

Parthi, catenas Parthus et Italum

Robur; sed improvisa leti

Vis rapuit rapietque gentes. 20

Quam paene furvae regna Proserpinae

Et judicantem vidimus Aeacum

Sedesque discretas piorum et

Aeoliis fidibus querentem

Sappho puellis de popularibus, 25

Et te sonantem plenius aureo,

Alcaee, plectro dura navis,

Dura fugae mala, dura belli!

Utrumque sacro digna silentio

Mirantur umbrae dicere; sed magis 30

Pugnas et exactos tyrannos

Densum humeris bibit aure volgus.

Quid mirum, ubi illis carminibus stupens

Demittit atras belua centiceps

Aures et intorti capillis 35

Eumenidum recreantur angues?

Quin et Prometheus et Pelopis parens

Dulci laborum decipitur sono;

Nec curat Orion leones

Aut timidos agitare lyncas. 40

CARMEN XIV.

Eheu fugaces, Postume, Postume,

Labuntur anni, nec pietas moram

Rugis et instanti senectae

Afferet indomitaeque morti,--

Non, si trecenis, quotquot eunt dies, 5

Amice, places illacrumabilem

Plutona tauris, qui ter amplum

Geryonen Tityonque tristi

Compescit unda, scilicet omnibus

Quicunque terrae munere vescimur, 10

Enaviganda sive reges

Sive inopes erimus coloni.

Frustra cruento Marte carebimus,

Fractisque rauci fluctibus Hadriae,

Frustra per auctumnos nocentem 15

Corporibus metuemus Austrum:

Visendus ater flumine languido

Cocytos errans et Danai genus

Infame damnatusque longi

Sisyphus Aeolides laboris. 20

Linquenda tellus et domus et placens

Uxor, neque harum quas colis arborum

Te praeter invisas cupressos

Ulla brevem dominum sequetur.

Absumet heres Caecuba dignior 25

Servata centum clavibus, et mero

Tinget pavimentum superbo

Pontificum potiore coenis.

CARMEN XV.

Jam pauca aratro jugera regiae

Moles relinquent; undique latius

Extenta visentur Lucrino

Stagna lacu, platanusque caelebs

Evincet ulmos; tum violaria et 5

Myrtus et omnis copia narium

Spargent olivetis odorem

Fertilibus domino priori,

Tum spissa ramis laurea fervidos

Excludet ictus. Non ita Romuli 10

Praescriptum et intonsi Catonis

Auspiciis veterumque norma.

Privatus illis census erat brevis,

Commune magnum: nulla decempedis

Metata privatis opacam 15

Porticus excipiebat Arcton,

Nec fortuitum spernere caespitem

Leges sinebant, oppida publico

Sumptu jubentes et deorum

Templa novo decorare saxo. 20

CARMEN XVI.

Otium divos rogat in patente

Prensus Aegaeo, simul atra nubes

Condidit lunam neque certa fulgent

Sidera nautis;

Otium bello furiosa Thrace, 5

Otium Medi pharetra decori,

Grosphe, non gemmis neque purpura ve-

nale neque auro.

Non enim gazae neque consularis

Summovet lictor miseros tumultus 10

Mentis, et curas laqueata circum

Tecta volantes.

Vivitur parvo bene cui paternum

Splendet in mensa tenui salinum,

Nec leves somnos timor aut cupido 15

Sordidus aufert.

Quid brevi fortes jaculamur aevo

Multa? Quid terras alio calentes

Sole mutamus? Patriae quis exsul

Se quoque fugit? 20

Scandit aeratas vitiosa naves

Cura nec turmas equitum relinquit,

Ocior cervis et agente nimbos

Ocior Euro.

Laetus in praesens animus quod ultra est 25

Oderit curare et amara lento

Temperet risu; nihil est ab omni

Parte beatum.

Abstulit clarum cita mors Achillem,

Longa Tithonum minuit senectus, 30

Et mihi forsan tibi quod negarit,

Porriget hora.

Te greges centum Siculaeque circum

Mugiunt vaccae, tibi tollit hinnitum

Apta quadrigis equa, te bis Afro 35

Murice tinctae

Vestiunt lanae: mihi parva rura et

Spiritum Graiae tenuem Camenae

Parca non mendax dedit et malignum

Spernere volgus. 40

CARMEN XVII.

Cur me querelis exanimas tuis?

Nec dis amicum est nec mihi te prius

Obire, Maecenas, mearum

Grande decus columenque rerum.

Ah te meae si partem animae rapit 5

Maturior vis, quid moror altera,

Nec carus aeque nec superstes

Integer? Ille dies utramque

Ducet ruinam. Non ego perfidum

Dixi sacramentum: ibimus, ibimus 10

Utcunque praecedes, supremum

Carpere iter comites parati.

Me nec Chimaerae spiritus igneae

Nec, si resurgat, centimanus Gyas

Divellet unquam: sic potenti 15

Justitiae placitumque Parcis.

Seu Libra seu me Scorpios adspicit

Formidolosus pars violentior

Natalis horae, seu tyrannus

Hesperiae Capricornus undae, 20

Utrumque nostrum incredibili modo

Consentit astrum. Te Jovis impio

Tutela Saturno refulgens

Eripuit volucrisque Fati

Tardavit alas, cum populus frequens 25

Laetum theatris ter crepuit sonum:

Me truncus illapsus cerebro

Sustulerat, nisi Faunus ictum

Dextra levasset, Mercurialium

Custos virorum. Reddere victimas 30

Aedemque votivam memento:

Nos humilem feriemus agnam.

CARMEN XVIII.

Non ebur neque aureum

Mea renidet in domo lacunar;

Non trabes Hymettiae

Premunt columnas ultima recisas

Africa; neque Attali 5

Ignotus heres regiam occupavi;

Nec Laconicas mihi

Trahunt honestae purpuras clientae:

At fides et ingeni

Benigna vena est, pauperemque dives 10

Me petit; nihil supra

Deos lacesso, nec potentem amicum

Largiora flagito,

Satis beatus unicis Sabinis.

Truditur dies die, 15

Novaeque pergunt interire lunae.

Tu secanda marmora

Locas sub ipsum funus, et sepulcri

Immemor struis domos

Marisque Baiis obstrepentis urges 20

Summovere litora,

Parum locuples continente ripa.

Quid, quod usque proximos

Revellis agri terminos et ultra

Limites clientium 25

Salis avarus? Pellitur paternos

In sinu ferens deos

Et uxor et vir sordidosque natos;

Nulla certior tamen

Rapacis Orci fine destinata 30

Aula divitem manet

Herum. Quid ultra tendis? Aequa tellus

Pauperi recluditur

Regumque pueris, nec satelles Orci

Callidum Promethea 35

Revexit auro captus. Hic superbum

Tantalum atque Tantali

Genus coërcet; hic levare functum

Pauperem laboribus

Vocatus atque non vocatus audit. 40

CARMEN XIX.

Bacchum in remotis carmina rupibus

Vidi docentem--credite posteri--

Nymphasque discentes et aures

Capripedum Satyrorum acutas.

Euoe, recenti mens trepidat metu 5

Plenoque Bacchi pectore turbidum

Laetatur. Euoe, parce Liber,

Parce, gravi metuende thyrso!

Fas pervicaces est mihi Thyiadas

Vinique fontem lactis et uberes 10

Cantare rivos, atque truncis

Lapsa cavis iterare mella;

Fas et beatae conjugis additum

Stellis honorem tectaque Penthei

Disjecta non leni ruina, 15

Thracis et exitium Lycurgi.

Tu flectis amnes, tu mare barbarum,

Tu separatis uvidus in jugis

Nodo coërces viperino

Bistonidum sine fraude crines: 20

Tu, cum parentis regna per arduum

Cohors Gigantum scanderet impia,

Rhoetum retorsisti leonis

Unguibus horribilique mala;

Quamquam choreis aptior et jocis 25

Ludoque dictus non sat idoneus

Pugnae ferebaris: sed idem

Pacis eras mediusque belli.

Te vidit insons Cerberus aureo

Cornu decorum, leniter atterens 30

Caudam, et recedentis trilingui

Ore pedes tetigitque crura.

CARMEN XX.

Non usitata nec tenui ferar

Penna biformis per liquidum aethera

Vates, neque in terris morabor

Longius, invidiaque major

Urbes relinquam. Non ego pauperum 5

Sanguis parentum, non ego quem vocas,

Dilecte Maecenas, obibo,

Nec Stygia cohibebor unda.

Jam jam residunt cruribus asperae

Pelles, et album mutor in alitem 10

Superne, nascunturque leves

Per digitos humerosque plumae.

Jam Daedaleo ocior Icaro

Visam gementis litora Bospori

Syrtesque Gaetulas canorus 15

Ales Hyperboreosque campos.

Me Colchus et qui dissimulat metum

Marsae cohortis Dacus et ultimi

Noscent Geloni, me peritus

Discet Hiber Rhodanique potor. 20

Absint inani funere neniae

Luctusque turpes et querimoniae;

Compesce clamorem ac sepulcri

Mitte supervacuos honores.

CARMINUM LIBER TERTIUS.

CARMEN I.

Odi profanum vulgus et arceo;

Favete linguis: carmina non prius

Audita Musarum sacerdos

Virginibus puerisque canto.

Regum timendorum in proprios greges, 5

Reges in ipsos imperium est Jovis

Clari Giganteo triumpho,

Cuncta supercilio moventis.

Est ut viro vir latius ordinet

Arbusta sulcis, hic generosior 10

Descendat in Campum petitor,

Moribus hic meliorque fama

Contendat, illi turba clientium

Sit major: aequa lege Necessitas

Sortitur insignes et imos; 15

Omne capax movet urna nomen.

Districtus ensis cui super impia

Cervice pendet non Siculae dapes

Dulcem elaborabunt saporem,

Non avium citharaeque cantus 20

Somnum reducent. Somnus agrestium

Lenis virorum non humiles domos

Fastidit umbrosamque ripam,

Non Zephyris agitata Tempe.

Desiderantem quod satis est neque 25

Tumultuosum sollicitat mare,

Nec saevus Arcturi cadentis

Impetus aut orientis Haedi,

Non verberatae grandine vineae

Fundusque mendax, arbore nunc aquas 30

Culpante nunc torrentia agros

Sidera nunc hiemes iniquas.

Contracta pisces aequora sentiunt

Jactis in altum molibus; huc frequens

Caementa demittit redemptor 35

Cum famulis dominusque terrae

Fastidiosus. Sed Timor et Minae

Scandunt eodem quo dominus, neque

Decedit aerata triremi, et

Post equitem sedet atra Cura. 40

Quodsi dolentem nec Phrygius lapis

Nec purpurarum sidere clarior

Delenit usus nec Falerna

Vitis Achaemeniumque costum,

Cur invidendis postibus et novo 45

Sublime ritu moliar atrium?

Cur valle permutem Sabina

Divitias operosiores?

CARMEN II.

Angustam amice pauperiem pati

Robustus acri militia puer

Condiscat, et Parthos feroces

Vexet eques metuendus hasta,

Vitamque sub divo et trepidis agat 5

In rebus. Illum ex moenibus hosticis

Matrona bellantis tyranni

Prospiciens et adulta virgo

Suspiret, eheu, ne rudis agminum

Sponsus lacessat regius asperum 10

Tactu leonem, quem cruenta

Per medias rapit ira caedes.

Dulce et decorum est pro patria mori:

Mors et fugacem persequitur virum,

Nec parcit imbellis juventae 15

Poplitibus timidoque tergo.

Virtus repulsae nescia sordidae

Intaminatis fulget honoribus,

Nec sumit aut ponit secures

Arbitrio popularis aurae. 20

Virtus recludens immeritis mori

Caelum negata tentat iter via,

Coetusque volgares et udam

Spernit humum fugiente penna.

Est et fideli tuta silentio 25

Merces: vetabo qui Cereris sacrum

Vulgarit arcanae sub isdem

Sit trabibus fragilemve mecum

Solvat phaselon; saepe Diespiter

Neglectus incesto addidit integrum: 30

Raro antecedentem scelestum

Deseruit pede Poena claudo.

CARMEN III.

Justum et tenacem propositi virum

Non civium ardor prava jubentium,

Non voltus instantis tyranni

Mente quatit solida, neque Auster

Dux inquieti turbidus Hadriae, 5

Nec fulminantis magna manus Jovis;

Si fractus illabatur orbis

Impavidum ferient ruinae.

Hac arte Pollux et vagus Hercules

Enisus arces attigit igneas, 10

Quos inter Augustus recumbens

Purpureo bibit ore nectar.

Hac te merentem, Bacche pater, tuae

Vexere tigres indocili jugum

Collo trahentes; hac Quirinus 15

Martis equis Acheronta fugit,

Gratum elocuta consiliantibus

Junone divis: Ilion, Ilion

Fatalis incestusque judex

Et mulier peregrina vertit 20

In pulverem, ex quo destituit deos

Mercede pacta Laomedon, mihi

Castaeque damnatum Minervae

Cum populo et duce fraudulento.

Jam nec Lacaenae splendet adulterae 25

Famosus hospes nec Priami domus

Perjura pugnaces Achivos

Hectoreis opibus refringit,

Nostrisque ductum seditionibus

Bellum resedit. Protinus et graves 30

Iras et invisum nepotem

Troica quem peperit sacerdos

Marti redonabo; illum ego lucidas

Inire sedes, ducere nectaris

Succos, et adscribi quietis 35

Ordinibus patiar deorum.

Dum longus inter saeviat Ilion

Romamque pontus qualibet exsules

In parte regnanto beati;

Dum Priami Paridisque busto 40

Insultet armentum et catulos ferae

Celent inultae stet Capitolium

Fulgens, triumphatisque possit

Roma ferox dare jura Medis.

Horrenda late nomen in ultimas 45

Extendat oras, qua medius liquor

Secernit Europen ab Afro,

Qua tumidus rigat arva Nilus,

Aurum irrepertum et sic melius situm

Cum terra celat spernere fortior, 50

Quam cogere humanos in usus

Omne sacrum rapiente dextra.

Quicunque mundo terminus obstitit

Hunc tangat armis, visere gestiens

Qua parte debacchentur ignes, 55

Qua nebulae pluviique rores.

Sed bellicosis fata Quiritibus

Hac lege dico, ne nimium pii

Rebusque fidentes avitae

Tecta velint reparare Troiae. 60

Troiae renascens alite lugubri

Fortuna tristi clade iterabitur,

Ducente victrices catervas

Conjuge me Jovis et sorore.

Ter si resurgat murus aëneus 65

Auctore Phoebo ter pereat meis

Excisus Argivis, ter uxor

Capta virum puerosque ploret.

Non hoc jocosae conveniet lyrae:

Quo, Musa, tendis? Desine pervicax 70

Referre sermones deorum et

Magna modis tenuare parvis.

CARMEN IV.

Descende caelo et dic age tibia

Regina longum Calliope melos,

Seu voce nunc mavis acuta,

Seu fidibus citharaque Phoebi.

Auditis, an me ludit amabilis 5

Insania? Audire et videor pios

Errare per lucos amoenae

Quos et aquae subeunt et aurae.

Me fabulosae Vulture in Apulo

Altricis extra limen Apuliae 10

Ludo fatigatumque somno

Fronde nova puerum palumbes

Texere, mirum quod foret omnibus,

Quicunque celsae nidum Acherontiae

Saltusque Bantinos et arvum 15

Pingue tenent humilis Forenti,

Ut tuto ab atris corpore viperis

Dormirem et ursis, ut premerer sacra

Lauroque collataque myrto,

Non sine dis animosus infans. 20

Vester, Camenae, vester in arduos

Tollor Sabinos, seu mihi frigidum

Praeneste seu Tibur supinum

Seu liquidae placuere Baiae.

Vestris amicum fontibus et choris 25

Non me Philippis versa acies retro,

Devota non exstinxit arbos,

Nec Sicula Palinurus unda.

Utcunque mecum vos eritis, libens

Insanientem navita Bosporum 30

Tentabo et urentes arenas

Litoris Assyrii viator;

Visam Britannos hospitibus feros

Et laetum equino sanguine Concanum,

Visam pharetratos Gelonos 35

Et Scythicum inviolatus amnem.

Vos Caesarem altum, militia simul

Fessas cohortes addidit oppidis,

Finire quaerentem labores

Pierio recreatis antro. 40

Vos lene consilium et datis et dato

Gaudetis almae. Scimus, ut impios

Titanas immanemque turmam

Fulmine sustulerit caduco,

Qui terram inertem, qui mare temperat 45

Ventosum, et urbes regnaque tristia,

Divosque mortalesque turbas

Imperio regit unus aequo.

Magnum illa terrorem intulerat Jovi

Fidens juventus horrida brachiis, 50

Fratresque tendentes opaco

Pelion imposuisse Olympo.

Sed quid Typhoëus et validus Mimas,

Aut quid minaci Porphyrion statu,

Quid Rhoetus evolsisque truncis 55

Enceladus jaculator audax

Contra sonantem Palladis aegida

Possent ruentes? Hinc avidus stetit

Volcanus, hinc matrona Juno et

Nunquam humeris positurus arcum, 60

Qui rore puro Castaliae lavit

Crines solutos, qui Lyciae tenet

Dumeta natalemque silvam,

Delius et Patareus Apollo.

Vis consili expers mole ruit sua: 65

Vim temperatam di quoque provehunt

In majus; idem odere vires

Omne nefas animo moventes.

Testis mearum centimanus Gyas

Sententiarum, notus et integrae 70

Tentator Orion Dianae

Virginea domitus sagitta.

Injecta monstris Terra dolet suis

Maeretque partus fulmine luridum

Missos ad Orcum; nec peredit 75

Impositam celer ignis Aetnen,

Incontinentis nec Tityi jecur

Reliquit ales, nequitiae additus

Custos; amatorem trecentae

Pirithoum cohibent catenae. 80

CARMEN V.

Caelo Tonantem credidimus Jovem

Regnare: praesens divus habebitur

Augustus adjectis Britannis

Imperio gravibusque Persis.

Milesne Crassi conjuge barbara 5

Turpis maritus vixit et hostium,

Pro curia inversique mores!

Consenuit socerorum in armis

Sub rege Medo Marsus et Apulus,

Anciliorum et nominis et togae 10

Oblitus aeternaeque Vestae,

Incolumi Jove et urbe Roma?

Hoc caverat mens provida Reguli

Dissentientis condicionibus

Foedis et exemplo trahentis 15

Perniciem veniens in aevum,

Si non periret immiserabilis

Captiva pubes. Signa ego Punicis

Adfixa delubris et arma

Militibus sine caede, dixit, 20

Derepta vidi; vidi ego civium

Retorta tergo brachia libero

Portasque non clausas et arva

Marte coli populata nostro.

Auro repensus scilicet acrior 25

Miles redibit. Flagitio additis

Damnum: neque amissos colores

Lana refert medicata fuco,

Nec vera virtus quum semel excidit

Curat reponi deterioribus. 30

Si pugnat extricata densis

Cerva plagis erit ille fortis

Qui perfidis se credidit hostibus,

Et Marte Poenos proteret altero,

Qui lora restrictis lacertis 35

Sensit iners timuitque mortem.

Hic unde vitam sumeret inscius

Pacem duello miscuit. O pudor!

O magna Karthago, probrosis

Altior Italiae ruinis! 40

Fertur pudicae conjugis osculum

Parvosque natos ut capitis minor

Ab se removisse et virilem

Torvus humi posuisse voltum:

Donec labantes consilio patres 45

Firmaret auctor nunquam alias dato,

Interque maerentes amicos

Egregius properaret exsul.

Atqui sciebat quae sibi barbarus

Tortor pararet; non aliter tamen 50

Dimovit obstantes propinquos,

Et populum reditus morantem,

Quam si clientum longa negotia

Dijudicata lite relinqueret,

Tendens Venafranos in agros 55

Aut Lacedaemonium Tarentum.

CARMEN VI.

Delicta majorum immeritus lues,

Romane, donec templa refeceris

Aedesque labentes deorum et

Foeda nigro simulacra fumo.

Dis te minorem quod geris imperas: 5

Hinc omne principium, huc refer exitum.

Di multa neglecti dederunt

Hesperiae mala luctuosae.

Jam bis Monaeses et Pacori manus

Non auspicatos contudit impetus 10

Nostros et adjecisse praedam

Torquibus exiguis renidet.

Paene occupatam seditionibus

Delevit Urbem Dacus et Aethiops,

Hic classe formidatus, ille 15

Missilibus melior sagittis.

Fecunda culpae secula nuptias

Primum inquinavere et genus et domos;

Hoc fonte derivata clades

In patriam populumque fluxit. 20

Motus doceri gaudet Ionicos

Matura virgo et fingitur artibus;

Jam nunc et incestos amores

De tenero meditatur ungui:

Mox juniores quaerit adulteros 25

Inter mariti vina, neque eligit

Cui donet impermissa raptim

Gaudia luminibus remotis;

Sed jussa coram non sine conscio

Surgit marito, seu vocat institor 30

Seu navis Hispanae magister,

Dedecorum pretiosus emptor.

Non his juventus orta parentibus

Infecit aequor sanguine Punico,

Pyrrhumque et ingentem cecidit 35

Antiochum Hannibalemque dirum;

Sed rusticorum mascula militum

Proles, Sabellis docta ligonibus

Versare glebas et severae

Matris ad arbitrium recisos 40

Portare fustes, sol ubi montium

Mutaret umbras et juga demeret

Bobus fatigatis, amicum

Tempus agens abeunte curru.

Damnosa quid non imminuit dies? 45

Aetas parentum pejor avis tulit

Nos nequiores, mox daturos

Progeniem vitiosiorem.

CARMEN VII.

Quid fles, Asterie, quem tibi candidi

Primo restituent vere Favonii

Thyna merce beatum,

Constantis juvenem fide,

Gygen? Ille Notis actus ad Oricum 5

Post insana Caprae sidera frigidas

Noctes non sine multis

Insomnis lacrimis agit.

Atqui sollicitae nuntius hospitae,

Suspirare Chloën et miseram tuis 10

Dicens ignibus uri,

Tentat mille vafer modis.

Ut Proetum mulier perfida credulum

Falsis impulerit criminibus nimis

Casto Bellerophonti 15

Maturare necem, refert.

Narrat paene datum Pelea Tartaro,

Magnessam Hippolyten dum fugit abstinens;

Et peccare docentes

Fallax historias movet. 20

Frustra: nam scopulis surdior Icari

Voces audit adhuc integer. At tibi

Ne vicinus Enipeus

Plus justo placeat cave;

Quamvis non alius flectere equum sciens 25

Aeque conspicitur gramine Martio,

Nec quisquam citus aeque

Tusco denatat alveo.

Prima nocte domum claude neque in vias

Sub cantu querulae despice tibiae, 30

Et te saepe vocanti

Duram difficilis mane.

CARMEN VIII.

Martiis caelebs quid agam Kalendis,

Quid velint flores et acerra thuris

Plena miraris, positusque carbo in

Caespite vivo,

Docte sermones utriusque linguae? 5

Voveram dulces epulas et album

Libero caprum prope funeratus

Arboris ictu.

Hic dies anno redeunte festus

Corticem adstrictum pice dimovebit 10

Amphorae fumum bibere institutae

Consule Tullo.

Sume, Maecenas, cyathos amici

Sospitis centum et vigiles lucernas

Perfer in lucem; procul omnis esto 15

Clamor et ira.

Mitte civiles super urbe curas:

Occidit Daci Cotisonis agmen,

Medus infestus sibi luctuosis

Dissidet armis, 20

Servit Hispanae vetus hostis orae

Cantaber sera domitus catena;

Jam Scythae laxo meditantur arcu

Cedere campis.

Neglegens ne qua populus laboret 25

Parce privatus nimium cavere;

Dona praesentis cape laetus horae et

Linque severa.

CARMEN IX.

Donec gratus eram tibi

Nec quisquam potior brachia candidae

Cervici juvenis dabat,

Persarum vigui rege beatior.

Donec non alia magis 5

Arsisti neque erat Lydia post Chloën,

Multi Lydia nominis

Romana vigui clarior Ilia.

Me nunc Thressa Chloë regit

Dulces docta modos et citharae sciens, 10

Pro qua non metuam mori

Si parcent animae fata superstiti.

Me torret face mutua

Thurini Calais filius Ornyti,

Pro quo bis patiar mori 15

Si parcent puero fata superstiti.

Quid si prisca redit Venus

Diductosque jugo cogit aëneo,

Si flava excutitur Chloë

Rejectaeque patet janua Lydiae? 20

Quamquam sidere pulchrior

Ille est, tu levior cortice et improbo

Iracundior Hadria,

Tecum vivere amem, tecum obeam libens.

CARMEN X.

Extremum Tanain si biberes, Lyce,

Saevo nupta viro, me tamen asperas

Porrectum ante fores objicere incolis

Plorares Aquilonibus.

Audis quo strepitu janua, quo nemus 5

Inter pulchra satum tecta remugiat

Ventis, et positas ut glaciet nives

Puro numine Juppiter?

Ingratam Veneri pone superbiam,

Ne currente retro funis eat rota. 10

Non te Penelopen difficilem procis

Tyrrhenus genuit parens.

O quamvis neque te munera nec preces

Nec tinctus viola pallor amantium

Nec vir Pieria pellice saucius 15

Curvat, supplicibus tuis

Parcas, nec rigida mollior aesculo

Nec Mauris animum mitior anguibus.

Non hoc semper erit liminis aut aquae

Caelestis patiens latus. 20

CARMEN XI.

Mercuri,--nam te docilis magistro

Movit Amphion lapides canendo,--

Tuque testudo resonare septem

Callida nervis,

Nec loquax olim neque grata, nunc et 5

Divitum mensis et amica templis,

Dic modos Lyde quibus obstinatas

Applicet aures,

Quae velut latis equa trima campis,

Ludit exsultim metuitque tangi, 10

Nuptiarum expers et adhuc protervo

Cruda marito.

Tu potes tigres comitesque silvas

Ducere et rivos celeres morari;

Cessit immanis tibi blandienti 15

Janitor aulae

Cerberus, quamvis furiale centum

Muniant angues caput ejus atque

Spiritus teter saniesque manet

Ore trilingui. 20

Quin et Ixion Tityosque voltu

Risit invito, stetit urna paullum

Sicca dum grato Danai puellas

Carmine mulces.

Audiat Lyde scelus atque notas 25

Virginum poenas et inane lymphae

Dolium fundo pereuntis imo,

Seraque fata

Quae manent culpas etiam sub Orco.

Impiae,--nam quid potuere majus?-- 30

Impiae sponsos potuere duro

Perdere ferro!

Una de multis face nuptiali

Digna perjurum fuit in parentem

Splendide mendax et in omne virgo 35

Nobilis aevum,

Surge, quae dixit juveni marito,

Surge, ne longus tibi somnus, unde

Non times, detur; socerum et scelestas

Falle sorores, 40

Quae velut nactae vitulos leaenae

Singulos eheu lacerant: ego illis

Mollior nec te feriam neque intra

Claustra tenebo.

Me pater saevis oneret catenis 45

Quod viro clemens misero peperci:

Me vel extremos Numidarum in agros

Classe releget.

I pedes quo te rapiunt et aurae

Dum favet nox et Venus, i secundo 50

Omine et nostri memorem sepulcro

Scalpe querelam.

CARMEN XII.

Miserarum est neque amori dare ludum neque dulci

Mala vino lavere, aut exanimari metuentes

Patruae verbera linguae.

Tibi qualum Cythereae puer ales, tibi telas

Operosaeque Minervae studium aufert, Neobule, 5

Liparaei nitor Hebri,

Simul unctos Tiberinis humeros lavit in undis,

Eques ipso melior Bellerophonte, neque pugno

Neque segni pede victus;

Catus idem per apertum fugientes agitato 10

Grege cervos jaculari et celer alto latitantem

Fruticeto excipere aprum.

CARMEN XIII.

O fons Bandusiae, splendidior vitro,

Dulci digne mero non sine floribus,

Cras donaberis haedo

Cui frons turgida cornibus

Primis et venerem et proelia destinat; 5

Frustra: nam gelidos inficiet tibi

Rubro sanguine rivos

Lascivi suboles gregis.

Te flagrantis atrox hora Caniculae

Nescit tangere, tu frigus amabile 10

Fessis vomere tauris

Praebes et pecori vago.

Fies nobilium tu quoque fontium,

Me dicente cavis impositam ilicem

Saxis, unde loquaces 15

Lymphae desiliunt tuae.

CARMEN XIV.

Herculis ritu modo dictus, o plebs,

Morte venalem petiisse laurum

Caesar Hispana repetit penates

Victor ab ora.

Unico gaudens mulier marito 5

Prodeat justis operata sacris,

Et soror clari ducis et decorae

Supplice vitta

Virginum matres juvenumque nuper

Sospitum. Vos, o pueri et puellae 10

Jam virum expertae, male ominatis

Parcite verbis.

Hic dies vere mihi festus atras

Eximet curas; ego nec tumultum

Nec mori per vim metuam tenente 15

Caesare terras.

I pete unguentum, puer, et coronas

Et cadum Marsi memorem duelli,

Spartacum si qua potuit vagantem

Fallere testa. 20

Dic et argutae properet Neaerae

Murrheum nodo cohibere crinem;

Si per invisum mora janitorem

Fiet, abito.

Lenit albescens animos capillus 25

Litium et rixae cupidos protervae;

Non ego hoc ferrem calidus juventa

Consule Planco.

CARMEN XV.

Uxor pauperis Ibyci,

Tandem nequitiae fige modum tuae

Famosisque laboribus:

Maturo propior desine funeri

Inter ludere virgines 5

Et stellis nebulam spargere candidis.

Non si quid Pholoën satis

Et te, Chlori, decet: filia rectius

Expugnat juvenum domos,

Pulso Thyias uti concita tympano. 10

Illam cogit amor Nothi

Lascivae similem ludere capreae:

Te lanae prope nobilem

Tonsae Luceriam, non citharae decent,

Nec flos purpureus rosae 15

Nec poti vetulam faece tenus cadi.

CARMEN XVI.

Inclusam Danaën turris aënea

Robustaeque fores et vigilum canum

Tristes excubiae munierant satis

Nocturnis ab adulteris,

Si non Acrisium virginis abditae 5

Custodem pavidum Juppiter et Venus

Risissent, fore enim tutum iter et patens

Converso in pretium deo.

Aurum per medios ire satellites

Et perrumpere amat saxa potentius 10

Ictu fulmineo: concidit auguris

Argivi domus ob lucrum

Demersa exitio; diffidit urbium

Portas vir Macedo et subruit aemulos

Reges muneribus; munera navium 15

Saevos illaqueant duces.

Crescentem sequitur cura pecuniam

Majorumque fames. Jure perhorrui

Late conspicuum tollere verticem,

Maecenas, equitum decus. 20

Quanto quisque sibi plura negaverit,

Ab dis plura feret: nil cupientium

Nudus castra peto et transfuga divitum

Partes linquere gestio,

Contemptae dominus splendidior reï, 25

Quam si quidquid arat impiger Apulus

Occultare meis dicerer horreis,

Magnas inter opes inops.

Purae rivus aquae silvaque jugerum

Paucorum et segetis certa fides meae 30

Fulgentem imperio fertilis Africae

Fallit sorte beatior.

Quamquam nec Calabrae mella ferunt apes

Nec Laestrygonia Bacchus in amphora

Languescit mihi nec pinguia Gallicis 35

Crescunt vellera pascuis,

Importuna tamen pauperies abest,

Nec si plura velim tu dare deneges.

Contracto melius parva cupidine

Vectigalia porrigam, 40

Quam si Mygdoniis regnum Alyattei

Campis continuem. Multa petentibus

Desunt multa: bene est cui deus obtulit

Parca quod satis est manu.

CARMEN XVII.

Aeli vetusto nobilis ab Lamo,

(Quando et priores hinc Lamias ferunt

Denominatos et nepotum

Per memores genus omne fastos,

Auctore ab illo ducit originem 5

Qui Formiarum moenia dicitur

Princeps et innantem Maricae

Litoribus tenuisse Lirim

Late tyrannus) cras foliis nemus

Multis et alga litus inutili 10

Demissa tempestas ab Euro

Sternet, aquae nisi fallit augur

Annosa cornix. Dum potis aridum

Compone lignum: cras Genium mero

Curabis et porco bimestri 15

Cum famulis operum solutis.

CARMEN XVIII.

Faune, Nympharum fugientum amator,

Per meos fines et aprica rura

Lenis incedas abeasque parvis

Aequus alumnis,

Si tener pleno cadit haedus anno, 5

Larga nec desunt Veneris sodali

Vina craterae. Vetus ara multo

Fumat odore,

Ludit herboso pecus omne campo,

Cum tibi Nonae redeunt Decembres; 10

Festus in pratis vacat otioso

Cum bove pagus;

Inter audaces lupus errat agnos;

Spargit agrestes tibi silva frondes;

Gaudet invisam pepulisse fossor 15

Ter pede terram.

CARMEN XIX.

Quantum distet ab Inacho

Codrus pro patria non timidus mori

Narras, et genus Aeaci

Et pugnata sacro bella sub Ilio:

Quo Chium pretio cadum 5

Mercemur, quis aquam temperet ignibus,

Quo praebente domum et quota

Pelignis caream frigoribus, taces.

Da lunae propere novae,

Da noctis mediae, da, puer, auguris 10

Murenae: tribus aut novem

Miscentur cyathis pocula commodis.

Qui Musas amat impares

Ternos ter cyathos attonitus petet

Vates; tres prohibet supra 15

Rixarum metuens tangere Gratia

Nudis juncta sororibus.

Insanire juvat: cur Berecyntiae

Cessant flamina tibiae?

Cur pendet tacita fistula cum lyra? 20

Parcentes ego dexteras

Odi: sparge rosas; audiat invidus

Dementem strepitum Lycus

Et vicina seni non habilis Lyco.

Spissa te nitidum coma, 25

Puro te similem, Telephe, Vespero,

Tempestiva petit Rhode:

Me lentus Glycerae torret amor meae.

CARMEN XX.

Non vides, quanto moveas periclo,

Pyrrhe, Gaetulae catulos leaenae?

Dura post paullo fugies inaudax

Proelia raptor

Cum per obstantes juvenum catervas 5

Ibit insignem repetens Nearchum,

Grande certamen tibi praeda cedat

Major an illi.

Interim, dum tu celeres sagittas

Promis, haec dentes acuit timendos, 10

Arbiter pugnae posuisse nudo

Sub pede palmam

Fertur, et leni recreare vento

Sparsum odoratis humerum capillis,

Qualis aut Nireus fuit aut aquosa 15

Raptus ab Ida.

CARMEN XXI.

O nata mecum consule Manlio,

Seu tu querelas sive geris jocos

Seu rixam et insanos amores

Seu facilem, pia testa, somnum,

Quocunque lectum nomine Massicum 5

Servas, moveri digna bono die,

Descende, Corvino jubente

Promere languidiora vina.

Non ille, quamquam Socraticis madet

Sermonibus, te negleget horridus: 10

Narratur et prisci Catonis

Saepe mero caluisse virtus.

Tu lene tormentum ingenio admoves

Plerumque duro; tu sapientium

Curas et arcanum jocoso 15

Consilium retegis Lyaeo;

Tu spem reducis mentibus anxiis

Viresque, et addis cornua pauperi,

Post te neque iratos trementi

Regum apices neque militum arma. 20

Te Liber et, si laeta aderit, Venus

Segnesque nodum solvere Gratiae

Vivaeque producent lucernae,

Dum rediens fugat astra Phoebus.

CARMEN XXII.

Montium custos nemorumque, Virgo,

Quae laborantes utero puellas

Ter vocata audis adimisque leto,

Diva triformis,

Imminens villae tua pinus esto, 5

Quam per exactos ego laetus annos

Verris obliquum meditantis ictum

Sanguine donem.

CARMEN XXIII.

Caelo supinas si tuleris manus

Nascente Luna, rustica Phidyle,

Si thure placaris et horna

Fruge Lares avidaque porca,

Nec pestilentem sentiet Africum 5

Fecunda vitis nec sterilem seges

Robiginem aut dulces alumni

Pomifero grave tempus anno.

Nam quae nivali pascitur Algido

Devota quercus inter et ilices 10

Aut crescit Albanis in herbis

Victima pontificum secures

Cervice tinget: te nihil attinet

Tentare multa caede bidentium

Parvos coronantem marino 15

Rore deos fragilique myrto.

Immunis aram si tetigit manus,

Non sumptuosa blandior hostia

Mollivit aversos Penates

Farre pio et saliente mica. 20

CARMEN XXIV.

Intactis opulentior

Thesauris Arabum et divitis Indiae

Caementis licet occupes

Tyrrhenum omne tuis et mare Apulicum,

Si figit adamantinos 5

Summis verticibus dira Necessitas

Clavos, non animum metu,

Non mortis laqueis expedies caput.

Campestres melius Scythae

Quorum plaustra vagas rite trahunt domos 10

Vivunt, et rigidi Getae

Immetata quibus jugera liberas

Fruges et Cererem ferunt,

Nec cultura placet longior annua,

Defunctumque laboribus 15

Aequali recreat sorte vicarius.

Illic matre carentibus

Privignis mulier temperat innocens,

Nec dotata regit virum

Conjux nec nitido fidit adultero. 20

Dos est magna parentium

Virtus et metuens alterius viri

Certo foedere castitas;

Et peccare nefas aut pretium est mori.

O quisquis volet impias 25

Caedes et rabiem tollere civicam,

Si quaeret Pater Urbium

Subscribi statuis, indomitam audeat

Refrenare licentiam,

Clarus postgenitis; quatenus, heu nefas! 30

Virtutem incolumem odimus,

Sublatam ex oculis quaerimus invidi.

Quid tristes querimoniae

Si non supplicio culpa reciditur?

Quid leges sine moribus 35

Vanae proficiunt, si neque fervidis

Pars inclusa caloribus

Mundi nec Boreae finitimum latus

Durataeque solo nives

Mercatorem abigunt, horrida callidi 40

Vincunt aequora navitae,

Magnum pauperies opprobrium jubet

Quidvis et facere et pati

Virtutisque viam deserit arduae?

Vel nos in Capitolium 45

Quo clamor vocat et turba faventium,

Vel nos in mare proximum

Gemmas et lapides aurum et inutile,

Summi materiem mali,

Mittamus scelerum si bene poenitet. 50

Eradenda cupidinis

Pravi sunt elementa, et tenerae nimis

Mentes asperioribus

Formandae studiis. Nescit equo rudis

Haerere ingenuus puer 55

Venarique timet, ludere doctior,

Seu Graeco jubeas trocho

Seu malis vetita legibus alea,

Cum perjura patris fides

Consortem socium fallat et hospitem 60

Indignoque pecuniam

Heredi properet. Scilicet improbae

Crescunt divitiae; tamen

Curtae nescio quid semper abest reï.

CARMEN XXV.

Quo me, Bacche, rapis tui

Plenum? quae nemora aut quos agor in specus

Velox mente nova? quibus

Antris egregii Caesaris audiar

Aeternum meditans decus 5

Stellis inserere et consilio Jovis?

Dicam insigne recens adhuc

Indictum ore alio. Non secus in jugis

Exsomnis stupet Euias

Hebrum prospiciens et nive candidam 10

Thracen ac pede barbaro

Lustratam Rhodopen, ut mihi devio

Ripas et vacuum nemus

Mirari libet. O Naïadum potens

Baccharumque valentium 15

Proceras manibus vertere fraxinos,

Nil parvum aut humili modo,

Nil mortale loquar. Dulce periculum est,

O Lenaee, sequi deum

Cingentem viridi tempora pampino. 20

CARMEN XXVI.

Vixi puellis nuper idoneus

Et militavi non sine gloria;

Nunc arma defunctumque bello

Barbiton hic paries habebit,

Laevum marinae qui Veneris latus 5

Custodit. Hic hic ponite lucida

Funalia et vectes et arcus

Oppositis foribus minaces.

O quae beatam diva tenes Cyprum et

Memphin carentem Sithonia nive, 10

Regina, sublimi flagello

Tange Chloën semel arrogantem.

CARMEN XXVII.

Impios parrae recinentis omen

Ducat et praegnans canis aut ab agro

Rava decurrens lupa Lanuvino

Fetaque vulpes.

Rumpat et serpens iter institutum 5

Si per obliquum similis sagittae

Terruit mannos: ego cui timebo

Providus auspex,

Antequam stantes repetat paludes

Imbrium divina avis imminentum, 10

Oscinem corvum prece suscitabo

Solis ab ortu.

Sis licet felix ubicunque mavis,

Et memor nostri, Galatea, vivas,

Teque nec laevus vetet ire picus 15

Nec vaga cornix.

Sed vides quanto trepidet tumultu

Pronus Orion. Ego quid sit ater

Hadriae novi sinus et quid albus

Peccet Iapyx. 20

Hostium uxores puerique caecos

Sentiant motus orientis Austri et

Aequoris nigri fremitum et trementes

Verbere ripas.

Sic et Europe niveum doloso 25

Credidit tauro latus et scatentem

Beluis pontum mediasque fraudes

Palluit audax.

Nuper in pratis studiosa florum et

Debitae Nymphis opifex coronae 30

Nocte sublustri nihil astra praeter

Vidit et undas.

Quae simul centum tetigit potentem

Oppidis Creten: Pater, o relictum

Filiae nomen pietasque, dixit, 35

Victa furore!

Unde quo veni? Levis una mors est

Virginum culpae. Vigilansne ploro

Turpe commissum, an vitiis carentem

Ludit imago 40

Vana quae porta fugiens eburna

Somnium ducit? Meliusne fluctus

Ire per longos fuit an recentes

Carpere flores?

Si quis infamem mihi nunc juvencum 45

Dedat iratae lacerare ferro et

Frangere enitar modo multum amati

Cornua monstri.

Impudens liqui patrios Penates,

Impudens Orcum moror. O deorum 50

Si quis haec audis, utinam inter errem

Nuda leones!

Antequam turpis macies decentes

Occupet malas, teneraeque sucus

Defluat praedae, speciosa quaero 55

Pascere tigres.

Vilis Europe, pater urget absens:

Quid mori cessas? Potes hac ab orno

Pendulum zona bene te secuta

Laedere collum. 60

Sive te rupes et acuta leto

Saxa delectant age te procellae

Crede veloci, nisi herile mavis

Carpere pensum

Regius sanguis dominaeque tradi 65

Barbarae pellex.--Aderat querenti

Perfidum ridens Venus et remisso

Filius arcu.

Mox ubi lusit satis: Abstineto,

Dixit, irarum calidaeque rixae 70

Cum tibi invisus laceranda reddet

Cornua taurus.

Uxor invicti Jovis esse nescis:

Mitte singultus; bene ferre magnam

Disce fortunam; tua sectus orbis 75

Nomina ducet.

CARMEN XXVIII.

Festo quid potius die

Neptuni faciam? Prome reconditum

Lyde strenua Caecubum

Munitaeque adhibe vim sapientiae.

Inclinare meridiem 5

Sentis ac, veluti stet volucris dies,

Parcis deripere horreo

Cessantem Bibuli consulis amphoram.

Nos cantabimus invicem

Neptunum et virides Nereïdum comas; 10

Tu curva recines lyra

Latonam et celeris spicula Cynthiae;

Summo carmine quae Cnidon

Fulgentesque tenet Cycladas et Paphon

Junctis visit oloribus; 15

Dicetur merita Nox quoque nenia.

CARMEN XXIX.

Tyrrhena regum progenies, tibi

Non ante verso lene merum cado

Cum flore, Maecenas, rosarum et

Pressa tuis balanus capillis

Jamdudum apud me est. Eripe te morae; 5

Ne semper udum Tibur et Aesulae

Declive contempleris arvum et

Telegoni juga parricidae.

Fastidiosam desere copiam et

Molem propinquam nubibus arduis; 10

Omitte mirari beatae

Fumum et opes strepitumque Romae.

Plerumque gratae divitibus vices,

Mundaeque parvo sub lare pauperum

Coenae sine aulaeis et ostro 15

Sollicitam explicuere frontem.

Jam clarus occultum Andromedae pater

Ostendit ignem, jam Procyon furit

Et Stella vesani Leonis,

Sole dies referente siccos. 20

Jam pastor umbras cum grege languido

Rivumque fessus quaerit et horridi

Dumeta Silvani, caretque

Ripa vagis taciturna ventis.

Tu civitatem quis deceat status 25

Curas et Urbi sollicitus times

Quid Seres et regnata Cyro

Bactra parent Tanaisque discors.

Prudens futuri temporis exitum

Caliginosa nocte premit deus, 30

Ridetque si mortalis ultra

Fas trepidat. Quod adest memento

Componere aequus; cetera fluminis

Ritu feruntur, nunc medio aequore

Cum pace delabentis Etruscum 35

In mare, nunc lapides adesos

Stirpesque raptas et pecus et domus

Volventis una non sine montium

Clamore vicinaeque silvae,

Cum fera diluvies quietos 40

Irritat amnes. Ille potens sui

Laetusque deget, cui licet in diem

Dixisse Vixi: cras vel atra

Nube polum Pater occupato

Vel sole puro; non tamen irritum 45

Quodcunque retro est efficiet, neque

Diffinget infectumque reddet

Quod fugiens semel hora vexit.

Fortuna saevo laeta negotio et

Ludum insolentem ludere pertinax 50

Transmutat incertos honores,

Nunc mihi, nunc alii benigna.

Laudo manentem; si celeres quatit

Pennas resigno quae dedit, et mea

Virtute me involvo probamque 55

Pauperiem sine dote quaero.

Non est meum si mugiat Africis

Malus procellis ad miseras preces

Decurrere, et votis pacisci

Ne Cypriae Tyriaeque merces 60

Addant avaro divitias mari:

Tunc me biremis praesidio scaphae

Tutum per Aegaeos tumultus

Aura feret geminusque Pollux.

CARMEN XXX.

Exegi monumentum aere perennius

Regalique situ pyramidum altius,

Quod non imber edax, non Aquilo impotens

Possit diruere aut innumerabilis

Annorum series et fuga temporum. 5

Non omnis moriar, multaque pars mei

Vitabit Libitinam: usque ego postera

Crescam laude recens dum Capitolium

Scandet cum tacita virgine pontifex.

Dicar qua violens obstrepit Aufidus 10

Et qua pauper aquae Daunus agrestium

Regnavit populorum, ex humili potens,

Princeps Aeolium carmen ad Italos

Deduxisse modos. Sume superbiam

Quaesitam meritis et mihi Delphica 15

Lauro cinge volens, Melpomene, comam.

CARMINUM LIBER QUARTUS.

CARMEN I.

Intermissa, Venus, diu

Rursus bella moves? Parce, precor, precor.

Non sum qualis eram bonae

Sub regno Cinarae. Desine, dulcium

Mater saeva Cupidinum, 5

Circa lustra decem flectere mollibus

Jam durum imperiis: abi

Quo blandae juvenum te revocant preces.

Tempestivius in domum

Paulli purpureis ales oloribus 10

Comissabere Maximi,

Si torrere jecur quaeris idoneum:

Namque et nobilis et decens

Et pro sollicitis non tacitus reis

Et centum puer artium 15

Late signa feret militiae tuae,

Et quandoque potentior

Largi muneribus riserit aemuli

Albanos prope te lacus

Ponet marmoream sub trabe citrea. 20

Illic plurima naribus

Duces thura, lyraeque et Berecyntiae

Delectabere tibiae

Mixtis carminibus non sine fistula;

Illic bis pueri die 25

Numen cum teneris virginibus tuum

Laudantes pede candido

In morem Salium ter quatient humum.

Me nec femina nec puer

Jam nec spes animi credula mutui, 30

Nec certare juvat mero

Nec vincire novis tempora floribus.

Sed cur heu, Ligurine, cur

Manat rara meas lacruma per genas?

Cur facunda parum decoro 35

Inter verba cadit lingua silentio?

Nocturnis ego somniis

Jam captum teneo, jam volucrem sequor

Te per gramina Martii

Campi, te per aquas, dure, volubiles. 40

CARMEN II.

Pindarum quisquis studet aemulari,

Iule, ceratis ope Daedalea

Nititur pennis vitreo daturus

Nomina ponto.

Monte decurrens velut amnis imbres 5

Quem super notas aluere ripas

Fervet immensusque ruit profundo

Pindarus ore,

Laurea donandus Apollinari,

Seu per audaces nova dithyrambos 10

Verba devolvit numerisque fertur

Lege solutis;

Seu deos regesve canit deorum

Sanguinem per quos cecidere justa

Morte Centauri, cecidit tremendae 15

Flamma Chimaerae;

Sive quos Elea domum reducit

Palma caelestes pugilemve equumve

Dicit et centum potiore signis

Munere donat: 20

Flebili sponsae juvenemve raptum

Plorat et vires animumque moresque

Aureos educit in astra nigroque

Invidet Orco.

Multa Dircaeum levat aura cycnum 25

Tendit, Antoni, quotiens in altos

Nubium tractus. Ego apis Matinae

More modoque

Grata carpentis thyma per laborem

Plurimum circa nemus uvidique 30

Tiburis ripas operosa parvus

Carmina fingo.

Concines majore poëta plectro

Caesarem quandoque trahet feroces

Per sacrum clivum merita decorus 35

Fronde Sygambros,

Quo nihil majus meliusve terris

Fata donavere bonique divi,

Nec dabunt quamvis redeant in aurum

Tempora priscum. 40

Concines laetosque dies et Urbis

Publicum ludum super impetrato

Fortis Augusti reditu forumque

Litibus orbum.

Tum meae si quid loquar audiendum 45

Vocis accedet bona pars et, O Sol

Pulcher! o laudande! canam, recepto

Caesare felix.

Teque dum procedis, io Triumphe!

Non semel dicemus, io Triumphe! 50

Civitas omnis dabimusque divis

Thura benignis.

Te decem tauri totidemque vaccae,

Me tener solvet vitulus relicta

Matre qui largis juvenescit herbis 55

In mea vota,

Fronte curvatos imitatus ignes

Tertium lunae referentis ortum,

Qua notam duxit niveus videri

Cetera fulvus. 60

CARMEN III.

Quem tu, Melpomene, semel

Nascentem placido lumine videris,

Illum non labor Isthmius

Clarabit pugilem, non equus impiger

Curru ducet Achaico 5

Victorem, neque res bellica Deliis

Ornatum foliis ducem,

Quod regum tumidas contuderit minas,

Ostendet Capitolio:

Sed quae Tibur aquae fertile praefluunt 10

Et spissae nemorum comae

Fingent Aeolio carmine nobilem.

Romae principis urbium

Dignatur suboles inter amabiles

Vatum ponere me choros, 15

Et jam dente minus mordeor invido.

O, testudinis aureae

Dulcem quae strepitum, Pieri, temperas,

O mutis quoque piscibus

Donatura cycni, si libeat, sonum, 20

Totum muneris hoc tui est:

Quod monstror digito praetereuntium

Romanae fidicen lyrae,

Quod spiro et placeo, si placeo, tuum est.

CARMEN IV.

Qualem ministrum fulminis alitem,

Cui rex deorum regnum in aves vagas

Permisit expertus fidelem

Juppiter in Ganymede flavo,

Olim juventas et patrius vigor 5

Nido laborum propulit inscium,

Vernique jam nimbis remotis

Insolitos docuere nisus

Venti paventem, mox in ovilia

Demisit hostem vividus impetus, 10

Nunc in reluctantes dracones

Egit amor dapis atque pugnae:

Qualemve laetis caprea pascuis

Intenta fulvae matris ab ubere

Jam lacte depulsum leonem 15

Dente novo peritura vidit:

Videre Raetis bella sub Alpibus

Drusum gerentem Vindelici;--quibus

Mos unde deductus per omne

Tempus Amazonia securi 20

Dextras obarmet quaerere distuli,

Nec scire fas est omnia;--sed diu

Lateque victrices catervae

Consiliis juvenis revictae

Sensere quid mens rite, quid indoles 25

Nutrita faustis sub penetralibus

Posset, quid Augusti paternus

In pueros animus Nerones.

Fortes creantur fortibus et bonis;

Est in juvencis, est in equis patrum 30

Virtus, neque imbellem feroces

Progenerant aquilae columbam:

Doctrina sed vim promovet insitam,

Rectique cultus pectora roborant;

Utcunque defecere mores 35

Indecorant bene nata culpae.

Quid debeas, o Roma, Neronibus,

Testis Metaurum flumen et Hasdrubal

Devictus et pulcher fugatis

Ille dies Latio tenebris 40

Qui primus alma risit adorea,

Dirus per urbes Afer ut Italas

Ceu flamma per taedas vel Eurus

Per Siculas equitavit undas.

Post hoc secundis usque laboribus 45

Romana pubes crevit et impio

Vastata Poenorum tumultu

Fana deos habuere rectos;

Dixitque tandem perfidus Hannibal:

Cervi luporum praeda rapacium 50

Sectamur ultro quos opimus

Fallere et effugere est triumphus.

Gens quae cremato fortis ab Ilio

Jactata Tuscis aequoribus sacra

Natosque maturosque patres 55

Pertulit Ausonias ad urbes,

Duris ut ilex tonsa bipennibus

Nigrae feraci frondis in Algido,

Per damna, per caedes, ab ipso

Ducit opes animumque ferro. 60

Non hydra secto corpore firmior

Vinci dolentem crevit in Herculem,

Monstrumve submisere Colchi

Maius Echioniaeve Thebae.

Merses profundo, pulchrior evenit: 65

Luctere, multa proruet integrum

Cum laude victorem geretque

Proelia conjugibus loquenda.

Karthagini jam non ego nuntios

Mittam superbos: occidit, occidit 70

Spes omnis et fortuna nostri

Nominis Hasdrubale interempto.

Nil Claudiae non perficient manus,

Quas et benigno numine Juppiter

Defendit et curae sagaces 75

Expediunt per acuta belli.

CARMEN V.

Divis orte bonis, optime Romulae

Custos gentis, abes jam nimium diu;

Maturum reditum pollicitus patrum

Sancto concilio redi.

Lucem redde tuae, dux bone, patriae: 5

Instar veris enim vultus ubi tuus

Affulsit populo, gratior it dies

Et soles melius nitent.

Ut mater juvenem, quem Notus invido

Flatu Carpathii trans maris aequora 10

Cunctantem spatio longius annuo

Dulci distinet a domo,

Votis ominibusque et precibus vocat,

Curvo nec faciem litore demovet:

Sic desideriis icta fidelibus 15

Quaerit patria Caesarem.

Tutus bos etenim rura perambulat,

Nutrit rura Ceres almaque Faustitas,

Pacatum volitant per mare navitae,

Culpari metuit Fides, 20

Nullis polluitur casta domus stupris,

Mos et lex maculosum edomuit nefas,

Laudantur simili prole puerperae,

Culpam poena premit comes.

Quis Parthum paveat, quis gelidum Scythen, 25

Quis Germania quos horrida parturit

Fetus, incolumi Caesare? quis ferae

Bellum curet Hiberiae?

Condit quisque diem collibus in suis

Et vitem viduas ducit ad arbores; 30

Hinc ad vina redit laetus et alteris

Te mensis adhibet deum;

Te multa prece, te prosequitur mero

Defuso pateris, et Laribus tuum

Miscet numen, uti Graecia Castoris 35

Et magni memor Herculis.

Longas o utinam, dux bone, ferias

Praestes Hesperiae! dicimus integro

Sicci mane die, dicimus uvidi

Cum Sol Oceano subest. 40

CARMEN VI.

Dive, quem proles Niobea magnae

Vindicem linguae Tityosque raptor

Sensit et Trojae prope victor altae

Phthius Achilles,

Ceteris major, tibi miles impar; 5

Filius quamvis Thetidis marinae

Dardanas turres quateret tremenda

Cuspide pugnax.

Ille, mordaci velut icta ferro

Pinus aut impulsa cupressus Euro, 10

Procidit late posuitque collum in

Pulvere Teucro.

Ille non inclusus equo Minervae

Sacra mentito male feriatos

Troas et laetam Priami choreis 15

Falleret aulam;

Sed palam _captis_ gravis, heu nefas heu,

Nescios fari pueros Achivis

Ureret flammis, etiam latentem

Matris in alvo, 20

Ni tuis victus Venerisque gratae

Vocibus divom pater annuisset

Rebus Aeneae potiore ductos

Alite muros.

Doctor argutae fidicen Thaliae, 25

Phoebe, qui Xantho lavis amne crines,

Dauniae defende decus Camenae,

Levis Agyieu.

Spiritum Phoebus mihi, Phoebus artem

Carminis nomenque dedit poëtae. 30

Virginum primae puerique claris

Patribus orti,

Deliae tutela deae fugaces

Lyncas et cervos cohibentis arcu,

Lesbium servate pedem meique 35

Pollicis ictum,

Rite Latonae puerum canentes,

Rite crescentem face Noctilucam,

Prosperam frugum celeremque pronos

Volvere menses. 40

Nupta jam dices: Ego dis amicum,

Seculo festas referente luces,

Reddidi carmen, docilis modorum

Vatis Horati.

CARMEN VII.

Diffugere nives, redeunt jam gramina campis

Arboribusque comae;

Mutat terra vices et decrescentia ripas

Flumina praetereunt;

Gratia cum Nymphis geminisque sororibus audet 5

Ducere nuda choros.

Immortalia ne speres monet annus et almum

Quae rapit hora diem.

Frigora mitescunt Zephyris, ver proterit aestas

Interitura simul 10

Pomifer Auctumnus fruges effuderit, et mox

Bruma recurrit iners.

Damna tamen celeres reparant caelestia lunae:

Nos ubi decidimus,

Quo pius Aeneas quo dives Tullus et Ancus 15

Pulvis et umbra sumus.

Quis scit an adjiciant hodiernae crastina summae

Tempora di superi?

Cuncta manus avidas fugient heredis amico

Quae dederis animo. 20

Cum semel occideris et de te splendida Minos

Fecerit arbitria,

Non, Torquate, genus, non te facundia, non te

Restituet pietas;

Infernis neque enim tenebris Diana pudicum 25

Liberat Hippolytum,

Nec Lethaea valet Theseus abrumpere caro

Vincula Pirithoo.

CARMEN VIII.

Donarem pateras grataque commodus,

Censorine, meis aera sodalibus,

Donarem tripodas, praemia fortium

Graiorum, neque tu pessima munerum

Ferres, divite me scilicet artium 5

Quas aut Parrhasius protulit aut Scopas,

Hic saxo, liquidis ille coloribus

Sollers nunc hominem ponere, nunc deum.

Sed non haec mihi vis, non tibi talium

Res est aut animus deliciarum egens. 10

Gaudes carminibus; carmina possumus

Donare et pretium dicere muneri.

Non incisa notis marmora publicis,

Per quae spiritus et vita redit bonis

Post mortem ducibus, non celeres fugae 15

Rejectaeque retrorsum Hannibalis minae,

Non incendia Karthaginis impiae,

Ejus qui domita nomen ab Africa

Lucratus rediit clarius indicant

Laudes, quam Calabrae Pierides: neque 20

Si chartae sileant quod bene feceris

Mercedem tuleris. Quid foret Iliae

Mavortisque puer si taciturnitas

Obstaret meritis invida Romuli?

Ereptum Stygiis fluctibus Aeacum 25

Virtus et favor et lingua potentium

Vatum divitibus consecrat insulis.

Dignum laude virum Musa vetat mori;

Caelo Musa beat. Sic Jovis interest

Optatis epulis impiger Hercules, 30

Clarum Tyndaridae sidus ab infimis

Quassas eripiunt aequoribus rates,

Ornatus viridi tempora pampino

Liber vota bonos ducit ad exitus.

CARMEN IX.

Ne forte credas interitura quae

Longe sonantem natus ad Aufidum

Non ante vulgatas per artes

Verba loquor socianda chordis:

Non si priores Maeonius tenet 5

Sedes Homerus Pindaricae latent

Ceaeque et Alcaei minaces

Stesichorique graves Camenae;

Nec si quid olim lusit Anacreon

Delevit aetas; spirat adhuc amor 10

Vivuntque commissi calores

Aeoliae fidibus puellae.

Non sola comptos arsit adulteri

Crines, et aurum vestibus illitum

Mirata regalesque cultus 15

Et comites Helene Lacaena,

Primusve Teucer tela Cydonio

Direxit arcu; non semel Ilios

Vexata; non pugnavit ingens

Idomeneus Sthenelusve solus 20

Dicenda Musis proelia; non ferox

Hector vel acer Deiphobus graves

Excepit ictus pro pudicis

Conjugibus puerisque primus.

Vixere fortes ante Agamemnona 25

Multi; sed omnes illacrumabiles

Urgentur ignotique longa

Nocte, carent quia vate sacro.

Paullum sepultae distat inertiae

Celata virtus. Non ego te meis 30

Chartis inornatum silebo,

Totve tuos patiar labores

Impune, Lolli, carpere lividas

Obliviones. Est animus tibi

Rerumque prudens et secundis 35

Temporibus dubiisque rectus,

Vindex avarae fraudis, et abstinens

Ducentis ad se cuncta pecuniae,

Consulque non unius anni

Sed quoties bonus atque fidus 40

Judex honestum praetulit utili,

Rejecit alto dona nocentium

Vultu, per obstantes catervas

Explicuit sua victor arma.

Non possidentem multa vocaveris 45

Recte beatum: rectius occupat

Nomen beati qui deorum

Muneribus sapienter uti

Duramque callet pauperiem pati,

Pejusque leto flagitium timet, 50

Non ille pro caris amicis

Aut patria timidus perire.

CARMEN X.

O crudelis adhuc et Veneris muneribus potens,

Insperata tuae cum veniet pluma superbiae,

Et quae nunc humeris involitant deciderint comae,

Nunc et qui color est puniceae flore prior rosae

Mutatus Ligurinum in faciem verterit hispidam, 5

Dices heu quotiens te speculo videris alterum:

Quae mens est hodie, cur eadem non puero fuit?

Vel cur his animis incolumes non redeunt genae?

CARMEN XI.

Est mihi nonum superantis annum

Plenus Albani cadus; est in horto,

Phylli, nectendis apium coronis;

Est hederae vis

Multa, qua crines religata fulges; 5

Ridet argento domus; ara castis

Vincta verbenis avet immolato

Spargier agno;

Cuncta festinat manus, huc et illuc

Cursitant mixtae pueris puellae; 10

Sordidum flammae trepidant rotantes

Vertice fumum.

Ut tamen noris quibus advoceris

Gaudiis, Idus tibi sunt agendae,

Qui dies mensem Veneris marinae 15

Findit Aprilem;

Jure sollemnis mihi sanctiorque

Paene natali proprio, quod ex hac

Luce Maecenas meus adfluentes

Ordinat annos. 20

Telephum, quem tu petis, occupavit

Non tuae sortis juvenem puella

Dives et lasciva, tenetque grata

Compede vinctum.

Terret ambustus Phaëthon avaras 25

Spes, et exemplum grave praebet ales

Pegasus, terrenum equitem gravatus

Bellerophontem,

Semper ut te digna sequare et ultra

Quam licet sperare nefas putando 30

Disparem vites. Age jam, meorum

Finis amorum--

Non enim posthac alia calebo

Femina--condisce modos amanda

Voce quos reddas; minuentur atrae 35

Carmine curae.

CARMEN XII.

Jam veris comites quae mare temperant

Impellunt animae lintea Thraciae;

Jam nec prata rigent nec fluvii strepunt

Hiberna nive turgidi.

Nidum ponit, Ityn flebiliter gemens, 5

Infelix avis et Cecropiae domus

Aeternum opprobrium, quod male barbaras

Regum est ulta libidines.

Dicunt in tenero gramine pinguium

Custodes ovium carmina fistula, 10

Delectantque deum cui pecus et nigri

Colles Arcadiae placent.

Adduxere sitim tempora, Virgili;

Sed pressum Calibus ducere Liberum

Si gestis, juvenum nobilium cliens, 15

Nardo vina merebere.

Nardi parvus onyx eliciet cadum

Qui nunc Sulpiciis accubat horreis,

Spes donare novas largus amaraque

Curarum eluere efficax. 20

Ad quae si properas gaudia, cum tua

Velox merce veni: non ego te meis

Immunem meditor tingere poculis,

Plena dives ut in domo.

Verum pone moras et studium lucri, 25

Nigrorumque memor, dum licet, ignium

Misce stultitiam consiliis brevem:

Dulce est desipere in loco.

CARMEN XIII.

Audivere, Lyce, di mea vota, di

Audivere, Lyce: fis anus, et tamen

Vis formosa videri

Ludisque et bibis impudens

Et cantu tremulo pota Cupidinem 5

Lentum sollicitas. Ille virentis et

Doctae psallere Chiae

Pulchris excubat in genis.

Importunus enim transvolat aridas

Quercus, et refugit te quia luridi 10

Dentes, te quia rugae

Turpant et capitis nives.

Nec Coae referunt jam tibi purpurae

Nec clari lapides tempora, quae semel

Notis condita fastis 15

Inclusit volucris dies.

Quo fugit venus, heu, quove color? decens

Quo motus? quid habes illius, illius,

Quae spirabat amores,

Quae me surpuerat mihi, 20

Felix post Cinaram, notaque et artium

Gratarum facies? Sed Cinarae breves

Annos fata dederunt,

Servatura diu parem

Cornicis vetulae temporibus Lycen, 25

Possent ut juvenes visere fervidi

Multo non sine risu

Dilapsam in cineres facem.

CARMEN XIV.

Quae cura patrum quaeve Quiritium

Plenis honorum muneribus tuas,

Auguste, virtutes in aevum

Per titulos memoresque fastos

Aeternet, o qua sol habitabiles 5

Illustrat oras maxime principum?

Quem legis expertes Latinae

Vindelici didicere nuper

Quid Marte posses. Milite nam tuo

Drusus Genaunos, implacidum genus, 10

Breunosque veloces, et arces

Alpibus impositas tremendis

Dejecit acer plus vice simplici;

Major Neronum mox grave proelium

Commisit immanesque Raetos 15

Auspiciis pepulit secundis,

Spectandus in certamine Martio,

Devota morti pectora liberae

Quantis fatigaret ruinis;

Indomitas prope qualis undas 20

Exercet Auster, Pleïadum choro

Scindente nubes, impiger hostium

Vexare turmas et frementem

Mittere equum medios per ignes.

Sic tauriformis volvitur Aufidus, 25

Qua regna Dauni praefluit Apuli,

Cum saevit horrendamque cultis

Diluviem meditatur agris,

Ut barbarorum Claudius agmina

Ferrata vasto diruit impetu 30

Primosque et extremos metendo

Stravit humum sine clade victor,

Te copias, te consilium et tuos

Praebente divos. Nam tibi, quo die

Portus Alexandrea supplex 35

Et vacuam patefecit aulam,

Fortuna lustro prospera tertio

Belli secundos reddidit exitus,

Laudemque et optatum peractis

Imperiis decus arrogavit. 40

Te Cantaber non ante domabilis

Medusque et Indus, te profugus Scythes

Miratur, o tutela praesens

Italiae dominaeque Romae.

Te fontium qui celat origines 45

Nilusque et Ister, te rapidus Tigris,

Te beluosus qui remotis

Obstrepit Oceanus Britannis,

Te non paventis funera Galliae

Duraeque tellus audit Hiberiae, 50

Te caede gaudentes Sigambri

Compositis venerantur armis.

CARMEN XV.

Phoebus volentem proelia me loqui

Victas et urbes increpuit lyra,

Ne parva Tyrrhenum per aequor

Vela darem. Tua, Caesar, aetas

Fruges et agris rettulit uberes 5

Et signa nostro restituit Jovi

Derepta Parthorum superbis

Postibus, et vacuum duellis

Janum Quirini clausit, et ordinem

Rectum evaganti frena licentiae 10

Injecit, emovitque culpas,

Et veteres revocavit artes

Per quas Latinum nomen et Italae

Crevere vires famaque et imperi

Porrecta majestas ad ortus 15

Solis ab Hesperio cubili.

Custode rerum Caesare non furor

Civilis aut vis exiget otium,

Non ira quae procudit enses

Et miseras inimicat urbes. 20

Non qui profundum Danubium bibunt

Edicta rumpent Julia, non Getae,

Non Seres infidive Persae,

Non Tanaïn prope flumen orti.

Nosque et profestis lucibus et sacris 25

Inter jocosi munera Liberi

Cum prole matronisque nostris,

Rite deos prius apprecati,

Virtute functos more patrum duces

Lydis remixto carmine tibiis 30

Trojamque et Anchisen et almae

Progeniem Veneris canemus.

CARMEN SAECULARE.

Phoebe silvarumque potens Diana,

Lucidum caeli decus, o colendi

Semper et culti, date, quae precamur

Tempore sacro,

Quo Sibyllini monuere versus 5

Virgines lectas puerosque castos

Dis quibus septem placuere colles

Dicere carmen.

Alme Sol, curru nitido diem qui

Promis et celas aliusque et idem 10

Nasceris, possis nihil urbe Roma

Visere majus.

Rite maturos aperire partus

Lenis, Ilithyia, tuere matres,

Sive tu Lucina probas vocari 15

Seu Genitalis.

Diva, producas subolem patrumque

Prosperes decreta super jugandis

Feminis prolisque novae feraci

Lege marita, 20

Certus undenos decies per annos

Orbis ut cantus referatque ludos

Ter die claro totiesque grata

Nocte frequentes.

Vosque veraces cecinisse, Parcae, 25

Quod semel dictum est stabilisque rerum

Terminus servat, bona jam peractis

Jungite fata.

Fertilis frugum pecorisque Tellus

Spicea donet Cererem corona; 30

Nutriant fetus et aquae salubres

Et Jovis aurae.

Condito mitis placidusque telo

Supplices audi pueros, Apollo:

Siderum regina bicornis audi, 35

Luna, puellas.

Roma si vestrum est opus, Iliaeque

Litus Etruscum tenuere turmae,

Jussa pars mutare Lares et urbem

Sospite cursu, 40

Cui per ardentem sine fraude Trojam

Castus Aeneas patriae superstes

Liberum munivit iter, daturus

Plura relictis:

Di, probos mores docili juventae, 45

Di, senectuti placidae quietem,

Romulae genti date remque prolemque

Et decus omne!

Quaeque vos bubus veneratur albis

Clarus Anchisae Venerisque sanguis, 50

Impetret, bellante prior, jacentem

Lenis in hostem!

Jam mari terraque manus potentes

Medus Albanasque timet secures,

Jam Scythae responsa petunt, superbi 55

Nuper, et Indi.

Jam Fides et Pax et Honos Pudorque

Priscus et neglecta redire Virtus

Audet, apparetque beata pleno

Copia cornu. 60

Augur et fulgente decorus arcu

Phoebus acceptusque novem Camenis,

Qui salutari levat arte fessos

Corporis artus,

Si Palatinas videt aequus arces 65

Remque Romanam Latiumque, felix

Alterum in lustrum meliusque semper

Proroget aevum.

Quaeque Aventinum tenet Algidumque,

Quindecim Diana preces virorum 70

Curet et votis puerorum amicas

Applicet aures.

Haec Jovem sentire deosque cunctos

Spem bonam certamque domum reporto,

Doctus et Phoebi chorus et Dianae 75

Dicere laudes.

EPODON LIBER

CARMEN I.

Ibis Liburnis inter alta navium,

Amice, propugnacula,

Paratus omne Caesaris periculum

Subire, Maecenas, tuo.

Quid nos, quibus te vita si superstite 5

Jucunda, si contra gravis?

Utrumne jussi persequemur otium,

Non dulce ni tecum simul,

An hunc laborem mente laturi decet

Qua ferre non molles viros? 10

Feremus et te vel per Alpium juga

Inhospitalem et Caucasum,

Vel Occidentis usque ad ultimum sinum

Forti sequemur pectore.

Roges tuum labore quid juvem meo, 15

Imbellis ac firmus parum?

Comes minore sum futurus in metu,

Qui major absentes habet;

Ut assidens implumibus pullis avis

Serpentium allapsus timet 20

Magis relictis, non, ut adsit, auxili

Latura plus praesentibus.

Libenter hoc et omne militabitur

Bellum in tuae spem gratiae,

Non ut juvencis illigata pluribus 25

Aratra nitantur mea,

Pecusve Calabris ante sidus fervidum

Lucana mutet pascuis,

Neque ut superni villa candens Tusculi

Circaea tangat moenia. 30

Satis superque me benignitas tua

Ditavit: haud paravero

Quod aut avarus ut Chremes terra premam,

Discinctus aut perdam nepos.

CARMEN II.

Beatus ille qui procul negotiis,

Ut prisca gens mortalium,

Paterna rura bobus exercet suis,

Solutus omni fenore.

Neque excitatur classico miles truci, 5

Neque horret iratum mare,

Forumque vitat et superba civium

Potentiorum limina.

Ergo aut adulta vitium propagine

Altas maritat populos, 10

Aut in reducta valle mugientium

Prospectat errantes greges,

Inutilesque falce ramos amputans

Feliciores inserit,

Aut pressa puris mella condit amphoris, 15

Aut tondet infirmas oves;

Vel cum decorum mitibus pomis caput

Auctumnus agris extulit,

Ut gaudet insitiva decerpens pira,

Certantem et uvam purpurae, 20

Qua muneretur te, Priape, et te, pater

Silvane, tutor finium!

Libet jacere modo sub antiqua ilice,

Modo in tenaci gramine.

Labuntur altis interim ripis aquae, 25

Queruntur in silvis aves,

Fontesque lymphis obstrepunt manantibus,

Somnos quod invitet leves.

At cum tonantis annus hibernus Jovis

Imbres nivesque comparat, 30

Aut trudit acres hinc et hinc multa cane

Apros in obstantes plagas,

Aut amite levi rara tendit retia,

Turdis edacibus dolos,

Pavidumque leporem et advenam laqueo gruem 35

Jucunda captat praemia.

Quis non malarum quas amor curas habet

Haec inter obliviscitur?

Quodsi pudica mulier in partem juvet

Domum atque dulces liberos, 40

Sabina qualis aut perusta solibus

Pernicis uxor Apuli,

Sacrum vetustis exstruat lignis focum

Lassi sub adventum viri,

Claudensque textis cratibus laetum pecus 45

Distenta siccet ubera,

Et horna dulci vina promens dolio

Dapes inemptas apparet:

Non me Lucrina juverint conchylia

Magisve rhombus aut scari, 50

Si quos Eois intonata fluctibus

Hiems ad hoc vertat mare;

Non Afra avis descendat in ventrem meum,

Non attagen Ionicus

Jucundior, quam lecta de pinguissimis 55

Oliva ramis arborum

Aut herba lapathi prata amantis et gravi

Malvae salubres corpori,

Vel agna festis caesa Terminalibus,

Vel haedus ereptus lupo. 60

Has inter epulas ut juvat pastas oves

Videre properantes domum,

Videre fessos vomerem inversum boves

Collo trahentes languido,

Positosque vernas, ditis examen domus, 65

Circum renidentes Lares!

Haec ubi locutus fenerator Alphius,

Jam jam futurus rusticus,

Omnem redegit Idibus pecuniam,

Quaerit Kalendis ponere. 70

CARMEN III.

Parentis olim si quis impia manu

Senile guttur fregerit,

Edit cicutis allium nocentius.

O dura messorum ilia!

Quid hoc veneni saevit in praecordiis? 5

Num viperinus his cruor

Incoctus herbis me fefellit? an malas

Canidia tractavit dapes?

Ut Argonautas praeter omnes candidum

Medea mirata est ducem, 10

Ignota tauris illigaturum juga

Perunxit hoc Jasonem;

Hoc delibutis ulta donis pellicem

Serpente fugit alite.

Nec tantus unquam siderum insedit vapor 15

Siticulosae Apuliae,

Nec munus humeris efficacis Herculis

Inarsit aestuosius.

At si quid unquam tale concupiveris,

Jocose Maecenas; precor 20

Manum puella savio opponat tuo

Extrema et in sponda cubet.

CARMEN IV.

Lupis et agnis quanta sortito obtigit,

Tecum mihi discordia est,

Hibericis peruste funibus latus

Et crura dura compede.

Licet superbus ambules pecunia, 5

Fortuna non mutat genus.

Videsne, Sacram metiente te viam

Cum bis trium ulnarum toga,

Ut ora vertat huc et huc euntium

Liberrima indignatio? 10

Sectus flagellis hic triumviralibus

Praeconis ad fastidium

Arat Falerni mille fundi jugera

Et Appiam mannis terit,

Sedilibusque magnus in primis eques 15

Othone contempto sedet!

Quid attinet tot ora navium gravi

Rostrata duci pondere

Contra latrones atque servilem manum

Hoc, hoc tribuno militum? 20

CARMEN V.

At, o deorum quidquid in caelo regit

Terras et humanum genus,

Quid iste fert tumultus? aut quid omnium

Vultus in unum me truces?

Per liberos te, si vocata partubus 5

Lucina veris affuit,

Per hoc mane purpurae decus precor,

Per improbaturum haec Jovem,

Quid ut noverca me intueris aut uti

Petita ferro belua? 10

Ut haec trementi questus ore constitit

Insignibus raptis puer,

Impube corpus quale posset impia

Mollire Thracum pectora,

Canidia brevibus implicata viperis 15

Crines et incomptum caput

Jubet sepulcris caprificos erutas,

Jubet cupressus funebres,

Et uncta turpis ova ranae sanguine,

Plumamque nocturnae strigis, 20

Herbasque quas Iolcos atque Hiberia

Mittit venenorum ferax,

Et ossa ab ore rapta jejunae canis

Flammis aduri Colchicis.

At expedita Sagana per totam domum 25

Spargens Avernales aquas

Horret capillis, ut marinus asperis

Echinus aut currens aper.

Abacta nulla Veia conscientia

Ligonibus duris humum 30

Exhauriebat ingemens laboribus,

Quo posset infossus puer

Longo die bis terque mutatae dapis

Inemori spectaculo,

Cum promineret ore quantum exstant aqua 35

Suspensa mento corpora;

Exsucca uti medulla et aridum jecur

Amoris esset poculum,

Interminato cum semel fixae cibo

Intabuissent pupulae. 40

Non defuisse masculae libidinis

Ariminensem Foliam

Et otiosa credidit Neapolis

Et omne vicinum oppidum,

Quae sidera excantata voce Thessala 45

Lunamque caelo deripit.

Hic irresectum saeva dente livido

Canidia rodens pollicem

Quid dixit aut quid tacuit? O rebus meis

Non infideles arbitrae, 50

Nox et Diana quae silentium regis

Arcana cum fiunt sacra,

Nunc, nunc adeste, nunc in hostiles domos

Iram atque numen vertite!

Formidolosis dum latent silvis ferae 55

Dulci sopore languidae,

Senem, quod omnes rideant, adulterum

Latrent Suburanae canes

Nardo perunctum, quale non perfectius

Meae laborarint manus.-- 60

Quid accidit? Cur dira barbarae minus

Venena Medeae valent?

Quibus superbam fugit ulta pellicem,

Magni Creontis filiam,

Cum palla, tabo munus imbutum, novam 65

Incendio nuptam abstulit.

Atqui nec herba nec latens in asperis

Radix fefellit me locis.

Indormit unctis omnium cubilibus

Oblivione pellicum.-- 70

Ah ah! solutus ambulat veneficae

Scientioris carmine.

Non usitatis, Vare, potionibus,

O multa fleturum caput,

Ad me recurres, nec vocata mens tua 75

Marsis redibit vocibus:

Maius parabo, maius infundam tibi

Fastidienti poculum.

Priusque caelum sidet inferius mari,

Tellure porrecta super, 80

Quam non amore sic meo flagres uti

Bitumen atris ignibus.--

Sub haec puer jam non ut ante mollibus

Lenire verbis impias,

Sed dubius unde rumperet silentium 85

Misit Thyesteas preces:

Venena magnum fas nefasque non valent

Convertere humanam vicem;

Diris agam vos; dira detestatio

Nulla expiatur victima. 90

Quin ubi perire jussus exspiravero

Nocturnus occurram Furor

Petamque vultus umbra curvis unguibus,

Quae vis deorum est manium,

Et inquietis assidens praecordiis 95

Pavore somnos auferam.

Vos turba vicatim hinc et hinc saxis petens

Contundet obscoenas anus;

Post insepulta membra different lupi

Et Esquilinae alites; 100

Neque hoc parentes heu mihi superstites

Effugerit spectaculum.

CARMEN VI.

Quid immerentes hospites vexas canis

Ignavus adversum lupos?

Quin huc inanes, si potes, vertis minas

Et me remorsurum petis?

Nam qualis aut Molossus aut fulvus Lacon, 5

Amica vis pastoribus,

Agam per altas aure sublata nives

Quaecunque praecedet fera:

Tu, cum timenda voce complesti nemus

Projectum odoraris cibum. 10

Cave, cave: namque in malos asperrimus

Parata tollo cornua,

Qualis Lycambae spretus infido gener

Aut acer hostis Bupalo.

An si quis atro dente me petiverit 15

Inultus ut flebo puer?

CARMEN VII.

Quo, quo scelesti ruitis? aut cur dexteris

Aptantur enses conditi?

Parumne campis atque Neptuno super

Fusum est Latini sanguinis,

Non ut superbas invidae Karthaginis 5

Romanus arces ureret,

Intactus aut Britannus ut descenderet

Sacra catenatus via,

Sed ut secundum vota Parthorum sua

Urbs haec periret dextera? 10

Neque hic lupis mos nec fuit leonibus

Unquam nisi in dispar feris.

Furorne caecus, an rapit vis acrior,

An culpa? Responsum date.

Tacent et albus ora pallor inficit 15

Mentesque perculsae stupent.

Sic est: acerba fata Romanos agunt

Scelusque fraternae necis,

Ut immerentis fluxit in terram Remi

Sacer nepotibus cruor. 20

CARMEN VIII.

Rogare longo putidam te seculo,

Vires quid enervet meas!

Cum sit tibi dens ater et rugis vetus

Frontem senectus exaret,

Hietque turpis inter aridas nates 5

Podex velut crudae bovis.

Sed incitat me pectus et mammae putres,

Equina quales ubera,

Venterque mollis et femur tumentibus

Exile suris additum. 10

Esto beata, funus atque imagines

Ducant triumphales tuum,

Nec sit marita, quae rotundioribus

Onusta baccis ambulet.

Quid, quod libelli Stoici inter sericos 15

Jacere pulvillos amant:

Illiterati num minus nervi rigent,

Minusve languet fascinum?

Quod ut superbo provoces ab inguine,

Ore allaborandum est tibi. 20

CARMEN IX.

Quando repostum Caecubum ad festas dapes

Victore laetus Caesare

Tecum sub alta--sic Jovi gratum--domo,

Beate Maecenas, bibam

Sonante mixtum tibiis carmen lyra, 5

Hac Dorium, illis barbarum?

Ut nuper, actus cum freto Neptunius

Dux fugit ustis navibus,

Minatus Urbi vincla, quae detraxerat

Servis amicus perfidis. 10

Romanus,--eheu, posteri negabitis--

Emancipatus feminae

Fert vallum et arma miles, et spadonibus

Servire rugosis potest,

Interque signa turpe militaria 15

Sol adspicit conopium.

At huc frementes verterunt bis mille equos

Galli, canentes Caesarem,

Hostiliumque navium portu latent

Puppes sinistrorsum citae. 20

Io Triumphe, tu moraris aureos

Currus et intactas boves?

Io Triumphe, nec Jugurthino parem

Bello reportasti ducem,

Neque Africanum, cui super Karthaginem 25

Virtus sepulcrum condidit.

Terra marique victus hostis punico

Lugubre mutavit sagum.

Aut ille centum nobilem Cretam urbibus

Ventis iturus non suis, 30

Exercitatas aut petit Syrtes Noto,

Aut fertur incerto mari.

Capaciores affer huc, puer, scyphos

Et Chia vina aut Lesbia,

Vel, quod fluentem nauseam coërceat, 35

Metire nobis Caecubum:

Curam metumque Caesaris rerum juvat

Dulci Lyaeo solvere.

CARMEN X.

Mala soluta navis exit alite

Ferens olentem Maevium:

Ut horridis utrumque verberes latus,

Auster, memento fluctibus!

Niger rudentes Eurus inverso mari 5

Fractosque remos differat;

Insurgat Aquilo quantus altis montibus

Frangit trementes ilices;

Nec sidus atra nocte amicum appareat

Qua tristis Orion cadit; 10

Quietiore nec feratur aequore,

Quam Graia victorum manus,

Cum Pallas usto vertit iram ab Ilio

In impiam Ajacis ratem!

O quantus instat navitis sudor tuis, 15

Tibique pallor luteus

Et illa non virilis ejulatio

Preces et aversum ad Jovem,

Ionius udo cum remugiens sinus

Noto carinam ruperit! 20

Opima quodsi praeda curvo litore

Projecta mergos juveris,

Libidinosus immolabitur caper

Et agna Tempestatibus.

CARMEN XI.

Petti, nihil me sicut antea juvat

Scribere versiculos amore percussum gravi,

Amore qui me praeter omnes expetit

Mollibus in pueris aut in puellis urere.

Hic tertius December, ex quo destiti 5

Inachia furere, silvis honorem decutit.

Heu me, per Urbem--nam pudet tanti mali--

Fabula quanta fui! Conviviorum et poenitet;

In quis amantem et languor et silentium

Arguit et latere petitus imo spiritus. 10

Contrane lucrum nil valere candidum

Pauperis ingenium? querebar applorans tibi,

Simul calentis inverecundus deus

Fervidiore mero arcana promorat loco.

Quodsi meis inaestuat praecordiis 15

Libera bilis, ut haec ingrata ventis dividat

Fomenta vulnus nil malum levantia,

Desinet imparibus certare summotus pudor.

Ubi haec severus te palam laudaveram,

Jussus abire domum ferebar incerto pede 20

Ad non amicos heu mihi postes et heu

Limina dura, quibus lumbos et infregi latus.

Nunc gloriantis quamlibet mulierculam

Vincere mollitie amor Lycisci me tenet,

Unde expedire non amicorum queant 25

Libera consilia nec contumeliae graves,

Sed alius ardor aut puellae candidae

Aut teretis pueri longam renodantis comam.

CARMEN XII.

Quid tibi vis, mulier nigris dignissima barris?

Munera quid mihi, quidve tabellas

Mittis nec firmo juveni neque naris obesae?

Namque sagacius unus odoror,

Polypus an gravis hirsutis cubet hircus in alis, 5

Quam canis acer ubi lateat sus.

Qui sudor vietis et quam malus undique membris

Crescit odor, cum pene soluto

Indomitam properat rabiem sedare; neque illi

Jam manet humida creta colorque 10

Stercore fucatus crocodili, jamque subando

Tenta cubilia tectaque rumpit!

Vel mea cum saevis agitat fastidia verbis:

Inachia langues minus ac me;

Inachiam ter nocte potes, mihi semper ad unum 15

Mollis opus. Pereat male quae te

Lesbia quaerenti taurum monstravit inertem,

Cum mihi Cous adesset Amyntas,

Cujus in indomito constantior inguine nervus

Quam nova collibus arbor inhaeret. 20

Muricibus Tyriis iteratae vellera lanae

Cui properabantur? Tibi nempe,

Ne foret aequales inter conviva, magis quem

Diligeret mulier sua quam te.

O ego non felix, quam tu fugis ut pavet acres 25

Agna lupos capreaeque leones!

CARMEN XIII.

Horrida tempestas caelum contraxit et imbres

Nivesque deducunt Jovem; nunc mare, nunc siluae

Threïcio Aquilone sonant: rapiamus, amici,

Occasionem de die, dumque virent genua

Et decet, obducta solvatur fronte senectus. 5

Tu vina Torquato move consule pressa meo.

Cetera mitte loqui: deus haec fortasse benigna

Reducet in sedem vice. Nunc et Achaemenio

Perfundi nardo juvat et fide Cyllenea

Levare diris pectora sollicitudinibus; 10

Nobilis ut grandi cecinit Centaurus alumno:

Invicte, mortalis dea nate puer Thetide,

Te manet Assaraci tellus, quam frigida parvi

Findunt Scamandri flumina lubricus et Simoïs,

Unde tibi reditum certo subtemine Parcae 15

Rupere, nec mater domum caerula te revehet.

Illic omne malum vino cantuque levato,

Deformis aegrimoniae dulcibus alloquiis.

CARMEN XIV.

Mollis inertia cur tantam diffuderit imis

Oblivionem sensibus,

Pocula Lethaeos ut si ducentia somnos

Arente fauce traxerim,

Candide Maecenas, occidis saepe rogando: 5

Deus, deus nam me vetat

Inceptos, olim promissum carmen, iambos

Ad umbilicum adducere.

Non aliter Samio dicunt arsisse Bathyllo

Anacreonta Teïum, 10

Qui persaepe cava testudine flevit amorem

Non elaboratum ad pedem.

Ureris ipse miser: quodsi non pulchrior ignis

Accendit obsessam Ilion,

Gaude sorte tua; me libertina neque uno 15

Contenta Phryne macerat.

CARMEN XV.

Nox erat et caelo fulgebat luna sereno

Inter minora sidera,

Cum tu magnorum numen laesura deorum

In verba jurabas mea,

Artius atque hedera procera adstringitur ilex, 5

Lentis adhaerens brachiis:

Dum pecori lupus et nautis infestus Orion

Turbaret hibernum mare,

Intonsosque agitaret Apollinis aura capillos,

Fore hunc amorem mutuum. 10

O dolitura mea multum virtute Neaera!

Nam si quid in Flacco viri est,

Non feret assiduas potiori te dare noctes,

Et quaeret iratus parem,

Nec semel offensae cedet constantia formae, 15

Si certus intrarit dolor,

Et tu, quicunque es felicior atque meo nunc

Superbus incedis malo,

Sis pecore et multa dives tellure licebit

Tibique Pactolus fluat, 20

Nec te Pythagorae fallant arcana renati,

Formaque vincas Nirea,

Eheu translatos alio maerebis amores:

Ast ego vicissim risero.

CARMEN XVI.

Altera jam teritur bellis civilibus aetas,

Suis et ipsa Roma viribus ruit:

Quam neque finitimi valuerunt perdere Marsi

Minacis aut Etrusca Porsenae manus,

Aemula nec virtus Capuae nec Spartacus acer 5

Novisque rebus infidelis Allobrox,

Nec fera caerulea domuit Germania pube

Parentibusque abominatus Hannibal,

Impia perdemus devoti sanguinis aetas,

Ferisque rursus occupabitur solum. 10

Barbarus heu cineres insistet victor et Urbem

Eques sonante verberabit ungula,

Quaeque carent ventis et solibus ossa Quirini,

Nefas videre! dissipabit insolens.

Forte quid expediat communiter aut melior pars 15

Malis carere quaeritis laboribus:

Nulla sit hac potior sententia, Phocaeorum

Velut profugit exsecrata civitas

Agros atque Lares patrios habitandaque fana

Apris reliquit et rapacibus lupis, 20

Ire pedes quocunque ferent, quocunque per undas

Notus vocabit aut protervus Africus.

Sic placet? an melius quis habet suadere?--Secunda

Ratem occupare quid moramur alite?

Sed juremus in haec: Simul imis saxa renarint 25

Vadis levata, ne redire sit nefas;

Neu conversa domum pigeat dare lintea, quando

Padus Matina laverit cacumina,

In mare seu celsus procurrerit Apenninus,

Novaque monstra junxerit libidine 30

Mirus amor, juvet ut tigres subsidere cervis,

Adulteretur et columba miluo,

Credula nec ravos timeant armenta leones,

Ametque salsa levis hircus aequora.

Haec et quae poterunt reditus abscindere dulces 35

Eamus omnis exsecrata civitas,

Aut pars indocili melior grege; mollis et exspes

Inominata perprimat cubilia,

Vos quibus est virtus muliebrem tollite luctum

Etrusca praeter et volate litora. 40

Nos manet Oceanus circumvagus: arva, beata

Petamus arva divites et insulas,

Reddit ubi Cererem tellus inarata quotannis

Et imputata floret usque vinea,

Germinat et nunquam fallentis termes olivae, 45

Suamque pulla ficus ornat arborem,

Mella cava manant ex ilice, montibus altis

Levis crepante lympha desilit pede.

Illic injussae veniunt ad mulctra capellae,

Refertque tenta grex amicus ubera; 50

Nec vespertinus circumgemit ursus ovile,

Neque intumescit alma viperis humus.

Pluraque felices mirabimur: ut neque largis

Aquosus Eurus arva radat imbribus,

Pinguia nec siccis urantur semina glebis, 55

Utrumque rege temperante caelitum.

Non huc Argoo contendit remige pinus,

Neque impudica Colchis intulit pedem,

Non huc Sidonii torserunt cornua nautae

Laboriosa nec cohors Ulixei. 60

Nulla nocent pecori contagia, nullius astri

Gregem aestuosa torret impotentia.

Jupiter illa piae secrevit litora genti,

Ut inquinavit aere tempus aureum;

Aere, dehinc ferro duravit secula: quorum 65

Piis secunda vate me datur fuga.

CARMEN XVII.

Jam jam efficaci do manus scientiae,

Supplex et oro regna per Proserpinae,

Per et Dianae non movenda numina,

Per atque libros carminum valentium

Refixa caelo devocare sidera, 5

Canidia, parce vocibus tandem sacris

Citumque retro solve, solve turbinem.

Movit nepotem Telephus Nereïum,

In quem superbus ordinarat agmina

Mysorum et in quem tela acuta torserat. 10

Unxere matres Iliae addictum feris

Alitibus atque canibus homicidam Hectorem,

Postquam relictis moenibus rex procidit

Heu pervicacis ad pedes Achilleï.

Setosa duris exuere pellibus 15

Laboriosi remiges Ulixeï

Volente Circa membra; tunc mens et sonus

Relapsus atque notus in vultus honor.

Dedi satis superque poenarum tibi,

Amata nautis multum et institoribus. 20

Fugit juventas et verecundus color

Reliquit ossa pelle amicta lurida;

Tuis capillus albus est odoribus;

Nullum a labore me reclinat otium;

Urget diem nox et dies noctem, neque est 25

Levare tenta spiritu praecordia.

Ergo negatum vincor ut credam miser

Sabella pectus increpare carmina

Caputque Marsa dissilire nenia.

Quid amplius vis? O mare, o terra, ardeo, 30

Quantum neque atro delibutus Hercules

Nessi cruore, nec Sicana fervida

Virens in Aetna flamma; tu donec cinis

Injuriosis aridus ventis ferar

Cales venenis officina Colchicis. 35

Quae finis aut quod me manet stipendium?

Effare; jussas cum fide poenas luam,

Paratus expiare, seu poposceris

Centum juvencos, sive mendaci lyra

Voles sonari: Tu pudica, tu proba 40

Perambulabis astra sidus aureum.

Infamis Helenae Castor offensus vicem

Fraterque magni Castoris victi prece

Adempta vati reddidere lumina.

Et tu, potes nam, solve me dementia, 45

O nec paternis obsoleta sordibus,

Neque in sepulcris pauperum prudens anus

Novendiales dissipare pulveres.

Tibi hospitale pectus et purae manus,

Tuusque venter Pactumeius, et tuo 50

Cruore rubros obstetrix pannos lavit,

Utcunque fortis exsilis puerpera.

Quid obseratis auribus fundis preces?

Non saxa nudis surdiora navitis

Neptunus alto tundit hibernus salo. 55

Inultus ut tu riseris Cotyttia

Vulgata, sacrum liberi Cupidinis,

Et Esquilini Pontifex venefici

Impune ut Urbem nomine impleris meo!

Quid proderat ditasse Pelignas anus, 60

Velociusve miscuisse toxicum?

Sed tardiora fata te votis manent:

Ingrata misero vita ducenda est in hoc

Novis ut usque suppetas laboribus

Optat quietem Pelopis infidi pater, 65

Egens benignae Tantalus semper dapis,

Optat Prometheus obligatus aliti,

Optat supremo collocare Sisyphus

In monte saxum; sed vetant leges Jovis.

Voles modo altis desilire turribus, 70

Modo ense pectus Norico recludere,

Frustraque vincla gutturi nectes tuo

Fastidiosa tristis aegrimonia.

Vectabor humeris tunc ego inimicis eques,

Meaeque terra cedet insolentiae. 75

An quae movere cereas imagines,

Ut ipse nosti curiosus, et polo

Deripere lunam vocibus possim meis,

Possim crematos excitare mortuos

Desiderique temperare pocula, 80

Plorem artis in te nil agentis exitus?

SATIRARUM LIBER PRIMUS.

SATIRA I.

Qui fit, Maecenas, ut nemo quam sibi sortem

Seu ratio dederit seu fors objecerit illa

Contentus vivat, laudet diversa sequentes?

"O fortunati mercatores!" gravis annis

Miles ait multo jam fractus membra labore. 5

Contra mercator, navem jactantibus Austris:

"Militia est potior. Quid enim, concurritur: horae

Momento cita mors venit aut victoria laeta."

Agricolam laudat juris legumque peritus,

Sub galli cantum consultor ubi ostia pulsat. 10

Ille datis vadibus qui rure extractus in urbem est

Solos felices viventes clamat in urbe.

Cetera de genere hoc, adeo sunt multa, loquacem

Delassare valent Fabium. Ne te morer, audi

Quo rem deducam. Si quis Deus, "En ego," dicat, 15

"Jam faciam quod vultis: eris tu, qui modo miles,

Mercator; tu, consultus modo, rusticus: hinc vos,

Vos hinc mutatis discedite partibus: Eia!

Quid statis?" nolint. Atqui licet esse beatis.

Quid causae est merito quin illis Juppiter ambas 20

Iratus buccas inflet, neque se fore posthac

Tam facilem dicat votis ut praebeat aurem?

Praeterea ne sic, ut qui jocularia, ridens

Percurram (quamquam ridentem dicere verum

Quid vetat? ut pueris olim dant crustula blandi 25

Doctores, elementa velint ut discere prima);

Sed tamen amoto quaeramus seria ludo.

Ille gravem duro terram qui vertit aratro,

Perfidus hic caupo, miles, nautaeque per omne

Audaces mare qui currunt, hac mente laborem 30

Sese ferre, senes ut in otia tuta recedant,

Aiunt, quum sibi sint congesta cibaria: sicut

Parvula, nam exemplo est, magni formica laboris

Ore trahit quodcunque potest atque addit acervo,

Quem struit haud ignara ac non incauta futuri. 35

Quae, simul inversum contristat Aquarius annum,

Non usquam prorepit et illis utitur ante

Quaesitis sapiens; quum te neque fervidus aestus

Demoveat lucro, neque hiems, ignis, mare, ferrum,

Nil obstet tibi dum ne sit te ditior alter. 40

Quid juvat immensum te argenti pondus et auri

Furtim defossa timidum deponere terra?

"Quod si comminuas vilem redigatur ad assem."

At ni id fit quid habet pulchri constructus acervus?

Milia frumenti tua triverit area centum, 45

Non tuus hoc capiet venter plus ac meus: ut si

Reticulum panis venales inter onusto

Forte vehas humero, nihilo plus accipias quam

Qui nil portarit. Vel dic quid referat intra

Naturae fines viventi, jugera centum an 50

Mille aret? "At suave est ex magno tollere acervo."

Dum ex parvo nobis tantundem haurire relinquas,

Cur tua plus laudes cumeris granaria nostris?

Ut tibi si sit opus liquidi non amplius urna,

Vel cyatho, et dicas, "Magno de flumine malim 55

Quam ex hoc fonticulo tantundem sumere." Eo fit

Plenior ut si quos delectet copia justo

Cum ripa simul avulsos ferat Aufidus acer.

At qui tantuli eget quanto est opus is neque limo

Turbatam haurit aquam neque vitam amittit in undis. 60

At bona pars hominum decepta cupidine falso,

"Nil satis est," inquit; "quia tanti quantum habeas sis."

Quid facias illi? Jubeas miserum esse libenter

Quatenus id facit; ut quidam memoratur Athenis

Sordidus ac dives, populi contemnere voces 65

Sic solitus: "Populus me sibilat; at mihi plaudo

Ipse domi simul ac nummos contemplor in arca."

Tantalus a labris sitiens fugientia captat

Flumina.... Quid rides? mutato nomine de te

Fabula narratur: congestis undique saccis 70

Indormis inhians et tamquam parcere sacris

Cogeris aut pictis tamquam gaudere tabellis.

Nescis quo valeat nummus? quem praebeat usum?

Panis ematur, olus, vini sextarius, adde

Quis humana sibi doleat natura negatis. 75

An vigilare metu exanimem, noctesque diesque

Formidare malos fures, incendia, servos

Ne te compilent fugientes, hoc juvat? Horum

Semper ego optarim pauperrimus esse bonorum.

"At si condoluit tentatum frigore corpus, 80

Aut alius casus lecto te adfixit, habes qui

Adsideat, fomenta paret, medicum roget ut te

Suscitet ac gnatis reddat carisque propinquis."

Non uxor salvum te vult, non filius; omnes

Vicini oderunt, noti, pueri atque puellae. 85

Miraris, quum tu argento post omnia ponas,

Si nemo praestet quem non merearis amorem?

An si cognatos, nullo natura labore

Quos tibi dat, retinere velis servareque amicos,

Infelix operam perdas? ut si quis asellum 90

In Campo doceat parentem currere frenis.

Denique sit finis quaerendi, quumque habeas plus

Pauperiem metuas minus et finire laborem

Incipias, parto quod avebas, ne facias quod

Ummidius quidam; non longa est fabula: dives 95

Ut metiretur nummos; ita sordidus ut se

Non unquam servo melius vestiret; adusque

Supremum tempus, ne se penuria victus

Opprimeret metuebat. At hunc liberta securi

Divisit medium, fortissima Tyndaridarum. 100

"Quid mi igitur suades? ut vivam Maenius? aut sic

Ut Nomentanus?" Pergis pugnantia secum

Frontibus adversis componere: non ego avarum

Quum veto te fieri vappam jubeo ac nebulonem.

Est inter Tanaïn quiddam socerumque Visellî. 105

Est modus in rebus, sunt certi denique fines,

Quos ultra citraque nequit consistere rectum.

Illuc unde abii redeo, nemo ut avarus

Se probet ac potius laudet diversa sequentes,

Quodque aliena capella gerat distentius uber 110

Tabescat, neque se majori pauperiorum

Turbae comparet, hunc atque hunc superare laboret.

Sic festinanti semper locupletior obstat,

Ut, quum carceribus missos rapit ungula currus,

Instat equis auriga suos vincentibus, illum 115

Praeteritum temnens extremos inter euntem.

Inde fit ut raro qui se vixisse beatum

Dicat, et exacto contentus tempore vita

Cedat uti conviva satur, reperire queamus.

Jam satis est. Ne me Crispini scrinia lippi 120

Compilasse putes, verbum non amplius addam.

SATIRA II.

Ambubaiarum collegia, pharmacopolae,

Mendici, mimae, balatrones, hoc genus omne

Maestum ac sollicitum est cantoris morte Tigelli.

Quippe benignus erat. Contra hic, ne prodigus esse

Dicatur metuens, inopi dare nolit amico 5

Frigus quo duramque famem propellere possit.

Hunc si perconteris avi cur atque parentis

Praeclaram ingrata stringat malus ingluvie rem,

Omnia conductis coëmens obsonia nummis,

Sordidus atque animi quod parvi nolit haberi, 10

Respondet. Laudatur ab his, culpatur ab illis.

Fufidius vappae famam timet ac nebulonis,

Dives agris, dives positis in fenore nummis:

Quinas hic capiti mercedes exsecat atque

Quanto perditior quisque est tanto acrius urget; 15

Nomina sectatur modo sumpta veste virili

Sub patribus duris tironum. Maxime, quis non,

Juppiter! exclamat simul atque audivit? At in se

Pro quaestu sumptum facit hic. Vix credere possis

Quam sibi non sit amicus, ita ut pater ille Terenti 20

Fabula quem miserum gnato vixisse fugato

Inducit non se pejus cruciaverit atque hic.

Si quis nunc quaerat, Quo res haec pertinet? illuc:

Dum vitant stulti vitia in contraria currunt.

Maltinus tunicis demissis ambulat; est qui 25

Inguen ad obscoenum subductis usque facetus;

Pastillos Rufillus olet, Gargonius hircum.

Nil medium est. Sunt qui nolint tetigisse nisi illas

Quarum subsuta talos tegat instita veste;

Contra alius nullam nisi olenti in fornice stantem. 30

Quidam notus homo cum exiret fornice, "Macte

Virtute esto," inquit sententia dia Catonis.

Nam simul ac venas inflavit tetra libido

Huc juvenes aequum est descendere, non alienas

Permolere uxores. "Nolim laudarier," inquit, 35

"Sic me," mirator cunni Cupiennius albi.

Audire est operae pretium, procedere recte

Qui moechos non vultis, ut omni parte laborent;

Utque illis multo corrupta dolore voluptas,

Atque haec rara, cadat dura inter saepe pericla. 40

Hic se praecipitem tecto dedit; ille flagellis

Ad mortem caesus; fugiens hic decidit acrem

Praedonum in turbam; dedit hic pro corpore nummos;

Hunc perminxerunt calones; quin etiam illud

Accidit, ut quidam testes caudamque salacem 45

Demeteret ferro. Jure omnes; Galba negabat.

Tutior at quanto merx est in classe secunda,

Libertinarum dico, Sallustius in quas

Non minus insanit quam qui moechatur. At hic si

Qua res, qua ratio suaderet, quaque modeste 50

Munifico esse licet, vellet bonus atque benignus

Esse, daret quantum satis esset nec sibi damno

Dedecorique foret. Verum hoc se amplectitur uno,

Hoc amat et laudat: "Matronam nullam ego tango."

Ut quondam Marsaeus, amator Originis ille, 55

Qui patrium mimae donat fundumque laremque,

"Nil fuerit mi," inquit, "cum uxoribus unquam alienis."

Verum est cum mimis, est cum meretricibus, unde

Fama malum gravius quam res trahit. An tibi abunde

Personam satis est, non illud quidquid ubique 60

Officit evitare? Bonam deperdere famam,

Rem patris oblimare, malum est ubicunque. Quid inter

Est in matrona, ancilla, peccesne togata?

Villius in Fausta Sullae gener, hoc miser uno

Nomine deceptus, poenas dedit usque superque 65

Quam satis est, pugnis caesus ferroque petitus,

Exclusus fore cum Longarenus foret intus.

Huic si mutonis verbis mala tanta videntis

Diceret haec animus: "Quid vis tibi? numquid ego a te

Magno prognatum deposco consule cunnum 70

Velatumque stola mea cum conferbuit ira?"

Quid responderet? "Magno patre nata puella est."

At quanto meliora monet pugnantiaque istis

Dives opis natura suae, tu si modo recte

Dispensare velis ac non fugienda petendis 75

Immiscere. Tuo vitio rerumne labores,

Nil referre putas? Quare ne poeniteat te

Desine matronas sectarier, unde laboris

Plus haurire mali est quam ex re decerpere fructus.

Nec magis huic inter niveos viridesque lapillos 80

(Sit licet hoc, Cerinthe, tuum) tenerum est femur aut crus

Rectius, atque etiam melius persaepe togatae est.

Adde huc quod mercem sine fucis gestat, aperte

Quod venale habet ostendit, nec si quid honesti est

Jactat habetque palam, quaerit quo turpia celet. 85

Regibus hic mos est: ubi equos mercantur opertos

Inspiciunt, ne si facies ut saepe decora

Molli fulta pede est emptorem inducat hiantem,

Quod pulchrae clunes, breve quod caput, ardua cervix.

Hoc illi recte: ne corporis optima Lyncei 90

Contemplere oculis, Hypsaea caecior illa

Quae mala sunt spectes. O crus! o brachia! Verum

Depugis, nasuta, brevi latere ac pede longo est.

Matronae praeter faciem nil cernere possis,

Cetera, ni Catia est, demissa veste tegentis. 95

Si interdicta petes, vallo circumdata (nam te

Hoc facit insanum), multae tibi tum officient res,

Custodes, lectica, ciniflones, parasitae,

Ad talos stola demissa et circumdata palla,

Plurima quae invideant pure apparere tibi rem. 100

Altera nil obstat: Cois tibi paene videre est

Ut nudam, ne crure malo, ne sit pede turpi;

Metiri possis oculo latus. An tibi mavis

Insidias fieri pretiumque avellier ante

Quam mercem ostendi? "Leporem venator ut alta 105

In nive sectetur, positum sic tangere nolit,"

Cantat et apponit: "Meus est amor huic similis; nam

Transvolat in medio posita et fugientia captat."

Hiscine versiculis speras tibi posse dolores

Atque aestus curasque graves e pectore pelli? 110

Nonne cupidinibus statuat natura modum quem,

Quid latura sibi quid sit dolitura negatum,

Quaerere plus prodest et inane abscindere soldo?

Num tibi cum fauces urit sitis aurea quaeris

Pocula? num esuriens fastidis omnia praeter 115

Pavonem rhombumque? Tument tibi cum inguina, num si

Ancilla aut verna est praesto puer impetus in quem

Continuo fiat malis tentigine rumpi?

Non ego: namque parabilem amo venerem facilemque.

Illam, "Post paulo," "Sed pluris," "Si exierit vir," 120

Gallis, hanc Philodemus ait sibi quae neque magno

Stet pretio neque cunctetur cum est jussa venire.

Candida rectaque sit; munda hactenus ut neque longa

Nec magis alba velit quam dat natura videri.

Haec ubi supposuit dextro corpus mihi laevum 125

Ilia et Egeria est: do nomen quodlibet illi,

Nec vereor ne dum futuo vir rure recurrat,

Janua frangatur, latret canis, undique magno

Pulsa domus strepitu resonet, vepallida lecto

Desiliat mulier, miseram se conscia clamet, 130

Cruribus haec metuat, doti deprensa, egomet mî.

Discincta tunica fugiendum est ac pede nudo,

Ne nummi pereant aut puga aut denique fama.

Deprendi miserum est; Fabio vel judice vincam.

SATIRA III.

Omnibus hoc vitium est cantoribus, inter amicos

Ut nunquam inducant animum cantare rogati,

Injussi nunquam desistant. Sardus habebat

Ille Tigellius hoc: Caesar, qui cogere posset,

Si peteret per amicitiam patris atque suam non 5

Quidquam proficeret; si collibuisset ab ovo

Usque ad mala citaret, Io Bacche! modo summa

Voce, modo hac resonat quae chordis quattuor ima.

Nil aequale homini fuit illi; saepe velut qui

Currebat fugiens hostem, persaepe velut qui 10

Junonis sacra ferret; habebat saepe ducentos,

Saepe decem servos; modo reges atque tetrarchas,

Omnia magna loquens; modo, "Sit mihi mensa tripes et

Concha salis puri et toga quae defendere frigus

Quamvis crassa queat." Decies centena dedisses 15

Huic parco paucis contento, quinque diebus

Nil erat in loculis. Noctes vigilabat ad ipsum

Mane, diem totum stertebat; nil fuit unquam

Sic impar sibi.--Nunc aliquis dicat mihi: "Quid tu?

Nullane habes vitia?" Immo alia et fortasse minora. 20

Maenius absentem Novium cum carperet, "Heus tu,"

Quidam ait, "ignoras te, an ut ignotum dare nobis

Verba putas?" "Egomet mi ignosco," Maenius inquit.

Stultus et improbus hic amor est dignusque notari.

Cum tua pervideas oculis mala lippus inunctis, 25

Cur in amicorum vitiis tam cernis acutum

Quam aut aquila aut serpens Epidaurius? At tibi contra

Evenit, inquirant vitia ut tua rursus et illi.

Iracundior est paulo, minus aptus acutis

Naribus horum hominum; rideri possit eo quod 30

Rusticius tonso toga defluit et male laxus

In pede calceus haeret: at est bonus ut melior vir

Non alius quisquam, at tibi amicus, at ingenium ingens

Inculto latet hoc sub corpore. Denique te ipsum

Concute num qua tibi vitiorum inseverit olim 35

Natura, aut etiam consuetudo mala; namque

Neglectis urenda filix innascitur agris.

Illuc praevertamur, amatorem quod amicae

Turpia decipiunt caecum vitia, aut etiam ipsa haec

Delectant, veluti Balbinum polypus Hagnae. 40

Vellem in amicitia sic erraremus; et isti

Errori nomen virtus posuisset honestum.

At pater ut gnati sic nos debemus amici

Si quod sit vitium non fastidire: strabonem

Appellat paetum pater, et pullum male parvus 45

Si cui filius est, ut abortivus fuit olim

Sisyphus: hunc varum distortis cruribus; illum

Balbutit scaurum pravis fultum male talis.

Parcius hic vivit, frugi dicatur. Ineptus

Et jactantior hic paulo est, concinnus amicis 50

Postulat ut videatur. At est truculentior atque

Plus aequo liber, simplex fortisque habeatur;

Caldior est, acres inter numeretur. Opinor

Haec res et jungit junctos et servat amicos.

At nos virtutes ipsas invertimus, atque 55

Sincerum cupimus vas incrustare. Probus quis

Nobiscum vivit, multum demissus homo: illi

Tardo cognomen pingui damus. Hic fugit omnes

Insidias nullique malo latus obdit apertum,

Cum genus hoc inter vitae versetur ubi acris 60

Invidia atque vigent ubi crimina, pro bene sano

Ac non incauto fictum astutumque vocamus.

Simplicior quis et est, qualem me saepe libenter

Obtulerim tibi, Maecenas, ut forte legentem

Aut tacitum impellat quovis sermone molestus, 65

Communi sensu plane caret, inquimus. Eheu,

Quam temere in nosmet legem sancimus iniquam!

Nam vitiis nemo sine nascitur; optimus ille est

Qui minimis urgetur. Amicus dulcis ut aequum est

Cum mea compenset vitiis bona; pluribus hisce 70

(Si modo plura mihi bona sunt) inclinet, amari

Si volet: hac lege in trutina ponetur eadem.

Qui ne tuberibus propriis offendat amicum

Postulat ignoscet verrucis illius; aequum est

Peccatis veniam poscentem reddere rursus. 75

Denique, quatenus excidi penitus vitium irae

Cetera item nequeunt stultis haerentia, cur non

Ponderibus modulisque suis ratio utitur, ac res

Ut quaeque est ita suppliciis delicta coërcet?

Si quis eum servum patinam qui tollere jussus 80

Semesos pisces trepidumque ligurierit jus

In cruce suffigat, Labeone insanior inter

Sanos dicatur. Quanto hoc furiosius atque

Majus peccatum est: paullum deliquit amicus,

Quod nisi concedas habeare insuavis, acerbus: 85

Odisti et fugis ut Rusonem debitor aeris,

Qui nisi cum tristes misero venere Kalendae

Mercedem aut nummos unde unde extricat, amaras

Porrecto jugulo historias captivus ut audit.

Comminxit lectum potus mensave catillum 90

Evandri manibus tritum dejecit, ob hanc rem

Aut positum ante mea quia pullum in parte catini

Sustulit esuriens, minus hoc jucundus amicus

Sit mihi? Quid faciam si furtum fecerit, aut si

Prodiderit commissa fide sponsumve negarit? 95

Quis paria esse fere placuit peccata laborant

Cum ventum ad verum est; sensus moresque repugnant

Atque ipsa utilitas, justi prope mater et aequi.

Cum prorepserunt primis animalia terris,

Mutum et turpe pecus, glandem atque cubilia propter 100

Unguibus et pugnis, dein fustibus, atque ita porro

Pugnabant armis quae post fabricaverat usus,

Donec verba quibus voces sensusque notarent

Nominaque invenere; dehinc absistere bello,

Oppida coeperunt munire et ponere leges, 105

Ne quis fur esset, neu latro, neu quis adulter.

Nam fuit ante Helenam cunnus teterrima belli

Causa, sed ignotis perierunt mortibus illi,

Quos venerem incertam rapientes more ferarum

Viribus editior caedebat, ut in grege taurus. 110

Jura inventa metu injusti fateare necesse est,

Tempora si fastosque velis evolvere mundi.

Nec natura potest justo secernere iniquum,

Dividit ut bona diversis, fugienda petendis;

Nec vincet ratio hoc, tantundem ut peccet idemque 115

Qui teneros caules alieni fregerit horti

Et qui nocturnus sacra divum legerit. Adsit

Regula peccatis quae poenas irroget aequas,

Ne scutica dignum horribili sectere flagello.

Nam ut ferula caedas meritum majora subire 120

Verbera non vereor, cum dicas esse pares res

Furta latrociniis et magnis parva mineris

Falce recisurum simili te, si tibi regnum

Permittant homines. Si dives qui sapiens est,

Et sutor bonus et solus formosus et est rex, 125

Cur optas quod habes? Non nosti quid pater, inquit,

Chrysippus dicat: Sapiens crepidas sibi nunquam

Nec soleas fecit, sutor tamen est sapiens. Qui?

Ut quamvis tacet Hermogenes, cantor tamen atque

Optimus est modulator; ut Alfenius vafer, omni 130

Abjecto instrumento artis clausaque taberna,

Sutor erat, sapiens operis sic optimus omnis

Est opifex solus, sic rex. Vellunt tibi barbam

Lascivi pueri; quos tu nisi fuste coërces

Urgeris turba circum te stante miserque 135

Rumperis et latras, magnorum maxime regum.

Ne longum faciam: dum tu quadrante lavatum

Rex ibis neque te quisquam stipator ineptum

Praeter Crispinum sectabitur, et mihi dulces

Ignoscent si quid peccaro stultus amici, 140

Inque vicem illorum patiar delicta libenter,

Privatusque magis vivam te rege beatus.

SATIRA IV.

Eupolis atque Cratinus Aristophanesque poëtae,

Atque alii quorum comoedia prisca virorum est,

Si quis erat dignus describi quod malus ac fur,

Quod moechus foret aut sicarius aut alioqui

Famosus, multa cum libertate notabant. 5

Hinc omnis pendet Lucilius, hosce secutus

Mutatis tantum pedibus numerisque, facetus,

Emunctae naris, durus componere versus.

Nam fuit hoc vitiosus: in hora saepe ducentos

Ut magnum versus dictabat stans pede in uno. 10

Cum flueret lutulentus erat quod tollere velles;

Garrulus atque piger scribendi ferre laborem,

Scribendi recte: nam ut multum nil moror. Ecce,

Crispinus minimo me provocat: "Accipe, si vis

Accipiam tabulas; detur nobis locus, hora, 15

Custodes; videamus uter plus scribere possit."

"Di bene fecerunt inopis me quodque pusilli

Finxerunt animi, raro et perpauca loquentis.

At tu conclusas hircinis follibus auras,

Usque laborantes dum ferrum molliat ignis, 20

Ut mavis imitare." Beatus Fannius ultro

Delatis capsis et imagine; cum mea nemo

Scripta legat vulgo recitare timentis ob hanc rem,

Quod sunt quos genus hoc minime juvat, utpote plures

Culpari dignos. Quemvis media erue turba: 25

Aut ob avaritiam aut misera ambitione laborat.

Hic nuptarum insanit amoribus, hic puerorum;

Hunc capit argenti splendor; stupet Albius aere;

Hic mutat merces surgente a sole ad eum quo

Vespertina tepet regio, quin per mala praeceps 30

Fertur uti pulvis collectus turbine, ne quid

Summa deperdat metuens aut ampliet ut rem.

Omnes hi metuunt versus, odere poëtas.

"Foenum habet in cornu; longe fuge: dummodo risum

Excutiat sibi non hic cuiquam parcet amico; 35

Et quod cunque semel chartis illeverit omnes

Gestiet a furno redeuntes scire lacuque

Et pueros et anus." Agedum, pauca accipe contra.

Primum ego me illorum dederim quibus esse poëti

Excerpam numero: neque enim concludere versum 40

Dixeris esse satis; neque si qui scribat uti nos

Sermoni propiora: putes hunc esse poëtam.

Ingenium cui sit, cui mens divinior atque os

Magna sonaturum, des nominis hujus honorem.

Idcirco quidam comoedia necne poëma 45

Esset quaesivere, quod acer spiritus ac vis

Nec verbis nec rebus inest, nisi quod pede certo

Differt sermoni sermo merus. At pater ardens

Saevit, quod meretrice nepos insanus amica

Filius uxorem grandi cum dote recuset, 50

Ebrius et, magnum quod dedecus, ambulet ante

Noctem cum facibus. Numquid Pomponius istis

Audiret leviora, pater si viveret? Ergo

Non satis est puris versum perscribere verbis,

Quem si dissolvas, quivis stomachetur eodem 55

Quo personatus pacto pater. His ego quae nunc,

Olim quae scripsit Lucilius, eripias si

Tempora certa modosque, et quod prius ordine verbum est

Posterius facias, praeponens ultima primis,

Non ut si solvas "Postquam Discordia tetra 60

Belli ferratos postes portasque refregit"

Invenias etiam disjecti membra poëtae.

Hactenus haec: alias justum sit necne poëma,

Nunc illud tantum quaeram, meritone tibi sit

Suspectum genus hoc scribendi. Sulcius acer 65

Ambulat et Caprius rauci male cumque libellis,

Magnus uterque timor latronibus; at bene si quis

Et vivat puris manibus contemnat utrumque.

Ut sis tu similis Caeli Birrique latronum,

Non ego sum Capri neque Sulci: cur metuas me? 70

Nulla taberna meos habeat neque pila libellos,

Quis manus insudet volgi Hermogenisque Tigelli;

Nec recito cuiquam nisi amicis, idque coactus,

Non ubivis coramve quibuslibet. In medio qui

Scripta foro recitent sunt multi quique lavantes: 75

Suave locus voci resonat conclusus. Inanes

Hoc juvat, haud illud quaerentes, num sine sensu,

Tempore num faciant alieno. "Laedere gaudes,"

Inquit, "et hoc studio pravus facis." Unde petitum

Hoc in me jacis? Est auctor quis denique eorum 80

Vixi cum quibus? Absentem qui rodit amicum;

Qui non defendit alio culpante; solutos

Qui captat risus hominum famamque dicacis;

Fingere qui non visa potest; commissa tacere

Qui nequit; hic niger est, hunc tu, Romane, caveto. 85

Saepe tribus lectis videas coenare quaternos,

E quibus unus amet quavis adspergere cunctos

Praeter eum qui praebet aquam; post hunc quoque potus,

Condita cum verax aperit praecordia Liber.

Hic tibi comis et urbanus liberque videtur, 90

Infesto nigris. Ego si risi quod ineptus

Pastillos Rufillus olet, Gargonius hircum,

Lividus et mordax videor tibi? Mentio si qua

De Capitolini furtis injecta Petilli

Te coram fuerit, defendas ut tuus est mos: 95

"Me Capitolinus convictore usus amicoque

A puero est causaque mea permulta rogatus

Fecit, et incolumis laetor quod vivit in urbe;

Sed tamen admiror, quo pacto judicium illud

Fugerit." Hic nigrae succus loliginis, haec est 100

Aerugo mera. Quod vitium procul afore chartis

Atque animo prius, ut si quid promittere de me

Possum aliud vere, promitto. Liberius si

Dixero quid, si forte jocosius, hoc mihi juris

Cum venia dabis: insuevit pater optimus hoc me, 105

Ut fugerem exemplis vitiorum quaeque notando.

Cum me hortaretur, parce, frugaliter, atque

Viverem uti contentus eo quod mi ipse parasset:

"Nonne vides Albi ut male vivat filius, utque

Barrus inops? Magnum documentum ne patriam rem 110

Perdere quis velit." A turpi meretricis amore

Cum deterreret: "Scetani dissimilis sis."

Ne sequerer moechas concessa cum venere uti

Possem: "Deprensi non bella est fama Treboni,"

Aiebat. "Sapiens vitatu quidque petitu 115

Sit melius causas reddet tibi: mi satis est si

Traditum ab antiquis morem servare tuamque,

Dum custodis eges, vitam famamque tueri

Incolumem possum; simul ac duraverit aetas

Membra animumque tuum nabis sine cortice." Sic me 120

Formabat puerum dictis; et sive jubebat

Ut facerem quid: "Habes auctorem quo facias hoc;"

Unum ex judicibus selectis objiciebat;

Sive vetabat: "An hoc inhonestum et inutile factu

Necne sit addubites, flagret rumore malo cum 125

Hic atque ille? Avidos vicinum funus et aegros

Exanimat, mortisque metu sibi parcere cogit;

Sic teneros animos aliena opprobria saepe

Absterrent vitiis." Ex hoc ego sanus ab illis

Perniciem quaecunque ferunt, mediocribus et quis 130

Ignoscas vitiis teneor; fortassis et istinc

Largiter abstulerit longa aetas, liber amicus,

Consilium proprium; neque enim cum lectulus aut me

Porticus excepit desum mihi. "Rectius hoc est:

Hoc faciens vivam melius: Sic dulcis amicis 135

Occurram: Hoc quidam non belle: numquid ego illi

Imprudens olim faciam simile?" Haec ego mecum

Compressis agito labris; ubi quid datur oti

Illudo chartis. Hoc est mediocribus illis

Ex vitiis unum; cui si concedere nolis 140

Multa poëtarum veniat manus auxilio quae

Sit mihi (nam multo plures sumus), ac veluti te

Judaei cogemus in hanc concedere turbam.

SATIRA V.

Egressum magna me excepit Aricia Roma

Hospitio modico; rhetor comes Heliodorus,

Graecorum longe doctissimus; inde Forum Appi,

Differtum nautis cauponibus atque malignis.

Hoc iter ignavi divisimus, altius ac nos 5

Praecinctis unum; minus est gravis Appia tardis.

Hic ego propter aquam, quod erat deterrima, ventri

Indico bellum, coenantes haud animo aequo

Exspectans comites. Jam nox inducere terris

Umbras et caelo diffundere signa parabat; 10

Tum pueri nautis, pueris convicia nautae

Ingerere. Huc appelle! Trecentos inseris: ohe

Jam satis est! Dum aes exigitur, dum mula ligatur,

Tota abit hora. Mali culices ranaeque palustres

Avertunt somnos, absentem ut cantat amicam 15

Multa prolutus vappa nauta atque viator

Certatim. Tandem fessus dormire viator

Incipit, ac missae pastum retinacula mulae

Nauta piger saxo religat stertitque supinus.

Jamque dies aderat, nil cum procedere lintrem 20

Sentimus, donec cerebrosus prosilit unus

Ac mulae nautaeque caput lumbosque saligno

Fuste dolat: quarta vix demum exponimur hora.

Ora manusque tua lavimus, Feronia, lympha.

Milia tum pransi tria repimus atque subimus 25

Impositum saxis late candentibus Anxur.

Huc venturus erat Maecenas optimus atque

Cocceius, missi magnis de rebus uterque

Legati, aversos soliti componere amicos.

Hic oculis ego nigra meis collyria lippus 30

Illinere. Interea Maecenas advenit atque

Cocceius Capitoque simul Fonteius, ad unguem

Factus homo, Antoni non ut magis alter amicus.

Fundos Aufidio Lusco praetore libenter

Linquimus, insani ridentes praemia scribae, 35

Praetextam et latum clavum prunaeque batillum.

In Mamurrarum lassi deinde urbe manemus,

Murena praebente domum, Capitone culinam.

Postera lux oritur multo gratissima; namque

Plotius et Varius Sinuessae Virgiliusque 40

Occurrunt, animae quales neque candidiores

Terra tulit neque quis me sit devinctior alter.

O qui complexus et gaudia quanta fuerunt!

Nil ego contulerim jucundo sanus amico.

Proxima Campano ponti quae villula, tectum 45

Praebuit, et parochi quae debent ligna salemque.

Hinc muli Capuae clitellas tempore ponunt.

Lusum it Maecenas, dormitum ego Virgiliusque;

Namque pila lippis inimicum et ludere crudis.

Hinc nos Cocceii recipit plenissima villa 50

Quae super est Caudi cauponas. Nunc mihi paucis

Sarmenti scurrae pugnam Messique Cicirrhi,

Musa, velim memores, et quo patre natus uterque

Contulerit lites. Messi clarum genus Osci;

Sarmenti domina exstat: ab his majoribus orti 55

Ad pugnam venere. Prior Sarmentus: "Equi te

Esse feri similem dico." Ridemus, et ipse

Messius "Accipio," caput et movet. "O, tua cornu

Ni foret exsecto frons," inquit, "quid faceres, cum

Sic mutilus miniteris?" At illi foeda cicatrix 60

Setosam laevi frontem turpaverat oris.

Campanum in morbum, in faciem permulta jocatus,

Pastorem saltaret uti Cyclopa rogabat:

Nil illi larva aut tragicis opus esse cothurnis.

Multa Cicirrhus ad haec: donasset jamne catenam 65

Ex voto Laribus, quaerebat; scriba quod esset,

Nihilo deterius dominae jus esse. Rogabat

Denique cur unquam fugisset, cui satis una

Farris libra foret gracili sic tamque pusillo.

Prorsus jucunde coenam produximus illam. 70

Tendimus hinc recta Beneventum, ubi sedulus hospes

Paene macros arsit dum turdos versat in igni:

Nam vaga per veterem dilapso flamma culinam

Vulcano summum properabat lambere tectum.

Convivas avidos coenam servosque timentes 75

Tum rapere, atque omnes restinguere velle videres.

Incipit ex illo montes Apulia notos

Ostentare mihi, quos torret Atabulus et quos

Nunquam erepsemus nisi nos vicina Trivici

Villa recepisset, lacrimoso non sine fumo, 80

Udos cum foliis ramos urente camino.

Hic ego mendacem stultissimus usque puellam

Ad mediam noctem exspecto; somnus tamen aufert

Intentum veneri; tum immundo somnia visu

Nocturnam vestem maculant ventremque supinum 85

Quattuor hinc rapimur viginti et milia rhedis,

Mansuri oppidulo quod versu dicere non est,

Signis perfacile est: venit vilissima rerum

Hic aqua; sed panis longe pulcherrimus, ultra

Callidus ut soleat humeris portare viator; 90

Nam Canusi lapidosus, aquae non ditior urna

Qui locus a forti Diomede est conditus olim.

Flentibus hinc Varius discedit maestus amicis.

Inde Rubos fessi pervenimus utpote longum

Carpentes iter et factum corruptius imbri. 95

Postera tempestas melior, via pejor ad usque

Bari moenia piscosi; dein Gnatia lymphis

Iratis exstructa dedit risusque jocosque,

Dum flamma sine thura liquescere limine sacro,

Persuadere cupit. Credat Judaeus Apella, 100

Non ego; namque deos didici securum agere aevum,

Nec si quid miri faciat natura deos id

Tristes ex alto caeli demittere tecto.

Brundisium longae finis chartaeque viaeque est.

SATIRA VI.

Non quia, Maecenas, Lydorum quidquid Etruscos

Incoluit fines nemo generosior est te,

Nec quod avus tibi maternus fuit atque paternus

Olim qui magnis legionibus imperitarent,

Ut plerique solent, naso suspendis adunco 5

Ignotos, ut me libertino patre natum.

Cum referre negas quali sit quisque parente

Natus dum ingenuus, persuades hoc tibi vere,

Ante potestatem Tulli atque ignobile regnum

Multos saepe viros nullis majoribus ortos 10

Et vixisse probos amplis et honoribus auctos;

Contra Laevinum, Valeri genus unde superbus

Tarquinius regno pulsus fugit, unius assis

Non unquam pretio pluris licuisse, notante

Judice quo nosti populo, qui stultus honores 15

Saepe dat indignis et famae servit ineptus,

Qui stupet in titulis et imaginibus. Quid oportet

Nos facere a volgo longe longeque remotos?

Namque esto populus Laevino mallet honorem

Quam Decio mandare novo, censorque moveret 20

Appius ingenuo si non essem patre natus:

Vel merito quoniam in propria non pelle quiessem.

Sed fulgente trahit constrictos Gloria curru

Non minus ignotos generosis. Quo tibi, Tilli,

Sumere depositum clavum fierique tribuno? 25

Invidia accrevit privato quae minor esset.

Nam ut quisque insanus nigris medium impediit crus

Pellibus et latum demisit pectore clavum,

Audit continuo: "Quis homo hic est? quo patre natus?"

Ut si qui aegrotet quo morbo Barrus, haberi 30

Ut cupiat formosus, eat quacunque puellis

Injiciat curam quaerendi singula, quali

Sit facie, sura, quali pede, dente, capillo:

Sic qui promittit cives, urbem sibi curae,

Imperium fore et Italiam, delubra deorum, 35

Quo patre sit natus, num ignota matre inhonestus,

Omnes mortales curare quaerere cogit.

"Tune Syri, Damae aut Dionysi filius, audes

Dejicere e saxo cives aut tradere Cadmo?"

"At Novius collega gradu post me sedet uno; 40

Namque est ille pater quod erat meus." "Hoc tibi Paullus

Et Messalla videris? At hic, si plostra ducenta

Concurrantque foro tria funera magna, sonabit

Cornua quod vincatque tubas; saltem tenet hoc nos."

Nunc ad me redeo libertino patre natum, 45

Quem rodunt omnes libertino patre natum,

Nunc, quia sum tibi, Maecenas, convictor; at olim,

Quod mihi pareret legio Romana tribuno.

Dissimile hoc illi est; quia non ut forsit honorem

Jure mihi invideat quivis ita te quoque amicum, 50

Praesertim cautum dignos assumere prava

Ambitione procul. Felicem dicere non hoc

Me possum casu quod te sortitus amicum;

Nulla etenim mihi te fors obtulit: optimus olim

Virgilius, post hunc Varius dixere quid essem. 55

Ut veni coram singultim pauca locutus,

Infans namque pudor prohibebat plura profari,

Non ego me claro natum patre, non ego circum

Me Satureiano vectari rura caballo,

Sed quod eram narro. Respondes ut tuus est mos 60

Pauca: abeo; et revocas nono post mense jubesque

Esse in amicorum numero. Magnum hoc ego duco

Quod placui tibi qui turpi secernis honestum,

Non patre praeclaro sed vita et pectore puro.

Atqui si vitiis mediocribus ac mea paucis 65

Mendosa est natura alioqui recta, velut si

Egregio inspersos reprehendas corpore naevos;

Si neque avaritiam neque sordes aut mala lustra

Objiciet vere quisquam mihi, purus et insons

(Ut me collaudem) si et vivo carus amicis; 70

Causa fuit pater his, qui macro pauper agello

Noluit in Flavi ludum me mittere, magni

Quo pueri magnis e centurionibus orti,

Laevo suspensi loculos tabulamque lacerto,

Ibant octonis referentes Idibus aera; 75

Sed puerum est ausus Romam portare docendum

Artes quas doceat quivis eques atque senator

Semet prognatos. Vestem servosque sequentes,

In magno ut populo, si quis vidisset, avita

Ex re praeberi sumptus mihi crederet illos. 80

Ipse mihi custos incorruptissimus omnes

Circum doctores aderat. Quid multa? Pudicum,

Qui primus virtutis honos, servavit ab omni

Non solum facto verum opprobrio quoque turpi;

Nec timuit sibi ne vitio quis verteret olim, 85

Si praeco parvas aut, ut fuit ipse, coactor

Mercedes sequerer; neque ego essem questus: at hoc nunc

Laus illi debetur et a me gratia major.

Nil me poeniteat sanum patris hujus, eoque

Non, ut magna dolo factum negat esse suo pars 90

Quod non ingenuos habeat clarosque parentes,

Sic me defendam. Longe mea discrepat istis

Et vox et ratio: nam si natura juberet

A certis annis aevum remeare peractum

Atque alios legere ad fastum quoscunque parentes 95

Optaret sibi quisque, meis contentus honestos

Fascibus et sellis nollem mihi sumere, demens

Judicio volgi, sanus fortasse tuo, quod

Nollem onus haud unquam solitus portare molestum.

Nam mihi continuo major quaerenda foret res 100

Atque salutandi plures, ducendus et unus

Et comes alter uti ne solus rusve peregreve

Exirem; plures calones atque caballi

Pascendi, ducenda petorrita. Nunc mihi curto

Ire licet mulo vel si libet usque Tarentum, 105

Mantica cui lumbos onere ulceret atque eques armos:

Objiciet nemo sordes mihi quas tibi, Tilli,

Cum Tiburte via praetorem quinque sequuntur

Te pueri lasanum portantes oenophorumque.

Hoc ego commodius quam tu, praeclare senator, 110

Millibus atque aliis vivo. Quacunque libido est,

Incedo solus, percontor quanti olus ac far;

Fallacem Circum vespertinumque pererro

Saepe Forum; adsisto divinis; inde domum me

Ad porri et ciceris refero laganique catinum; 115

Coena ministratur pueris tribus, et lapis albus

Pocula cum cyatho duo sustinet; adstat echinus

Vilis, cum patera guttus, Campana supellex.

Deinde eo dormitum, non sollicitus mihi quod cras

Surgendum sit mane, obeundus Marsya, qui se 120

Voltum ferre negat Noviorum posse minoris.

Ad quartam jaceo; post hanc vagor; aut ego, lecto

Aut scripto quod me tacitum juvet, ungor olivo,

Non quo fraudatis immundus Natta lucernis.

Ast ubi me fessum sol acrior ire lavatum 125

Admonuit fugio Campum lusumque trigonem.

Pransus non avide, quantum interpellet inani

Ventre diem durare, domesticus otior. Haec est

Vita solutorum misera ambitione gravique;

His me consolor victurum suavius ac si 130

Quaestor avus, pater atque meus patruusque fuisset.

SATIRA VII.

Proscripti Regis Rupili pus atque venenum

Hybrida quo pacto sit Persius ultus, opinor

Omnibus et lippis notum et tonsoribus esse.

Persius his permagna negotia dives habebat

Clazomenis, etiam lites cum Rege molestas, 5

Durus homo atque odio qui posset vincere Regem,

Confidens tumidusque, adeo sermonis amari

Sisennas Barros ut equis praecurreret albis.

Ad Regem redeo. Postquam nihil inter utrumque

Convenit, (hoc etenim sunt omnes jure molesti 10

Quo fortes quibus adversum bellum incidit: inter

Hectora Priamiden animosum atque inter Achillem

Ira fuit capitalis ut ultima divideret mors,

Non aliam ob causam nisi quod virtus in utroque

Summa fuit; duo si discordia vexet inertes 15

Aut si disparibus bellum incidat, ut Diomedi

Cum Lycio Glauco, discedat pigrior ultro

Muneribus missis:) Bruto praetore tenente

Ditem Asiam Rupili et Persi par pugnat, uti non

Compositum melius cum Bitho Bacchius. In jus 20

Acres procurrunt, magnum spectaculum uterque.

Persius exponit causam; ridetur ab omni

Conventu; laudat Brutum laudatque cohortem:

Solem Asiae Brutum appellat, stellasque salubres

Appellat comites excepto Rege: canem illum, 25

Invisum agricolis sidus venisse; Ruebat

Flumen ut hibernum fertur quo rara securis.

Tum Praenestinus salso multoque fluenti

Expressa arbusto regerit convicia, durus

Vindemiator et invictus, cui saepe viator 30

Cessisset magna compellans voce cucullum.

At Graecus, postquam est Italo perfusus aceto,

Persius exclamat: Per magnos, Brute, deos te

Oro qui reges consueris tollere, cur non

Hunc Regem jugulas? Operum hoc, mihi crede, tuorum est.

SATIRA VIII.

Olim truncus eram ficulnus, inutile lignum,

Cum faber, incertus scamnum faceretne Priapum,

Maluit esse deum. Deus inde ego furum aviumque

Maxima formido: nam fures dextra coërcet

Obscoenoque ruber porrectus ab inguine palus; 5

Ast importunas volucres in vertice arundo

Terret fixa vetatque novis considere in hortis.

Huc prius angustis ejecta cadavera cellis

Conservus vili portanda locabat in arca.

Hoc miserae plebi stabat commune sepulcrum, 10

Pantolabo scurrae Nomentanoque nepoti:

Mille pedes in fronte, trecentos cippus in agrum

Hic dabat: Heredes monumentum ne sequeretur.

Nunc licet Esquiliis habitare salubribus atque

Aggere in aprico spatiari, quo modo tristes 15

Albis informem spectabant ossibus agrum;

Cum mihi non tantum furesque feraeque, suëtae

Hunc vexare locum curae sunt atque labori,

Quantum carminibus quae versant atque venenis

Humanos animos. Has nullo perdere possum 20

Nec prohibere modo, simul ac vaga luna decorum

Protulit os, quin ossa legant herbasque nocentes.

Vidi egomet nigra succinctam vadere palla

Canidiam pedibus nudis passoque capillo,

Cum Sagana majore ululantem; pallor utrasque 25

Fecerat horrendas adspectu. Scalpere terram

Unguibus et pullam divellere mordicus agnam

Coeperunt; cruor in fossam confusus, ut inde

Manes elicerent, animas responsa daturas.

Lanea et effigies erat, altera cerea: major 30

Lanea, quae poenis compesceret inferiorem;

Cerea suppliciter stabat servilibus, ut quae

Jam peritura modis. Hecaten vocat altera, saevam

Altera Tisiphonen: serpentes atque videres

Infernas errare canes, Lunamque rubentem 35

Ne foret his testis post magna latere sepulcra.

Mentior at si quid merdis caput inquiner albis

Corvorum, atque in me veniat mictum atque cacatum

Julius et fragilis Pediatia furque Voranus.

Singula quid memorem? quo pacto alterna loquentes 40

Umbrae cum Sagana resonarent triste et acutum,

Utque lupi barbam variae cum dente colubrae

Abdiderint furtim terris et imagine cerea

Largior arserit ignis, et ut non testis inultus

Horruerim voces Furiarum et facta duarum. 45

Nam displosa sonat quantum vesica pepedi

Diffissa nate ficus; at illae currere in urbem.

Canidiae dentes, altum Saganae caliendrum

Excidere atque herbas atque incantata lacertis

Vincula cum magno risuque jocoque videres. 50

SATIRA IX.

Ibam forte via Sacra, sicut meus est mos,

Nescio quid meditans nugarum, totus in illis:

Accurrit quidam notus mihi nomine tantum,

Arreptaque manu, "Quid agis, dulcissime rerum?"

"Suaviter ut nunc est," inquam, "et cupio omnia quae vis." 5

Cum assectaretur: "Num quid vis?" occupo. At ille,

"Noris nos," inquit; "docti sumus." Hic ego, "Pluris

Hoc," inquam, "mihi eris." Misere discedere quaerens

Ire modo ocius, interdum consistere, in aurem

Dicere nescio quid puero, cum sudor ad imos 10

Manaret talos. O te, Bolane, cerebri

Felicem! aiebam tacitus; cum quidlibet ille

Garriret, vicos, urbem laudaret. Ut illi

Nil respondebam, "Misere cupis," inquit, "abire;

Jamdudum video; sed nil agis; usque tenebo; 15

Persequar: hinc quo nunc iter est tibi?" "Nil opus est te

Circumagi; quendam volo visere non tibi notum;

Trans Tiberim longe cubat is prope Caesaris hortos."

"Nil habeo quod agam et non sum piger; usque sequar te."

Demitto auriculas ut iniquae mentis asellus, 20

Cum gravius dorso subiit onus. Incipit ille:

"Si bene me novi non Viscum pluris amicum,

Non Varium facies; nam quis me scribere plures

Aut citius possit versus? quis membra movere

Mollius? Invideat quod et Hermogenes ego canto." 25

Interpellandi locus hic erat: "Est tibi mater,

Cognati, quis te salvo est opus?"--"Haud mihi quisquam.

Omnes composui."--Felices! nunc ego resto.

Confice; namque instat fatum mihi triste Sabella

Quod puero cecinit divina mota anus urna: 30

Hunc neque dira venena nec hosticus auferet ensis

Nec laterum dolor aut tussis nec tarda podagra:

Garrulus hunc quando consumet cunque; loquaces

Si sapiat vitet simul atque adoleverit aetas.

Ventum erat ad Vestae, quarta jam parte diei 35

Praeterita, et casu tunc respondere vadato

Debebat, quod ni fecisset perdere litem.

"Si me amas," inquit, "paulum hic ades." "Inteream si

Aut valeo stare aut novi civilia jura;

Et propero quo scis." "Dubius sum quid faciam," inquit, 40

"Tene relinquam an rem." "Me sodes." "Non faciam" ille;

Et praecedere coepit. Ego ut contendere durum est

Cum victore sequor. "Maecenas quomodo tecum?"

Hinc repetit; "paucorum hominum et mentis bene sanae;

Nemo dexterius fortuna est usus. Haberes 45

Magnum adjutorem posset qui ferre secundas,

Hunc hominem velles si tradere; dispeream ni

Submosses omnes." "Non isto vivimus illic

Quo tu rere modo; domus hac nec purior ulla est

Nec magis his aliena malis; nil mi officit unquam, 50

Ditior hic aut est quia doctior; est locus uni

Cuique suus." "Magnum narras, vix credibile!" "Atqui

Sic habet." "Accendis, quare cupiam magis illi

Proximus esse." "Velis tantummodo: quae tua virtus,

Expugnabis; et est qui vinci possit, eoque 55

Difficiles aditus primos habet." "Haud mihi deero:

Muneribus servos corrumpam; non hodie si

Exclusus fuero desistam; tempora quaeram,

Occurram in triviis, deducam. Nil sine magno

Vita labore dedit mortalibus." Haec dum agit, ecce 60

Fuscus Aristius occurrit, mihi carus et illum

Qui pulchre nosset. Consistimus. Unde venis? et

Quo tendis? rogat et respondet. Vellere coepi

Et prensare manu lentissima brachia, nutans,

Distorquens oculos, ut me eriperet. Male salsus 65

Ridens dissimulare: meum jecur urere bilis.

"Certe nescio quid secreto velle loqui te

Aiebas mecum." "Memini bene, sed meliore

Tempore dicam; hodie tricesima sabbata: vin tu

Curtis Judaeis oppedere?" "Nulla mihi, inquam, 70

Religio est." "At mi; sum paulo infirmior, unus

Multorum; ignosces; alias loquar." Huncine solem

Tam nigrum surrexe mihi! Fugit improbus ac me

Sub cultro linquit. Casu venit obvius illi

Adversarius et: "Quo tu turpissime?" magna 75

Inclamat voce; et "Licet antestari?" Ego vero

Oppono auriculam. Rapit in jus; clamor utrinque;

Undique concursus. Sic me servavit Apollo.

SATIRA X.

Nempe incomposito dixi pede currere versus

Lucili. Quis tam Lucili fautor inepte est

Ut non hoc fateatur? At idem quod sale multo

Urbem defricuit charta laudatur eadem.

Nec tamen hoc tribuens dederim quoque cetera; nam sic 5

Et Laberi mimos ut pulchra poëmata mirer.

Ergo non satis est risu diducere rictum

Auditoris (et est quaedam tamen hic quoque virtus).

Est brevitate opus, ut currat sententia neu se

Impediat verbis lassas onerantibus aures; 10

Et sermone opus est modo tristi saepe jocoso,

Defendente vicem modo rhetoris atque poëtae,

Interdum urbani, parcentis viribus atque

Extenuantis eas consulto. Ridiculum acri

Fortius et melius magnas plerumque secat res. 15

Illi scripta quibus comoedia prisca viris est

Hoc stabant, hoc sunt imitandi; quos neque pulcher

Hermogenes unquam legit neque simius iste

Nil praeter Calvum et doctus cantare Catullum.

"At magnum fecit quod verbis Graeca Latinis 20

Miscuit." O seri studiorum! quine putetis

Difficile et mirum Rhodio quod Pitholeonti

Contigit? "At sermo lingua concinnus utraque

Suavior, ut Chio nota si commixta Falerni est."

Cum versus facias, te ipsum percontor, an et cum 25

Dura tibi peragenda rei sit causa Petilli?

Scilicet oblitus patriaeque patrisque, Latine

Cum Pedius causas exsudet Poplicola atque

Corvinus, patriis intermiscere petita

Verba foris malis, Canusini more bilinguis? 30

Atque ego cum Graecos facerem natus mare citra

Versiculos, vetuit me tali voce Quirinus,

Post mediam noctem visus cum somnia vera:

"In silvam non ligna feras insanius ac si

Magnas Graecorum malis implere catervas." 35

Turgidus Alpinus jugulat dum Memnona, dumque

Defingit Rheni luteum caput, haec ego ludo,

Quae neque in aede sonent certantia judice Tarpa,

Nec redeant iterum atque iterum spectanda theatris.

Arguta meretrice potes Davoque Chremeta 40

Eludente senem comis garrire libellos

Unus vivorum, Fundani; Pollio regum

Facta canit pede ter percusso; forte epos acer

Ut nemo Varius ducit; molle atque facetum

Virgilio annuerunt gaudentes rure Camenae. 45

Hoc erat, experto frustra Varrone Atacino

Atque quibusdam aliis, melius quod scribere possem,

Inventore minor; neque ego illi detrahere ausim

Haerentem capiti cum multa laude coronam.

At dixi fluere hunc lutulentum, saepe ferentem 50

Plura quidem tollenda relinquendis. Age, quaeso,

Tu nihil in magno doctus reprehendis Homero?

Nil comis tragici mutat Lucilius Acci?

Non ridet versus Enni gravitate minores,

Cum de se loquitur non ut majore reprensis? 55

Quid vetat et nosmet Lucili scripta legentes

Quaerere, num illius, num rerum dura negarit

Versiculos natura magis factos et euntes

Mollius ac si quis pedibus quid claudere senis,

Hoc tantum contentus, amet scripsisse ducentos 60

Ante cibum versus, totidem coenatus; Etrusci

Quale fuit Cassi rapido ferventius amni

Ingenium, capsis quem fama est esse librisque

Ambustum propriis? Fuerit Lucilius, inquam,

Comis et urbanus, fuerit limatior idem 65

Quam rudis et Graecis intacti carminis auctor,

Quamque poëtarum seniorum turba; sed ille,

Si foret hoc nostrum fato dilatus in aevum,

Detereret sibi multa, recideret omne quod ultra

Perfectum traheretur, et in versu faciendo 70

Saepe caput scaberet vivos et roderet ungues.

Saepe stilum vertas iterum quae digna legi sint

Scripturus, neque te ut miretur turba labores,

Contentus paucis lectoribus. An tua demens

Vilibus in ludis dictari carmina malis? 75

Non ego: nam satis est equitem mihi plaudere, ut audax

Contemtis aliis explosa Arbuscula dixit.

Men' moveat cimex Pantilius, aut cruciet quod

Vellicet absentem Demetrius, aut quod ineptus

Fannius Hermogenis laedat conviva Tigelli? 80

Plotius et Varius, Maecenas Virgiliusque,

Valgius et probet haec Octavius optimus atque

Fuscus, et haec utinam Viscorum laudet uterque!

Ambitione relegata te dicere possum,

Pollio, te, Messala, tuo cum fratre, simulque 85

Vos, Bibuli et Servi, simul his te, candide Furni,

Complures alios, doctos ego quos et amicos

Prudens praetereo; quibus haec, sint qualiacunque,

Arridere velim, doliturus si placeant spe

Deterius nostra. Demetri, teque, Tigelli, 90

Discipularum inter jubeo plorare cathedras.

I, puer, atque meo citus haec subscribe libello.

SATIRARUM LIBER SECUNDUS.

SATIRA I.

"Sunt quibus in satira videor nimis acer et ultra

Legem tendere opus; sine nervis altera quidquid

Composui pars esse putat, similesque meorum

Mille die versus deduci posse. Trebati,

Quid faciam praescribe." "Quiescas." "Ne faciam, inquis, 5

Omnino versus?" "Aio." "Peream male si non

Optimum erat: verum nequeo dormire." "Ter uncti

Transnanto Tiberim somno quibus est opus alto,

Irriguumque mero sub noctem corpus habento.

Aut si tantus amor scribendi te rapit aude 10

Caesaris invicti res dicere, multa laborum

Praemia laturus." "Cupidum, pater optime, vires

Deficiunt: neque enim quivis horrentia pilis

Agmina nec fracta pereuntes cuspide Gallos

Aut labentis equo describat vulnera Parthi." 15

"Attamen et justum poteras et scribere fortem,

Scipiadem ut sapiens Lucilius." "Haud mihi deero

Cum res ipsa feret. Nisi dextro tempore Flacci

Verba per attentam non ibunt Caesaris aurem,

Cui male si palpere recalcitrat undique tutus." 20

"Quanto rectius hoc quam tristi laedere versu

_Pantolabum scurram Nomentanumque nepotem_,

Cum sibi quisque timet, quamquam est intactus, et odit!"

"Quid faciam? Saltat Milonius, ut semel icto

Accessit fervor capiti, numerusque lucernis. 25

Castor gaudet equis, ovo prognatus eodem

Pugnis; quot capitum vivunt, totidem studiorum

Millia: me pedibus delectat claudere verba

Lucili ritu nostrûm melioris utroque.

Ille velut fidis arcana sodalibus olim 30

Credebat libris, neque si male cesserat unquam

Decurrens alio, neque si bene; quo fit ut omnis

Votiva pateat veluti descripta tabella

Vita senis. Sequor hunc, Lucanus an Apulus anceps:

Nam Venusinus arat finem sub utrumque colonus, 35

Missus ad hoc pulsis, vetus est ut fama, Sabellis,

Quo ne per vacuum Romano incurreret hostis,

Sive quod Apula gens seu quod Lucania bellum

Incuteret violenta. Sed hic stilus haud petet ultro

Quemquam animantem et me veluti custodiet ensis 40

Vagina tectus; quem cur distringere coner

Tutus ab infestis latronibus? O pater et rex

Juppiter, ut pereat positum rubigine telum,

Nec quisquam noceat cupido mihi pacis! At ille

Qui me commorit,--melius non tangere! clamo; 45

Flebit et insignis tota cantabitur urbe.

Cervius iratus leges minitatur et urnam,

Canidia Albuti quibus est inimica venenum,

Grande malum Turius, si quid se judice certes.

Ut quo quisque valet suspectos terreat, utque 50

Imperet hoc natura potens, sic collige mecum:

Dente lupus, cornu taurus petit: unde nisi intus

Monstratum? Scaevae vivacem crede nepoti

Matrem; nil faciet sceleris pia dextera: mirum,

Ut neque calce lupus quemquam neque dente petit bos; 55

Sed mala tollet anum vitiato melle cicuta.

Ne longum faciam: seu me tranquilla senectus

Exspectat seu Mors atris circumvolat alis,

Dives, inops, Romae, seu fors ita jusserit, exsul,

Quisquis erit vitae scribam color." "O puer, ut sis 60

Vitalis metuo et majorum ne quis amicus

Frigore te feriat." "Quid, cum est Lucilius ausus

Primus in hunc operis componere carmina morem,

Detrahere et pellem, nitidus qua quisque per ora

Cederet, introrsum turpis, num Laelius aut qui 65

Duxit ab oppressa meritum Karthagine nomen,

Ingenio offensi aut laeso doluere Metello

Famosisque Lupo cooperto versibus? Atqui

Primores populi arripuit populumque tributim,

Scilicet uni aequus virtuti atque ejus amicis. 70

Quin ubi se a volgo et scena in secreta remorant

Virtus Scipiadae et mitis sapientia Laeli,

Nugari cum illo et discincti ludere donec

Decoqueretur olus soliti. Quidquid sum ego, quamvis

Infra Lucili censum ingeniumque, tamen me 75

Cum magnis vixisse invita fatebitur usque

Invidia, et fragili quaerens illidere dentem

Offendet solido; nisi quid tu, docte Trebati,

Dissentis." "Equidem nihil hinc diffindere possum.

Sed tamen ut monitus caveas, ne forte negoti 80

Incutiat tibi quid sanctarum inscitia legum:

Si mala condiderit in quem quis carmina, jus est

Judiciumque." "Esto, si quis mala; sed bona si quis

Judice condiderit laudatus Caesare? si quis

Opprobriis dignum latraverit, integer ipse?" 85

"Solventur risu tabulae, tu missus abibis."

SATIRA II.

Quae virtus et quanta, boni, sit vivere parvo,

Nec meus hic sermo est, sed quae praecepit Ofella

Rusticus abnormis sapiens crassaque Minerva,

Discite, non inter lances mensasque nitentes

Cum stupet insanis acies fulgoribus et cum 5

Acclinis falsis animus meliora recusat,

Verum hic impransi mecum disquirite. Cur hoc?

Dicam si potero. Male verum examinat omnis

Corruptus judex. Leporem sectatus equove

Lassus ab indomito, vel si Romana fatigat 10

Militia assuetum graecari, seu pila velox

Molliter austerum studio fallente laborem,

Seu te discus agit, pete cedentem aëra disco;

Cum labor extuderit fastidia, siccus, inanis

Sperne cibum vilem; nisi Hymettia mella Falerno 15

Ne biberis diluta. Foris est promus et atrum

Defendens pisces hiemat mare: cum sale panis

Latrantem stomachum bene leniet. Unde putas aut

Qui partum? Non in caro nidore voluptas

Summa sed in te ipso est. Tu pulmentaria quaere 20

Sudando; pinguem vitiis albumque neque ostrea

Nec scarus aut poterit peregrina juvare lagois.

Vix tamen eripiam posito pavone velis quin

Hoc potius quam gallina tergere palatum,

Corruptus vanis rerum, quia veneat auro 25

Rara avis et picta pandat spectacula cauda;

Tamquam ad rem attineat quidquam. Num vesceris ista

Quam laudas pluma? Cocto num adest honor idem?

Carne tamen quamvis distat nil, hac magis illam

Imparibus formis deceptum te petere! Esto: 30

Unde datum sentis lupus hic Tiberinus an alto

Captus hiet, pontesne inter jactatus an amnis

Ostia sub Tusci? Laudas, insane, trilibrem

Mullum in singula quem minuas pulmenta necesse est.

Ducit te species video: quo pertinet ergo 35

Proceros odisse lupos? Quia scilicet illis

Majorem natura modum dedit, his breve pondus.

Jejunus raro stomachus volgaria temnit.

"Porrectum magno magnum spectare catino

Vellem," ait Harpyiis gula digna rapacibus. At vos, 40

Praesentes Austri, coquite horum obsonia,--quamquam

Putet aper rhombusque recens, mala copia quando

Aegrum sollicitat stomachum, cum rapula plenus

Atque acidas mavolt inulas. Necdum omnis abacta

Pauperies epulis regum; nam vilibus ovis 45

Nigrisque est oleis hodie locus. Haud ita pridem

Galloni praeconis erat acipensere mensa

Infamis. Quid, tunc rhombos minus aequora alebant?

Tutus erat rhombus tutoque ciconia nido

Donec vos auctor docuit praetorius. Ergo 50

Si quis nunc mergos suaves edixerit assos,

Parebit pravi docilis Romana juventus.

Sordidus a tenui victu distabit, Ofella

Judice: nam frustra vitium vitaveris illud

Si te alio pravum detorseris. Avidienus, 55

Cui Canis ex vero dictum cognomen adhaeret,

Quinquennes oleas est et silvestria corna,

Ac nisi mutatum parcit defundere vinum, et,

Cujus odorem olei nequeas perferre, licebit

Ille repotia natales aliosve dierum 60

Festos albatus celebret, cornu ipse bilibri

Caulibus instillat, veteris non parcus aceti.

Quali igitur victu sapiens utetur, et horum

Utrum imitabitur? Hac urget lupus, hac canis, aiunt.

Mundus erit qua non offendat sordibus, atque 65

In neutram partem cultus miser. Hic neque servis,

Albuti senis exemplo, dum munia didit

Saevus erit; nec sic ut simplex Naevius unctam

Convivis praebebit aquam: vitium hoc quoque magnum.

Accipe nunc victus tenuis quae quantaque secum 70

Afferat. In primis valeas bene: nam variae res

Ut noceant homini credas memor illius escae

Quae simplex olim tibi sederit; at simul assis

Miscueris elixa, simul conchylia turdis,

Dulcia se in bilem vertent stomachoque tumultum 75

Lenta feret pituita. Vides, ut pallidus omnis

Coena desurgat dubia? Quin corpus onustum

Hesternis vitiis animum quoque praegravat una,

Atque affigit humo divinae particulam aurae.

Alter ubi dicto citius curata sopori 80

Membra dedit vegetus praescripta ad munia surgit.

Hic tamen ad melius poterit transcurrere quondam,

Sive diem festum rediens advexerit annus,

Seu recreare volet tenuatum corpus, ubique

Accedent anni et tractari mollius aetas 85

Imbecilla volet; tibi quidnam accedet ad istam

Quam puer et validus praesumis mollitiem, seu

Dura valetudo inciderit seu tarda senectus?

Rancidum aprum antiqui laudabant, non quia nasus

Illis nullus erat sed credo hac mente, quod hospes 90

Tardius adveniens vitiatum commodius quam

Integrum edax dominus consumeret. Hos utinam inter

Heroas natum tellus me prima tulisset!

Das aliquid famae quae carmine gratior aurem

Occupet humanam: grandes rhombi patinaeque 95

Grande ferunt una cum damno dedecus; adde

Iratum patruum, vicinos, te tibi iniquum,

Et frustra mortis cupidum, cum deerit egenti

As laquei pretium. "Jure," inquit, "Trausius istis

Jurgatur verbis; ego vectigalia magna 100

Divitiasque habeo tribus amplas regibus." Ergo

Quod superat non est melius quo insumere possis?

Cur eget indignus quisquam te divite? Quare

Templa ruunt antiqua deum? Cur, improbe, carae

Non aliquid patriae tanto emetiris acervo? 105

Uni nimirum recte tibi semper erunt res.

O magnus posthac inimicis risus! Uterne

Ad casus dubios fidet sibi certius? Hic qui

Pluribus adsuerit mentem corpusque superbum,

An qui contentus parvo metuensque futuri 110

In pace ut sapiens aptarit idonea bello?

Quo magis his credas, puer hunc ego parvus Ofellam

Integris opibus novi non latius usum

Quam nunc accisis. Videas metato in agello

Cum pecore et gnatis fortem mercede colonum, 115

"Non ego," narrantem, "temere edi luce profesta

Quidquam praeter olus fumosae cum pede pernae.

Ac mihi seu longum post tempus venerat hospes,

Sive operum vacuo gratus conviva per imbrem

Vicinus, bene erat non piscibus urbe petitis, 120

Sed pullo atque haedo; tum pensilis uva secundas

Et nux ornabat mensas cum duplice ficu.

Post hoc ludus erat culpa potare magistra,

Ac venerata Ceres ita culmo surgeret alto,

Explicuit vino contractae seria frontis. 125

Saeviat atque novos moveat Fortuna tumultus,

Quantum hinc imminuet? Quanto aut ego parcius aut vos,

O pueri, nituistis ut huc novus incola venit?

Nam propriae telluris herum natura neque illum

Nec me nec quemquam statuit: nos expulit ille; 130

Illum aut nequities aut vafri inscitia juris,

Postremum expellet certe vivacior heres.

Nunc ager Umbreni sub nomine, nuper Ofellae

Dictus, erit nulli proprius, sed cedet in usum

Nunc mihi nunc alii. Quocirca vivite fortes 135

Fortiaque adversis opponite pectora rebus."

SATIRA III.

"Sic raro scribis, ut toto non quater anno

Membranam poscas, scriptorum quaeque retexens,

Iratus tibi quod vini somnique benignus

Nil dignum sermone canas. Quid fiet? At ipsis

Saturnalibus huc fugisti. Sobrius ergo 5

Dic aliquid dignum promissis: incipe. Nil est:

Culpantur frustra calami, immeritusque laborat

Iratis natus paries dis atque poëtis.

Atqui voltus erat multa et praeclara minantis

Si vacuum tepido cepisset villula tecto. 10

Quorsum pertinuit stipare Platona Menandro,

Eupolin, Archilochum, comites educere tantos?

Invidiam placare paras virtute relicta?

Comtemnere miser; vitanda est improba Siren

Desidia, aut quidquid vita meliore parasti 15

Ponendum aequo animo." "Di te, Damasippe, deaeque

Verum ob consilium donent tonsore. Sed unde

Tam bene me nosti?" "Postquam omnis res mea Janum

Ad medium fracta est aliena negotia curo,

Excussus propriis. Olim nam quaerere amabam, 20

Quo vafer ille pedes lavisset Sisyphus aere,

Quid sculptum infabre, quid fusum durius esset

Callidus huic signo ponebam millia centum;

Hortos egregiasque domos mercarier unus

Cum lucro noram; unde frequentia Mercuriale 25

Imposuere mihi cognomen compita." "Novi,

Et miror morbi purgatum te illius. Atqui

Emovit veterem mire novus, ut solet, in cor

Trajecto lateris miseri capitisve dolore,

Ut lethargicus hic cum fit pugil et medicum urget. 30

Dum ne quid simile huic esto ut libet." "O bone, ne te

Frustrere: insanis et tu stultique prope omnes,

Si quid Stertinius veri crepat, unde ego mira

Descripsi docilis praecepta haec, tempore quo me

Solatus jussit sapientem pascere barbam 35

Atque a Fabricio non tristem ponte reverti.

Nam male re gesta cum vellem mittere operto

Me capite in flumen, dexter stetit et, Cave faxis

Te quidquam indignum: pudor, inquit, te malus angit,

Insanos qui inter vereare insanus haberi. 40

Primum nam inquiram quid sit furere: hoc si erit in te

Solo nil verbi pereas quin fortiter addam.

Quem mala stultitia et quemcunque inscitia veri

Caecum agit, insanum Chrysippi porticus et grex

Autumat. Haec populos, haec magnos formula reges 45

Excepto sapiente tenet. Nunc accipe quare

Desipiant omnes aeque ac tu qui tibi nomen

Insano posuere. Velut silvis ubi passim

Palantes error certo de tramite pellit,

Ille sinistrorsum hic dextrorsum abit: unus utrique 50

Error, sed variis illudit partibus; hoc te

Crede modo insanum, nihilo ut sapientior ille

Qui te deridet caudam trahat." Est genus unum

Stultitiae nihilum metuenda timentis, ut ignes,

Ut rupes fluviosque in campo obstare queratur; 55

Alterum et huic varum et nihilo sapientius ignes

Per medios fluviosque ruentis: clamet amica

Mater, honesta soror cum cognatis, pater, uxor:

"Hic fossa est ingens, hic rupes maxima, serva!"

Non magis audierit, quam Fufius ebrius olim, 60

Quum Ilionam edormit, Catienis mille ducentis,

"Mater, te appello! clamantibus. Huic ego vulgus

Errori similem cunctum insanire docebo.

Insanit veteres statuas Damasippus emendo:

Integer est mentis Damasippi creditor? Esto. 65

Accipe quod nunquam reddas mihi si tibi dicam,

Tune insanus eris si acceperis, an magis excors

Rejecta praeda quam praesens Mercurius fert?

Scribe decem Nerio; non est satis: adde Cicutae

Nodosi tabulas centum, mille adde catenas: 70

Effugiet tamen haec sceleratus vincula Proteus.

Cum rapies in jus malis ridentem alienis,

Fiet aper, modo avis, modo saxum et cum volet arbor.

Si male rem gerere insani est, contra bene sani,

Putidius multo cerebrum est mihi crede, Perilli, 75

Dictantis quod tu nunquam rescribere possis.

Audire atque togam jubeo componere, quisquis

Ambitione mala aut argenti pallet amore,

Quisquis luxuria tristive superstitione

Aut alio mentis morbo calet; huc propius me, 80

Dum doceo insanire omnes, vos ordine adite.

Danda est ellebori multo pars maxima avaris;

Nescio an Anticyram ratio illis destinet omnem.

Heredes Staberi summam incidere sepulcro:

Ni sic fecissent gladiatorum dare centum 85

Damnati populo paria atque epulum arbitrio Arri,

Frumenti quantum metit Africa. Sive ego prave

Seu recte hoc volui, ne sis patruus mihi. Credo

Hoc Staberi prudentem animum vidisse. Quid ergo

Sensit cum summam patrimoni insculpere saxo 90

Heredes voluit? Quoad vixit credidit ingens

Pauperiem vitium et cavit nihil acrius, ut si

Forte minus locuples uno quadrante perisset

Ipse videretur sibi nequior: omnis enim res,

Virtus, fama, decus, divina humanaque pulchris 95

Divitiis parent; quas qui construxerit ille

Clarus erit, fortis, justus. Sapiensne? Etiam, et rex,

Et quidquid volet. Hoc veluti virtute paratum

Speravit magnae laudi fore. Quid simile isti

Graecus Aristippus? qui servos projicere aurum 100

In media jussit Libya, quia tardius irent

Propter onus segnes. Uter est insanior horum?

Nil agit exemplum, litem quod lite resolvit.

Si quis emat citharas, emptas comportet in unum,

Nec studio citharae nec Musae deditus ulli; 105

Si scalpra et formas non sutor, nautica vela

Aversus mercaturis: delirus et amens

Undique dicatur merito. Quî discrepat istis

Qui nummos aurumque recondit, nescius uti

Compositis metuensque velut contingere sacrum? 110

Si quis ad ingentem frumenti semper acervum

Porrectus vigilet cum longo fuste, neque illinc

Audeat esuriens dominus contingere granum,

Ac potius foliis parcus vescatur amaris;

Si positis intus Chii veterisque Falerni 115

Mille cadis--nihil est, tercentum millibus, acre

Potet acetum; age, si et stramentis incubet, unde-

Octoginta annos natus, cui stragula vestis,

Blattarum ac tinearum epulae, putrescat in arca;

Nimirum insanus paucis videatur, eo quod 120

Maxima pars hominum morbo jactatur eodem.

Filius aut etiam haec libertus ut ebibat heres,

Dis inimice senex, custodis?--Ne tibi desit?

Quantulum enim summae curtabit quisque dierum,

Ungere si caules oleo meliore caputque 125

Coeperis impexa foedum porrigine? Quare,

Si quidvis satis est, perjuras, surripis, aufers

Undique? Tun sanus? Populum si caedere saxis

Incipias servosve tuos, quos aere pararis,

Insanum te omnes pueri clamentque puellae: 130

Cum laqueo uxorem interimis matremque veneno,

Incolumi capite es? Quid enim, neque tu hoc facis Argis,

Nec ferro ut demens genitricem occidis Orestes.

An tu reris eum occisa insanisse parente,

Ac non ante malis dementem actum Furiis quam 135

In matris jugulo ferrum tepefecit acutum?

Quin ex quo est habitus male tutae mentis Orestes

Nil sane fecit quod tu reprehendere possis:

Non Pyladen ferro violare aususve sororem

Electram, tantum maledicit utrique vocando 140

Hanc Furiam, hunc aliud jussit quod splendida bilis.

Pauper Opimius argenti positi intus et auri,

Qui Veientanum festis potare diebus

Campana solitus trulla vappamque profestis,

Quondam lethargo grandi est oppressus, ut heres 145

Jam circum loculos et claves laetus ovansque

Curreret. Hunc medicus multum celer atque fidelis

Excitat hoc pacto: mensam poni jubet atque

Effundi saccos nummorum, accedere plures

Ad numerandum; hominem sic erigit; addit et illud: 150

Ni tua custodis avidus jam haec auferet heres.

Men' vivo? Ut vivas igitur vigila. Hoc age! Quid vis?

Deficient inopem venae te ni cibus atque

Ingens accedit stomacho fultura ruenti.

Tu cessas? Agedum, sume hoc ptisanarium oryzae. 155

Quanti emptae? Parvo. Quanti ergo? Octussibus. Eheu!

Quid refert, morbo an furtis pereamque rapinis?--

Quisnam igitur sanus? Qui non stultus. Quid avarus?

Stultus et insanus. Quid, si quis non sit avarus,

Continuo sanus? Minime. Cur, Stoïce? Dicam. 160

Non est cardiacus--Craterum dixisse putato--

Hic aeger: recte est igitur surgetque? Negabit,

Quod latus aut renes morbo tentantur acuto.

Non est perjurus neque sordidus; immolet aequis

Hic porcum Laribus: verum ambitiosus et audax; 165

Naviget Anticyram. Quid enim differt, barathrone

Dones quidquid habes, an nunquam utare paratis?

Servius Oppidius Canusi duo praedia, dives

Antiquo censu, gnatis divisse duobus

Fertur et hoc moriens pueris dixisse vocatis 170

Ad lectum: Postquam te talos, Aule, nucesque

Ferre sinu laxo, donare et ludere vidi,

Te, Tiberi, numerare, cavis abscondere tristem

Extimui, ne vos ageret vesania discors,

Tu Nomentanum, tu ne sequerere Cicutam. 175

Quare per divos oratus uterque Penates,

Tu cave ne minuas, tu ne majus facias id

Quod satis esse putat pater et natura coërcet.

Praeterea ne vos titillet gloria jure

Jurando obstringam ambo: uter aedilis fueritve 180

Vestrum praetor, is intestabilis et sacer esto.

In cicere atque faba bona tu perdasque lupinis,

Latus ut in circo spatiere et aëneus ut stes,

Nudus agris, nudus nummis, insane, paternis;

Scilicet ut plausus quos fert Agrippa, feras tu, 185

Astuta ingenuum vulpes imitata leonem!--

Ne quis humasse velit Ajacem, Atrida, vetas cur?

Rex sum. Nil ultra quaero plebeius. Et aequam

Rem imperito; ac si cui videor non justus, inulto

Dicere quod sentit permitto. Maxime regum, 190

Di tibi dent capta classem deducere Troja!

Ergo consulere et mox respondere licebit?

Consule. Cur Ajax, heros ab Achille secundus,

Putescit toties servatis clarus Achivis,

Gaudeat ut populus Priami Priamusque inhumato, 195

Per quem tot juvenes patrio caruere sepulcro?

Mille ovium insanus morti dedit, inclitum Ulixen

Et Menelaum una mecum se occidere clamans.

Tu cum pro vitula statuis dulcem Aulide natam

Ante aras spargisque mola caput, improbe, salsa, 200

Rectum animi servas? Quorsum? Insanus quid enim Ajax

Fecit cum stravit ferro pecus? Abstinuit vim

Uxore et gnato; mala multa precatus Atridis,

Non ille aut Teucrum aut ipsum violavit Ulixen.

Verum ego, ut haerentes adverso litore naves 205

Eriperem, prudens placavi sanguine divos.

Nempe tuo, furiose. Meo, sed non furiosus.

Qui species alias veris scelerisque tumultu

Permixtas capiet commotus habebitur, atque

Stultitiane erret nihilum distabit an ira. 210

Ajax immeritos cum occidit desipit agnos:

Cum prudens scelus ob titulos admittis inanes,

Stas animo et purum est vitio tibi, cum tumidum est, cor?

Si quis lectica nitidam gestare amet agnam,

Huic vestem, ut gnatae, paret ancillas, paret aurum, 215

Rufam aut Pusillam appellet fortique marito

Destinet uxorem; interdicto huic omne adimat jus

Praetor et ad sanos abeat tutela propinquos.

Quid? si quis gnatam pro muta devovet agna

Integer est animi? Ne dixeris. Ergo ubi prava 220

Stultitia hic summa est insania; qui sceleratus,

Et furiosus erit; quem cepit vitrea fama,

Hunc circumtonuit gaudens Bellona cruentis.

Nunc age luxuriam et Nomentanum arripe mecum:

Vincet enim stultos ratio insanire nepotes. 225

Hic simul accepit patrimoni mille talenta,

Edicit piscator uti, pomarius, auceps,

Unguentarius ac Tusci turba impia vici,

Cum scurris fartor, cum Velabro omne Macellum,

Mane domum veniant. Quid tum? Venere frequentes. 230

Verba facit leno: Quidquid mihi, quidquid et horum

Cuique domi est, id crede tuum et vel nunc pete vel cras.

Accipe quid contra juvenis responderit aequus:

In nive Lucana dormis ocreatus ut aprum

Coenem ego; tu pisces hiberno ex aequore verris. 235

Segnis ego, indignus qui tantum possideam: aufer:

Sume tibi decies; tibi tantumdem; tibi triplex

Unde uxor media currit de nocte vocata.

Filius Aesopi detractam ex aure Metellae,

Scilicet ut decies solidum absorberet, aceto 240

Diluit insignem baccam: quî sanior ac si

Illud idem in rapidum flumen jaceretve cloacam?

Quinti progenies Arri, par nobile fratrum,

Nequitia et nugis pravorum et amore gemellum,

Luscinias soliti impenso prandere coëmptas, 245

Quorsum abeant? Sanin creta an carbone notandi?

Aedificare casas, plostello adjungere mures,

Ludere par impar, equitare in arundine longa,

Si quem delectet barbatum amentia verset.

Si puerilius his ratio esse evincet amare, 250

Nec quidquam differre utrumne in pulvere trimus

Quale prius ludas opus, an meretricis amore

Sollicitus plores, quaero faciasne quod olim

Mutatus Polemon? punas insignia morbi,

Fasciolas, cubital, focalia, potus ut ille 255

Dicitur ex collo furtim carpsisse coronas

Postquam est impransi correptus voce magistri?

Porrigis irato puero cum poma recusat:

Sume, catelle! negat; si non des optet: amator

Exclusus quî distat agit ubi secum eat an non 260

Quo rediturus erat non arcessitus, et haeret

Invisis foribus? Nec nunc cum me vocat ultro

Accedam? An potius mediter finire dolores?

Exclusit; revocat: redeam? Non si obsecret. Ecce

Servus non paulo sapientior: O here, quae res 265

Nec modum habet neque consilium ratione modoque

Tractari non volt. In amore haec sunt mala, bellum,

Pax rursum: haec si quis tempestatis prope ritu

Mobilia et caeca fluitantia sorte laboret

Reddere certa sibi, nihilo plus explicet ac si 270

Insanire paret certa ratione modoque.

Quid, cum Picenis excerpens semina pomis

Gaudes si cameram percusti forte, penes te es?

Quid, cum balba feris annoso verba palato,

Aedificante casas quî sanior? Adde cruorem 275

Stultitiae atque ignem gladio scrutare. Modo, inquam,

Hellade percussa Marius cum praecipitat se

Cerritus fuit, an commotae crimine mentis

Absolves hominem et sceleris damnabis eundem,

Ex more imponens cognata vocabula rebus? 280

Libertinus erat, qui circum compita siccus

Lautis mane senex manibus currebat et, Unum--

Quid tam magnum? addens--, unum me surpite morti,

Dis etenim facile est! orabat; sanus utrisque

Auribus atque oculis; mentem, nisi litigiosus, 285

Exciperet dominus cum venderet. Hoc quoque volgus

Chrysippus ponit fecunda in gente Meneni.

Juppiter, ingentes qui das adimisque dolores,

Mater ait pueri menses jam quinque cubantis,

Frigida si puerum quartana relinquerit, illo 290

Mane die quo tu indicis jejunia nudus

In Tiberi stabit. Casus medicusve levarit

Aegrum ex praecipiti mater delira necabit

In gelida fixum ripa febrimque reducet;

Quone malo mentem concussa? Timore deorum. 295

Haec mihi Stertinius, sapientum octavus, amico

Arma dedit, posthac ne compellarer inultus.

Dixerit insanum qui me totidem audiet atque

Respicere ignoto discet pendentia tergo."

"Stoice, post damnum sic vendas omnia pluris, 300

Qua me stultitia, quoniam non est genus unum,

Insanire putas? ego nam videor mihi sanus."

"Quid, caput abscissum demens cum portat Agave

Gnati infelicis, sibi tum furiosa videtur?"

"Stultum me fateor, liceat concedere veris, 305

Atque etiam insanum; tantum hoc edissere, quo me

Aegrotare putes animi vitio?" "Accipe: primum

Aedificas, hoc est, longos imitaris ab imo

Ad summum totus moduli bipedalis, et idem

Corpore majorem rides Turbonis in armis 310

Spiritum et incessum: quî ridiculus minus illo?

An quodcunque facit Maecenas te quoque verum est

Tantum dissimilem et tanto certare minorem?

Absentis ranae pullis vituli pede pressis,

Unus ubi effugit, matri denarrat, ut ingens 315

Bellua cognatos eliserit. Illa rogare:

Quantane? num tantum, sufflans se, magna fuisset?

Major dimidio. Num tanto? Cum magis atque

Se magis inflaret, Non si te ruperis, inquit,

Par eris. Haec a te non multum abludit imago. 320

Adde poëmata nunc, hoc est, oleum adde camino;

Quae si quis sanus fecit sanus facis et tu.

Non dico horrendam rabiem. Jam desine." Cultum

Majorem censu. Teneas, Damasippe, tuis te.

Mille puellarum, puerorum mille furores. 325

O major tandem parcas, insane, minori!

SATIRA IV.

"Unde et quo Catius?" "Non est mihi tempus aventi

Ponere signa novis praeceptis, qualia vincant

Pythagoran Anytique reum doctumque Platona."

"Peccatum fateor cum te sic tempore laevo

Interpellarim; sed des veniam bonus oro. 5

Quod si interciderit tibi nunc aliquid repetes mox,

Sive est naturae hoc sive artis, mirus utroque."

"Quin id erat curae quo pacto cuncta tenerem,

Utpote res tenues tenui sermone peractas."

"Ede hominis nomen, simul et Romanus an hospes." 10

"Ipsa memor praecepta canam, celabitur auctor.

Longa quibus facies ovis erit illa memento,

Ut succi melioris et ut magis alba rotundis,

Ponere; namque marem cohibent callosa vitellum.

Caule suburbano qui siccis crevit in agris 15

Dulcior; irriguo nihil est elutius horto.

Si vespertinus subito te oppresserit hospes,

Ne gallina malum responset dura palato,

Doctus eris vivam mixto mersare Falerno:

Hoc teneram faciet. Pratensibus optima fungis 20

Natura est: aliis male creditur. Ille salubres

Aestates peraget qui nigris prandia moris

Finiet, ante gravem quae legerit arbore solem.

Aufidius forti miscebat mella Falerno,

Mendose, quoniam vacuis committere venis 25

Nil nisi lene decet: leni praecordia mulso

Prolueris melius. Si dura morabitur alvus,

Mitulus et viles pellent obstantia conchae

Et lapathi brevis herba, sed albo non sine Coo.

Lubrica nascentes implent conchylia lunae; 30

Sed non omne mare est generosae fertile testae.

Murice Baiano melior Lucrina peloris,

Ostrea Circeiis, Miseno oriuntur echini,

Pectinibus patulis jactat se molle Tarentum.

Nec sibi coenarum quivis temere adroget artem, 35

Non prius exacta tenui ratione saporum.

Nec satis est cara pisces avertere mensa

Ignarum quibus est jus aptius et quibus assis

Languidus in cubitum jam se conviva reponet.

Umber et iligna nutritus glande rotundas 40

Curvat aper lances carnem vitantis inertem:

Nam Laurens malus est, ulvis et arundine pinguis.

Vinea submittit capreas non semper edules.

Fecundae leporis sapiens sectabitur armos.

Piscibus atque avibus quae natura et foret aetas 45

Ante meum nulli patuit quaesita palatum.

Sunt quorum ingenium nova tantum crustula promit.

Nequaquam satis in re una consumere curam,

Ut si quis solum hoc mala ne sint vina laboret,

Quali perfundat pisces securas olivo. 50

Massica si caelo suppones vina sereno

Nocturna si quid crassi est tenuabitur aura,

Et decedet odor nervis inimicus; at illa

Integrum perdunt lino vitiata saporem.

Surrentina vafer qui miscet faece Falerna 55

Vina columbino limum bene colligit ovo,

Quatenus ima petit volvens aliena vitellus.

Tostis marcentem squillis recreabis et Afra

Potorem cochlea: nam lactuca innatat acri

Post vinum stomacho; perna magis ac magis hillis 60

Flagitat immorsus refici; quin omnia malit

Quaecunque immundis fervent allata popinis.

Est operae pretium duplicis pernoscere juris

Naturam. Simplex e dulci constat olivo,

Quod pingui miscere mero muriaque decebit, 65

Non alia quam qua Byzantia putuit orca.

Hoc ubi confusum sectis inferbuit herbis

Corycioque croco sparsum stetit, insuper addes

Pressa Venafranae quod baca remisit olivae.

Picenis cedunt pomis Tiburtia succo: 70

Nam facie praestant. Venucula convenit ollis;

Rectius Albanam fumo duraveris uvam.

Hanc ego cum malis, ego faecem primus et allec,

Primus et invenior piper album cum sale nigro

Incretum puris circumposuisse catillis. 75

Immane est vitium dare millia terna macello

Angustoque vagos pisces urgere catino.

Magna movet stomacho fastidia, seu puer unctis

Tractavit calicem manibus dum furta ligurit,

Sive gravis veteri craterae limus adhaesit. 80

Vilibus in scopis, in mappis, in scobe quantus

Consistit sumtus? Neglectis flagitium ingens.

Ten lapides varios lutulenta radere palma

Et Tyrias dare circum inluta toralia vestes,

Oblitum quanto curam sumtumque minorem 85

Haec habeant tanto reprehendi justius illis

Quae nisi divitibus nequeant contingere mensis?"

"Docte Cati, per amicitiam divosque rogatus,

Ducere me auditum perges quocunque memento.

Nam quamvis memori referas mihi pectore cuncta, 90

Non tamen interpres tantundem juveris. Adde

Vultum habitumque hominis, quem tu vidisse beatus

Non magni pendis quia contigit; at mihi cura

Non mediocris inest, fontes ut adire remotos

Atque haurire queam vitae praecepta beatae." 95

SATIRA V.

"Hoc quoque, Tiresia, praeter narrata petenti

Responde, quibus amissas reparare queam res

Artibus atque modis. Quid rides?" "Jamne doloso

Non satis est Ithacam revehi patriosque penates

Adspicere?" "O nulli quidquam mentite, vides ut 5

Nudus inopsque domum redeam, te vate, neque illic

Aut apotheca procis intacta est aut pecus; atqui

Et genus et virtus nisi cum re vilior alga est."

"Quando pauperiem, missis ambagibus, horres,

Accipe qua ratione queas ditescere. Turdus 10

Sive aliud privum dabitur tibi, devolet illuc

Res ubi magna nitet domino sene; dulcia poma

Et quoscunque feret cultus tibi fundus honores

Ante Larem gustet venerabilior Lare dives;

Qui quamvis perjurus erit, sine gente, cruentus 15

Sanguine fraterno, fugitivus, ne tamen illi

Tu comes exterior si postulet ire recuses."

"Utne tegam spurco Damae latus? Haud ita Trojae

Me gessi certans semper melioribus." "Ergo

Pauper eris." "Fortem hoc animum tolerare jubebo; 20

Et quondam majora tuli. Tu protinus unde

Divitias aerisque ruam dic, augur, acervos."

"Dixi equidem et dico: captes astutus ubique

Testamenta senum, neu, si vafer unus et alter

Insidiatorem praeroso fugerit hamo, 25

Aut spem deponas aut artem illusus omittas.

Magna minorve foro si res certabitur olim,

Vivet uter locuples sine natis, improbus, ultro

Qui meliorem audax vocet in jus, illius esto

Defensor; fama civem causaque priorem 30

Sperne, domi si natus erit fecundave conjux.

Quinte, puta, aut Publi, (gaudent praenomine molles

Auriculae,) tibi me virtus tua fecit amicum;

Jus anceps novi, causas defendere possum;

Eripiet quivis oculos citius mihi, quam te 35

Contemptum cassa nuce pauperet; haec mea cura est,

Ne quid tu perdas neu sis jocus. Ire domum atque

Pelliculam curare jube; fi cognitor; ipse

Persta atque obdura, seu rubra Canicula findet

Infantes statuas, seu pingui tentus omaso 40

Furius hibernas cana nive conspuet Alpes.

Nonne vides, aliquis cubito stantem prope tangens

Inquiet, ut patiens, ut amicis aptus, ut acer?

Plures adnabunt thunni et cetaria crescent.

Si cui praeterea validus male filius in re 45

Praeclara sublatus aletur, ne manifestum

Caelibis obsequium nudet te, leniter in spem

Adrepe officiosus, ut et scribare secundus

Heres et, si quis casus puerum egerit Orco,

In vacuum venias: perraro haec alea fallit. 50

Qui testamentum tradet tibi cunque legendum,

Abnuere et tabulas a te removere memento,

Sic tamen ut limis rapias quid prima secundo

Cera velit versu; solus multisne coheres,

Veloci percurre oculo. Plerumque recoctus 55

Scriba ex quinqueviro corvum deludet hiantem,

Captatorque dabit risus Nasica Corano."

"Num furis? an prudens ludis me obscura canendo?"

"O Laërtiade, quidquid dicam aut erit aut non:

Divinare etenim magnus mihi donat Apollo." 60

"Quid tamen ista velit sibi fabula, si licet, ede."

"Tempore quo juvenis Parthis horrendus, ab alto

Demissum genus Aenea, tellure marique

Magnus erit, forti nubet procera Corano

Filia Nasicae metuentis reddere soldum. 65

Tum gener hoc faciet: tabulas socero dabit atque

Ut legat orabit; multum Nasica negatas

Accipiet tandem et tacitus leget, invenietque

Nil sibi legatum praeter plorare suisque.

Illud ad haec jubeo: mulier si forte dolosa 70

Libertusve senem delirum temperet, illis

Accedas socius; laudes, lauderis ut absens.

Adjuvat hoc quoque, sed vincit longe prius ipsum

Expugnare caput. Scribet mala carmina vecors:

Laudato. Scortator erit: cave te roget; ultro 75

Penelopam facilis potiori trade." "Putasne?

Perduci poterit tam frugi tamque pudica,

Quam nequiere proci recto depellere cursu?"

"Venit enim magnum donandi parca juventus,

Nec tantum veneris, quantum studiosa culinae. 80

Sic tibi Penelope frugi est, quae si semel uno

De sene gustarit tecum partita lucellum,

Ut canis a corio nunquam absterrebitur uncto.

Me sene quod dicam factum est: anus improba Thebis

Ex testamento sic est elata: cadaver 85

Unctum oleo largo nudis humeris tulit heres,

Scilicet elabi si posset mortua; credo

Quod nimium institerat viventi. Cautus adito:

Neu desis operae neve immoderatus abundes.

Difficilem et morosum offendet garrulus ultro; 90

Non etiam sileas. Davus sis comicus atque

Stes capite obstipo, multum similis metuenti.

Obsequio grassare; mone, si increbuit aura,

Cautus uti velet carum caput; extrahe turba

Oppositis humeris; aurem substringe loquaci. 95

Importunus amat laudari; donec Ohe jam!

Ad caelum manibus sublatis dixerit, urge,

Crescentem tumidis infla sermonibus utrem.

Cum te servitio longo curaque levarit,

Et certum vigilans, Quartae sit partis Ulixes, 100

Audieris, Heres: Ergo nunc Dama sodalis

Nusquam est? Unde mihi tam fortem tamque fidelem?

Sparge subinde; et, si paulum potes, illacrimare: est

Gaudia prodentem voltum celare. Sepulcrum

Permissum arbitrio sine sordibus exstrue; funus 105

Egregie factum laudet vicinia. Si quis

Forte coheredum senior male tussiet, huic tu

Dic, ex parte tua seu fundi sive domus sit

Emptor, gaudentem nummo te addicere. Sed me

Imperiosa trahit Proserpina; vive valeque." 110

SATIRA VI.

Hoc erat in votis: modus agri non ita magnus

Hortus ubi et tecto vicinus jugis aquae fons

Et paulum silvae super his foret. Auctius atque

Di melius fecere. Bene est. Nil amplius oro,

Maia nate, nisi ut propria haec mihi munera faxis. 5

Si neque majorem feci ratione mala rem

Nec sum facturus vitio culpave minorem;

Si veneror stultus nihil horum: "O si angulus ille

Proximus accedat qui nunc denormat agellum!

O si urnam argenti fors quae mihi monstret, ut illi 10

Thesauro invento qui mercenarius agrum

Illum ipsum mercatus aravit, dives amico

Hercule!" si quod adest gratum juvat, hac prece te oro:

Pingue pecus domino facias et cetera praeter

Ingenium, utque soles custos mihi maximus adsis. 15

Ergo ubi me in montes et in arcem ex urbe removi,

Quid prius illustrem satiris musaque pedestri?

Nec mala me ambitio perdit nec plumbeus Auster

Auctumnusque gravis, Libitinae quaestus acerbae.

Matutine pater, seu Jane libentius audis, 20

Unde homines operum primos vitaeque labores

Instituunt, sic dis placitum, tu carminis esto

Principium. Romae sponsorem me rapis. Eja,

Ne prior officio quisquam respondeat, urge.

Sive Aquilo radit terras seu bruma nivalem 25

Interiore diem gyro trahit, ire necesse est.

Postmodo, quod mi obsit clare certumque locuto,

Luctandum in turba et facienda injuria tardis.

"Quid vis, insane, et quas res agis?" improbus urget

Iratis precibus; "tu pulses omne quod obstat, 30

Ad Maecenatem memori si mente recurras?"

Hoc juvat et melli est; non mentiar. At simul atras

Ventum est Esquilias aliena negotia centum

Per caput et circa saliunt latus. "Ante secundam

Roscius orabat sibi adesses ad Puteal cras." 35

"De re communi scribae magna atque nova te

Orabant hodie meminisses, Quinte, reverti."

"Imprimat his cura Maecenas signa tabellis."

Dixeris, "Experiar:" "Si vis, potes," addit et instat.

Septimus octavo propior jam fugerit annus 40

Ex quo Maecenas me coepit habere suorum

In numero; dumtaxat ad hoc, quem tollere rheda

Vellet iter faciens et cui concredere nugas

Hoc genus: "Hora quota est? Thrax est Gallina Syro par?

Matutina parum cautos jam frigora mordent;" 45

Et quae rimosa bene deponuntur in aure.

Per totum hoc tempus subjectior in diem et horam

Invidiae noster. Ludos spectaverat una,

Luserat in Campo: Fortunae filius! omnes.

Frigidus a Rostris manat per compita rumor: 50

Quicunque obvius est me consulit: "O bone, nam te

Scire deos quoniam propius contingis oportet;

Numquid de Dacis audisti?" "Nil equidem." "Ut tu

Semper eris derisor!" "At omnes di exagitent me

Si quidquam." "Quid, militibus promissa Triquetra 55

Praedia Caesar an est Itala tellure daturus?"

Jurantem me scire nihil mirantur ut unum

Scilicet egregii mortalem altique silenti.

Perditur haec inter misero lux non sine votis:

O rus, quando ego te adspiciam? quandoque licebit 60

Nunc veterum libris, nunc somno et inertibus horis

Ducere sollicitae jucunda oblivia vitae?

O quando faba Pythagorae cognata simulque

Uncta satis pingui ponentur oluscula lardo?

O noctes coenaeque deum! quibus ipse meique 65

Ante Larem proprium vescor vernasque procaces

Pasco libatis dapibus. Prout cuique libido est

Siccat inaequales calices conviva, solutus

Legibus insanis, seu quis capit acria fortis

Pocula seu modicis uvescit laetius. Ergo 70

Sermo oritur, non de villis domibusve alienis,

Nec male necne Lepos saltet; sed quod magis ad nos

Pertinet et nescire malum est agitamus: utrumne

Divitiis homines an sint virtute beati;

Quidve ad amicitias, usus rectumne, trahat nos; 75

Et quae sit natura boni summumque quid ejus.

Cervius haec inter vicinus garrit aniles

Ex re fabellas. Si quis nam laudat Arelli

Sollicitas ignarus opes, sic incipit: "Olim

Rusticus urbanum murem mus paupere fertur 80

Accepisse cavo, veterem vetus hospes amicum,

Asper et attentus quaesitis, ut tamen artum

Solveret hospitiis animum. Quid multa? neque ille

Sepositi ciceris nec longae invidit avenae,

Aridum et ore ferens acinum semesaque lardi 85

Frusta dedit, cupiens varia fastidia coena

Vincere tangentis male singula dente superbo;

Cum pater ipse domus palea porrectus in horna

Esset ador loliumque, dapis meliora relinquens.

Tandem urbanus ad hunc: 'Quid te juvat,' inquit, 'amice, 90

Praerupti nemoris patientem vivere dorso?

Vis tu homines urbemque feris praeponere silvis?

Carpe viam, mihi crede, comes; terrestria quando

Mortales animas vivunt sortita, neque ulla est

Aut magno aut parvo leti fuga: quo, bone, circa, 95

Dum licet in rebus jucundis vive beatus;

Vive memor quam sis aevi brevis.' Haec ubi dicta

Agrestem pepulere domo levis exsilit; inde

Ambo propositum peragunt iter, urbis aventes

Moenia nocturni subrepere. Jamque tenebat 100

Nox medium caeli spatium cum ponit uterque

In locuplete domo vestigia, rubro ubi cocco

Tincta super lectos canderet vestis eburnos,

Multaque de magna superessent fercula coena,

Quae procul exstructis inerant hesterna canistris. 105

Ergo ubi purpurea porrectum in veste locavit

Agrestem, veluti succinctus cursitat hospes

Continuatque dapes nec non verniliter ipsis

Fungitur officiis, praelambens omne quod affert.

Ille cubans gaudet mutata sorte bonisque 110

Rebus agit laetum convivam, cum subito ingens

Valvarum strepitus lectis excussit utrumque.

Currere per totum pavidi conclave, magisque

Exanimes trepidare, simul domus alta Molossis

Personuit canibus. Tum rusticus: 'Haud mihi vita 115

Est opus hac,' ait, 'et valeas; me silva cavusque

Tutus ab insidiis tenui solabitur ervo.'"

SATIRA VII.

"Jamdudum ausculto et cupiens tibi dicere servus

Pauca reformido." "Davusne?" "Ita, Davus, amicum

Mancipium domino et frugi quod sit satis, hoc est,

Ut vitale putes." "Age, libertate Decembri,

Quando ita majores voluerunt, utere; narra." 5

"Pars hominum vitiis gaudet constanter et urget

Propositum; pars multa natat, modo recta capessens,

Interdum pravis obnoxia. Saepe notatus

Cum tribus annellis, modo laeva Priscus inani,

Vixit inaequalis, clavum ut mutaret in horas, 10

Aedibus ex magnis subito se conderet, unde

Mundior exiret vix libertinus honeste;

Jam moechus Romae, jam mallet doctus Athenis

Vivere, Vertumnis, quotquot sunt, natus iniquis.

Scurra Volanerius, postquam illi justa cheragra 15

Contudit articulos, qui pro se tolleret atque

Mitteret in phimum talos, mercede diurna

Conductum pavit; quanto constantior isdem

In vitiis, tanto levius miser ac prior illo,

Qui jam contento, jam laxo fune laborat." 20

"Non dices hodie, quorsum haec tam putida tendant,

Furcifer?" "Ad te, inquam." "Quo pacto, pessime?" "Laudas

Fortunam et mores antiquae plebis, et idem

Si quis ad illa deus subito te agat usque recuses,

Aut quia non sentis quod clamas rectius esse, 25

Aut quia non firmus rectum defendis, et haeres

Nequicquam coeno cupiens evellere plantam.

Romae rus optas, absentem rusticus urbem

Tollis ad astra levis. Si nusquam es forte vocatus

Ad coenam laudas securum olus ac, velut usquam 30

Vinctus eas, ita te felicem dicis amasque

Quod nusquam tibi sit potandum. Jusserit ad se

Maecenas serum sub lumina prima venire

Convivam: 'Nemon oleum fert ocius? Ecquis

Audit?' cum magno blateras clamore fugisque. 35

Mulvius et scurrae tibi non referenda precati

Discedunt. Etenim fateor me, dixerit ille,

Duci ventre levem, nasum nidore supinor,

Imbecillus, iners, si quid vis adde popino.

Tu, cum sis quod ego et fortassis nequior, ultro 40

Insectere velut melior verbisque decoris

Obvolvas vitium? Quid, si me stultior ipso

Quingentis emto drachmis deprenderis? Aufer

Me vultu terrere; manum stomachumque teneto,

Dum, quae Crispini docuit me janitor edo. 45

Te conjux aliena capit, meretricula Davum:

Peccat uter nostrum cruce dignius? Acris ubi me

Natura intendit, sub clara nuda lucerna

Quaecunque excepit turgentis verbera caudae,

Clunibus aut agitavit equum lasciva supinum, 50

Dimittit neque famosum neque sollicitum ne

Ditior aut formae melioris meiat eodem.

Tu cum projectis insignibus, annulo equestri

Romanoque habitu, prodis ex judice Dama

Turpis, odoratum caput obscurante lacerna, 55

Non es quod simulas? Metuens induceris, atque

Altercante libidinibus tremis ossa pavore.

Quid refert uri, virgis ferroque necari

Auctoratus eas, an turpi clausus in arca,

Quo te demisit peccati conscia herilis, 60

Contractum genibus tangas caput? Estne marito

Matronae peccantis in ambo justa potestas?

In corruptorem vel justior? Illa tamen se

Non habitu mutatve loco, peccatve superne.

Cum te formidet mulier neque credat amanti, 65

Ibis sub furcam prudens, dominoque furenti

Committes rem omnem et vitam et cum corpore famam.

Evasti, credo metues doctusque cavebis;

Quaeres quando iterum paveas iterumque perire

Possis, o toties servus! Quae bellua ruptis, 70

Cum semel effugit, reddit se prava catenis?

Non sum moechus ais. Neque ego hercule fur ubi vasa

Praetereo sapiens argentea: tolle periclum,

Jam vaga prosiliet frenis natura remotis.

Tune mini dominus, rerum imperiis hominumque 75

Tot tantisque minor, quem ter vindicta quaterque

Imposita haud unquam misera formidine privet?

Adde super dictis quod non levius valeat: nam

Sive vicarius est qui servo paret, uti mos

Vester ait, seu conservus; tibi quid sum ego? Nempe 80

Tu mihi qui imperitas alii servis miser atque

Duceris ut nervis alienis mobile lignum.

Quisnam igitur liber? Sapiens sibi qui imperiosus,

Quem neque pauperies neque mors neque vincula terrent,

Responsare cupidinibus, contemnere honores 85

Fortis, et in se ipso totus, teres, atque rotundus,

Externi ne quid valeat per leve morari,

In quem manca ruit semper fortuna. Potesne

Ex his ut proprium quid noscere? Quinque talenta

Poscit te mulier, vexat foribusque repulsum 90

Perfundit gelida, rursus vocat; eripe turpi

Colla jugo; Liber, liber sum, dic age. Non quis;

Urget enim dominus mentem non lenis et acres

Subjectat lasso stimulos versatque negantem.

Vel cum Pausiaca torpes, insane, tabella, 95

Quî peccas minus atque ego, cum Fulvi Rutubaeque

Aut Pacideiani contento poplite miror

Proelia rubrica picta aut carbone, velut si

Re vera pugnent, feriant, vitentque moventes

Arma viri? Nequam et cessator Davus; at ipse 100

Subtilis veterum judex et callidus audis.

Nil ego si ducor libo fumante: tibi ingens

Virtus atque animus coenis responsat opimis

Obsequium ventris mihi perniciosius est cur?

Tergo plector enim. Qui tu impunitior illa 105

Quae parvo sumi nequeunt obsonia captas?

Nempe inamarescunt epulae sine fine petitae.

Illusique pedes vitiosum ferre recusant

Corpus. An hic peccat, sub noctem qui puer uvam

Furtiva mutat strigili: qui praedia vendit, 110

Nil servile gulae parens habet? Adde, quod idem

Non horam tecum esse potes, non otia recte

Ponere, teque ipsum vitas, fugitivus et erro,

Jam vino quaerens, jam somno fallere curam:

Frustra; nam comes atra premit sequiturque fugacem." 115

"Unde mihi lapidem?"--"Quorsum est opus?"--"Unde sagittas?"

"Aut insanit homo aut versus facit." "Ocius hinc te

Ni rapis, accedes opera agro nona Sabino."

SATIRA VIII.

"Ut Nasidieni juvit te coena beati?

Nam mihi quaerenti convivam dictus here illic

De medio potare die." "Sic ut mihi nunquam

In vita fuerit melius." "Da, si grave non est,

Quae prima iratum ventrem placaverit esca." 5

"In primis Lucanus aper; leni fuit Austro

Captus, ut aiebat coenae pater; acria circum

Rapula, lactucae, radices, qualia lassum

Pervellunt stomachum, siser, allec, faecula Coa.

His ubi sublatis puer alte cinctus acernam 10

Gausape purpureo mensam pertersit, et alter

Sublegit quodcunque jaceret inutile quodque

Posset coenantes offendere; ut Attica virgo

Cum sacris Cereris procedit fuscus Hydaspes

Caecuba vina ferens, Alcon Chium maris expers. 15

Hic herus: Albanum, Maecenas, sive Falernum

Te magis appositis delectat, habemus utrumque."

"Divitias miseras! Sed quis coenantibus una,

Fundani, pulchre fuerit tibi, nosse laboro."

"Summus ego et prope me Viscus Thurinus et infra 20

Si memini Varius; cum Servilio Balatrone

Vibidius, quas Maecenas adduxerat umbras.

Nomentanus erat super ipsum, Porcius infra

Ridiculus totas semel obsorbere placentas;

Nomentanus ad hoc, qui si quid forte lateret 25

Indice monstraret digito: nam cetera turba,

Nos, inquam, coenamus aves, conchylia, pisces,

Longe dissimilem noto celantia succum;

Ut vel continuo patuit, cum passeris atque

Ingustata mihi porrexerat ilia rhombi. 30

Post hoc me docuit melimela rubere minorem

Ad lunam delecta. Quid hoc intersit ab ipso

Audieris melius. Tum Vibidius Balatroni:

Nos nisi damnose bibimus moriemur inulti:

Et calices poscit majores. Vertere pallor 35

Tum parochi faciem nil sic metuentis ut acres

Potores, vel quod male dicunt liberius vel

Fervida quod subtile exsurdant vina palatum.

Invertunt Allifanis vinaria tota

Vibidius Balatroque, secutis omnibus; imi 40

Convivae lecti nihilum nocuere lagenis.

Affertur squillas inter muraena natantes

In patina porrecta. Sub hoc herus: 'Haec gravida,' inquit,

'Capta est, deterior post partum carne futura.

His mixtum jus est: oleo quod prima Venafri 45

Pressit cella; garo de succis piscis Hiberi;

Vino quinquenni, verum citra mare nato,

Dum coquitur--cocto Chium sic convenit, ut non

Hoc magis ullum aliud;--pipere albo, non sine aceto,

Quod Methymnaeam vitio mutaverit uvam. 50

Erucas virides, inulas ego primus amaras

Monstravi incoquere; inlutos Curtillus echinos,

Ut melius muria quod testa marina remittat.'

Interea suspensa graves aulaea ruinas

In patinam fecere, trahentia pulveris atri 55

Quantum non Aquilo Campanis excitat agris.

Nos majus veriti postquam nihil esse pericli

Sensimus erigimur. Rufus posito capite, ut si

Filius immaturus obisset, flere. Quis esset

Finis ni sapiens sic Nomentanus amicum 60

Tolleret: 'Heu, Fortuna, quis est crudelior in nos

Te deus? Ut semper gaudes illudere rebus

Humanis!' Varius mappa compescere risum

Vix poterat. Balatro suspendens omnia naso,

'Haec est condicio vivendi,' aiebat, 'eoque 65

Responsura tuo nunquam est par fama labori.

Tene ut ego accipiar laute torquerier omni

Sollicitudine districtum, ne panis adustus,

Ne male conditum jus apponatur, ut omnes

Praecincti recte pueri comptique ministrent! 70

Adde hos praeterea casus, aulaea ruant si

Ut modo; si patinam pede lapsus frangat agaso.

Sed convivatoris uti ducis ingenium res

Adversae nudare solent, celare secundae.'

Nasidienus ad haec: 'Tibi di quaecunque preceris 75

Commoda dent! Ita vir bonus es convivaque comis.'

Et soleas poscit. Tum in lecto quoque videres

Stridere secreta divisos aure susurros."

"Nullos his mallem ludos spectasse; sed illa

Redde age quae deinceps risisti." "Vibidius dum 80

Quaerit de pueris num sit quoque fracta lagena,

Quod sibi poscenti non dantur pocula, dumque

Ridetur fictis rerum Balatrone secundo,

Nasidiene, redis mutatae frontis, ut arte

Emendaturus fortunam; deinde secuti 85

Mazonomo pueri magno discerpta ferentes

Membra gruis sparsi sale multo, non sine farre;

Pinguibus et ficis pastum jecur anseris albae

Et leporum avolsos, ut multo, suavius, armos,

Quam si cum lumbis quis edit; tum pectore adusto 90

Vidimus et merulas poni et sine clune palumbes,

Suaves res, si non causas narraret earum et

Naturas dominus; quem nos sic fugimus ulti,

Ut nihil omnino gustaremus, velut illis

Canidia afflasset pejor serpentibus Afris." 95

EPISTOLARUM LIBER PRIMUS.

EPISTOLA I.

Prima dicte mihi, summa dicende Camena,

Spectatum satis et donatum jam rude quaeris,

Maecenas, iterum antiquo me includere ludo.

Non eadem est aetas, non mens. Veianius armis

Herculis ad postem fixis latet abditus agro, 5

Ne populum extrema toties exoret arena.

Est mihi purgatam crebro qui personet aurem:

Solve senescentem mature sanus equum, ne

Peccet ad extremum ridendus et ilia ducat.

Nunc itaque et versus et cetera ludicra pono, 10

Quid verum atque decens curo et rogo, et omnis in hoc sum;

Condo et compono quae mox depromere possim.

Ac ne forte roges quo me duce, quo lare tuter,

Nullius addictus jurare in verba magistri

Quo me cunque rapit tempestas, deferor hospes. 15

Nunc agilis fio et mersor civilibus undis,

Virtutis verae custos rigidusque satelles;

Nunc in Aristippi furtim praecepta relabor,

Et mihi res non me rebus subjungere conor.

Ut nox longa quibus mentitur amica, diesque 20

Longa videtur opus debentibus, ut piger annus

Pupillis quos dura premit custodia matrum;

Sic mihi tarda fluunt ingrataque tempora, quae spem

Consiliumque morantur agendi naviter id quod

Aeque pauperibus prodest, locupletibus aeque, 25

Aeque neglectum pueris senibusque nocebit.

Restat ut his ego me ipse regam solerque elementis.

Non possis oculo quantum contendere Lynceus,

Non tamen idcirco contemnas lippus inungi;

Nec quia desperes invicti membra Glyconis, 30

Nodosa corpus nolis prohibere cheragra.

Est quadam prodire tenus si non datur ultra.

Fervet avaritia miseroque cupidine pectus,

Sunt verba et voces quibus hunc lenire dolorem

Possis et magnam morbi deponere partem. 35

Laudis amore tumes, sunt certa piacula quae te

Ter pure lecto poterunt recreare libello.

Invidus, iracundus, iners, vinosus, amator,

Nemo adeo ferus est ut non mitescere possit,

Si modo culturae patientem commodet aurem. 40

Virtus est vitium fugere et sapientia prima

Stultitia caruisse. Vides quae maxima credis

Esse mala, exiguum censum turpemque repulsam,

Quanto devites animi capitisque labore.

Impiger extremos curris mercator ad Indos, 45

Per mare pauperiem fugiens, per saxa, per ignes:

Ne cures ea quae stulte miraris et optas

Discere, et audire, et meliori credere non vis?

Quis circum pagos et circum compita pugnax

Magna coronari contemnat Olympia, cui spes, 50

Cui sit condicio dulcis sine pulvere palmae?

Vilius argentum est auro, virtutibus aurum.

"O cives, cives, quaerenda pecunia primum est;

Virtus post nummos." Haec Janus summus ab imo

Perdocet, haec recinunt juvenes dictata senesque, 55

Laevo suspensi loculos tabulamque lacerto.

Est animus tibi, sunt mores et lingua fidesque;

Sed quadringentis sex septem milia desunt,

Plebs eris. At pueri ludentes, "Rex eris," aiunt,

"Si recte facies." Hic murus aëneus esto, 60

Nil conscire sibi, nulla pallescere culpa.

Roscia, dic sodes, melior lex an puerorum est

Nenia, quae regnum recte facientibus offert,

Et maribus Curiis et decantata Camillis?

Isne tibi melius suadet qui rem facias, rem, 65

Si possis recte, si non quocunque modo rem,

Ut propius spectes lacrimosa poëmata Pupi,

An qui Fortunae te responsare superbae

Liberum et erectum praesens hortatur et aptat?

Quodsi me populus Romanus forte roget, cur 70

Non ut porticibus sic judiciis fruar isdem,

Nec sequar aut fugiam quae diligit ipse vel odit,

Olim quod vulpes aegroto cauta leoni

Respondit referam: Quia me vestigia terrent,

Omnia te adversum spectantia, nulla retrorsum. 75

Belua multorum es capitum. Nam quid sequar aut quem?

Pars hominum gestit conducere publica, sunt qui

Crustis et pomis viduas venentur avaras,

Excipiantque senes quos in vivaria mittant;

Multis occulto crescit res fenore. Verum 80

Esto aliis alios rebus studiisque teneri:

Idem eadem possunt horam durare probantes?

Nullus in orbe sinus Baiis praelucet amoenis,

Si dixit dives, lacus et mare sentit amorem

Festinantis heri; cui si vitiosa libido 85

Fecerit auspicium, "Cras ferramenta Teanum

Tolletis, fabri." Lectus genialis in aula est,

Nil ait esse prius, melius nil caelibe vita;

Si non est jurat bene solis esse maritis.

Quo teneam vultus mutantem Protea nodo? 90

Quid pauper? Ride: mutat coenacula, lectos,

Balnea, tonsores, conducto navigio aeque

Nauseat ac locuples quem ducit priva triremis.

Si curatus inaequali tonsore capillos

Occurri, rides; si forte subucula pexae 95

Trita subest tunicae vel si toga dissidet impar,

Rides: quid, mea cum pugnat sententia secum,

Quod petiit spernit, repetit quod nuper omisit,

Aestuat et vitae disconvenit ordine toto,

Diruit, aedificat, mutat quadrata rotundis? 100

Insanire putas sollemnia me neque rides,

Nec medici credis nec curatoris egere

A praetore dati, rerum tutela mearum

Cum sis et prave sectum stomacheris ob unguem

De te pendentis, te respicientis amici. 105

Ad summam: sapiens uno minor est Jove, dives,

Liber, honoratus, pulcher, rex denique regum;

Praecipue sanus, nisi cum pituita molesta est.

EPISTOLA II.

Trojani belli scriptorem, maxime Lolli,

Dum tu declamas Romae Praeneste relegi;

Qui quid sit pulchrum, quid turpe, quid utile, quid non,

Planius ac melius Chrysippo et Crantore dicit.

Cur ita crediderim, nisi quid te detinet audi. 5

Fabula qua Paridis propter narratur amorem

Graecia Barbariae lento collisa duello

Stultorum regum et populorum continet aestus.

Antenor censet belli praecidere caussam:

Quid Paris? Ut salvus regnet vivatque beatus 10

Cogi posse negat. Nestor componere lites

Inter Peliden festinat et inter Atriden:

Hunc amor, ira quidem communiter urit utrumque.

Quidquid delirant reges plectuntur Achivi.

Seditione, dolis, scelere atque libidine et ira 15

Iliacos intra muros peccatur et extra.

Rursus quid virtus et quid sapientia possit

Utile proposuit nobis exemplar Ulixen,

Qui domitor Trojae multorum providus urbes

Et mores hominum inspexit, latumque per aequor, 20

Dum sibi dum sociis reditum parat, aspera multa

Pertulit adversis rerum immersabilis undis.

Sirenum voces et Circae pocula nosti;

Quae si cum sociis stultus cupidusque bibisset,

Sub domina meretrice fuisset turpis et excors, 25

Vixisset canis immundus vel amica luto sus.

Nos numerus sumus et fruges consumere nati,

Sponsi Penelopae, nebulones, Alcinoique

In cute curanda plus aequo operata juventus,

Cui pulchrum fuit in medios dormire dies et 30

Ad strepitum citharae cessatum ducere curam.

Ut jugulent homines surgunt de nocte latrones:

Ut te ipsum serves non expergisceris? Atqui

Si noles sanus curres hydropicus; et ni

Posces ante diem librum cum lumine, si non 35

Intendes animum studiis et rebus honestis,

Invidia vel amore vigil torquebere. Nam cur

Quae laedunt oculos festinas demere, si quid

Est animum differs curandi tempus in annum?

Dimidium facti qui coepit habet: sapere aude; 40

Incipe. Qui recte vivendi prorogat horam

Rusticus exspectat dum defluat amnis; at ille

Labitur et labetur in omne volubilis aevum.

Quaeritur argentum puerisque beata creandis

Uxor, et incultae pacantur vomere silvae: 45

Quod satis est cui contingit nil amplius optet.

Non domus et fundus, non aeris acervus et auri

Aegroto domini deduxit corpore febres,

Non animo curas. Valeat possessor oportet

Si comportatis rebus bene cogitat uti. 50

Qui cupit aut metuit juvat illum sic domus et res

Ut lippum pictae tabulae, fomenta podagram,

Auriculas citharae collecta sorde dolentes.

Sincerum est nisi vas quodcunque infundis acescit.

Sperne voluptates, nocet empta dolore voluptas. 55

Semper avarus eget: certum voto pete finem.

Invidus alterius macrescit rebus opimis:

Invidia Siculi non invenere tyranni

Majus tormentum. Qui non moderabitur irae

Infectum volet esse, dolor quod suaserit et mens, 60

Dum poenas odio per vim festinat inulto.

Ira furor brevis est: animum rege, qui nisi paret

Imperat: hunc frenis, hunc tu compesce catena.

Fingit equum tenera docilem cervice magister

Ire viam, qua monstret eques; venaticus, ex quo 65

Tempore cervinam pellem latravit in aula,

Militat in silvis catulus. Nunc adbibe puro

Pectore verba, puer, nunc te melioribus offer.

Quo semel est imbuta recens servabit odorem

Testa diu. Quodsi cessas aut strenuus anteis, 70

Nec tardum opperior nec praecedentibus insto.

EPISTOLA III.

Juli Flore, quibus terrarum militet oris

Claudius Augusti privignus, scire laboro.

Thracane vos Hebrusque nivali compede vinctus,

An freta vicinas inter currentia turres,

An pingues Asiae campi collesque morantur? 5

Quid studiosa cohors operum struit? Hoc quoque curo.

Quis sibi res gestas Augusti scribere sumit?

Bella quis et paces longum diffundit in aevum?

Quid Titius Romana brevi venturus in ora?

Pindarici fontis qui non expalluit haustus, 10

Fastidire lacus et rivos ausus apertos?

Ut valet? ut meminit nostri? Fidibusne Latinis

Thebanos aptare modos studet auspice Musa,

An tragica desaevit et ampullatur in arte?

Quid mihi Celsus agit? monitus multumque monendus 15

Privatas ut quaerat opes, et tangere vitet

Scripta Palatinus quaecunque recepit Apollo,

Ne si forte suas repetitum venerit olim

Grex avium plumas moveat cornicula risum

Furtivis nudata coloribus? Ipse quid audes? 20

Quae circumvolitas agilis thyma? Non tibi parvum

Ingenium, non incultum est et turpiter hirtum.

Seu linguam caussis acuis seu civica jura

Respondere paras seu condis amabile carmen,

Prima feres hederae victricis praemia. Quodsi 25

Frigida curarum fomenta relinquere posses

Quo te caelestis sapientia duceret ires.

Hoc opus, hoc studium parvi properemus et ampli

Si patriae volumus, si nobis vivere cari.

Debes hoc etiam rescribere, si tibi curae 30

Quantae conveniat Munatius; an male sarta

Gratia nequicquam coit et rescinditur. At vos

Seu calidus sanguis seu rerum inscitia vexat

Indomita cervice feros, ubicunque locorum

Vivitis, indigni fraternum rumpere foedus, 35

Pascitur in vestrum reditum votiva juvenca.

EPISTOLA IV.

Albi, nostrorum sermonum candide judex,

Quid nunc te dicam facere in regione Pedana?

Scribere quod Cassi Parmensis opuscula vincat,

An tacitum silvas inter reptare salubres,

Curantem quidquid dignum sapiente bonoque est? 5

Non tu corpus eras sine pectore. Di tibi formam,

Di tibi divitias dederunt artemque fruendi.

Quid voveat dulci nutricula majus alumno,

Qui sapere et fari possit quae sentiat, et cui

Gratia, fama, valetudo contingat abunde, 10

Et mundus victus non deficiente crumena?

Inter spem curamque, timores inter et iras,

Omnem crede diem tibi diluxisse supremum:

Grata superveniet quae non sperabitur hora.

Me pinguem et nitidum bene curata cute vises 15

Cum ridere voles Epicuri de grege porcum.

EPISTOLA V.

Si potes Archiacis conviva recumbere lectis

Nec modica coenare times olus omne patella,

Supremo te sole domi, Torquate, manebo.

Vina bibes iterum Tauro diffusa palustres

Inter Minturnas Sinuessanumque Petrinum. 5

Si melius quid habes, arcesse vel imperium fer.

Jamdudum splendet focus et tibi munda supellex.

Mitte leves spes et certamina divitiarum

Et Moschi causam: cras nato Caesare festus

Dat veniam somnumque dies; impune licebit 10

Aestivam sermone benigno tendere noctem.

Quo mihi fortunam si non conceditur uti?

Parcus ob heredis curam nimiumque severus

Assidet insano; potare et spargere flores

Incipiam, patiarque vel inconsultus haberi. 15

Quid non ebrietas designat? Operta recludit,

Spes jubet esse ratas, ad proelia trudit inertem;

Sollicitis animis onus eximit, addocet artes.

Fecundi calices quem non fecere disertum?

Contracta quem non in paupertate solutum? 20

Haec ego procurare et idoneus imperor et non

Invitus, ne turpe toral, ne sordida mappa

Corruget nares, ne non et cantharus et lanx

Ostendat tibi te, ne fidos inter amicos

Sit qui dicta foras eliminet, ut coëat par 25

Jungaturque pari. Butram tibi Septiciumque,

Et nisi coena prior potiorque puella Sabinum

Detinet, assumam; locus est et pluribus umbris:

Sed nimis arta premunt olidae convivia caprae.

Tu quotas esse velis rescribe, et rebus omissis 30

Atria servantem postico falle clientem.

EPISTOLA VI.

Nil admirari prope res est una, Numici,

Solaque quae possit facere et servare beatum.

Hunc solem et stellas et decedentia certis

Tempora momentis sunt qui formidine nulla

Imbuti spectent: quid censes munera terrae, 5

Quid maris extremos Arabas ditantis et Indos,

Ludicra quid, plausus et amici dona Quiritis?

Quo spectanda modo, quo sensu credis et ore?

Qui timet his adversa fere miratur eodem

Quo cupiens pacto; pavor est utrobique molestus, 10

Improvisa simul species exterret utrumque.

Gaudeat an doleat, cupiat metuatne, quid ad rem,

Si quidquid vidit melius pejusve sua spe

Defixis oculis animoque et corpore torpet?

Insani sapiens nomen ferat, aequus iniqui, 15

Ultra quam satis est virtutem si petat ipsam.

I nunc, argentum et marmor vetus aeraque et artes

Suspice, cum gemmis Tyrios mirare colores;

Gaude quod spectant oculi te mille loquentem;

Navus mane forum et vespertinus pete tectum, 20

Ne plus frumenti dotalibus emetat agris

Mutus et, indignum quod sit, pejoribus ortus

Hic tibi sit potius quam tu mirabilis illi.

Quidquid sub terra est in apricum proferet aetas;

Defodiet condetque nitentia. Cum bene notum 25

Porticus Agrippae et via te conspexerit Appi,

Ire tamen restat Numa quo devenit et Ancus.

Si latus aut renes morbo tentantur acuto

Quaere fugam morbi. Vis recte vivere: quis non?

Si virtus hoc una potest dare, fortis omissis 30

Hoc age deliciis. Virtutem verba putas ut

Lucum ligna: cave ne portus occupet alter,

Ne Cibyratica, ne Bithyna negotia perdas;

Mille talenta rotundentur, totidem altera, porro et

Tertia succedant et quae pars quadret acervum. 35

Scilicet uxorem cum dote fidemque et amicos

Et genus et formam regina Pecunia donat,

Ac bene nummatum decorat Suadela Venusque.

Mancipiis locuples eget aeris Cappadocum rex:

Ne fueris hic tu. Chlamydes Lucullus, ut aiunt, 40

Si posset centum scenae praebere rogatus,

"Qui possum tot?" ait; "tamen et quaeram et quot habebo

Mittam:" post paulo scribit sibi millia quinque

Esse domi chlamydum; partem vel tolleret omnes.

Exilis domus est ubi non et multa supersunt 45

Et dominum fallunt et prosunt furibus. Ergo,

Si res sola potest facere et servare beatum,

Hoc primus repetas opus, hoc postremus omittas.

Si fortunatum species et gratia praestat,

Mercemur servum qui dictet nomina, laevum 50

Qui fodicet latus et cogat trans pondera dextram

Porrigere. "Hic multum in Fabia valet, ille Velina;

Cui libet hic fasces dabit eripietque curule

Cui volet importunus ebur." Frater, Pater, adde;

Ut cuique est aetas ita quemque facetus adopta. 55

Si bene qui coenat bene vivit, lucet, eamus

Quo ducit gula; piscemur, venemur, ut olim

Gargilius, qui mane plagas, venabula, servos

Differtum transire forum populumque jubebat,

Unus ut e multis populo spectante referret 60

Emptum mulus aprum. Crudi tumidique lavemur,

Quid deceat, quid non, obliti, Caerite cera

Digni, remigium vitiosum Ithacensis Ulixei,

Cui potior patria fuit interdicta voluptas.

Si, Mimnermus uti censet, sine amore jocisque 65

Nil est jucundum, vivas in amore jocisque.

Vive, vale. Si quid novisti rectius istis

Candidus imperti; si non his utere mecum.

EPISTOLA VII.

Quinque dies tibi pollicitus me rure futurum,

Sextilem totum mendax desideror. Atqui

Si me vivere vis sanum recteque valentem,

Quam mihi das aegro dabis aegrotare timenti,

Maecenas, veniam, dum ficus prima calorque 5

Designatorem decorat lictoribus atris,

Dum pueris omnis pater et matercula pallet,

Officiosaque sedulitas et opella forensis

Adducit febres et testamenta resignat.

Quodsi bruma nives Albanis illinet agris, 10

Ad mare descendet vates tuus et sibi parcet

Contractusque leget; te, dulcis amice, reviset

Cum Zephyris, si concedes, et hirundine prima.

Non quo more piris vesci Calaber jubet hospes

Tu me fecisti locupletem. "Vescere sodes." 15

"Jam satis est." "At tu quantum vis tolle." "Benigne."

"Non invisa feres pueris munuscula parvis."

"Tam teneor dono, quam si dimittar onustus."

"Ut libet; haec porcis hodie comedenda relinques."

Prodigus et stultus donat quae spernit et odit; 20

Haec seges ingratos tulit et feret omnibus annis.

Vir bonus et sapiens dignis ait esse paratus,

Nec tamen ignorat quid distent aera lupinis:

Dignum praestabo me etiam pro laude merentis.

Quodsi me noles usquam discedere, reddes 25

Forte latus, nigros angusta fronte capillos,

Reddes dulce loqui, reddes ridere decorum et

Inter vina fugam Cinarae maerere protervae.

Forte per angustam tenuis vulpecula rimam

Repserat in cumeram frumenti, pastaque rursus 30

Ire foras pleno tendebat corpore frustra;

Cui mustela procul, "Si vis," ait, "effugere istinc,

Macra cavum repetes artum quem macra subisti."

Hac ego si compellor imagine cuncta resigno;

Nec somnum plebis laudo satur altilium, nec 35

Otia divitiis Arabum liberrima muto.

Saepe verecundum laudasti, rexque paterque

Audisti coram, nec verbo parcius absens:

Inspice si possum donata reponere laetus.

Haud male Telemachus, proles patientis Ulixei: 40

"Non est aptus equis Ithace locus, ut neque planis

Porrectus spatiis nec multae prodigus herbae;

Atride, magis apta tibi tua dona relinquam."

Parvum parva decent; mihi jam non regia Roma,

Sed vacuum Tibur placet aut imbelle Tarentum. 45

Strenuus et fortis causisque Philippus agendis

Clarus ab officiis octavam circiter horam

Dum redit, atque Foro nimium distare Carinas

Jam grandis natu queritur, conspexit, ut aiunt,

Adrasum quendam vacua tonsoris in umbra 50

Cultello proprios purgantem leniter ungues.

"Demetri,"--puer hic non laeve jussa Philippi

Accipiebat--"abi, quaere et refer, unde domo, quis,

Cujus fortunae, quo sit patre quove patrono."

It, redit et narrat, Volteium nomine Menam, 55

Praeconem, tenui censu, sine crimine, notum

Et properare loco et cessare et quaerere et uti,

Gaudentem parvisque sodalibus et lare certo

Et ludis et post decisa negotia Campo.

"Scitari libet ex ipso quodcunque refers; dic 60

Ad coenam veniat." Non sane credere Mena,

Mirari secum tacitus. Quid multa? "Benigne,"

Respondet. "Neget ille mihi?" "Negat improbus et te

Negligit aut horret." Volteium mane Philippus

Vilia vendentem tunicato scruta popello 65

Occupat et salvere jubet prior. Ille Philippo

Excusare laborem et mercenaria vincla,

Quod non mane domum venisset, denique quod non

Providisset eum. "Sic ignovisse putato

Me tibi si coenas hodie mecum." "Ut libet." "Ergo 70

Post nonam venies: nunc i, rem strenuus auge."

Ut ventum ad coenam est, dicenda tacenda locutus

Tandem dormitum dimittitur. Hic ubi saepe

Occultum visus decurrere piscis ad hamum

Mane cliens et jam certus conviva, jubetur 75

Rura suburbana indictis comes ire Latinis.

Impositus mannis arvum caelumque Sabinum

Non cessat laudare. Videt ridetque Philippus,

Et sibi dum requiem, dum risus undique quaerit,

Dum septem donat sestertia, mutua septem 80

Promittit, persuadet uti mercetur agellum.

Mercatur. Ne te longis ambagibus ultra

Quam satis est morer, ex nitido fit rusticus atque

Sulcos et vineta crepat mera; praeparat ulmos,

Immoritur studiis et amore senescit habendi. 85

Verum ubi oves furto, morbo periere capellae,

Spem mentita seges, bos est enectus arando,

Offensus damnis media de nocte caballum

Arripit iratusque Philippi tendit ad aedes.

Quem simul adspexit scabrum intonsumque Phillippus, 90

"Durus," ait, "Voltei, nimis attentusque videris

Esse mihi." "Pol me miserum, patrone, vocares,

Si velles," inquit, "verum mihi ponere nomen!

Quod te per Genium dextramque deosque Penates

Obsecro et obtestor, vitae me redde priori." 95

Qui semel adspexit quantum dimissa petitis

Praestent, mature redeat repetatque relicta.

Metiri se quemque suo modulo ac pede verum est.

EPISTOLA VIII.

Celso gaudere et bene rem gerere Albinovano

Musa rogata refer, comiti scribaeque Neronis.

Si quaeret quid agam, dic multa et pulchra minantem

Vivere nec recte nec suaviter: haud quia grando

Contuderit vites oleamque momorderit aestus, 5

Nec quia longinquis armentum aegrotet in agris;

Sed quia mente minus validus quam corpore toto

Nil audire velim, nil discere, quod levet aegrum;

Fidis offendar medicis, irascar amicis,

Cur me funesto properent arcere veterno; 10

Quae nocuere sequar, fugiam quae profore credam;

Romae Tibur amem ventosus, Tibure Romam.

Post haec ut valeat, quo pacto rem gerat et se,

Ut placeat juveni percontare utque cohorti.

Si dicet, Recte, primum gaudere, subinde 15

Praeceptum auriculis hoc instillare memento:

Ut tu fortunam sic nos te, Celse, feremus.

EPISTOLA IX.

Septimius, Claudi, nimirum intelligit unus

Quanti me facias: nam cum rogat et prece cogit

Scilicet ut tibi se laudare et tradere coner,

Dignum mente domoque legentis honesta Neronis

Munere cum fungi propioris censet amici, 5

Quid possim videt ac novit me valdius ipso.

Multa quidem dixi, cur excusatus abirem;

Sed timui mea ne finxisse minora putarer,

Dissimulator opis propriae, mihi commodus uni.

Sic ego majoris fugiens opprobria culpae 10

Frontis ad urbanae descendi praemia. Quodsi

Depositum laudas ob amici jussa pudorem,

Scribe tui gregis hunc et fortem crede bonumque.

EPISTOLA X.

Urbis amatorem Fuscum salvere jubemus

Ruris amatores, hac in re scilicet una

Multum dissimiles, at caetera paene gemelli;

Fraternis animis, quidquid negat alter et alter;

Annuimus pariter vetuli notique columbi. 5

Tu nidum servas; ego laudo ruris amoeni

Rivos et musco circumlita saxa nemusque.

Quid quaeris? Vivo et regno simul ista reliqui

Quae vos ad caelum fertis rumore secundo:

Utque sacerdotis fugitivus liba recuso; 10

Pane egeo jam mellitis potiore placentis.

Vivere naturae si convenienter oportet

Ponendaeque domo quaerenda est area primum,

Novistine locum potiorem rure beato?

Est ubi plus tepeant hiemes, ubi gratior aura 15

Leniat et rabiem Canis et momenta Leonis,

Cum semel accepit solem furibundus acutum?

Est ubi divellat somnos minus invida cura?

Deterius Libycis olet aut nitet herba lapillis?

Purior in vicis aqua tendit rumpere plumbum 20

Quam quae per pronum trepidat cum murmure rivum?

Nempe inter varias nutritur silva columnas,

Laudaturque domus longos quae prospicit agros.

Naturam expellas furca, tamen usque recurret,

Et mala perrumpet furtim fastidia victrix. 25

Non qui Sidonio contendere callidus ostro

Nescit Aquinatem potantia vellera fucum

Certius accipiet damnum propiusque medullis,

Quam qui non poterit vero distinguere falsum.

Quem res plus nimio delectavere secundae, 30

Mutatae quatient. Si quid mirabere pones

Invitus. Fuge magna; licet sub paupere tecto

Reges et regum vita praecurrere amicos.

Cervus equum pugna melior communibus herbis

Pellebat, donec minor in certamine longo 35

Imploravit opes hominis frenumque recepit;

Sed postquam victor violens discessit ab hoste

Non equitem dorso, non frenum depulit ore.

Sic qui pauperiem veritus potiore metallis

Libertate caret, dominum vehit improbus atque 40

Serviet aeternum, quia parvo nesciet uti.

Cui non conveniet sua res, ut calceus olim,

Si pede major erit, subvertet, si minor uret.

Laetus sorte tua vives sapienter, Aristi,

Nec me dimittes incastigatum ubi plura 45

Cogere quam satis est ac non cessare videbor.

Imperat aut servit collecta pecunia cuique,

Tortum digna sequi potius quam ducere funem.

Haec tibi dictabam post fanum putre Vacunae,

Excepto quod non simul esses caetera laetus. 50

EPISTOLA XI.

Quid tibi visa Chios, Bullati, notaque Lesbos,

Quid concinna Samos, quid Croesi regia Sardes,

Smyrna quid et Colophon? Majora minorave fama,

Cunctane prae Campo et Tiberino flumine sordent?

An venit in votum Attalicis ex urbibus una, 5

An Lebedum laudas odio maris atque viarum?

Scis Lebedus quid sit: Gabiis desertior atque

Fidenis vicus; tamen illic vivere vellem,

Oblitusque meorum obliviscendus et illis

Neptunum procul e terra spectare furentem. 10

Sed neque qui Capua Romam petit imbre lutoque

Adspersus volet in caupona vivere; nec, qui

Frigus collegit furnos et balnea laudat

Ut fortunatam plene praestantia vitam.

Nec, si te validus jactaverit Auster in alto, 15

Idcirco navem trans Aegaeum mare vendas.

Incolumi Rhodos et Mytilene pulchra facit quod

Paenula solstitio, campestre nivalibus auris,

Per brumam Tiberis, Sextili mense caminus.

Dum licet ac vultum servat fortuna benignum, 20

Romae laudetur Samos et Chios et Rhodos absens

Tu quamcunque deus tibi fortunaverit horam

Grata sume manu, neu dulcia differ in annum,

Ut quocunque loco fueris vixisse libenter

Te dicas: nam si ratio et prudentia curas, 25

Non locus effusi late maris arbiter aufert,

Caelum non animum mutant qui trans mare currunt.

Strenua nos exercet inertia; navibus atque

Quadrigis petimus bene vivere. Quod petis hic est,

Est Ulubris, animus si te non deficit aequus. 30

EPISTOLA XII.

Fructibus Agrippae Siculis quos colligis, Icci,

Si recte frueris non est ut copia major

Ab Jove donari possit tibi. Tolle querelas:

Pauper enim non est cui rerum suppetit usus.

Si ventri bene, si lateri est pedibusque tuis, nil 5

Divitiae poterunt regales addere majus.

Si forte in medio positorum abstemius herbis

Vivis et urtica, sic vives protinus ut te

Confestim liquidus Fortunae rivus inauret:

Vel quia naturam mutare pecunia nescit, 10

Vel quia cuncta putas una virtute minora.

Miramur si Democriti pecus edit agellos

Cultaque dum peregre est animus sine corpore velox;

Cum tu inter scabiem tantam et contagia lucri

Nil parvum sapias et adhuc sublimia cures: 15

Quae mare compescant caussae, quid temperet annum,

Stellae sponte sua jussaene vagentur et errent,

Quid premat obscurum lunae, quid proferat orbem,

Quid velit et possit rerum concordia discors,

Empedocles an Stertinium deliret acumen. 20

Verum seu pisces seu porrum et caepe trucidas

Utere Pompeio Grospho, et si quid petet ultro

Defer: nil Grosphus nisi verum orabit et aequum.

Vilis amicorum est annona bonis ubi quid deest.

Ne tamen ignores quo sit Romana loco res: 25

Cantaber Agrippae, Claudi virtute Neronis

Armenius cecidit; jus imperiumque Phraates

Caesaris accepit genibus minor; aurea fruges

Italiae pleno defundit Copia cornu.

EPISTOLA XIII.

Ut proficiscentem docui te saepe diuque

Augusto reddes signata volumina, Vini,

Si validus, si laetus erit, si denique poscet;

Ne studio nostri pecces odiumque libellis

Sedulus importes opera vehemente minister. 5

Si te forte meae gravis uret sarcina chartae,

Abjicito potius quam quo perferre juberis

Clitellas ferus impingas, Asinaeque paternum

Cognomen vertas in risum et fabula fias.

Viribus uteris per clivos, flumina, lamas; 10

Victor propositi simul ac perveneris illuc,

Sic positum servabis onus, ne forte sub ala

Fasciculum portes librorum ut rusticus agnum,

Ut vinosa glomus furtivae Pyrrhia lanae,

Ut cum pileolo soleas conviva tribulis. 15

Ne vulgo narres, te sudavisse ferendo

Carmina, quae possint oculos auresque morari

Caesaris; oratus multa prece nitere porro.

Vade, vale, cave ne titubes mandataque frangas.

EPISTOLA XIV.

Villice silvarum et mihi me reddentis agelli,

Quem tu fastidis habitatum quinque focis et

Quinque bonos solitum Variam dimittere patres,

Certemus spinas animone ego fortius an tu

Evellas agro, et melior sit Horatius an res. 5

Me quamvis Lamiae pietas et cura moratur

Fratrem maerentis, rapto de fratre dolentis

Insolabiliter, tamen istuc mens animusque

Fert et amat spatiis obstantia rumpere claustra.

Rure ego viventem, tu dicis in urbe beatum: 10

Cui placet alterius sua nimirum est odio sors.

Stultus uterque locum immeritum causatur inique:

In culpa est animus, qui se non effugit unquam.

Tu mediastinus tacita prece rura petebas,

Nunc urbem et ludos et balnea villicus optas; 15

Me constare mihi scis, et discedere tristem

Quandocunque trahunt invisa negotia Romam.

Non eadem miramur; eo disconvenit inter

Meque et te: nam quae deserta et inhospita tesca

Credis amoena vocat mecum qui sentit, et odit 20

Quae tu pulchra putas. Fornix tibi et uncta popina

Incutiunt urbis desiderium, video, et quod

Angulus iste feret piper et thus ocius uva,

Nec vicina subest vinum praebere taberna

Quae possit tibi, nec meretrix tibicina, cujus 25

Ad strepitum salias terrae gravis: et tamen urges

Jampridem non tacta ligonibus arva bovemque

Disjunctum curas et strictis frondibus exples;

Addit opus pigro rivus, si decidit imber,

Multa mole docendus aprico parcere prato. 30

Nunc age quid nostrum concentum dividat audi.

Quem tenues decuere togae nitidique capilli,

Quem scis immunem Cinarae placuisse rapaci,

Quem bibulum liquidi media de luce Falerni,

Coena brevis juvat et prope rivum somnus in herba; 35

Nec lusisse pudet sed non incidere ludum.

Non istic obliquo oculo mea commoda quisquam

Limat, non odio obscuro morsuque venenat;

Rident vicini glebas et saxa moventem.

Cum servis urbana diaria rodere mavis; 40

Horum tu in numerum voto ruis; invidet usum

Lignorum et pecoris tibi calo argutus et horti.

Optat ephippia bos, piger optat arare caballus;

Quam scit uterque libens censebo exerceat artem.

EPISTOLA XV.

Quae sit hiems Veliae, quod caelum, Vala, Salerni,

Quorum hominum regio et qualis via, (nam mihi Baias

Musa supervacuas Antonius, et tamen illis

Me facit invisum, gelida cum perluor unda

Per medium frigus. Sane murteta relinqui 5

Dictaque cessantem nervis elidere morbum

Sulphura contemni vicus gemit, invidus aegris,

Qui caput et stomachum supponere fontibus audent

Clusinis Gabiosque petunt et frigida rura.

Mutandus locus est et deversoria nota 10

Praeteragendus equus. Quo tendis? Non mihi Cumas

Est iter aut Baias, laeva stomachosus habena

Dicet eques; sed equi frenato est auris in ore.)

Major utrum populum frumenti copia pascat,

Collectosne bibant imbres puteosne perennes 15

Jugis aquae; (nam vina nihil moror illius orae;

Rure meo possum quidvis perferre patique,

Ad mare cum veni generosum et lene requiro,

Quod curas abigat, quod cum spe divite manet

In venas animumque meum, quod verba ministret, 20

Quod me Lucanae juvenem commendet amicae.)

Tractus uter plures lepores, uter educet apros,

Utra magis pisces et echinos aequora celent,

Pinguis ut inde domum possim Phaeaxque reverti,

Scribere te nobis, tibi nos accredere par est. 25

Maenius, ut rebus maternis atque paternis

Fortiter absumptis urbanus coepit haberi,

Scurra vagus non qui certum praesepe teneret,

Impransus non qui civem dinosceret hoste,

Quaelibet in quemvis opprobria fingere saevus, 30

Pernicies et tempestas barathrumque macelli,

Quidquid quaesierat ventri donabat avaro.

Hic ubi nequitiae fautoribus et timidis nil

Aut paulum abstulerat patinas coenabat omasi

Vilis et agninae, tribus ursis quod satis esset; 35

Scilicet ut ventres lamna candente nepotum

Diceret urendos, correctus Bestius. Idem

Quidquid erat nactus praedae majoris ubi omne

Verterat in fumum et cinerem, Non hercule miror,

Aiebat, si qui comedunt bona, cum sit obeso 40

Nil melius turdo, nil vulva pulchrius ampla.

Nimirum hic ego sum; nam tuta et parvula laudo

Cum res deficiunt, satis inter vilia fortis;

Verum ubi quid melius contingit et unctius idem

Vos sapere et solos aio bene vivere, quorum 45

Conspicitur nitidis fundata pecunia villis.

EPISTOLA XVI.

Ne perconteris fundus meus, optime Quinti,

Arvo pascat herum an baccis opulentet olivae,

Pomisne et pratis an amicta vitibus ulmo,

Scribetur tibi forma loquaciter et situs agri.

Continui montes ni dissocientur opaca 5

Valle, sed ut veniens dextrum latus adspiciat Sol,

Laevum discedens curru fugiente vaporet.

Temperiem laudes. Quid, si rubicunda benigni

Corna vepres et pruna ferant, si quercus et ilex

Multa fruge pecus multa dominum juvet umbra, 10

Dicas adductum propius frondere Tarentum.

Fons etiam rivo dare nomen idoneus, ut nec

Frigidior Thracam nec purior ambiat Hebrus,

Infirmo capiti fluit utilis, utilis alvo.

Hae latebrae dulces, etiam si credis amoenae, 15

Incolumem tibi me praestant Septembribus horis.

Tu recte vivis si curas esse quod audis.

Jactamus jampridem omnis te Roma beatum;

Sed vereor ne cui de te plus quam tibi credas,

Neve putes alium sapiente bonoque beatum, 20

Neu si te populus sanum recteque valentem

Dictitet occultam febrem sub tempus edendi

Dissimules, donec manibus tremor incidat unctis.

Stultorum incurata pudor malus ulcera celat.

Si quis bella tibi terra pugnata marique 25

Dicat et his verbis vacuas permulceat aures:

"Tene magis salvum populus velit an populum tu

Servet in ambiguo qui consulit et tibi et urbi:

Juppiter;" Augusti laudes agnoscere possis:

Cum pateris sapiens emendatusque vocari, 30

Respondesne tuo dic sodes nomine? Nempe

Vir bonus et prudens dici delector ego ac tu.

Qui dedit hoc hodie cras si volet auferet, ut si

Detulerit fasces indigno detrahet idem.

"Pone, meum est:" inquit. Pono tristisque recedo. 35

Idem si clamet furem, neget esse pudicum,

Contendat laqueo collum pressisse paternum;

Mordear opprobriis falsis mutemque colores?

Falsus honor juvat et mendax infamia terret

Quem nisi mendosum et medicandum? Vir bonus est quis? 40

Qui consulta patrum, qui leges juraque servat,

Quo multae magnaeque secantur judice lites,

Quo res sponsore et quo causae teste tenentur.

Sed videt hunc omnis domus et vicinia tota

Introrsum turpem, speciosum pelle decora. 45

"Nec furtum feci nec fugi," si mihi dicat

Servus, "Habes pretium, loris non ureris," aio.

"Non hominem occidi." "Non pasces in cruce corvos."

"Sum bonus et frugi." "Renuit negitatque Sabellus:

Cautus enim metuit foveam lupus accipiterque 50

Suspectos laqueos et opertum miluus hamum.

Oderunt peccare boni virtutis amore;

Tu nihil admittes in te formidine poenae:

Sit spes fallendi, miscebis sacra profanis;

Nam de mille fabae modiis cum surripis unum, 55

Damnum est non facinus mihi pacto lenius isto."

Vir bonus, omne forum quem spectat et omne tribunal,

Quandocunque deos vel porco vel bove placat,

Jane pater! clare, clare cum dixit, Apollo!

Labra movet metuens audiri: "Pulchra Laverna, 60

Da mihi fallere, da justo sanctoque videri,

Noctem peccatis et fraudibus objice nubem."

Quî melior servo, qui liberior sit avarus,

In triviis fixum cum se demittit ob assem,

Non video; nam qui cupiet metuet quoque; porro, 65

Qui metuens vivet liber mihi non erit unquam.

Perdidit arma, locum virtutis deseruit, qui

Semper in augenda festinat et obruitur re.

Vendere cum possis captivum occidere noli;

Serviet utiliter: sine pascat durus aretque, 70

Naviget ac mediis hiemet mercator in undis;

Annonae prosit; portet frumenta penusque.

Vir bonus et sapiens audebit dicere: "Pentheu,

Rector Thebarum, quid me perferre patique

Indignum coges?" "Adimam bona." "Nempe pecus, rem,

Lectos, argentum: tollas licet." "In manicis et 76

Compedibus saevo te sub custode tenebo."

"Ipse deus simul atque volam me solvet." Opinor

Hoc sentit: "Moriar; mors ultima linea rerum est."

EPISTOLA XVII.

Quamvis, Scaeva, satis per te tibi consulis, et scis

Quo tandem pacto deceat majoribus uti,

Disce, docendus adhuc, quae censet amiculus, ut si

Caecus iter monstrare velit; tamen adspice si quid

Et nos quod cures proprium fecisse loquamur.

Si te grata quies et primam somnus in horam

Delectat, si te pulvis strepitusque rotarum,

Si laedit caupona, Ferentinum ire jubebo;

Nam neque divitibus contingunt gaudia solis.

Nec vixit male qui natus moriensque fefellit 10

Si prodesse tuis pauloque benignius ipsum

Te tractare voles, accedes siccus ad unctum.

"Si pranderet olus patienter regibus uti

Nollet Aristippus." "Si sciret regibus uti

Fastidiret olus qui me notat." Utrius horum 15

Verba probes et facta doce, vel junior audi

Cur sit Aristippi potior sententia; namque

Mordacem Cynicum sic eludebat, ut aiunt:

"Scurror ego ipse mihi, populo tu; rectius hoc et

Splendidius multo est. Equus ut me portet, alat rex, 20

Officium facio: tu poscis vilia rerum,

Dante minor quamvis fers te nullius egentem."

Omnis Aristippum decuit color et status et res,

Tentantem majora, fere praesentibus aequum.

Contra quem duplici panno patientia velat 25

Mirabor vitae via si conversa decebit.

Alter purpureum non exspectabit amictum,

Quidlibet indutus celeberrima per loca vadet,

Personamque feret non inconcinnus utramque;

Alter Mileti textam cane pejus et angui 30

Vitabit chlamydem, morietur frigore si non

Rettuleris pannum. Refer et sine vivat ineptus.

Res gerere et captos ostendere civibus hostes

Attingit solium Jovis et caelestia tentat:

Principibus placuisse viris non ultima laus est. 35

Non cuivis homini contingit adire Corinthum.

Sedit qui timuit ne non succederet. Esto!

Quid qui pervenit, fecitne viriliter? Atqui

Hîc est aut nusquam quod quaerimus. Hic onus horret,

Ut parvis animis et parvo corpore majus: 40

Hic subit et perfert. Aut virtus nomen inane est,

Aut decus et pretium recte petit experiens vir.

Coram rege suo de paupertate tacentes

Plus poscente ferent; distat sumasne pudenter

An rapias. Atqui rerum caput hoc erat, hic fons. 45

"Indotata mihi soror est, paupercula mater,

Et fundus nec vendibilis nec pascere firmus,"

Qui dicit, clamat, "Victum date." Succinit alter:

"Et mihi dividuo findetur munere quadra."

Sed tacitus pasci si posset corvus haberet 50

Plus dapis et rixae multo minus invidiaeque.

Brundisium comes aut Surrentum ductus amoenum

Qui queritur salebras et acerbum frigus et imbres,

Aut cistam effractam et subducta viatica plorat,

Nota refert meretricis acumina, saepe catellam, 55

Saepe periscelidem raptam sibi flentis, uti mox

Nulla fides damnis verisque doloribus adsit.

Nec semel irrisus triviis attollere curat

Fracto crure planum, licet illi plurima manet

Lacrima, per sanctum juratus dicat Osirim: 60

"Credite non ludo; crudeles, tollite claudum."

"Quaere peregrinum," vicinia rauca reclamat.

EPISTOLA XVIII.

Si bene te novi metues, liberrime Lolli,

Scurrantis speciem praebere professus amicum.

Ut matrona meretrici dispar erit atque

Discolor, infido scurrae distabit amicus.

Est huic diversum vitio vitium prope majus, 5

Asperitas agrestis et inconcinna gravisque,

Quae se commendat tonsa cute, dentibus atris,

Dum vult libertas dici mera veraque virtus.

Virtus est medium vitiorum et utrinque reductum.

Alter in obsequium plus aequo pronus et imi 10

Derisor lecti sic nutum divitis horret,

Sic iterat voces et verba cadentia tollit,

Ut puerum saevo credas dictata magistro

Reddere vel partes mimum tractare secundas

Alter rixatur de lana saepe caprina, 15

Propugnat nugis armatus: "Scilicet ut non

Sit mihi prima fides, et vere quod placet ut non

Acriter elatrem! Pretium aetas altera sordet."

Ambigitur quid enim? Castor sciat an Dolichos plus;

Brundisium Minuci melius via ducat an Appi. 20

Quem damnosa Venus, quem praeceps alea nudat,

Gloria quem supra vires et vestit et ungit,

Quem tenet argenti sitis importuna famesque,

Quem paupertatis pudor et fuga, dives amicus

Saepe decem vitiis instructior odit et horret: 25

Aut si non odit regit, ac veluti pia mater

Plus quam se sapere et virtutibus esse priorem

Vult, et ait prope vera: "Meae (contendere noli)

Stultitiam patiuntur opes; tibi parvula res est:

Arta decet sanum comitem toga; desine mecum 30

Certare." Eutrapelus cuicunque nocere volebat

Vestimenta dabat pretiosa: beatus enim jam

Cum pulchris tunicis sumet nova consilia et spes,

Dormiet in lucem, scorto postponet honestum

Officium, nummos alienos pascet, ad imum 35

Thrax erit aut olitoris aget mercede caballum.

Arcanum neque tu scrutaberis illius unquam,

Commissumque teges et vino tortus et ira;

Nec tua laudabis studia aut aliena reprendes,

Nec cum venari volet ille poëmata panges. 40

Gratia sic fratrum geminorum Amphionis atque

Zethi dissiluit, donec suspecta severo

Conticuit lyra. Fraternis cessisse putatur

Moribus Amphion: tu cede potentis amici

Lenibus imperiis, quotiesque educet in agros 45

Aetolis onerata plagis jumenta canesque,

Surge et inhumanae senium depone Camenae,

Coenes ut pariter pulmenta laboribus empta.

Romanis sollemne viris opus, utile famae

Vitaeque et membris, praesertim cum valeas et 50

Vel cursu superare canem vel viribus aprum

Possis. Adde virilia quod speciosius arma

Non est qui tractet:--scis, quo clamore coronae

Proelia sustineas campestria; denique saevam

Militiam puer et Cantabrica bella tulisti 55

Sub duce qui templis Parthorum signa refigit

Nunc, et, si quid abest Italis adjudicat armis.

Ac, ne te retrahas et inexcusabilis absis,

Quamvis nil extra numerum fecisse modumque

Curas, interdum nugaris rure paterno; 60

Partitur lintres exercitus; Actia pugna

Te duce per pueros hostili more refertur;

Adversarius est frater, lacus Hadria, donec

Alterutrum velox Victoria fronde coronet.

Consentire suis studiis qui crediderit te, 65

Fautor utroque tuum laudabit pollice ludum.

Protinus ut moneam, si quid monitoris eges tu

Quid de quoque viro et cui dicas saepe videto.

Percontatorem fugito, nam garrulus idem est,

Nec retinent patulae commissa fideliter aures, 70

Et semel emissum volat irrevocabile verbum.

Non ancilla tuum jecur ulceret ulla puerve

Intra marmoreum venerandi limen amici,

Ne dominus pueri pulchri caraeve puellae

Munere te parvo beet aut incommodus angat. 75

Qualem commendes, etiam atque etiam adspice, ne mox

Incutiant aliena tibi peccata pudorem.

Fallimur et quondam non dignum tradimus: ergo

Quem sua culpa premet deceptus omitte tueri,

Ut penitus notum, si tentent crimina, serves 80

Tuterisque tuo fidentem praesidio: qui

Dente Theonino cum circumroditur, ecquid

Ad te post paulo ventura pericula sentis?

Nam tua res agitur paries cum proximus ardet,

Et neglecta solent incendia sumere vires. 85

Dulcis inexpertis cultura potentis amici;

Expertus metuit. Tu dum tua navis in alto est

Hoc age, ne mutata retrorsum te ferat aura.

Oderunt hilarem tristes tristemque jocosi,

Sedatum celeres, agilem navumque remissi; 90

Potores bibuli media de nocte Falerni

Oderunt porrecta negantem pocula, quamvis

Nocturnos jures te formidare vapores.

Deme supercilio nubem: plerumque modestus

Occupat obscuri speciem, taciturnus acerbi. 95

Inter cuncta leges et percontabere doctos,

Qua ratione queas traducere leniter aevum;

Num te semper inops agitet vexetque cupido,

Num pavor et rerum mediocriter utilium spes;

Virtutem doctrina paret, naturane donet; 100

Quid minuat curas, quid te tibi reddat amicum;

Quid pure tranquillet, honos an dulce lucellum,

An secretum iter et fallentis semita vitae.

Me quoties reficit gelidus Digentia rivus,

Quem Mandela bibit, rugosus frigore pagus, 105

Quid sentire putas? quid credis, amice, precari?

Sit mihi quod nunc est, etiam minus; et mihi vivam

Quod superest aevi, si quid superesse volunt di;

Sit bona librorum et provisae frugis in annum

Copia, neu fluitem dubiae spe pendulus horae. 110

Sed satis est orare Jovem quae donat et aufert:

Det vitam, det opes, aequum mi animum ipse parabo.

EPISTOLA XIX.

Prisco si credis, Maecenas docte, Cratino,

Nulla placere diu nec vivere carmina possunt

Quae scribuntur aquae potoribus. Ut male sanos

Adscripsit Liber Satyris Faunisque poëtas

Vina fere dulces oluerunt mane Camenae. 5

Laudibus arguitur vini vinosus Homerus;

Ennius ipse pater nunquam nisi potus ad arma

Prosiluit dicenda. "Forum putealque Libonis

Mandabo siccis, adimam cantare severis:"

Hoc simul edixi non cessavere poëtae 10

Nocturno certare mero, putere diurno.

Quid, si quis vultu torvo ferus et pede nudo

Exiguaeque togae simulet textore Catonem,

Virtutemne repraesentet moresque Catonis?

Rupit Iarbitam Timagenis aemula lingua, 15

Dum studet urbanus tenditque disertus haberi.

Decipit exemplar vitiis imitabile: quodsi

Pallerem casu biberent exsangue cuminum.

O imitatores, servum pecus, ut mihi saepe

Bilem, saepe jocum vestri movere tumultus! 20

Libera per vacuum posui vestigia princeps,

Non aliena meo pressi pede. Qui sibi fidit

Dux reget examen. Parios ego primus iambos

Ostendi Latio, numeros animosque secutus

Archilochi, non res et agentia verba Lycamben. 25

Ac ne me foliis ideo brevioribus ornes

Quod timui mutare modos et carminis artem,

Temperat Archilochi Musam pede mascula Sappho,

Temperat Alcaeus, sed rebus et ordine dispar,

Nec socerum quaerit quem versibus oblinat atris, 30

Nec sponsae laqueum famoso carmine nectit.

Hunc ego non alio dictum prius ore Latinus

Vulgavi fidicen; juvat immemorata ferentem

Ingenuis oculisque legi manibusque teneri.

Scire velis mea cur ingratus opuscula lector 35

Laudet ametque domi, premat extra limen iniquus?

Non ego ventosae plebis suffragia venor

Impensis coenarum et tritae munere vestis;

Non ego nobilium scriptorum auditor et ultor

Grammaticas ambire tribus et pulpita dignor: 40

Hinc illae lacrimae. "Spissis indigna theatris

Scripta pudet recitare et nugis addere pondus,"

Si dixi: "Rides," ait, "et Jovis auribus ista

Servas; fidis enim manare poëtica mella

Te solum, tibi pulcher." Ad haec ego naribus uti 45

Formido, et luctantis acuto ne secer ungui,

"Displicet iste locus," clamo, "et diludia posco."

Ludus enim genuit trepidum certamen et iram,

Ira truces inimicitias et funebre bellum.

EPISTOLA XX.

Vertumnum Janumque, liber, spectare videris,

Scilicet ut prostes Sosiorum pumice mundus.

Odisti claves et grata sigilla pudico;

Paucis ostendi gemis et communia laudas,

Non ita nutritus. Fuge quo descendere gestis. 5

Non erit emisso reditus tibi. "Quid miser egi?

Quid volui?" dices ubi quis te laeserit; et scis

In breve te cogi cum plenus languet amator.

Quodsi non odio peccantis desipit augur,

Carus eris Romae donec te deserat aetas; 10

Contrectatus ubi manibus sordescere vulgi

Coeperis, aut tineas pasces taciturnus inertes,

Aut fugies Uticam aut vinctus mitteris Ilerdam.

Ridebit monitor non exauditus, ut ille

Qui male parentem in rupes protrusit asellum 15

Iratus: quis enim invitum servare laboret?

Hoc quoque te manet, ut pueros elementa docentem

Occupet extremis in vicis balba senectus.

Cum tibi sol tepidus plures admoverit aures,

Me, libertino natum patre et in tenui re, 20

Majores pennas nido extendisse loqueris,

Ut quantum generi demas virtutibus addas;

Me primis Urbis belli placuisse domique;

Corporis exigui, praecanum, solibus aptum,

Irasci celerem, tamen ut placabilis essem. 25

Forte meum si quis te percontabitur aevum,

Me quater undenos sciat implevisse Decembres

Collegam Lepidum quo duxit Lollius anno.

EPISTOLARUM LIBER SECUNDUS.

EPISTOLA I.

Cum tot sustineas et tanta negotia solus,

Res Italas armis tuteris, moribus ornes,

Legibus emendes, in publica commoda peccem

Si longo sermone morer tua tempora, Caesar.

Romulus et Liber pater et cum Castore Pollux, 5

Post ingentia facta deorum in templa recepti,

Dum terras hominumque colunt genus, aspera bella

Componunt, agros assignant, oppida condunt,

Ploravere suis non respondere favorem

Speratum meritis. Diram qui contudit hydram 10

Notaque fatali portenta labore subegit,

Comperit invidiam supremo fine domari.

Urit enim fulgore suo qui praegravat artes

Infra se positas; exstinctus amabitur idem.

Praesenti tibi maturos largimur honores, 15

Jurandasque tuum per nomen ponimus aras,

Nil oriturum alias, nil ortum tale fatentes.

Sed tuus hic populus, sapiens et justus in uno,

Te nostris ducibus, te Graiis anteferendo,

Cetera nequaquam simili ratione modoque 20

Aestimat, et nisi quae terris semota suisque

Temporibus defuncta videt, fastidit et odit;

Sic fautor veterum ut tabulas peccare vetantes

Quas bis quinque viri sanxerunt, foedera regum

Vel Gabiis vel cum rigidis aequata Sabinis, 25

Pontificum libros, annosa volumina vatum,

Dictitet Albano Musas in monte locutas.

Si quia Graecorum sunt antiquissima quaeque

Scripta vel optima Romani pensantur eadem

Scriptores trutina, non est quod multa loquamur; 30

Nil intra est oleam, nil extra est in nuce duri;

Venimus ad summum fortunae; pingimus atque

Psallimus et luctamur Achivis doctius unctis.

Si meliora dies ut vina poëmata reddit,

Scire velim chartis pretium quotus arroget annus. 35

Scriptor abhinc annos centum qui decidit inter

Perfectos veteresque referri debet, an inter

Viles atque novos? Excludat jurgia finis.

Est vetus atque probus centum qui perficit annos.

Quid, qui deperiit minor uno mense vel anno, 40

Inter quos referendus erit? veteresne poëtas,

An quos et praesens et postera respuat aetas?

Iste quidem veteres inter ponetur honeste

Qui vel mense brevi vel toto est junior anno.

Utor permisso caudaeque pilos ut equinae 45

Paullatim vello et demo unum, demo et item unum,

Dum cadat elusus ratione ruentis acervi

Qui redit in fastos et virtutem aestimat annis,

Miraturque nihil nisi quod Libitina sacravit.

Ennius et sapiens et fortis et alter Homerus, 50

Ut critici dicunt, leviter curare videtur

Quo promissa cadant et somnia Pythagorea.

Naevius in manibus non est et mentibus haeret

Pene recens? Adeo sanctum est vetus omne poëma.

Ambigitur quotiens uter utro sit prior, aufert 55

Pacuvius docti famam senis, Accus alti,

Dicitur Afrani toga convenisse Menandro,

Plautus ad exemplar Siculi properare Epicharmi,

Vincere Caecilius gravitate, Terentius arte.

Hos ediscit et hos arto stipata theatro 60

Spectat Roma potens; habet hos numeratque poëtas

Ad nostrum tempus Livi scriptoris ab aevo.

Interdum vulgus rectum videt, est ubi peccat.

Si veteres ita miratur laudatque poëtas

Ut nihil anteferat, nihil illis comparet, errat: 65

Si quaedam nimis antique, si pleraque dure

Dicere credit eos, ignave multa fatetur,

Et sapit et mecum facit et Jove judicat aequo.

Non equidem insector delendaque carmina Livi

Esse reor, memini quae plagosum mihi parvo 70

Orbilium dictare; sed emendata videri

Pulchraque et exactis minimum distantia miror;

Inter quae verbum emicuit si forte decorum, et

Si versus paullo concinnior unus et alter,

Injuste totum ducit venditque poëma. 75

Indignor quidquam reprehendi, non quia crasse

Compositum illepideve putetur, sed quia nuper;

Nec veniam antiquis sed honorem et praemia posci.

Recte necne crocum floresque perambulet Attae

Fabula si dubitem, clament periisse pudorem 80

Cuncti pene patres, ea cum reprehendere coner

Quae gravis Aesopus, quae doctus Roscius egit:

Vel quia nil rectum nisi quod placuit sibi ducunt,

Vel quia turpe putant parere minoribus, et quae

Imberbes didicere senes perdenda fateri. 85

Jam Saliare Numae carmen qui laudat, et illud

Quod mecum ignorat solus vult scire videri,

Ingeniis non ille favet plauditque sepultis,

Nostra sed impugnat, nos nostraque lividus odit.

Quod si tam Graecis novitas invisa fuisset 90

Quam nobis, quid nunc esset vetus? aut quid haberet

Quod legeret tereretque viritim publicus usus?

Ut primum positis nugari Graecia bellis

Coepit et in vitium fortuna labier aequa,

Nunc athletarum studiis, nunc arsit equorum, 95

Marmoris aut eboris fabros aut aeris amavit,

Suspendit picta vultum mentemque tabella,

Nunc tibicinibus, nunc est gavisa tragoedis;

Sub nutrice puella velut si luderet infans,

Quod cupide petiit mature plena reliquit. 100

Quid placet aut odio est quod non mutabile credas?

Hoc paces habuere bonae ventique secundi.

Romae dulce diu fuit et sollemne reclusa

Mane domo vigilare, clienti promere jura,

Cautos nominibus rectis expendere nummos, 105

Majores audire, minori dicere, per quae

Crescere res posset, minui damnosa libido.

Mutavit mentem populus levis et calet uno

Scribendi studio; puerique patresque severi

Fronde comas vincti coenant et carmina dictant. 110

Ipse ego qui nullos me adfirmo scribere versus

Invenior Parthis mendacior, et prius orto

Sole vigil calamum et chartas et scrinia posco.

Navim agere ignarus navis timet; abrotonum aegro

Non audet nisi qui didicit dare; quod medicorum est 115

Promittunt medici; tractant fabrilia fabri:

Scribimus indocti doctique poëmata passim.

Hic error tamen et levis haec insania quantas

Virtutes habeat sic collige: vatis avarus

Non temere est animus; versus amat, hoc studet unum; 120

Detrimenta, fugas servorum, incendia ridet;

Non fraudem socio puerove incogitat ullam

Pupillo; vivit siliquis et pane secundo;

Militiae quamquam piger et malus, utilis urbi,

Si das hoc parvis quoque rebus magna juvari. 125

Os tenerum pueri balbumque poëta figurat,

Torquet ab obscoenis jam nunc sermonibus aurem,

Mox etiam pectus praeceptis format amicis,

Asperitatis et invidiae corrector et irae;

Recte facta refert, orientia tempora notis 130

Instruit exemplis, inopem solatur et aegrum.

Castis cum pueris ignara puella mariti

Disceret unde preces vatem ni Musa dedisset?

Poscit opem chorus et praesentia numina sentit,

Caelestes implorat aquas docta prece blandus, 135

Avertit morbos, metuenda pericula pellit,

Impetrat et pacem et locupletem frugibus annum.

Carmine di superi placantur, carmine Manes.

Agricolae prisci, fortes parvoque beati,

Condita post frumenta levantes tempore festo 140

Corpus et ipsum animum spe finis dura ferentem,

Cum sociis operum, pueris et conjuge fida,

Tellurem porco, Silvanum lacte piabant,

Floribus et vino Genium memorem brevis aevi.

Fescennina per hunc inventa licentia morem 145

Versibus alternis opprobria rustica fudit,

Libertasque recurrentes accepta per annos

Lusit amabiliter, donec jam saevus apertam

In rabiem coepit verti jocus et per honestas

Ire domos impune minax. Doluere cruento 150

Dente lacessiti; fuit intactis quoque cura

Condicione super communi; quin etiam lex

Poenaque lata malo quae nollet carmine quemquam

Describi; vertere modum, formidine fustis

Ad bene dicendum delectandumque redacti. 155

Graecia capta ferum victorem cepit et artes

Intulit agresti Latio: sic horridus ille

Defluxit numerus Saturnius et grave virus

Munditiae pepulere; sed in longum tamen aevum

Manserunt hodieque manent vestigia ruris. 160

Serus enim Graecis admovit acumina chartis,

Et post Punica bella quietus quaerere coepit

Quid Sophocles et Thespis et Aeschylus utile ferrent.

Tentavit quoque rem, si digne vertere posset,

Et placuit sibi, natura sublimis et acer: 165

Nam spirat tragicum satis et feliciter audet,

Sed turpem putat inscite metuitque lituram.

Creditur ex medio quia res arcessit habere

Sudoris minimum, sed habet comoedia tanto

Plus oneris quanto veniae minus. Adspice, Plautus 170

Quo pacto partes tutetur amantis ephebi,

Ut patris attenti, lenonis ut insidiosi;

Quantus sit Dossennus edacibus in parasitis,

Quam non adstricto percurrat pulpita socco;

Gestit enim nummum in loculos demittere, post hoc 175

Securus cadat an recto stet fabula talo.

Quem tulit ad scenam ventoso Gloria curru

Exanimat lentus spectator, sedulus inflat:

Sic leve, sic parvum est, animum quod laudis avarum

Subruit aut reficit. Valeat res ludicra si me 180

Palma negata macrum, donata reducit opimum.

Saepe etiam audacem fugat hoc terretque poëtam,

Quod numero plures, virtute et honore minores,

Indocti stolidique et depugnare parati

Si discordet eques, media inter carmina poscunt 185

Aut ursum aut pugiles: his nam plebecula plaudit.

Verum equitis quoque jam migravit ab aure voluptas

Omnis ad incertos oculos et gaudia vana.

Quattuor aut plures aulaea premuntur in horas,

Dum fugiunt equitum turmae peditumque catervae; 190

Mox trahitur manibus regum fortuna retortis,

Esseda festinant, pilenta, petorrita, naves,

Captivum portatur ebur, captiva Corinthus.

Si foret in terris rideret Democritus, seu

Diversum confusa genus panthera camelo, 195

Sive elephas albus vulgi converteret ora;

Spectaret populum ludis attentius ipsis,

Ut sibi praebentem mimo spectacula plura;

Scriptores autem narrare putaret asello

Fabellam surdo. Nam quae pervincere voces 200

Evaluere sonum referunt quem nostra theatra?

Garganum mugire putes nemus aut mare Tuscum,

Tanto cum strepitu ludi spectantur et artes

Divitiaeque peregrinae, quibus oblitus actor

Cum stetit in scena concurrit dextera laevae. 205

Dixit adhuc aliquid? Nil sane. Quid placet ergo?

Lana Tarentino violas imitata veneno.

Ac ne forte putes me quae facere ipse recusem

Cum recte tractent alii laudare maligne;

Ille per extentum funem mihi posse videtur 210

Ire poëta, meum qui pectus inaniter angit,

Irritat, mulcet, falsis terroribus implet,

Ut magus, et modo me Thebis, modo ponit Athenis.

Verum age et his qui se lectori credere malunt

Quam spectatoris fastidia ferre superbi 215

Curam redde brevem, si munus Apolline dignum

Vis complere libris et vatibus addere calcar,

Ut studio majore petant Helicona virentem.

Multa quidem nobis facimus mala saepe poëtae,

(Ut vineta egomet caedam mea,) cum tibi librum 220

Sollicito damus aut fesso; quum laedimur unum

Si quis amicorum est ausus reprehendere versum;

Cum loca jam recitata revolvimus irrevocati;

Cum lamentamur non apparere labores

Nostros et tenui deducta poëmata filo; 225

Cum speramus eo rem venturam ut simul atque

Carmina rescieris nos fingere commodus ultro

Arcessas, et egere vetes, et scribere cogas.

Sed tamen est operae pretium cognoscere, quales

Aedituos habeat belli spectata domique 230

Virtus, indigno non committenda poëtae.

Gratus Alexandro regi Magno fuit ille

Choerilus, incultis qui versibus et male natis

Rettulit acceptos, regale nomisma, Philippos

Sed veluti tractata notam labemque remittunt 235

Atramenta, fere scriptores carmine foedo

Splendida facta linunt. Idem rex ille poëma

Qui tam ridiculum tam care prodigus emit,

Edicto vetuit ne quis se praeter Apellen

Pingeret, aut alius Lysippo duceret aera 240

Fortis Alexandri vultum simulantia. Quodsi

Judicium subtile videndis artibus illud

Ab libros et ad haec Musarum dona vocares,

Boeotum in crasso jurares aëre natum.

At neque dedecorant tua de se judicia atque 245

Munera, quae multa dantis cum laude tulerunt

Dilecti tibi Virgilius Variusque poëtae;

Nec magis expressi vultus per aënea signa,

Quam per vatis opus mores animique virorum

Clarorum apparent. Nec sermones ego mallem 250

Repentes per humum quam res componere gestas,

Terrarumque situs et flumina dicere, et arces

Montibus impositas, et barbara regna, tuisque

Auspiciis totum confecta duella per orbem,

Claustraque custodem pacis cohibentia Janum, 255

Et formidatam Parthis te principe Romam,

Si quantum cuperem possem quoque; sed neque parvum

Carmen majestas recipit tua nec meus audet

Rem tentare pudor quam vires ferre recusent.

Sedulitas autem stulte quem diligit urget, 260

Praecipue cum se numeris commendat et arte:

Discit enim citius meminitque libentius illud

Quod quis deridet, quam quod probat et veneratur.

Nil moror officium quod me gravat, ac neque ficto

In pejus vultu proponi cereus usquam, 265

Nec prave factis decorari versibus opto,

Ne rubeam pingui donatus munere, et una

Cum scriptore meo, capsa porrectus aperta,

Deferar in vicum vendentem thus et odores

Et piper et quidquid chartis amicitur ineptis. 270

EPISTOLA II.

Flore, bono claroque fidelis amice Neroni,

Si quis forte velit puerum tibi vendere natum

Tibure vel Gabiis, et tecum sic agat: "Hic et

Candidus et talos a vertice pulcher ad imos

Fiet eritque tuus nummorum millibus octo, 5

Verna ministeriis ad nutus aptus heriles,

Litterulis Graecis imbutus, idoneus arti

Cuilibet; argilla quidvis imitaberis uda;

Quin etiam canet indoctum sed dulce bibenti:

Multa fidem promissa levant, ubi plenius aequo 10

Laudat venales qui vult extrudere merces.

Res urget me nulla: meo sum pauper in aere.

Nemo hoc mangonum faceret tibi; non temere a me

Quivis ferret idem. Semel his cessavit et, ut fit,

In scalis latuit metuens pendentis habenae. 15

Des nummos, excepta nihil te si fuga laedat;"--

Ille ferat pretium poenae securus, opinor;

Prudens emisti vitiosum; dicta tibi est lex:

Insequeris tamen hunc et lite moraris iniqua?

Dixi me pigrum proficiscenti tibi, dixi 20

Talibus officiis prope mancum, ne mea saevus

Jurgares ad te quod epistola nulla rediret.

Quid tum profeci mecum facientia jura

Si tamen attentas? Quereris super hoc etiam, quod

Exspectata tibi non mittam carmina mendax. 25

Luculli miles collecta viatica multis

Aerumnis, lassus dum noctu stertit, ad assem

Perdiderat; post hoc vehemens lupus et sibi et hosti

Iratus pariter, jejunis dentibus acer,

Praesidium regale loco dejecit, ut aiunt, 30

Summe munito et multarum divite rerum.

Clarus ob id factum donis ornatur honestis,

Accipit et bis dena super sestertia nummum.

Forte sub hoc tempus castellum evertere praetor

Nescio quod cupiens, hortari coepit eundem 35

Verbis quae timido quoque possent addere mentem:

"I, bone, quo virtus tua te vocat, i pede fausto,

Grandia laturus meritorum praemia. Quid stas?"

Post haec ille catus, quantumvis rusticus: "Ibit,

Ibit eo quo vis qui zonam perdidit," inquit. 40

Romae nutriri mihi contigit atque doceri

Iratus Graiis quantum nocuisset Achilles.

Adjecere bonae paullo plus artis Athenae,

Scilicet ut vellem curvo dignoscere rectum,

Atque inter silvas Academi quaerere verum. 45

Dura sed emovere loco me tempora grato,

Civilisque rudem belli tulit aestus in arma

Caesaris Augusti non responsura lacertis.

Unde simul primum me dimisere Philippi,

Decisis humilem pennis inopemque paterni 50

Et laris et fundi, paupertas impulit audax,

Ut versus facerem; sed quod non desit habentem

Quae poterunt unquam satis expurgare cicutae,

Ni melius dormire putem quam scribere versus?

Singula de nobis anni praedantur euntes: 55

Eripuere jocos, venerem, convivia, ludum;

Tendunt extorquere poëmata: quid faciam vis?

Denique non omnes eadem mirantur amantque:

Carmine tu gaudes, hic delectatur iambis,

Ille Bioneis sermonibus et sale nigro. 60

Tres mihi convivae prope dissentire videntur,

Poscentes vario multum diversa palato.

Quid dem? quid non dem? renuis tu quod jubet alter;

Quod petis id sane est invisum acidumque duobus.

Praeter caetera, me Romaene poëmata censes 65

Scribere posse inter tot curas totque labores?

Hic sponsum vocat, hic auditum scripta relictis

Omnibus officiis; cubat hic in colle Quirini,

Hic extremo in Aventino, visendus uterque;

Intervalla vides humane commoda. Verum 70

Purae sunt plateae, nihil ut meditantibus obstet.

Festinat calidus mulis gerulisque redemptor,

Torquet nunc lapidem, nunc ingens machina tignum,

Tristia robustis luctantur funera plaustris,

Hac rabiosa fugit canis, hac lutulenta ruit sus: 75

I nunc et versus tecum meditare canoros.

Scriptorum chorus omnis amat nemus et fugit urbem,

Rite cliens Bacchi somno gaudentis et umbra:

Tu me inter strepitus nocturnos atque diurnos

Vis canere et contracta sequi vestigia vatum? 80

Ingenium sibi quod vacuas desumpsit Athenas,

Et studiis annos septem dedit insenuitque

Libris et curis, statua taciturnius exit

Plerumque et risu populum quatit: hic ego rerum

Fluctibus in mediis et tempestatibus urbis 85

Verba lyrae motura sonum connectere digner?

Frater erat Romae consulti rhetor, ut alter

Alterius sermone meros audiret honores,

Gracchus ut hic illi, foret huic ut Mucius ille,

Qui minus argutos vexat furor iste poëtas? 90

Carmina compono, hic elegos. "Mirabile visu

Caelatumque novem Musis opus!" Adspice primum,

Quanto cum fastu, quanto molimine circum-

Spectemus vacuam Romanis vatibus aedem!

Mox etiam, si forte vacas, sequere et procul audi, 95

Quid ferat et quare sibi nectat uterque coronam.

Caedimur et totidem plagis consumimus hostem

Lento Samnites ad lumina prima duello.

Discedo Alcaeus puncto illius; ille meo quis?

Quis nisi Callimachus? Si plus adposcere visus, 100

Fit Mimnermus, et optivo cognomine crescit.

Multa fero ut placem genus irritabile vatum,

Cum scribo et supplex populi suffragia capto;

Idem, finitis studiis et mente recepta,

Obturem patulas impune legentibus aures. 105

Ridentur mala qui componunt carmina; verum

Gaudent scribentes et se venerantur, et ultro,

Si taceas, laudant quidquid scripsere beati.

At qui legitimum cupiet fecisse poëma

Cum tabulis animum censoris sumet honesti; 110

Audebit quaecunque parum splendoris habebunt

Et sine pondere erunt et honore indigna ferentur

Verba movere loco, quamvis invita recedant

Et versentur adhuc intra penetralia Vestae.

Obscurata diu populo bonus eruet atque 115

Proferet in lucem speciosa vocabula rerum,

Quae priscis memorata Catonibus atque Cethegis

Nunc situs informis premit et deserta vetustas;

Adsciscet nova quae genitor produxerit usus.

Vehemens et liquidus puroque simillimus amni 120

Fundet opes Latiumque beabit divite lingua;

Luxuriantia compescet, nimis aspera sano

Levabit cultu, virtute carentia tollet,

Ludentis speciem dabit et torquebitur, ut qui

Nunc Satyrum, nunc agrestem Cyclopa movetur. 125

Praetulerim scriptor delirus inersque videri,

Dum mea delectent mala me vel denique fallant,

Quam sapere et ringi. Fuit haud ignobilis Argis,

Qui se credebat miros audire tragoedos,

In vacuo laetus sessor plausorque theatro; 130

Caetera qui vitae servaret munia recto

More, bonus sane vicinus, amabilis hospes,

Comis in uxorem, posset qui ignoscere servis

Et signo laeso non insanire lagenae,

Posset qui rupem et puteum vitare patentem. 135

Hic ubi cognatorum opibus curisque refectus

Expulit helleboro morbum bilemque meraco

Et redit ad sese: "Pol me occidistis, amici,

Non servastis," ait, "cui sic extorta voluptas

Et demptus per vim mentis gratissimus error." 140

Nimirum sapere est abjectis utile nugis,

Et tempestivum pueris concedere ludum;

Ac non verba sequi fidibus modulanda Latinis,

Sed verae numerosque modosque ediscere vitae.

Quocirca mecum loquor haec tacitusque recordor: 145

"Si tibi nulla sitim finiret copia lymphae,

Narrares medicis: quod quanto plura parasti

Tanto plura cupis, nulline faterier audes?

Si vulnus tibi monstrata radice vel herba

Non fieret levius, fugeres radice vel herba 150

Proficiente nihil curarier. Audieras, cui

Rem di donarent illi decedere pravam

Stultitiam; et cum sis nihilo sapientior ex quo

Plenior es, tamen uteris monitoribus isdem?

At si divitiae prudentem reddere possent, 155

Si cupidum timidumque minus te, nempe ruberes

Viveret in terris te si quis avarior uno.

Si proprium est quod quis libra mercatur et aere,

Quaedam, si credis consultis, mancipat usus;

Qui te pascit ager tuus est, et villicus Orbi, 160

Cum segetes occat tibi mox frumenta daturas,

Te dominum sentit. Das nummos, accipis uvam,

Pullos, ova, cadum temeti: nempe modo isto

Paullatim mercaris agrum fortasse trecentis

Aut etiam supra nummorum millibus emptum. 165

Quid refert vivas numerato nuper an olim?

Emptor Aricini quondam Veientis et arvi

Emptum coenat olus, quamvis aliter putat; emptis

Sub noctem gelidam lignis calefactat aënum;

Sed vocat usque suum, qua populus adsita certis 170

Limitibus vicina refugit jurgia: tamquam

Sit proprium quidquam, puncto quod mobilis horae

Nunc prece, nunc pretio, nunc vi, nunc morte suprema

Permutet dominos et cedat in altera jura.

Sic quia perpetuus nulli datur usus, et heres 175

Heredem alterius velut unda supervenit undam,

Quid vici prosunt aut horrea? quidve Calabris

Saltibus adjecti Lucani, si metit Orcus

Grandia cum parvis, non exorabilis auro?

Gemmas, marmor, ebur, Tyrrhena sigilla, tabellas, 180

Argentum, vestes Gaetulo murice tinctas,

Sunt qui non habeant, est qui non curat habere.

Cur alter fratrum cessare et ludere et ungi

Praeferat Herodis palmetis pinguibus, alter

Dives et importunus ad umbram lucis ab ortu 185

Silvestrem flammis et ferro mitiget agrum,

Scit Genius, natale comes qui temperat astrum,

Naturae deus humanae, mortalis in unum

Quodque caput, vultu mutabilis, albus et ater.

Utar et ex modico quantum res poscet acervo 190

Tollam, nec metuam quid de me judicet heres,

Quod non plura datis invenerit; et tamen idem

Scire volam quantum simplex hilarisque nepoti

Discrepet et quantum discordet parcus avaro.

Distat enim spargas tua prodigus an neque sumptum 195

Invitus facias neque plura parare labores,

Ac potius, puer ut festis Quinquatribus olim,

Exiguo gratoque fruaris tempore raptim.

Pauperies immunda _domus_ procul absit: ego, utrum

Nave ferar magna an parva, ferar unus et idem. 200

Non agimur tumidis velis aquilone secundo;

Non tamen adversis aetatem ducimus austris,

Viribus, ingenio, specie, virtute, loco, re,

Extremi primorum, extremis usque priores.

Non es avarus: abi; quid, caetera jam simul isto 205

Cum vitio fugere? Caret tibi pectus inani

Ambitione? Caret mortis formidine et ira?

Somnia, terrores magicos, miracula, sagas,

Nocturnos lemures portentaque Thessala rides?

Natales grate numeras? Ignoscis amicis? 210

Lenior et melior fis accedente senecta?

Quid te exempta levat spinis de pluribus una?

Vivere si recte nescis decede peritis.

Lusisti satis, edisti satis atque bibisti;

Tempus abire tibi est, ne potum largius aequo 215

Rideat et pulset lasciva decentius aetas."

EPISTOLA AD PISONES SIVE DE ARTE POËTICA LIBER.

Humano capiti cervicem pictor equinam

Jungere si velit, et varias inducere plumas

Undique collatis membris, ut turpiter atrum

Desinat in piscem mulier formosa superne,

Spectatum admissi risum teneatis, amici? 5

Credite, Pisones, isti tabulae fore librum

Persimilem cujus, velut aegri somnia, vanae

Fingentur species, ut nec pes nec caput uni

Reddatur formae. Pictoribus atque poëtis

Quidlibet audendi semper fuit aequa potestas. 10

Scimus et hanc veniam petimusque damusque vicissim;

Sed non ut placidis coëant immitia, non ut

Serpentes avibus geminentur, tigribus agni.

Inceptis gravibus plerumque et magna professis

Purpureus, late qui splendeat, unus et alter 15

Assuitur pannus, cum lucus et ara Dianae

Et properantis aquae per amoenos ambitus agros,

Aut flumen Rhenum aut pluvius describitur arcus:

Sed nunc non erat his locus. Et fortasse cupressum

Scis simulare; quid hoc, si fractis enatat exspes 20

Navibus aere dato qui pingitur? Amphora coepit

Institui: currente rota cur urceus exit?

Denique sit quidvis simplex duntaxat et unum.

Maxima pars vatum, pater et juvenes patre digni,

Decipimur specie recti. Brevis esse laboro, 25

Obscurus fio; sectantem levia nervi

Deficiunt animique; professus grandia turget;

Serpit humi tutus nimium timidusque procellae;

Qui variare cupit rem prodigialiter unam,

Delphinum silvis appingit, fluctibus aprum. 30

In vitium ducit culpae fuga si caret arte.

Aemilium circa ludum faber unus et ungues

Exprimet et molles imitabitur aere capillos,

Infelix operis summa quia ponere totum

Nesciet. Hunc ego me, si quid componere curem, 35

Non magis esse velim quam naso vivere pravo,

Spectandum nigris oculis nigroque capillo.

Sumite materiam vestris, qui scribitis aequam

Viribus et versate diu quid ferre recusent,

Quid valeant humeri. Cui lecta potenter erit res, 40

Nec facundia deseret hunc nec lucidus ordo.

Ordinis haec virtus erit et venus, aut ego fallor,

Ut jam nunc dicat jam nunc debentia dici,

Pleraque differat et praesens in tempus omittat;

Hoc amet, hoc spernat promissi carminis auctor. 45

In verbis etiam tenuis cautusque serendis,

Dixeris egregie notum si callida verbum

Reddiderit junctura novum. Si forte necesse est

Indiciis monstrare recentibus abdita rerum,

Fingere cinctutis non exaudita Cethegis 50

Continget, dabiturque licentia sumpta pudenter;

Et nova fictaque nuper habebunt verba fidem si

Graeco fonte cadant, parce detorta. Quid autem

Caecilio Plautoque dabit Romanus ademptum

Virgilio Varioque? Ego cur acquirere pauca 55

Si possum invideor, cum lingua Catonis et Enni

Sermonem patrium ditaverit et nova rerum

Nomina protulerit? Licuit, semperque licebit

Signatum praesente nota producere nomen.

Ut silvae foliis pronos mutantur in annos, 60

Prima cadunt; ita verborum vetus interit aetas,

Et juvenum ritu florent modo nata vigentque.

Debemur morti nos nostraque: sive receptus

Terra Neptunus classes aquilonibus arcet,

Regis opus, sterilisve diu palus aptaque remis 65

Vicinas urbes alit et grave sentit aratrum,

Seu cursum mutavit iniquum frugibus amnis

Doctus iter melius, mortalia facta peribunt,

Nedum sermonum stet honos et gratia vivax.

Multa renascentur quae jam cecidere, cadentque 70

Quae nunc sunt in honore vocabula, si volet usus,

Quem penes arbitrium est et jus et norma loquendi.

Res gestae regumque ducumque et tristia bella

Quo scribi possent numero, monstravit Homerus.

Versibus impariter junctis querimonia primum, 75

Post etiam inclusa est voti sententia compos;

Quis tamen exiguos elegos emiserit auctor,

Grammatici certant et adhuc sub judice lis est.

Archilochum proprio rabies armavit iambo:

Hunc socci cepere pedem grandesque cothurni, 80

Alternis aptum sermonibus et populares

Vincentem strepitus et natum rebus agendis.

Musa dedit fidibus divos puerosque deorum

Et pugilem victorem et equum certamine primum

Et juvenum curas et libera vina referre. 85

Descriptas servare vices operumque colores

Cur ego si nequeo ignoroque poëta salutor?

Cur nescire pudens prave quam discere malo?

Versibus exponi tragicis res comica non vult;

Indignatur item privatis ac prope socco 90

Dignis carminibus narrari coena Thyestae.

Singula quaeque locum teneant sortita decenter.

Interdum tamen et vocem comoedia tollit,

Iratusque Chremes tumido delitigat ore;

Et tragicus plerumque dolet sermone pedestri 95

Telephus et Peleus, cum pauper et exsul uterque

Projicit ampullas et sesquipedalia verba,

Si curat cor spectantis tetigisse querela.

Non satis est pulchra esse poëmata; dulcia sunto

Et quocunque volent animum auditoris agunto. 100

Ut ridentibus arrident, ita flentibus adsunt

Humani vultus: si vis me flere dolendum est

Primum ipsi tibi; tunc tua me infortunia laedent,

Telephe vel Peleu: male si mandata loqueris

Aut dormitabo aut ridebo. Tristia maestum 105

Vultum verba decent, iratum plena minarum,

Ludentem lasciva, severum seria dictu.

Format enim natura prius nos intus ad omnem

Fortunarum habitum; juvat aut impellit ad iram,

Aut ad humum maerore gravi deducit et angit; 110

Post effert animi motus interprete lingua.

Si dicentis erunt fortunis absona dicta

Romani tollent equites peditesque cachinnum.

Intererit multum divusne loquatur an heros,

Maturusne senex an adhuc florente juventa 115

Fervidus, et matrona potens an sedula nutrix,

Mercatorne vagus cultorne virentis agelli,

Colchus an Assyrius, Thebis nutritus an Argis.

Aut famam sequere aut sibi convenientia finge.

Scriptor honoratum si forte reponis Achillem, 120

Impiger, iracundus, inexorabilis, acer

Jura neget sibi nata, nihil non arroget armis.

Sit Medea ferox invictaque, flebilis Ino,

Perfidus Ixion, Io vaga, tristis Orestes.

Si quid inexpertum scenae committis et audes 125

Personam formare novam, servetur ad imum

Qualis ab incepto processerit, et sibi constet.

Difficile est proprie communia dicere; tuque

Rectius Iliacum carmen deducis in actus,

Quam si proferres ignota indictaque primus. 130

Publica materies privati juris erit, si

Non circa vilem patulumque moraberis orbem,

Nec verbo verbum curabis reddere fidus

Interpres, nec desilies imitator in arctum

Unde pedem proferre pudor vetet aut operis lex. 135

Nec sic incipies, ut scriptor cyclicus olim:

"Fortunam Priami cantabo et nobile bellum."

Quid dignum tanto feret hic promissor hiatu?

Parturiunt montes, nascetur ridiculus mus.

Quanto rectius hic, qui nil molitur inepte: 140

"Dic mihi, Musa, virum, captae post tempora Trojae

Qui mores hominum multorum vidit et urbes."

Non fumum ex fulgore sed ex fumo dare lucem

Cogitat, ut speciosa dehinc miracula promat,

Antiphaten Scyllamque et cum Cyclope Charybdin. 145

Nec reditum Diomedis ab interitu Meleagri,

Nec gemino bellum Trojanum orditur ab ovo;

Semper ad eventum festinat et in medias res

Non secus ac notas auditorem rapit, et quae

Desperat tractata nitescere posse relinquit; 150

Atque ita mentitur, sic veris falsa remiscet,

Primo ne medium, medio ne discrepet imum.

Tu quid ego et populus mecum desideret, audi:

Si plausoris eges aulaea manentis et usque

Sessuri donec cantor 'Vos plaudite' dicat, 155

Aetatis cujusque notandi sunt tibi mores,

Mobilibusque decor naturis dandus et annis.

Reddere qui voces jam scit puer et pede certo

Signat humum, gestit paribus colludere, et iram

Colligit ac ponit temere, et mutatur in horas. 160

Imberbis juvenis tandem custode remoto

Gaudet equis canibusque et aprici gramine campi,

Cereus in vitium flecti, monitoribus asper,

Utilium tardus provisor, prodigus aeris,

Sublimis cupidusque et amata relinquere pernix. 165

Conversis studiis aetas animusque virilis

Quaerit opes et amicitias, inservit honori,

Commisisse cavet quod mox mutare laboret.

Multa senem circumveniunt incommoda, vel quod

Quaerit et inventis miser abstinet ac timet uti, 170

Vel quod res omnes timide gelideque ministrat,

Dilator, spe longus, iners, avidusque futuri,

Difficilis, querulus, laudator temporis acti

Se puero, castigator censorque minorum.

Multa ferunt anni venientes commoda secum, 175

Multa recedentes adimunt. Ne forte seniles

Mandentur juveni partes pueroque viriles,

Semper in adjunctis aevoque morabimur aptis.

Aut agitur res in scenis, aut acta refertur.

Segnius irritant animos demissa per aurem, 180

Quam quae sunt oculis subjecta fidelibus, et quae

Ipse sibi tradit spectator: non tamen intus

Digna geri promes in scenam, multaque tolles

Ex oculis quae mox narret facundia praesens.

Ne pueros coram populo Medea trucidet, 185

Aut humana palam coquat exta nefarius Atreus,

Aut in avem Procne vertatur, Cadmus in anguem.

Quodcunque ostendis mihi sic incredulus odi.

Neve minor neu sit quinto productior actu

Fabula, quae posci vult et spectata reponi; 190

Nec deus intersit nisi dignus vindice nodus

Inciderit; nec quarta loqui persona laboret.

Actoris partes chorus officiumque virile

Defendat, neu quid medios intercinat actus

Quod non proposito conducat et haereat apte. 195

Ille bonis faveatque et consilietur amice,

Et regat iratos et amet peccare timentes;

Ille dapes laudet mensae brevis, ille salubrem

Justitiam legesque et apertis otia portis;

Ille tegat commissa deosque precetur et oret, 200

Ut redeat miseris, abeat fortuna superbis.

Tibia non ut nunc orichalco vincta tubaeque

Aemula, sed tenuis simplexque foramine pauco

Adspirare et adesse choris erat utilis atque

Nondum spissa nimis complere sedilia flatu; 205

Quo sane populus numerabilis, utpote parvus,

Et frugi castusque verecundusque coïbat.

Postquam coepit agros extendere victor, et urbes

Latior amplecti murus vinoque diurno

Placari Genius festis impune diebus, 210

Accessit numerisque modisque licentia major;

Indoctus quid enim saperet liberque laborum

Rusticus urbano confusus, turpis honesto?

Sic priscae motumque et luxuriem addidit arti

Tibicen traxitque vagus per pulpita vestem; 215

Sic etiam fidibus voces crevere severis,

Et tulit eloquium insolitum facundia praeceps,

Utiliumque sagax rerum et divina futuri

Sortilegis non discrepuit sententia Delphis.

Carmine qui tragico vilem certavit ob hircum, 220

Mox etiam agrestes Satyros nudavit, et asper

Incolumi gravitate jocum tentavit, eo quod

Illecebris erat et grata novitate morandus

Spectator, functusque sacris et potus et exlex.

Verum ita risores, ita commendare dicaces 225

Conveniet Satyros, ita vertere seria ludo,

Ne quicunque deus, quicunque adhibebitur heros,

Regali conspectus in auro nuper et ostro,

Migret in obscuras humili sermone tabernas,

Aut dum vitat humum nubes et inania captet. 230

Effutire leves indigna Tragoedia versus,

Ut festis matrona moveri jussa diebus,

Intererit Satyris paullum pudibunda protervis.

Non ego inornata et dominantia nomina solum

Verbaque, Pisones, Satyrorum scriptor amabo; 235

Nec sic enitar tragico differre colori

Ut nihil intersit Davusne loquatur et audax

Pythias emuncto lucrata Simone talentum,

An custos famulusque dei Silenus alumni.

Ex noto fictum carmen sequar, ut sibi quivis 240

Speret idem, sudet multum frustraque laboret

Ausus idem: tantum series juncturaque pollet,

Tantum de medio sumptis accedit honoris.

Silvis deducti caveant me judice Fauni,

Ne velut innati triviis ac paene forenses 245

Aut nimium teneris juvenentur versibus unquam,

Aut immunda crepent ignominiosaque dicta:

Offenduntur enim quibus est equus et pater et res,

Nec, si quid fricti ciceris probat et nucis emptor,

Aequis accipiunt animis donantve corona. 250

Syllaba longa brevi subjecta vocatur iambus,

Pes citus; unde etiam trimetris accrescere jussit

Nomen iambeis, cum senos redderet ictus

Primus ad extremum similis sibi. Non ita pridem,

Tardior ut paulo graviorque veniret ad aures, 255

Spondeos stabiles in jura paterna recepit

Commodus et patiens, non ut de sede secunda

Cederet aut quarta socialiter. Hic et in Acci

Nobilibus trimetris apparet rarus, et Enni

In scenam missos cum magno pondere versus 260

Aut operae celeris nimium curaque carentis