_Sententia seu ordinatio de facto portus Rodani_[A].
IN nomine Domini, amen. Boni presidis, sub cujus jacet imperio provincia
quam regit, interest ut ipsam provinciam paccatam teneat & quietam, ut per
bonum regimen ipsa patria seu provincia augmentetur malisque careat
hominibus & personis, & abjectis & amotis malis hominibus omnique vi &
rapina, quilibet de suo proprio contenttatur, ne propter impunitatum
audaciam fiant qui nequam sunt nequiores & ne in scandalum irruatur; cumque
etiam jura ad hoc sint condita, ut eorum metu & terrore humana coherceatur
audaccia tutaque sint inter probos innoscentes, & ut in opprobris
reffrenetur audaccia comitendi & malignandi ac eciam noscendi voluntas.
Quia cum fama publica & factum evidens & notorium, ymo pocius vehemens
infamia que ad aures presidis sepissime sibulavit, loco accusationis
habeantur legitime & haberi debeant: hinc est quod anno Incarnationis
ejusdem Domini M^{o}CCC^{o} septuagesimo octavo & die decima mensis marcii,
sereniss. principe dom. Karolo Dei gratia Francorum rege regnante, ad aures
audientis pariter & intentum ac etiam intellectum viri nobilis & potentis
dom. Guillelmi de Fayno militis, bayllivi regii Vivariensis & Valentinensis
vicariusque curialis curie regie Bocey cedulis auribus innotuit & pervenit,
fama publica refferente factique notorii evidentia demostrante & clamosa
populi insinuatione, precedente murmure publico ac vagitu querimonioso,
taliter & adeo quod nulla tergiversatione potest obumbrari, ymo potius
taliter & in tantum fuit auditui referatum quod vicera justitie debitum
suum exsolvere vagitantio pupugit adversus tanti facinoris audatiam in jura
insurgantis tanta, nostre justitie officium judicio proponitur ne tam ferox
malitie anelitus incorrectus remaneat justiciaque lesa contra Richardum &
Anthonium delatos & eorum complices, quod ipsi delati maligno spiritu
imbuti & arte diabolica inflamati, Deum pre oculis non habentes, cupientes
se bonis alienis ditari & divites effici, comiserunt, pepetraverunt
delicta, crimina, excessus & raubarias que sequuntur. In primis quod totum
flumen Rodani est in regno & infra regnum Francie & de dumaynio domini
nostri Francorum regis tenetur absque aliquo medio; item, quod dicti
Richardus Baratonis & Anthonius Boverii, delati supradicti, sunt pontonerii
in & super dicto flumine Rodani in portu Valentie ipsumque portum tenent &
gubernant, tenere & gubernare faciunt per suos familiares & deputatos;
item, quod nunquam nedum in dicto portu & passagio Valentie, sed in omnibus
aliis portibus & passagiis dicti fluminis Rodani fuit usitatum levari seu
exhigi a personis in dict. portibus transeuntibus pro eorum pontonagio sive
passagio dicti fluminis Rodani preterquam a persona singulari eunte &
transeunte in dict. portibus unum denarium monete currentis, & a persona
eunte & transeunte eques vel aliud animale solum ducente duos denar.
predicte monete; item, quod delati sue salutis eterne non memores Deumque
pre oculis non habentes, prout supra, sed quoad hec omnes actus suos ad
malum finem deducere cupientes volentesque incessanter protrahere, & nedum
malas sed pejoras usagia & servitutes indebitas in patria que jure scripto
regitur imponere non timentes, sed sua propria auctoritate & de facto & se
dominos dicti portus fluminis Rodani existentes econtra & prope Valentiam,
facientes a singulari persona in dicto portu transeunte pedes in eodem
portu & pro qualibet vice transeunte de regno in imperium & de imperio in
regnum & tociens quociens contingit aliquas personas in dicto portu
transire, cupiendo se bonis alienis locupletari & divites effici, levantes
& levare non formidantes per se aut per familiares & deputatos per eosdem
in dicto portu, videl. aliquando sex denarios, aliquando unum obolum
regium, aliquando dimidium grossum & aliquando duos obolos regios, & a
singulari persona transeundo eques in dicto portu vel solum animale ducente
aliquando dimidium grossum, aliq^{do} duos obolos regios, aliq^{do} unum
grossum, aliq^{do} duos grossos, aliq^{do} tres & aliq^{do} quatuor, & sic
de similibus & ad eorum voluntatem antequam a navi quin ipsas personas
transeuntes abire permittant; &. quod deterius est, quando dicte gentes
nolunt solvere ad eorum voluntatem, ipsis minantur de verberando ipsos &
bona sua capiendo, saysiendo & retinendo ac eciam super dicto flumine
Rodani arrestando, & ipsas sic indebite molestando & depredando, incidendo
in penis legum & novam servitutem & usagium imponendo; item, quod qualibet
die una per aliam transeunt in dicto portu tam eques quam pedes viginti,
septuaginta, quaterviginti, centum persone ante magis quam minus, a quibus
& qualibet ipsarum exhigunt & exhigere faciunt summas supra dictas, sic in
premissis delinquendo; item, quod de predictis ex inductionibus &
extortionibus dicti delati effecti sunt divites, quilibet de tribus centum
francis auri; item, quod quolibet anno locupletari possunt & divites effici
de predict, raubariis & depredationibus quilibet de centum francis auri;
item, quod de predict. omnibus & singulis sunt publice diffamati inter
notos & vicinos eorumdem, & de eorum quolibet est publica vox & fama; item,
quod predicta sunt vera, notaria, publica & manifesta. Visaque informatione
secreta predicte curie regie super hiis..., necnon etiam responsionibus una
cum deffentionibus..., viso etiam toto processu.... una cum tota ejus
sequela..., participato nobiscum peritorum consilio, sedentes pro tribunali
more majorum nostrorum in hac curia & consistorio regio prout decet, ubi
jus reddi & desservi unicuique postulanti est fieri consuetum, sacrosanctis
Dei Scripturis in nostro conspectu positis & appertis, ut de vultu Dei
nostrum recte prodeat judicium & oculi nostri in hiis & aliis continuo
videant equitatem, non declinantes quod a dextris nec a sinistris, sed equo
libramine, insedentes..., facto primictus signo venerabilis sancte
[sigillum] Crucis, dicendo: in nomine Patris & Filii & Spiritus Sancti,
amen; per ea que nobis constat dict. Richardum & Anthonium non esse nec
fuisse culpabiles de supra contra ipsos intitulatis, potissime eorum
deffensionibus visis & ignorancia ac excusacionibus auditis hac actentis, &
aliis pluribus & validis rationibus que animum nostrum movent & movere
debent, istos Richardum & Anthonium licet absentes.... ab intitulatis,
super contra ipsos duximus absolvendos & absolvimus per presentes. De
quibus ... Lata fuit hec sententia anno & die predictis, testibus
presentibus discretis viris magg. Matheo de Saletis, Johanne de Bosco,
Stephano Ugonis, Anthonio Falconis, Johanne Massaboni, clericis; & me Petro
Servientis de Sancto Juliano, Lugdun. dyoc., clerico notario publ. & dicte
curie regie substituto & jurato....
[A] Extrait de l'original, long parch. de 69 lig. dont voici l'analyse:
_Sentencia continens quod Richardus Baratonis & Anthonius Boverii,
pontonerii portus Rodani Valencie, fuerant intitulati in curia Bocey,
inponendo contra eos quia exhigebant a singulari persona transeunte pedes
portum; j ob. regium, quandoque ij ob. regios, quandoq. xij den., & a
qualibet persona meante eques portum ij ob. regios, quandoq. xij den.,
quandoq. j. gr. ... & quandoq. iiij gr.; & quod nunquam nedum in portu
Valen. sed in omnibus aliis portibus Rodani fuit usitatum exhigi a
singulari persona pedes pro suo nolo nisi j den. & a qualibet persona
transeunte eques ij den.; tandem procurator domini de Cruceolo & dict.
pontoneriorum taliter prosequtus fuit causam, quod dom. Vitalis Bernardi
judex regius Vivarien, & Valentin., astanti secum locumtenente dom.
bayllivi, pretaxatos pontonerios ab intitulatis absolvit, Petro Servienti
notario_. Nous ne donnons dans le texte que le résultat de l'enquête; elle
est comprise dans la publication de la sentence:
_In nomine Domini, amen. Noverint universi & singuli.... quod (anno)
ab Incarnacione ejusdem Domini M^{o}CCC^{o} septuagesimo nono & die
veneris que fuit xii^{a} dies mensis augusti..., ad quam diem apud
Boceyium in consistorio regio publico ubi curia regia tenetur & coram
ven^{li} & circumspecto viro dom. Vitale Bernardi licenciato in
legibus, judice regio Vivariensi & Valentinensi, personaliter
comparuit discretus vir mag. Petrus Faya notarius, ut procurator
nobilis & potentis viri domini de Crusseolio ac etiam nomine
procuratorio Richardi Baratonis & Anthonii Boverii..., dicens &
asserens.... sibi hanc diem fuisse assignatam... ad audiendum
sentenciam diffinitivam in & super quadam inquesta in presenti curia
pendenti contra Richardum & Anthonium prenominatos...; idem procurator
exhibuit & produxit dicto dom. judici quandam papiream cedulam
scriptam, rationes & deffentiones dict. magistrorum in se continentem,
cujus tenor est talis:--Visa inquisitione facta & formata, etc...; qua
quidem cedula.... exhibita & porrecta..., illico idem dom. judex ad
suam sententiam super premissis proferendam processit, ut sequitur:--
Ad hec nos Vitalis Bernardi..., astante nobiscum discreto viro mag.
Guillelmo Pellicerii, clerico regio & locumtenente nobilis & honor.
viri dom. Guillelmi de Fayno militis, bayllivi regii..., visis titulis
in presenti curia factis & in processu inquisitorio contentis.... § In
nomine Domini, supra...._
Il est rare de rencontrer une sentence dont le dispositif soit plus
contraire aux considérants.
* * * * *