(Mus. Ashm. No. 1153.)
Quam sit semper vobis facile, et pronum, justo servire, sobriisque
lachrimis obtemperare, ipsi mihi vos dixistis modo, qui egregio oratori,
et invicto argumento fideliter cessistis, mihi tantum post consumptum
humorem, et historiæ, meæ fidem vestram et suspiria præstituri. Si qua
autem unquam ageretur causa quæ suis viribus staret, neque patrono
aliquo, aut oratore indigeret, hæc ipsa profecto hodierna est, quæ nec
adversarium infestum habet, nec facilem auditorem postulat; hæc ipsa
est, quæ in omni familia versata, vexata, compressa, ad forum postea,
et cœlum provocat, humano generi se dat obviam, et una Britannia nunc
orbem replet. Tam multa, variaque unius mors est, ut ubique moriatur;
tam frequens dolor ut humanitatem omnem hac ipsa cogitatione imbuat.
Nescit enim domestica esse aut paucorum fama, pervia simul et ambitiosa,
utrumque simul minatur polum, rumpetque mœnia aut transibit caprificus:
ideoque facti repetitione aliqua opus est; ad metus vestros, et
necessitates descendite, affectus vestros interrogate, quis desiderii
modus aut finis. Dicite tandem utrum timere quicquid possitis, aut amare
sine Henrico, sitque ille miseriæ vestræ vera causa, qui felicitati
vestræ sola spes emicuit—quare aures ego hodie vestras non appello, sed
oculos, neque auditores ut olim neque censores alloquar, sed homines,
sed Britannos. Adeste igitur, Anglosissimi Academici, lassi, queruli,
mihique per hunc mensem a primo hujus nuncio ruinæ, non tacito sed muto
post lachrimas jam deliberatas aspirate, et dolorem illum, quem vel
vita nostra vincere non possumus, data quasi opera dolendo leniamus.
Exanimat enim possessorem ægrum luctus longus, et prodigus mentem sine
sensu vulnerat, et quasi jam humanitas potius aut natura, quæ morbus
dici vellet, lachrimarum suarum epulis impleri gaudet, et imperiosa
consuetudine satiatur. Quare redeat jam ad se oculus unusquisque vestrûm,
animamque in oculos arripiat. Henricum cogitet sive principem sive
nostrum et vincet, credo ratio, aut suadebit pietas, ut omnes hodie
simus Heracliti sive enim ad majorum sepulchra et imagines, proavosque
ejus multum remotissimos revertimur, honor est et crescit acervus,
nec sine centum regibus potest prodire, si patremque matremque jam
superstites, quod sæpius proferre juvat jam superstites, jam supra
cyathum, et cultrum, pyram flammamque jam superstites, et si quid
votis nostris precibusque jam litare possumus, sero superstaturos. Hos
si repetimus Deus est in utroque parente. Si cunabula respicimus, et
Lucinam ejus, quid in illa infantia non debuit esse plus quam mortale,
quæ a sponsoribus Belgiis et immortali Elizabetha Christo initiata, et
æternitati, pueritiam autem nullam habuit, qui annum ... unum excessit
ex ephebis, et tanquam tempus præcipitare mallet, quam expectare, annos
non ætate sed virtute æstimat, neque hominem se longævum esse sed virum
cupit. In omni actione, rebusque gestis se juvenem præbuit, solum in
affectu senem, et suos annos sic explevit, ut nonagenarium esse illum
vellet quis libenter agnoscere. Senectutem pariter nec habuit nec
exoptavit, neque exhæreditavit eum morbus, sed industriam, vitæque
suum patrimonium reliquum aut laboribus vendidit, aut studio decoxit.
Diuturnioris spem vitæ ei natura dederat, dare melioris non poterat;
indicium prorsus quod illum cæca fortuna non vidisset maximum; mens
pariter condidisset optimum, adeone raro succumbit tenuiori, et æternum
elementum gloriæ perituræ auræ infeliciter serviet? Adeone virtus qua
vivimus minor erit vilissimo illius aeris haustu, quo vivendum est. Atqui
redeat in Chaos unde prognatum est, ingratum illud aeris elementum,
si malis tantum indulgeat, invideat bonis, si inutili populo spiret,
principibus lateat, principibus huic. Ecquis mihi vestrûm hanc Syntaxim
imputat, illum ut dicam principibus, qui et multus erat, virtutemque
in aliis fractam et remissam, totam sibi suisque imperiis mancipasset;
unaque sua anima effecit præstantissima, ut si veteres philosophos
interrogamus, infinitum animarum exercitum in hoc uno extitisse
crederent? Sed consulite memoriæ vestræ et officio, historiam revocate,
narrate Principem; quisquamne melior? quisquamne major? Deo scilicet et
cœlo stirpeque sua animoque proximus: non tamen ideo humani oneris, aut
terreæ vicinitatis immemor, Deumque immortalem quem metu subditissimo
coluit, semper et admiratus est; precibus imperatoriis, et quasi libera
servitute quotidie vincit; movet hortatu, docet Salomonis æmulus
familiam sensu, populum fama concitat, prælucet ipse omnibus pietate,
neque autoritate bonos sed exemplo facit. Irasci aliquando, neque potuit,
neque vellet, neque pœna cujusque, sed pœnitentia contentus est, credo
itaque ut qui sine felle viveret, sine sanguine imperaret. Neque amabilis
magis, et mansuetus quam domesticus et frugalis; servorum nomina, studia,
vitæque instituta cognovit, in domo sua mensaque ipse paterfamilias,
nimirum ut qui Œcumenicus esse debuit, Œconomicus quandoque esse posset.
Studia sua et exercitia corporis, (quam cœli et Decembris patientissimus
erat) campestria plerumque et in sole fuerunt.
Gaudet equis, canibusque, et aprici gramine campi,
et quo longius a luxuria, oppidoque decessit, eo proxime accessit famæ
et probitati. Rei militaris non tam studiosus, quam peritus fuit, eoque
timore simul a transmarinis optimè ... redde Deo populum suum, I, curre
per Alpes, Romamque diu personatam et histrionicam aut vero cultu
induas, aut falso spolies. Hoc unum restat faciendum, tuisque illud
artibus permissum est, et in tua solius sæcula servatum opus. Nec male
præsagiebat Roma præstigiatrix illa famelica, quæ longo te jejunio et
siti petiit, quæ ferro et igni liberalem dat operam, morti principum
plus quam scientiæ et religioni incumbit, et quasi jam virtuti morbus
adhæreret, potius quam invidiæ, nullam non pyxidem, herbamque eruit, quo
suis exorcismis, et impudicæ nequitiæ superstes non fiat. Tu vero quam
facile illudis ... ejus, et crudelem industriam antevertis, ni virtus
ipsa pro Jesuita, et febris pro veneno est. His tu remediis hac demum
medicina sanaris (H. P.) et dum medicus ... studium, gloria tua, et
proprium meritum interficiunt, unus Peleo juveni non sufficit, Henrico
sufficeret (ut transeam finitimos) Sabaudia et Hispania ab utraque India
timeris, nec audet vexisse tuam Oceanus carinam, atque iisdem non ita
pridem ægrotavit Henricus magnus ille Galliæ rex, qui ferro et hostili
parricidio transfixus Henricis omnibus mortem propinavit.
Credamus tragicis quicquid de Colchide torva
Dicitur et Progne: nam clamat Roma peregi,
Confiteor, puerisque meis aconita paravi,
Quæ deprensa patent; facinus tamen ipsa peregi.
Tune duos unâ sævissima vipera cœnâ?
Tune duos?—Septem, septem si forte fuissent[124].
Verum credo nihil horum est (Academici) orationis meæ horribilius est
non religionis. Egoque cæsus olim pulvere Novembris, hodie cæcubio,
hodie insanio. Nos utinam vani: Totus igitur est in apparatu Henricus
noster quem quærimus, jamque aut equo insidet, aut choræis hasta vel
gladio dominatur, ipse Hymenæus etiam et nuptias coronat, ovant et
triumphant una dulcissima mortalium, pax, Anna et Jacobus, et fervet
annis nitentibus fratri Carolus et totus in illos. Invitant, properant,
parant Fredericus et Elizabetha, et ver illud perpetuum et poeticum hac
solum in regione deprehenditur. Æstate prima Woodstochiam suam cogitat
Henricus, et vicinam academiam adventu primo, scholaresque (quos vocat
suos) accersit, ut habeat convivas musas, et si placuerit, convictores;
juvat et meminisse potestis, qualis ibi tum in scena prodierit, in qua
ipse erat pro triumpho, ipse pro spectaculo. Quotus illa nocte adest
Henricus?—Quotus princeps, quam magnificus, quam innocens, cui vel
esuriens Jesuita potuit ignoscere. O dementiam suavem, gratissimum
errorem, et religiosum delirium, in vobis redivivum Principem, Britanni,
jubilate Henricum, O beatum impostorem.
Qui istud nec audiunt, nec credunt malum, nos miseros, qui in illa
hostium multitudine et via fortunæ viximus, et nescire dolorem non
minus sit difficile, quam cognitum extinguere. Quod si vox populi,
quæ aliquando Dei esse dicitur, eadem potuisset de morte tua et fama
decernere, caruisses hodie lachrimis, et longo nostrorum funeri
superfuisses. In te enim non tam morientis fatum, quam pacis, quam
reipublicæ situm est; non peris sed destruis, neque mors hæc dat,
sed confusio; diluvium est, nec caret prodigio. Oraculum est, nec
sine sacerdote aut pontifice potest intelligi. Quam non mortalis eras
Henricus, mortalis; adeone nonus esse nunquam potes, et nullus esses,
brevis est quia bonus, minorque quia melior.
Nobis interim quod reliquum, quam ut festinetis juvenes, animamque
principis fugitivam, per silentium et solitudinem sequamini: ut
longitudinem vitamque inimicis posthac exoptetis, sociisque vestris,
fratribusque suadeatis, quam sit senectus post fatum principis vilis
et ignominiosa. Nos interim viri, qui in longiori ludibrio constituti
sumus, consulamus huic vitio, facinusque ætatis lachrimis expiemus;
et experiamur modo utrum anima principis excellens, quæ palatio sui
corporis clarissimo valedixit, in nostris animis et hisce lachrimarum
insulis habitare velit, certemus invicem pietate, et ingenioso luctu
contendamus, summus ne dolor feriet non volentem satis, nec viventem
minus. Dixi.