[1] Een Javasche paal heeft eene lengte van 4800 Rijnl. voet (4637,6
voet oude Fransche maat) of 1506,0 Ned. el; drie palen worden
gewoonlijk op een uur gaans gerekend.
[2] Overal waar in dit door zijne groeikracht zoo weelderige land
geen woud wordt gevonden, mag men zeker zijn bebouwde velden, of
Alang-alangwildernissen aan te treffen, die de plaats van voormalige
akkers hebben vervangen. Dit is de reden waarom een vreemdeling op
Java, in zeer bebouwde bergachtige streken zich bevindende, het voor
hem zoo verrassende schouwspel ontwaart van hoogstammige wouden op de
allersteilste bergwanden en in de diepste kloven te zien--dewijl zij
in al de overige, toegankelijke streken van het gebergte geveld zijn.
[3] De eenige benaming, welke de Maleiërs aan de zon geven, is Mata
hari: oog des daags.
[4] Een kleine nachtvogel (eene soort van Geitemelker).
[5] In het Maleisch: Anak kambing wolanda.
[6] Of die men Hem in den mond heeft gelegd; niemand toch kan bewijzen,
dat hetgeen lang na zijn dood, naar luid van volksverhalen, is te boek
gesteld en ons in het Nieuwe Testament wordt medegedeeld, letterlijk
zijne leer bevat.
[7] 't Gebrul des leeuws moge elk vervaren, 't Vliede al des tijgers
felle klaauw;
Maar o! van al wat schrik kan baren, Het schrikkelijkst is een
toomloos graauw.
(van Lennep.)
[8] Deze getallen beteekenen de bladzijden van het vermelde
"Vraagboekje", waarop de spreker zich beroept.
[9] Hierop maakt de mensch somtijds eene uitzondering, bij voorbeeld,
de huichelaar en schijnheilige.
[10] De komeet van Encke maakt hierop geene uitzondering, want zoodra
de oorzaak der versnelde beweging met zekerheid bekend zal zijn,
zullen de berekeningen met de verschijnselen overeenstemmen.
[11] "Toch werden ook toen reeds enkelen gevonden, die zich vrij hadden
gemaakt van het bijgeloof hunner tijdgenooten. Ten bewijze hiervan
strekt onder anderen eene brochure, gedrukt in 1851 en getiteld:
Belangrijke vragen over de verrigtingen der Christen-Zendelingen
onder de Heidenen, door een Christen, te Amsterdam bij gebroeders
Diederichs,--waar op bladz. 10 de volgende merkwaardige woorden
te lezen staan: "Hoe lang zullen wij dan nog werk hebben, eer wij
naderhand van het tegendeel overtuigd worden? Menig geloovig Christen
heeft 25 jaren van onderzoek noodig gehad, om van deze dwalingen in
zijne jeugd opgedaan terug te komen, en men bemerkt nog heden ten
dage aan menig Christenleeraar, hoe diep die dwalingen der oudheid
zijn ingeworteld, daar hij dezelve nog verdedigt, ja zelfs tot
stichting zijner gemeente, gelijk hij meent, opentlijk voordraagt,
welke gemeente dan, om kerk en leeraar niet opzettelijk te vermijden,
het een en ander heel wat beter moet weten toe te passen, om zijne
woorden tot stichting te herleiden;--ieder gevoelt hoe moeijelijk
het moet vallen zulke vooroordeelen te overwinnen, in Christenlanden,
waar men die van jongs af heeft ingezogen."
[12] Gelijk de lezer zich zal herinneren, waren wij vier dagen geleden,
des avonds te Gnoerag aangekomen.
[13] Orang el Meseh, d. i. Messiasmensch; zoo worden in den Indischen
archipel de Christenen insgelijks genoemd.
[14] Ik wasch mijne handen in onschuld: het is mijne bedoeling niet
om dezen te krenken.
[15] Raden wordt gewoonlijk vertaald door Prins, welk woord echter
beter overeenkomt met het Javasche Pangéran, terwijl Raden de titel van
een lageren rang is, ongeveer overeenkomende met ons Baron.--Kapala:
hoofd. Tjoetak: distrikt. De voorafgaande woorden zijn de eigennaam
van het distriktshoofd.
[16] Mijn naam Dag, of korter Dak, spraken de Javanen vrij juist uit;
het scheen hun echter niet mogelijk te zijn de ch uit te brengen,
want in plaats van Nacht, zeiden zij steeds Nat.
[17] Zie bladzijde 155.
[18] De voornaamste dagbladen des lands schamen zich niet mededeelingen
te doen, betrekkelijk dergelijke predikatien, zoo als b. v. van
"het plegtig lof van den nieuwen, allerprachtigsten mantel van onze
lieve vrouwe van den Bosch, met eene welsprekende openingsrede over
de vereering van de Moeder Gods, gehouden door den zeer Eerwaarden
Pater Coemans, superior der Liguoristen te 's Hertogenbosch, op den
30 April 1854. (Zie Nieuwe Rotterdamsche Courant, 2 Mei, 1854.)--Mag
dat niet echt heidensch genoemd worden, is dat geen afgoden-, geen
fetischdienst?
[19] Het loon van een Koeli is van regeringswege vastgesteld; het
bedraagt 2 1/2 centen per paal en daar 3 palen op een uur gerekend
worden, hadden wij slechts 7 1/2 centen per uur behoeven te betalen,
maar gaven steeds iets meer, vooral in het gebergte waar de afstand
van de eene plaats tot de andere niet door middel van palen wordt
aangewezen.
[20] Elke zak bevat 25 gulden aan enkele centen, en wordt uit dunne
strooken van lange palmbladeren gevlochten; zeer dikwerf bedient men
zich tot dat einde van den bast, Tapas, der Kokospalmen, die zich
bevindt tusschen den stam en de bladscheden.
[21] Desa beteekent in de Javasche en in de Soendasche taal hetzelfde
als Kampong in het Maleisch, namelijk, dorp.
[22] Warong, een Javasche eetwinkel, bestaat uit eene opene van Bamboes
vervaardigde kraam, waarin tafels en banken zijn geplaatst, alwaar--in
elk dorp en gedurende den ganschen dag--alles gevonden wordt, hetgeen
de Javaan tot leeftogt als anderzins behoeft, voornamelijk rijst,
gedroogde visch, gedroogde smalle strooken vleesch (Dendeng), zout,
Spaansche peper, allerlei vruchten, zoomede fijn gesnedene tabak,
benevens daaruit vervaardigde, in bladeren gewikkelde cigaren;
wijders palmwijn (Toeak), dikwerf ook koffij en Chinesche thee,
welriekende bloemen, rijst- en honiggebak, enz., enz. De Javaan staat
op HOOGEREN TRAP van beschaving dan de Europeër, indien de inrigting
zijner Warong's, vergeleken met de restauratiën des laatstgenoemden,
daarbij tot maatstaf wordt genomen.
[23] Deze waaijerpalmen worden, ter plaatse waar zij in het wild
groeijen, steeds op zekeren afstand van de kust aangetroffen: zij
overschrijden den afstand van hoogstens drie palen landwaarts in van
de zee gerekend niet, ten gevolge waarvan deze wouden (die bovendien
een droogen en rijzenden bodem verlangen) zich altijd in den vorm
eener strook uitbreiden.
[24] Ieder Javaan weet bij ervaring dat koningstijgers en paauwen in
de wildernis onafscheidbaar zijn, weinigen echter zijn in staat de
reden er van op te geven.--Het volgende voorbeeld moge ten bewijze
strekken, hoe innig de band is welke twee zoo geheel verschillende
diersoorten, als tijgers en paauwen zijn, zaâmverbindt. Bekend is
het dat de tijger zich bij voorkeur ophoudt in de heete laaglanden;
de paauw insgelijks. Op Java echter wordt een gebergte gevonden
dat, ter hoogte van 9000 voet boven den spiegel der zee, den vorm
heeft eener hoogvlakte, met uitmuntend voedergras is begroeid en
(uit dien hoofde) door eene talrijke, ja, over talrijke menigte
herten is bewoond. Niettegenstaande het koude klimaat dat op deze
hoogte heerscht, wordt--als uitzondering op den regel--insgelijks
de koningstijger zeer dikwerf aangetroffen op dit plateau (waar hij
zich zoo gemakkelijk eene prooi kan verschaffen) en--steeds ziet men
paauwen van de eene boomgroep naar de andere vliegen.
[25] Elk dorp op Java, uitgezonderd die van de kleinste soort,
bevat tevens eene vierkante grasplek, Aloen aloen geheeten, te midden
waarvan gewoonlijk een Weringinboom is geplant, welks breed uitgebreid
en boogsgewijs afhangend loof een aangenamen lommer geeft. Rondom
dit opene plein staan, tusschen geboomte verscholen, de voornaamste
woningen, als die der hoofden, enz.
[26] Voor onze landslieden in Holland nog immer eene ware
verschroeijende hitte.
[27] In de pan gebraden leveren zij den Javanen, zelfs onder de hoogere
standen, eene zeer smakelijke toespijs op bij hunnen rijstschotel.
[28] Zoo wordt het extract van opium genoemd, hetwelk de dikte
van gewone siroop heeft en gebezigd wordt om de fijn gesnedene
tabaksbladeren mede te doorweeken.
[29] Slechts weinige boomen der tropische kustflora, die in den
eigenlijken zin des woords behooren tot het zeestrand, bereiken
eene dergelijke hoogte. Even als de boomen welke gevonden worden
aan de tegenovergestelde grenzen van het plantenrijk, op de hoogste
bergtoppen, zijn zij meerendeels dwergachtig klein, in vergelijking van
de 100 à 150 voet hoog groeijende woudreuzen, die in het binnenland tot
op eene tamelijke hoogte boven den spiegel der zee aangetroffen worden.
[30] De Javasche krokodil (Boeaja, door de Europeërs ten onregte
Kaiman geheeten) wordt aan de zuider kust in alle kleine beken, in de
nabijheid harer mondingen welke gewoonlijk diep zijn, aangetroffen en
zwemt door de zee of kruipt langs het strand van de eene riviermonding
naar de andere.
[31] Gòlok: een korte, zeer zware dikke sabel, welken de Javanen als
bijl en als hakmes gebruiken.
[32] Het is eene bekende zaak, dat er schildpadden zijn gevangen,
die bijna acht centenaars wogen.
[33] Een roofdier (Paradoxurus Musanga) dat, even als de Europesche
vos, ook vruchten niet versmaadt en vooral verlekkerd is op rijpe
koffijbessen.
[34] Angklong, dat is, een houten raam of gestel, waarin verscheidene
nevens elkander geplaatste Bamboesbuizen staan, wier boveneinde schuin
is afgesneden en die op de wijze van orgelpijpen trapsgewijs kleiner
worden. Door deze buizen of pijpen gaan houten staven, door middel
waarvan het bovenste gedeelte van het raam met het benedengedeelte
in verbinding is gebragt; deze staven brengen door het aanslaan in
de veel wijdere buizen de toonen voort, indien het raam dat met beide
handen wordt vastgehouden, op de maat ginds en herwaarts wordt bewogen.
[35] Loerah, hetgeen in andere streken wordt genoemd Patingi, enz.,
beteekent dorpshoofd, plaatselijke overheid, zooveel als burgemeester
in Holland.
[36] Sarong: kleedingstuk, dat in Indië personen van beiderlei kunne
algemeen bezigen en gewoonlijk het eenige is, dat gedragen wordt; het
reikt van de heup tot aan de voeten en wordt, daar het zeer wijd is,
in vele plooijen gevouwen. Alleen de hoofden dragen onder den Sarong
eene lange broek, hetgeen insgelijks door de Javanen van lageren rang
bij plegtige gelegenheden wordt nagevolgd.
[37] Kris: het onafscheidelijk wapen van elken Javaan die niet doodarm
is, een lange, tweesnijdende dolk met een zeer groot handvatsel,
dat een eigenaardigen vorm heeft.
[38] Ik geloof niet dat eene tot in de geringste bijzonderheden
afdalende beschrijving der bruiloftsfeestelijkheden bij de Javanen
bijzonder nuttig of der moeite waardig zou mogen geacht worden, evenmin
als uitvoerige beschrijvingen van de gebruiken en ceremoniën welke
bij de geboorte, besnijdenis, begrafenis, enz., enz., worden in acht
genomen. De ervaring toch heeft mij geleerd dat deze gebruiken--al
komen zij algemeen genomen, wat de hoofdzaak betreft, overal vrij
wel overeen,--in de bijzonderheden verschillen, niet alleen bij de
drie groote, door hunne taal verschillende hoofdstammen op Java
(bij de Soendanezen, Javanen en Madoerezen), en niet slechts bij
de verschillende standen der maatschappij in elken stam, van den
vorstelijken prins tot aan den geringsten Koeli, maar dat zij ook
in de verschillende residentiën, distrikten en bewoonde plaatsen,
van een en denzelfden stam (in de bijzonderheden der ceremoniën)
onderling zeer van elkander afwijken.--Pendopo is een open huis dat
op palen is gebouwd en wel een dak, maar geen muren of wanden heeft.
[39] Soesah: onrust, moeite, bezwaar, verdriet, hinderpaal,
moeijelijkheid.--Sedert den oogenblik dat (op verlangen mijns broeders)
de proef was genomen om alleen van vrijwillig dienstbetoon der
Javanen gebruik te maken, was geen enkele dag, ter naauwernood een
uur verloopen waarop ons geene klaagliederen Soesah soesah,--Soesah
sakali! van onze bedienden in de ooren hadden geklonken.
[40] Pidjit is de benaming welke aan een mechanisch geneesmiddel,
namelijk, aan de manipulatie wordt gegeven welke (gewoonlijk door eene
vrouwenhand) op de volgende wijze geschiedt: het geheel ontkleede
en uitgestrekte ligchaam wordt van de toppen der vingers en teenen
tot aan het hoofd en terug, voornamelijk op de gewrichten en dikkere
spieren, zacht gestreken, gekneed en gedrukt. Na sterke vermoeijenis
en hevige spierbeweging, of verslapping ten gevolge van overmatige
hitte, heeft dit Pidjiten iets zeer verkwikkends en herstelt het de
verlorene krachten, maar wordt tevens menigwerf uitsluitend aangewend
om de aangename gewaarwording die het te weeg brengt.
[41] Zie de analyse van het dierlijk ei aan het slot van dit
stuk.--Drie en twintig der zoogenaamde elementen, wier gezamenlijk
aantal thans 62 bedraagt, komen zeer zelden voor en zijn gedeeltelijk
slechts onvolkomen bekend.
[42] Men vergelijke A. von Humboldt's Ansichten der Natur (derde
uitgave, 1849) II. bladz. 312. "De moeijelijkheid welke er in
gelegen is, om de levensverschijnselen van het organismus op eene
bevredigende wijze terug te brengen tot natuur- en scheikundige
wetten, moet grootendeels worden toegeschreven aan de zaâmgesteldheid
der verschijnselen, aan de veelvoudige te gelijker tijd werkzame
krachten en aan de omstandigheden, welke invloed op hare werkzaamheid
uitoefenen, even als zulks ten opzigte van de voorspelling van
meteorologische veranderingen in den dampkring het geval is."
[43] Sur l'homme et le développement de ses facultés, ou essai de
physique sociale. 2 vol., wijders: Du système social et des lois qui
le régissent, Paris 1848.
[44] Die waarschijnlijk afstamt van de wilde geit, Capra Aegagrus.
[45] Deze atomen, al waren zij binnen bepaalde grenzen besloten en
niet oneindig klein, zouden wij echter nimmer, zelfs niet met de
sterkste microscopen kunnen waarnemen, dewijl het medium waardoor
wij heenzien, de lucht, de glaslensen, ja de deelen van ons eigene
oogen insgelijks uit atomen, uit stof bestaan.
[46] Deze zamengestelde atomen noemt men thans, ten einde eene
achterdeur open te houden, molekulen.
[47] Scheikundig zamenstel of, bij gelijke menging, doch verschillende
ligging der atomen en verschillende vatbaarheid tot breking van het
gepolariseerde licht.
[48] Het volgende voorbeeld zal hiervan nog een sprekender bewijs
opleveren. Wanneer twee personen uit een glas drinken, waarin zich
een oplossing van amygdaline bevindt, zijnde een kristalliseerbaar,
volkomen onschadelijk ligchaam dat in bittere amandelen wordt
gevonden, en de een onmiddellijk daarna een glas orgeade drinkt, de
andere echter niet, dan zal de laatste gezond blijven, terwijl zich
bij den eerstgenoemde verschijnselen van hevige vergiftiging zullen
openbaren. Zoodra namelijk amygdaline in aanraking komt met zoete
amandelen en water (amandelmelk), wordt door eene bloote omzetting
der bestanddeelen (behalve suiker, bitteramandelolie en mierenzuur)
blaauwzuur gevormd.
[49] Alcoholradicalen zijn koolwaterstoffen (4 kool- en 5 waterstof),
welke in verbinding met 1 atoom zuurstof en 1 atoom water ligchamen
vormen, waartoe onder anderen de algemeen bekende wijnalcohol behoort.
[50] Tot zoo ver gaat het handschrift van mijn oudsten broeder,
dat hij mij ten gebruike heeft afgestaan, nadat hij (zijne voordragt
geëindigd hebbende) er hier en daar meer volledigheid aan gegeven en
het verbeterd had.
[51] Mijn broeder Nacht was oorspronkelijk tot den zoogenaamden
geestelijken stand bestemd, doch beoefende naderhand de
landhuishoudkunde en houtvesterij. Wij de overige drie broeders leiden
ons reeds vroegtijdig toe op de natuurwetenschappen; de oudste van ons,
Avondrood, had eene bijzondere voorliefde voor de studie der zoölogie
en physiologie, Morgenrood voor de chemie en physica, terwijl ik
(de jongste) mij voornamelijk bezig hield met de beoefening der
botanie en geologie. Het resultaat van nog niet doorgronde wetten,
hetwelk wij "noodlot" noemen, vereenigde ons later, gelijk de lezer
reeds vroeger heeft gezien, alle vier op Java.
[52] Naauwkeurig genomen bedraagt deze afstand voor 5854 jaren
lichtsnelheid iets meer dan 763 1/2 Siriusverten,--een gering
verschil hetwelk bij deze algemeene beschouwingen niets ter zake
doet, evenmin als de resultaten van latere waarnemingen, b. v. die
van Maclear en Henderson, welke de ster a van den Centaur als
de naastbij staande vaste ster (op 4 1/2 billioen mijlen of 3
1/2 jaren lichtsnelheid) beschouwen, terwijl Struve de door hem
het naauwkeurigst waargenomen Wega (a in de Lier) op 16 billioen
mijlen of 12 1/12 jaren lichtsnelheid schat en dezen afstand een
"enkelvoudige vastesterafstand" (gelijkstaande met 800000 maal een
zonsafstand) noemt.
[53] Uithoofde de aarde zich binnen dit tijdperk 5854 malen om de
zon draait en te gelijkertijd 1 millioen 460000 maal om hare eigene
as wentelt, zal het alziende oog haar van alle zijden overzien; een
menschelijk oog echter zou niet in staat zijn de lichtbeelden duidelijk
op te nemen, ten gevolge van de snelheid der beweging, van den korten
duur staande welken de lichtstralen hunne werking uitoefenen.
[54] Gelijk bekend is, hebben photometrische metingen nog niet tot
zekere resultaten geleid.
[55] De zoogenaamde "duivelsstem op Ceylon," welke door de overdrevene
beschrijvingen van ligtgeloovige reizigers (zoo als Wolff en Knox)
en mystieke natuurphilosophen (zoo als Schubert) eene zekere mate van
beruchtheid heeft verkregen, is hoogst waarschijnlijk niet anders
dan het onschuldige geschreeuw van een nachtelijk rondfladderenden
Pteropus of Galeopithecus, waarschijnlijk G. volitans.