De vernuftige Licentiaat Francisco de Ubeda klaagt in den aanvang
zijner geschiedenis van La Picara Justina Diez, – hetwelk, in het
voorbijgaan gezegd, een van de zeldzaamste boeken der Spaansche
letterkunde is, – dat er een haar in zijne pen geraakt is, en begint
terstond daarop, met meer welsprekendheid dan gezond verstand, een
vriendelijken redetwist met dit nuttige werktuig, het verwijtende, dat
het de slagpen is van een gans – een vogel van nature lichtzinnig, daar
hij in drie elementen, water, aarde en lucht leeft, en gevolgelijk, bij
éen ding nooit standvastig is. Nu verklaar ik u bescheiden, lezer, dat
ik, wat deze zaak betreft, veel verschil van Francisco de Ubeda, en dat
ik het voor de nuttigste eigenschap van mijne pen houd, dat ze spoedig
kan overgaan van het deftige tot het vroolijke, en van beschrijving en
samenspraken tot verhaal en karakterschildering. Als dus mijne pen geen
andere eigenschap van hare moeder de gans bezit, dan hare
veranderlijkheid, zal ik er mij waarlijk wel goed bij bevinden, en
alles leidt er toe dat ook gij, mijn waarde vriend, er niet boos om
wezen zult. Van het onverstaanbaar gesnap der Hooglandsche knapen, ga
ik derhalve over tot het karakter van hun Opperhoofd. Het is een
gewichtig onderzoek, en daarom moeten wij, gelijk Dogberry [73], al ons
verstand er bij te hulp roepen.
De stamvader van Fergus Mac-Ivor had, voor omstreeks drie eeuwen,
aanspraak gemaakt om als opperhoofd erkend te worden van den talrijken
en machtigen clan, waartoe hij behoorde, en waarvan het niet noodig is,
den naam op te geven. Toen hij de neêrlaag geleden had door een
tegenstander, die meer recht, of ten minste meer macht bezat, begaf hij
zich met degenen die hem aanhingen, zuidwaarts, om, als een tweede
Æneas, nieuwe woonplaatsen te zoeken. De toestand waarin de Hooglanden
van het graafschap Perth verkeerden, begunstigde zijn ontwerp. Een der
voornaamste Baronnen van die landstreek, was onlangs ontrouw geworden
aan de kroon; Ian, zoo was de naam van onzen gelukzoeker, vereenigde
zich met hen die door den Koning waren afgezonden met den last om hem
te tuchtigen, en bewees zulke goede diensten, dat hem de landerijen
werden geschonken, waarop hij en zijn nakomelingen zich later
vestigden. Hij volgde den Koning ook, toen deze den oorlog naar de
vruchtbare gewesten van Engeland overbracht, waar hij zijn vrije uren
zoo nuttig besteedde in het heffen van onderstandsgelden bij de
landlieden van Northumberland en Durham, dat hij, bij zijn terugkeer,
in staat was een steenen toren, of sterkte, te bouwen, die zoo zeer de
bewondering zijner onderhoorigen en naburen opwekte, dat hij, die tot
hiertoe den naam had gevoerd van Ian Mac-Ivor, of Jan, de zoon van
Ivor, daarna, zoowel in gezangen als geslachtsregisters, met den
grootschen titel van Ian van Chaistel, of Jan van den Toren werd
onderscheiden. De nakomelingen van dezen waardigen man waren zoo
trotsch op hem, dat het regeerend Opperhoofd altijd den geslachtsnaam
droeg van Vich Ian Vohr, zoon van Jan den Groote en de clan in het
algemeen, om niet met dien, van welken hij zich afgescheiden had,
verward te worden, werd Sliochd nan Ivor, de stam van Ivor, genoemd.
De vader van Fergus, de tiende in de rechte lijn van Jan van den Toren,
wijdde zich met hart en ziel aan den opstand van 1715, en werd
genoodzaakt naar Frankrijk te vluchten, na den treurigen afloop van de
ten gunste der Stuarts dat jaar gewaagde onderneming. Gelukkiger dan
andere vluchtelingen, verkreeg hij een aanstelling in Fransche dienst,
en huwde eene dame van zekeren rang in dat koninkrijk, uit welk
huwelijk twee kinderen, Fergus en zijn zuster Flora, sproten. De
Schotsche goederen waren verbeurd verklaard en te koop aangeslagen,
maar werden voor geringen prijs gekocht op naam van den jongen
eigenaar, die zich toen op zijn erfgoederen kwam nederzetten [74]. Men
bemerkte weldra, dat hij iemand was van een bijzonder geslepen en
eerzuchtig karakter, dat, naarmate hij meer en meer met den toestand
des lands bekend werd, een zonderlinge mengelmoes van hoedanigheden
aanbood, alleen een zestigtal jaar geleden mogelijk.
Zoo Fergus Mac-Ivor zestig jaar vroeger geleefd had, zou hij, naar alle
waarschijnlijkheid, de beschaafde manieren en wereldkennis gemist
hebben, waardoor hij zich thans onderscheidde; en indien hij zestig
jaar later geleefd had, zouden zijn eer- en heerschzucht het voedsel
gemist hebben, dat de tegenwoordige omstandigheden opleverden. Hij was
inderdaad, binnen zijn kleinen sfeer, een even volkomen staatsman als
Castruccio Castrucani zelf. Hij legde zich met den grootsten ernst toe,
om alle veeten en twisten, die dikwijls tusschen de clans in zijn
nabuurschap ontstonden, te sussen, zoodat hij telkens door hen als
scheidsman werd ingeroepen. Zijn eigene, aartsvaderlijke macht
vermeerderde hij door vele geldelijke opofferingen, en wendde zijn
middelen inderdaad vrijgevig aan, om die ruwe, maar overdadige
gastvrijheid te onderhouden, welke de meest gewaardeerde eigenschap van
een Opperhoofd was. Om dezelfde reden bezette hij zijn landerijen met
boeren, gehard en geschikt voor den oorlog, maar die het getal ver te
boven gingen, dat de grond in staat was te voeden. Zijn voornaamste
macht bestond uit lieden van zijn eigen clan, van welke hij nooit
duldde dat iemand zijn landen verliet, als hij in de mogelijkheid was
het te beletten. Maar hij onderhield daarenboven ook een groot aantal
gelukzoekers, die een minder oorlogzuchtig, hoewel rijker Opperhoofd
verlieten, om Fergus Mac-Ivor te huldigen. Ook andere personen, die
zelfs dit voorwendsel niet hadden, werden toegelaten om hem trouw te
zweren; hetgeen inderdaad aan niemand geweigerd werd, die, zoo als
Poins [75], hunne handen tot hunne dienst hadden, en genegen waren den
naam van Mac-Ivor aan te nemen.
Het gelukte hem deze manschappen aan orde en tucht te gewennen, toen
hij het bevel verkreeg over een der onafhankelijke compagniën, door de
regeering opgericht, om de rust in de Hooglanden te bewaren. In deze
betrekking gaf hij bewijzen van kracht en moed, en handhaafde hij de
grootste orde in de onder zijne tucht gestelde landerijen. Hij liet
zijn vazallen bij beurten in zijne compagnie opnemen, en er voor
zekeren tijd bij dienen, waardoor hun allen een algemeen begrip van
krijgstucht werd ingeboezemd. In zijn veldtochten tegen de bandieten
merkte men op, dat hij zich in de hoogste mate die willekeurige macht
aanmatigde en uitoefende, welke, daar de wet en het recht geen vrijen
loop in de Hooglanden hadden, begrepen werd het recht der militaire
macht te zijn, die te hulp geroepen was om de orde te bewaren. Hij
ging, bij voorbeeld, met groote en min of meer verdachte zachtheid te
werk jegens die vrijbuiters, welke, aan zijn oproeping gevolg gaven, en
zich persoonlijk aan hem onderwierpen; terwijl hij al zulke
boosdoeners, die zijn aanmaningen of bevelen durfden versmaden, streng
vervolgde, en aan de justitie uitleverde. En aan den anderen kant, als
eenige rechterlijke ambtenaren, geregelde militaire kolonnes, of
anderen zich verstoutten, zonder zijn toestemming of medewerking,
dieven of struikroovers te vervolgen op zijn grondgebied, was het zeker
dat ze een belangrijke nederlaag zouden lijden; bij welke gelegenheden
Fergus Mac-Ivor de eerste was om hen te beklagen; en, na hen over hunne
onvoorzichtigheid vriendelijk gekapitteld te hebben, liet hij nooit na,
den wetteloozen toestand des lands luide te bejammeren. Deze klachten
zusten echter de verdenkingen niet, waaronder hij lag, en welhaast
werden de zaken in dier voege aan het Hoog Bewind voorgesteld, dat ons
Opperhoofd van zijn militair gouvernement werd ontslagen [76].
Wat hij bij deze gelegenheid ook gevoelde, hij bezat de kunst, om elken
schijn van ontevredenheid geheel te verbergen; maar weldra begon het
omliggende land de droevige gevolgen zijner afzetting te ondervinden.
Van Donald Bean Lean en de andere lieden van zijn soort, wier
rooverijen zich tot nog toe tot de omliggende streken hadden bepaald,
bleek het dat ze zich van toen af op deze ongelukkige kust hadden
nedergezet; en hunne strooperijen vonden weinig tegenstand, daar de
Laaglandsche grondbezitters voornamelijk Jacobieten en ontwapend waren,
Dit dwong een aantal inwoners, om contracten aangaande beschermgeld met
Fergus Mac-Ivor te sluiten, waardoor hij niet alleen hun Beschermheer
werd, en hij zich grooten invloed op al hunne handelingen verschafte,
maar hij daarenboven fondsen verkreeg om die ridderlijke gastvrijheid
te bestrijden, welke door het intrekken van zijn traktement anders ligt
aanmerkelijk had moeten ingekort worden.
Met zich aldus te gedragen, had Fergus een veel uitgestrekter doel, dan
alleen de groote heer in den omtrek te spelen en onbepaald over een
kleinen clan te heerschen. Van zijn kindsheid af had hij zich toegewijd
aan de zaak van het verbannen koningshuis, en zich overtuigd, niet
slechts dat de herstelling der Stuarts op den troon van Groot-Brittanje
spoedig zou plaats hebben, maar tevens dat zij, die tot dat doel zouden
hebben medegewerkt, tot eer en aanzien zouden verheven worden. Met dit
vooruitzicht deed hij het mogelijke om de Hooglanders te verzoenen, en
zijn eigene macht zóo veel mogelijk uit te breiden, ten einde bij de
eerste gelegenheid de beste dadelijk tot den opstand gereed te zijn.
Met ditzelfde oogmerk zocht hij de gunst te winnen van zoodanige
Laaglandsche heeren in de nabuurschap, die de goede zaak waren
toegedaan; en om dezelfde reden bediende hij zich, nu hij ongelukkig in
twist geraakt was met den baron van Bradwardine, die, in weerwil van
zijn zonderling karakter, zeer gezien was in den omtrek, van den
strooptocht van Donald Bean Lean, om het geschil, op de wijze door ons
beschreven, uit den weg te ruimen. Sommigen waren inderdaad van
meening, dat Fergus zelf Donald tot die onderneming had doen aansporen,
met oogmerk om den weg ter verzoening te banen, welke, indien die
veronderstelling gegrond was, den heer van Bradwardine twee goede
melkkoeien kostte. Dezen ijver voor haar zaak beloonde de familie
Stuart met veel vertrouwen in hem te stellen, met een telkens
herhaalden onderstand in Louis d’or, een overvloed van schoone woorden
en een perkament met een zwaar zegel er aan vastgehecht, hetwelk een
grafelijk patent moest verbeelden, van wege geen geringer personage,
dan Jacobus III, Koning van Engeland, en VIII Koning van Schotland, aan
zijn bijzonderen, lieven, getrouwen Fergus Mac-Ivor van Glennaquoich,
in het graafschap Perth en het koninkrijk Schotland.
Met het oog op deze toekomstige grafelijke waardigheid, nam Fergus een
zeer werkzaam deel aan de onderhandelingen en samenzweringen van dat
ongelukkig tijdstip. Even als alle ijverige deelnemers in dusdanige
zaken, stelde hij zijn geweten gemakkelijk gerust omtrent eenige
handelingen, waarvan zijn eer en trots hem zouden hebben teruggehouden,
als hij niets anders dan de onmiddellijke bevordering van zijn eigen
persoonlijk belang op het oog had gehad. Na dezen blik in een
stoutmoedig, eerzuchtig en vurig hart geworpen te hebben, zullen wij
den afgebroken draad van ons verhaal weder opvatten.
Fergus en zijn gast hadden nu het huis van Glennaquoich bereikt,
hetwelk bestond uit Ian nan Chaistel’s aloud verblijf. Het was een
groote, plompe, vierkante toren, waaraan Fergus’ grootvader een gebouw
van twee verdiepingen had gevoegd, toen hij van dien merkwaardigen
tocht in de Westersche graafschappen, wel bekend onder den naam van den
Hooglandschen oorlog, terugkeerde. Bij gelegenheid van dezen tocht
tegen de Ayrshiresche Whigs en Covenanters, was de Vich Ian Vohr van
dien tijd waarschijnlijk even voorspoedig geweest als zijn voorganger,
in het plunderen in Northumberland, en liet dus aan zijn
nakomelingschap mede een gebouw achter, dat daarmede moest wedijveren,
als een gedenkstuk van zijn grootheid.
Rondom dit verblijf, hetwelk op eene verhevenheid in een smal
Hooglandsch dal stond, bemerkte men geen spoor van gemakzucht, veel
minder van sieraad of opschik, waardoor zich gewoonlijk de omtrek van
een heerenhuis kenmerkt. Een paar perken, door steenen muren omringd,
waren het eenige gedeelte van het land, dat afgesloten was; voor het
overige leverden de smalle strooken vlakke grond, welke langs de beek
lagen, een schraal gewas op van gerst, dat gedurig aan verwoestingen
bloot stond van de kudden wilde hitten en zwart hoornvee, dat op de
naburige heuvels weidde. Deze deden onophoudelijke invallen op den
bouwgrond, en werden teruggejaagd door het luid, wanluidend en akelig
geschreeuw van een half dozijn Hooglandsche knapen, die allen, alsof ze
razend waren, rondliepen, en een half uitgehongerden hond aanhitsten,
om den oogst te beschermen. Op een kleinen afstand was een kwijnend
berkenbosch; de heuvels in den omtrek waren hoog en met heideplanten
begroeid, maar leverden slechts een eentoonig gezicht op; zoodat het
geheel eer een wild en woest, dan een grootsch en eenzaam voorkomen
had. Maar zoo als het was, zou evenwel geen ware afstammeling van Ian
nan Chaistel dit eigendom tegen Stow of Blenheim verruild hebben [77].
Vóor de poort van het kasteel deed zich echter een tooneel op, waar
misschien de eerste bezitter van Blenheim de voorkeur aan zou gegeven
hebben, boven het schoonste van den ganschen eigendom, hem door de
dankbaarheid van zijn land geschonken. Dit bestond uit ongeveer een
honderdtal volkomen goed gekleede en gewapende Hooglanders; op wier
gezicht het Opperhoofd zich min of meer kort, en, als het ware in het
voorbijgaan, jegens Waverley verontschuldigde. „Hij had vergeten,”
zeide hij, „dat hij eenige lieden van zijn clan had opgeroepen, met het
doel om zich te overtuigen, dat ze in een behoorlijken toestand waren
om het land te beschermen, en zoodanige voorvallen te voorkomen, als
hij met leedwezen hoorde, dat den baron van Bradwardine waren
overkomen. Alvorens hij hen weder uiteen liet gaan, zou kapitein
Waverley misschien niet ongenegen zijn, iets van hunne exercitiën te
zien.”
Eduard nam dit aanbod aan, en de manschappen voerden, met groote
vlugheid en nauwkeurigheid, eenige gewone bewegingen uit. Vervolgens
schoten ze, een voor een, naar de schijf, en toonden uitnemend ervaren
te wezen in het behandelen van pistool en snaphaan. Staande, zittende,
leunende of voorover liggende, al naar hun bevolen werd, en altijd: met
blijkbaar goed gevolg, gaven ze vuur. Vervolgens verdeelden ze zich, om
in het voeren van den sabel, hunne bedrevenheid aan den dag te leggen,
en na ieder afzonderlijk hunne behendigheid bewezen te hebben, vormden
ze twee partijen en leverden een soort van spiegelgevecht, waarin
aanvallen, herstellen, vluchten, vervolgen en al de bij een gevecht
vereischte manoeuvres, op den klank van den grooten doedelzak, werden
uitgevoerd.
Op een door het Opperhoofd gegeven teeken werd de schermutseling
gestaakt, waarop ze zich in kleine partijen verdeelden. Deze liepen,
worstelden, sprongen met elkander, of wierpen met een ijzeren staaf, of
oefenden zich in andere spelen; in welke deze leenheerlijke militie een
ongeloofelijke vlugheid, kracht en handigheid aan den dag legde, en het
door haar Bevelhebber beoogde doel bereikte, namelijk om Waverley geen
geringen dunk in te boezemen van hunne verdiensten als krijgslieden,
zoowel als van het vermogen van hem, door wiens wenk ze bestuurd werden
[78].
„En hoe groot is wel het getal van zulke flinke borsten, die het geluk
hebben u hun aanvoerder te noemen?” vroeg Waverley.
„Als het de verdediging van een goede zaak betreft, en ze onder een
hoofd dat ze beminnen staan, is de stam van Ivor zelden te velde
getrokken minder dan vijfhonderd zwaarden sterk. Maar gij weet,
kapitein Waverley, dat de acte ter ontwapening, voor omstreeks twintig
jaar, hen belet in zulk een volkomen staat van voorbereiding te zijn,
als in vroeger dagen; en ik houd van mijn clan niet meer onder de
wapenen, dan in staat zijn om mijn eigene bezittingen en die mijner
vrienden te beschermen, wanneer het land door zulke lieden verontrust
wordt als uw gastheer van gisteren avond; en daar het Bewind ons geen
andere middelen van bescherming heeft gelaten, moet het wel toezien,
dat wij ons zelven helpen.”
„Maar, met uwe macht zoudt gij zulke benden, als die van Donald Bean
Lean, licht verjagen of vernietigen kunnen.”
„Ja, ongetwijfeld; maar mijn belooning zou bestaan in een bevel, om aan
generaal Blakeney, te Stirling, de weinige sabels uit te leveren, die
men ons gelaten heeft; hetgeen dunkt mij, toch niet zeer staatkundig
wezen zou. – Maar, kom kapitein, het geluid der doedelzakken meldt ons,
dat het middagmaal gereed is. – Laat mij de eer hebben u den weg naar
mijn armoedige woning te wijzen.”