OPMEKINGS:--Die verhaal omtrent die opspoor van die Boesmans is
aan ons deur oom Louw P---- en sy vrou vertel.
Chrissiesmeer is geleë in die Ermelo-distrik, Transvaal, en is die
grootste pan of meer in Suid-Afrika. Daar het in die vroeër dae baie
Boesmans in die nabyheid gewoon, en vandag nog word daar Boesmans
op die boerplase aangetref. Hulle is nou natuurlik mak en is in die
diens van die mense daar.
In 1883, toe ons vir die eerste maal met Transvaal kennis maak, het
nog oor die hele Hoëveld op baie plase Boesman-huisgesinne gewoon. En
vandag tref ons hul haas nie meer aan nie. Dood of uitgemoor is hul
nie; maar baie, of die meeste meide is met Kaffers getroud, terwyl
Kaffermeide so nooit 'n Boesman vir 'n man wil hê nie. Maar tog is
daar nog hier en daar Boesmans wat Boesman-meide vir vrouens het.
Die Transvaalse Boesman, net soos al die ander van hulle nasie,
het baie skade onder die vee van die Kaffers en later weer van die
Boere aangerig. Oor hierdie slegte gewoonte van hulle is hul hier,
net soos maar op ander plekke, aanmerklik uitgedun.
Oom Louw vertel dat in die ou dae daar by hulle by Chrissiesmeer
baie Boesmans gewoon het; almal het op die boerplase gewoon, behalwe
wildes, wat in die klowe in die rigting van Swasieland gevestig
was. Die Boesmans het toe nie meer met gifpyle geskiet nie. Dis
miskien daaraan toe te skrywe dat hul die gif nie hier kon kry nie,
of dat hulle base hul dit ten strengste verbied het om met gifpyle
te jag. Daarom het hul wild met wippe, strikke, maar meestal met
vanggate in hande gekry. Hulle het die gewoonte gehad om skerp penne
onder in die vanggate só te plaas dat as die wildding daarin val,
die pen dan in die ingewande van die gevange dier steek. Die vanggate,
en ook die wippe en strikke vir wild, het later 'n gevaar vir die vee
van die boere geword; dus moes die Boesmans dié soort liefhebbery
ook opgee. Hulle is toe met dwangmaatreëls gebinde om meer beskaaf
te wees--tenminste, om net soos die Kaffers op die boerplase te
lewe. Hieraan het die Boesmans gou gewend geraak; en hulle het so
handig geword om met vee, met ploeë en wa-drywe om te gaan as enige
Kaffer sou dink om te kan doen; net swaar liggaamswerk kon hy nie
verrig nie.
By 'n sekere geleentheid in daardie dae was daar Nagmaal, en al die
bure het kerk-toe gegaan. Ná hulle teruggekom het, vermis een van
die bure sewentien van sy skape. Hy het orals in die veld rondgesoek,
maar vind hulle nie; en die mense kry suspiese op die wilde Boesmans
wat aan die bopunt van die Soetoerivier woon. Ná noukeurige ondersoek
ingestel te hê, word hul in hulle vermoeding gesterk.
Die veldkornet roep toe van die burgers op om die diewe te gaan vang
en om die Boesmans se vesting langs die Seotoerivier te gaan vernietig.
Toe hul op die plek kom, sien hul klein mielietuintjies en bemerk somar
dat dié nie van Kaffers was nie; want die landjies was baie klein,
en bowendien woon daar toe ook geen Kaffers in die hele nabyheid
nie. Hulle omsingel die tuine en vind daar twee jong Boesmans in
wat daar weggekruip het. Van hierdie twee het die veldkornet alle
informasie gekry wat hy nodig gehad het; en die twee erken dat hulle
skape gesteel en algar saamgeëet het, maar vertel dat die twee diewe
verderaf langs die rivier woon. Die veldkornet gebied hul om die plek
te gaan wys. Ook hierdie plek word omsingel, en sonder baie moeite
of enige geveg gee al die Boesmans hul aan die veldkornet oor. Hulle
kry die versekering dat daar nie meer Boesmans is nie.
Die veldkornet het die twee diewe aan die poliesie oorhandig; maar
die ander wat algar medepligtig was aan die eet van die vleis, het hy
nie tronk-toe gestuur nie, maar hul die kans gegee om by die boere op
die plase te gaan woon. Hulle het toe hulle base gekies, of die base
het vir hulle gekies; en so is hulle verdeel en die diewenes opgebreek.
Die boere het hul toe in diens geneem en goed kos gegee, nes aan
hulle ander werkvolk. Maar dit was te wonderlik watter soort veldkos
hul nog gaan by soek het. Die meide neem stokke, druk dié in horings
met skerp punte, steek die stok dan deur 'n ronde klip met 'n hol gat
daarin, en grawe daarmee euntjies en ander wortels. Of hul neem 'n
krom horinkie, druk dit aan die voorpunt van 'n stok, en ert daarmee
wurms op wat deur hul as 'n lekkerny beskou word.
Daar was in daardie dae volop wild, en die mense het gereeld vir hulle
eie gebruik en vir hulle volk geskiet; dog die Boesman, so klein as
hy is, eet meer as die groot volk en is nie versadig voor en aleer
sy maag vel soos 'n tamboer staan nie.
Daardie Boesmans het net 'n kort tyd by die mense gebly, en op een
en dieselfde dag is hulle spoorloos verdwyn--en nugter alleen weet
waarheen.