[[MS description from Notes volume:
"Arundel 292, British Museum: on vellum, 200 × 130 mm.: late thirteenth
century.... The Bestiary is written continuously, but the initials of
the lines and, in the long metres, of the half lines are mostly
rubricated.... Latin headings are in red, some are on the margin,
the others at the head of their sections. As will be seen from the
footnotes, the manuscript was much corrected or altered over erasures,
and that after it was finished, for the substituted words do not always
fill the gaps left by the scraper. The first leaves of the exemplar were
probably damaged at the lower margin, since defective or difficult
passages occur at regular intervals, so l. 32, ll. 89-92, 120, 121, 143,
144, 173, 200, 201."]]
[[Line indentations, including those of ll. 504-515, are as printed.]]
+Na{tur}a leo{n}is i^a.+
++Ðe leun stant on hille . [&] he man hunten here. [f. 4r
Oðer ðurg his nese smel . Smake ðat he negge.
Bi wilc weie so he wile . To dele niðer wenden.
Alle hise fet steppes . After him he filleð. 5
Drageð dust wið his stert . ðer he [dun] steppeð.
Oðer dust oðer deu . ðat he ne cunne is finden.
driueð dun to his den . ðar he him bergen wille.
+ij^a.+
++An oðer kinde he haueð . wanne he is ikindled. 10
Stille lið ðe leun . ne stireð he nout of slepe.
Til ðe sunne haueð sinen . ðries him abuten.
ðanne reiseð his faðer him . mit te rem ðat he makeð.
+iij^a.+
Ðe ðridde lage haueð ðe leun . ðanne he lieð to slepen. 15
Sal he neure luken . ðe lides of hise egen.
+Significac{i}o p{ri}me nat{ur}e.+
++Welle heg is tat hil . ðat is heuen{}riche.
vre louerd is te leun . ðe liueð ðer abuuen.
wu ðo him likede . to ligten her on erðe. 20
Migte neure diuel witen . ðog he be derne hunte.
hu he dun come.
Ne wu he dennede him . in ðat defte meiden.
Marie bi name . ðe him bar to manne frame.
+ij^a [&] iij^a.+ 25
++Ðo ure drigten ded was.
[&] doluen also his wille was.
In a ston stille he lai.
til it kam ðe dridde dai.
His fader him filstnede swo. 30
ðat he ros fro dede ðo.
vs to lif holden.
wakeð so his wille is So hirde for his folde.
He is hirde. we ben sep . Silden he us wille.
If we heren to his word . ðat we ne gon nowor wille. 35
+Natura aquile.+
++Kiðen i wille ðe ernes kinde.
Also ic it o boke rede.
wu he neweð his guð{}hede.
hu he cumeð ut of elde. 40
Siðen hise limes arn unwelde.
Siðen his bec is alto{}wrong.
Siðen his | fligt is al unstrong. [f. 4v
[&] his egen dimme.
Hereð wu he neweð him. 45
A welle he sekeð ðat sp{ri}ngeð ai.
boðe bi nigt [&] bi dai.
ðer ouer he flegeð [&] up he teð.
til ðat he ðe heuene seð.
ðurg skies sexe [&] seuene. 50
til he cumeð to heuene.
So rigt so he cunne.
he houeð in ðe sunne.
ðe sunne swideð al his fligt.
[&] oc it makeð his egen brigt. 55
Hise feðres fallen for ðe hete.
[&] he dun mide to ðe wete.
Falleð i{n} ðat welle grund.
ðer he wurdeð heil [&] sund.
[&] cumed ut al newe. 60
Ne were his bec untrewe.
His bec is get biforn wro{n}g.
ðog hise limes senden strong.
Ne maig he tilen him no{n} fode.
him self to none gode. 65
ðanne goð he to á ston.
[&] he billeð ðer{}on.
Billeð til his bec biforn.
haueð ðe wrengðe forloren.
Siðen wið his rigte bile. 70
takeð mete ðat he wile.
[Linenote:
64. _maig_ on an erasure.]
+Significacio.+
++Al is man so is tis ern.
wulde ge nu listen.
Old in hise sinnes dern. 75
or he bicumeð cristen.
[&] tus he neweð hi{m} ðis man.
ða{n}ne he nimeð to kirke.
Or he it biðenken can.
hise egen weren mirke. 80
Forsaket ðore satanas.
[&] ilk sinful dede.
Takeð hi{m} to ih{es}u crist.
for he sal ben his mede.
Leueð on ure loue[r]d crist. 85
[&] lereð prestes lore.
Of hise egen wereð ðe mist.
wiles he dreccheð ðore.
His hope is al to godeward.
[&] of his luue he lereð. 90
ðat is te sunne sikerlike.
ðus his sigte he beteð.
Naked falleð in ðe funt{}fat.
[&] cumeð ut al newe.
buten alitel wat is tat. 95
his muð is get untrewe.
His muð is get wel unkuð.
wið pat{er} n{oste}r [&] crede.
Fare he norð. er fare he suð.
leren he sal his nede. 100
bidden bone to gode.
[&] tus his muð rigten.
tilen him so ðe sowles fode |
ðurg {grace} off ure drigtin. [f. 5r
[Linenotes:
74. _listlen_ MS. || 77. _h[-i]_ corr. out of _hu_. || _ðis man
ðanne he_ on an erasure. || 80. This line in fainter brown
ink. || 83, 84. _Takeð ... he_ on an erasure. || 87. _hise_]
_i_ corr. out of _p_. || 89, 90. _is hope is ... luue_ on an
erasure: l. 90 originally began _ha after luue a_.]
+Natura Serpe{n}tis. j^a.+ 105
An wirm is o werlde . wel man it knoweð.
Neddre is te name . ðus he him neweð.
ðanne he is forbroken [&] forbroiden . [&] in his elde al forwurden.
Fasteð til his fel him slakeð . ten daies fulle.
ðat he is lene [&] mainles [&] iuele mai gangen. 110
he c{re}peð cripelande forð . his craft he ðus kiðeð.
Sekeð a ston ðat a ðirl is on.
Narwe buten he nedeð him . Nimeð vnneðes ðurg.
for his fel he ðer leteð . his fles forð crepeð.
walkeð to ðe wat{er} ward . wile ðanne drinken. 115
Oc he speweð or al ðe uenim.
ðat i{n} his brest is bred . fro his birde time.
drinkeð siðen inog . [&] tus he him neweð.
[Linenote:
105. On an erasure.]
+ij^a.+
++Ðanne ðe neddre is of his hid naked. 120
[&] bare of his brest atter.
If he naked man se . ne wile he him nogt neggen.
Oc he fleð fro him . als he fro fir sulde.
If he cloðed man se cof he waxeð.
For up he rigteð him redi to deren. 125
to deren er to ded maken if he it muge forðen.
wat if ðe man war wurðe . [&] weren him cunne.
figteð wið ðis wirm . [&] f[a]reð on him figtande.
ðis neddre siðen he nede sal.
makeð seld of his bodi . [&] sildeð his heued. 130
litel hi{m} is of hise limes . bute he lif holde.
[Linenote:
122. _neggen_] the initial _n_ on an erasure MS.]
+[Significacio.]+
++Knov c{ri}stene man . wat tu c{ri}st higtest
Atte kirke dure . ðar ðu c{ri}stned were.
ðu higtes to leuen on him . [&] hise lages luuien. 135
to helden wit herte . ðe bodes of holi k[i]rke.
If ðu hauest is broken.
Al ðu forbredes . forwurðes [&] forgelues.
Eche lif to wolden . Elded art fro eche blis.
So ðis wirm o werld is. 140
Newe ðe fordi . so ðe neddre doð.
It is te ned.
Feste ðe of stedefastnesse . [&] ful of ðewes.
[&] help ðe poure | men . ðe gangen abuten. [f. 5v
Ne deme ðe nog[t] wurdi . ðat tu dure loken. 145
up to ðe heueneward.
Oc walke wið ðe erðe mildelike among men.
no mod ðu ne cune . mod ne mannes vncost.
oc swic of sineginge.
[&] bote bid tu ðe ai . boðe bi nigt [&] bi dai. 150
ðat tu milce mote hauen . of ðine misdedes.
ðis lif bitokneð ðe sti.
ðat te neddre gangeð bi.
[&] tis is ðe ðirl of ðe ston.
ðat tu salt ðurg gon. 155
Let ðin filðe fro ðe . so ðe wirm his fel doð.
Go ðu ðan to godes hus . ðe godspel to heren.
ðat is soule dri{n}k . sinnes quenching.
Oc or sei ðu in scrifte . to ðe prest sinnes tine.
feg ðe ðus of ði brest filde . [&] feste ðe forðward. 160
fast at tin h{er}te . ðat tu firmest higtes.
ðus art tu ging [&] newe.
forðward be ðu trewe.
Nedeð ðe ðe deuel nogt . for he ne mai ðe deren nogt.
oc he fleð fro ðe . so neddre fro de nakede. 165
On ðe cloðede ðe neddre is cof . [&] te deuel cliuer on sinnes.
Ai ðe sinfule bisetten he wile.
[&] wið al mankin
he haueð nið [&] win.
wat if he leue haue of ure heuen louerd. 170
for to deren us . So he ure eldere or dede.
do we ðe bodi in ðe bale . [&] bergen ðe soule.
ðat is ure heued geuelic . helde we it wurðlic.
[Linenote:
160. _segðe_ MS.]
+Natura formice.+
++Ðe mire is magti . mikel ge swinkeð. 175
In sum{er} [&] i{n} softe weder . So we `ofte´ sen hauen.
In ðe heruest . hardilike gangeð.
[&] renneð rapelike . [&] resteð hire seldum.
[&] fecheð hire fode . ðer ge it mai finden.
gaddreð ilkines sed. 180
boðen of wude [&] of wed.
Of corn [&] of gres.
ðat ire to hauen es.
haleð to hire `hole´ . ðat siðen hire helpeð.
ðar ge wile ben winter | agen. [f. 6r 185
caue ge haueð to crepen in . ðat wint{er} hire ne derie.
Mete i{n} hire hule ðat . ðat ge muge biliuen.
ðus ge tileð ðar wiles ge time haueð.
so it her telleð.
oc finde ge ðe wete . corn ðat hire qwemeð. 190
Al ge forleteð ðis oðer seð ðat ic er seide.
Ne bit ge nowt de barlic beren abuten.
oc suneð it [&] sakeð forð . so it same were.
get is wund{er} of ðis wirm . more ðanne man weneð.
ðe corn ðat ge to caue bereð . al get bit otwinne. 195
ðat it ne forwurðe . ne waxe hire fro.
er ge it eten wille.
[Linenotes:
176. _ofte_ added in margin MS. || 184. _hole_ added on lower
margin MS. || 188. Space before _ðar_: _ð_ rubricated and red
afterwards erased MS.]
+Significacio.+
++Ðe mire muneð us mete to tilen.
Long liuenoðe ðis little wile. 200
ðe we on ðis werld wunen.
for ðanne we of wenden . ðanne is ure wint{er}.
we sulen hung{er} hauen . [&] harde sures.
buten we ben war here.
do we forði. so doð ðis der . ðanne be we derue. 205
On ðat dai ðat dom sal ben . ðat it ne us harde rewe.
Seke we ure liues fod . ðat we ben siker ðere.
So ðis wirm in wint{er} is . ðan ge ne tileð nu{m}more.
ðe mire suneð ðe barlic ðanne ge fint te wete.
ðe olde lage we ogen to sunen . ðe newe we hauen mote{n}. 210
ðe corn ðat ge to caue bereð . all ge it bit otwinne.
ðe lage us lereð to don god . [&] forbedeð us sinne.
It be{t} us e{rðl}iche bodes . [&] bekned euelike.
It fet ðe licham [&] te gost . oc nowt o geuelike.
vre louerd c{ri}st it lene us ðat his lage us fede. 215
nu [&] o domesdei . [&] tanne we hauen nede.
[Linenotes:
211. _ðe corn_ on an erasure. || 213. _ben_ MS. || _ebriche_
MS. || 216. _we_ on an erasure.]
+Natura cerui.+
++Ðe hert haueð kindes two.
[&] forbisnes oc al so.
ðus it is on boke set. 220
ðat man clepeð fisiologet.
He drageð ðe neddre of de ston.
ðurg his nese up on{}on.
of ðe stoc er of ðe ston.
for it wile ðerunder gon. 225
[&] sweleð it wel swiðe.
ðerof him brinneð siðen.
of ðat attrie ðing.
wiðinnen he | haueð brenni{n}g. [f. 6v
he lepeð ðanne wið mikel list. 230
of swet wat{er} he haueð ðrist.
he drinkeð wat{er} gredilike.
til he is ful wel sikerlike.
Ne haueð ðat uenim no{n} migt.
to deren him siðen no{n} wigt. 235
oc he werpeð er hise hornes.
in wude er in ðornes.
[&] gingid him ðus ðis wilde der.
So ge hauen nu lered her.
[Linenote:
236. _er_ on an erasure.]
+Significac{i}o. prima.+ 240
++Alle we atter dragen off ure eldere.
ðe broken drigtinnes word{}ðurg ðe neddre.
ðer{}ðurg haueð mankin.
boðen nið [&] win.
{g}olsipe. [&] giscing. 245
giu{er}nesse [&] wissing.
p{ri}de [&] ouerwene.
swilc atter i{}mene.
Ofte we brennen i{n} mod.
[&] wurden so we weren wod. 250
ðanne we ðus brennen.
bihoueð us to rennen.
to c{ri}stes quike welle.
ðat we ne gon to helle.
drinken his wissing. 255
it quenchet ilc siniging.
forwerpen p{ri}de euril[c] del.
so hert doð hise hornes.
gingen us tus to godeward.
[&] gemen us siðen forðwarð. 260
[Linenotes:
244. After _win_, a letter erased. || 245. _kolsipe_, with
_i_ on an erasure. || 256. _ilc siniging_ on an erasure.]
+Nat{ur}a. ij^a.+
Ðe hertes hauen anoðer kinde.
ðat us og alle to ben minde.
Alle he arn off one mode.
For if he fer fetchen fode. 265
[&] he ouer wat{e}r ten.
wile non at nede oðer flen.
Oc on swimmeð bi{}forn.
[&] alle ðe odre folegen.
weðer so he swimmeð er he wadeð 270
Is no{n} at nede ðat oðer lateð.
Oc leigeð his ski{n}bon.
on oðres lendbon.
gef him ðat biforn teð.
Bilimpes for to tirgen. 275
Alle ðe oðre cumen mide.
[&] helpen him for to her[t]ien.
beren him of ðat wat{er} grund
up to ðe lond al heil [&] sund.
[&] forðen here nede. 280
ðis wune he hauen hem bi{}twen
ðog he an hundred to giddre ben.
[Linenote:
277. _herien_ MS.]
+Signific{acio}. ij^a.+
++Ðe hertes costes we ogen to munen.
Ne og ur non oðer to sunen. 285
oc eurilc luuen oðer.
also he were his broder.
wurðen stedefast his | wine. [f. 7r
ligten him of his birdene.
helpen him at his nede. 290
god giueð ðer{}fore mede.
we sulen hauen heuenriche.
gef we b{i}{}twixen us ben briche.
ðus is ure louerdes lage luuelike to fillen.
her of haue we mikel ned . ðat we ðar{}wið ne dillen. 295
[Linenotes:
285. _to sunen_ on an erasure. || 293. _ben twixen_ MS.]
+Natura Wulpis.+
++A wilde der is . ðat is ful of fele wiles.
fox is hire to name . for hire queðsipe.
husebondes hire haten . for hire harm dedes.
ðe coc [&] te capun. 300
ge feccheð ofte in ðe tun.
[&] te gandre [&] te gos.
bi ðe necke [&] bi ðe nos.
haleð is to hire hole . for{}ði man hire hatieð.
hatien [&] hulen . boðe men [&] fules. 305
Listneð nu a wund{er} . ðat tis der doð for hunger.
goð o felde to a furg . [&] falleð ðar{}inne.
In eried lond er in erðchine . forto bilirten fugeles.
Ne stereð ge nogt of ðe stede a god stund deies.
oc dareð so ge ded were . Ne drageð ge no{n} onde. 310
ðe rauen is swiðe redi . weneð ðat ge rotieð.
[&] oðre fules hire fallen bi . For to winnen fode.
derflike wiðuten dred . he wenen ðat ge ded beð.
he wullen on ðif foxes fel . [&] ge it wel feleð.
ligtlike ge lepeð up . [&] letteð hem sone. 315
gelt hem here billing
raðe wið illing.
tetoggeð [&] tetireð hem . mid hire teð sarpe.
Fret hire fille.
[&] goð ðan ðer ge wille. 320
[Linenotes:
300. _ðe coc_ on an erasure. || 304. _eð is to_ on an erasure.
|| 308. _erðchine_] _erðc_ on an erasure. || 313. _derflike_]
_derfli_ on an erasure.]
+Significac{i}o.+
++Twifold forbisne in ðis der.
to frame we mugen finden her.
warsipe [&] wisedom.
wið deuel [&] wið iuel man. 325
ðe deuel dereð dernelike.
he lat he ne wile us nogt biswike.
he lat he ne wile us ðon non loð.
[&] bringeð us in a sinne. [&] ter he us sloð.
he bit us don ure bukes wille. 330
Eten [&] dri{n}ken wið unskil.
[&] in ure skemti{n}g.
he doð raðe a foxing. |
He billeð one ðe foxes fel. [f. 7v
wo so telleð idel spel. 335
[&] he tireð on his ket.
wo so him wið sinne fet.
[&] deuel geld swilk billing.
wið same [&] wið sending.
[&] for his sinfule werk. 340
ledeð man to helle merk.
+Signific{aci}o.+
++Ðe deuel is tus ðe [fox] ilik.
mið iuele breides [&] wið swik.
[&] man al{}so ðe foxes name. 345
arn wurði to hauen same.
for wo `so´ seieð oðer god.
[&] ðenkeð iuel on his mod.
fox he is [&] fend iwis.
ðe boc ne legeð nogt of ðis. 350
So was herodes fox [&] flerd.
ðo c{ri}st kam i{n}{}to ðis middel{}erd.
he seide he wulde him leuen on.
[&] ðogte he wulde him fordon.
[Linenotes:
346. _wurði_] _ð_ corr. out of another letter. || 347. _so_
added in margin. || 354. _e wulde_ on an erasure.]
+Nat{ur}a {a}ranéé.+ 355
++Seftes sop ure seppande . sene `is´ on werlde.
leiðe [&] lodlike . ðus we it leuen.
man`i´kines ðing.
alle manne to wissi{n}g.
ðe spinn{er}e on hire [webbe] swid[e] ge weveð. 360
festeð atte hus rof . hire fodredes.
o rof er on ouese . so hire is on elde.
werpeð ðus hire web . [&] weueð on hire wise.
ðanne ge it haueð al idigt . ðeðen ge driueð.
hitt hire i{n} hire hole . oc ai ge it biholdeð. 365
til ðat ðer fleges faren . [&] fallen ðer{}inne.
wiðeren in ðat web . [&] wilen ut wenden.
ðanne renneð ge rapelike . for ge is ai redi.
nimeð anon to ðe net . [&] nimeð hem ðere.
bitterlike ge hem bit . [&] here bane wurðeð. 370
drepeð [&] drinkeð here blod.
doð ge hire no{n} oðer god.
bute fret hire fille
[&] dareð siðen stille.
[Linenotes:
355. _iranéé_ MS. || 357. _loldike_ MS: after _we_ erasure
of one letter. || 360. _spinnere_] _inne_ on an erasure. ||
_weveð_] _veð_ on an erasure. || 361. _fo dredes_ MS. ||
363. _werpeð_] _pe_ on an erasure.]
+Significacio.+ 375
++Ðis wirm bitokneð ðe man . ðat oðer bi`s´wikeð.
on stede er on stalle . stille er lude.
in mot er in market . er oni oðer wise.
he him bit . ðan he him bale selleð.
[&] he drinkeð his blod . wanne he him dreueð. 380
[&] ðo fr`e´teð hem al . ðan he him iuel werkeð.
[Linenotes:
376. _biswikeð_] _keð_ on an erasure. || 379. _him_: _him_
both corr. out of _hem_. || 380. _his_ on an erasure: _him_
corr. out of _hem_. || 381. _freteð_] first _e_ added by
rubricator.]
+Natura cetegrandie.+
++Cethegrande is a fis.
ðe moste ðat in wat{er} is.
ðat tu | wuldest seien get. [f. 8r 385
gef ðu it soge wan it flet.
ðat it were á neilond
ðat sete `one´ ðe se sond.
ðis fis ðat is vnride.
ðanne him hungreð he gapeð wide. 390
vt of his ðrote it smit an onde.
ðe swetteste ðing ðat is o londe.
ðer{}fore oðre fisses to him dragen.
wan he it felen he aren fagen.
he cumen [&] houen in his muð. 395
of his swike he arn uncuð.
ðis cete ðanne hise chaueles lukeð.
ðise fisses alle in sukeð.
ðe smale he wile ðus biswiken.
ðe grete maig he nogt bigripen. 400
ðis fis wuneð wið ðe se gru{n}d.
[&] liueð ðer eure heil [&] sund.
til it cumeð ðe time.
ðat storm stireð al ðe se.
ðanne sum{er} [&] wint{er} winnen. 405
ne mai it wunen ðer{}inne.
So droui is te sees grund.
ne mai he wunen ðer ðat stund.
oc stireð up [&] houeð stille.
wiles ða{t} weder is so ille. 410
ðe sipes ðat arn on se fordriuen.
loð hem is ded [&] lef to liuen.
biloken hem [&] sen ðis fis
aneilond he wenen it is.
ðer{}of he aren swiðe fagen. 415
[&] mid here migt ðar{}to he dragen.
sipes on festen.
[&] alle up gangen.
Of ston mid stel in ðe tunder.
wel to brennen one ðis wunder. 420
warmen hem wel [&] heten [&] drinken.
ðe fir he feleð [&] doð hem sinken.
for sone he diueð dun to grunde.
he drepeð hem alle wið{}uten wunde.
[Linenotes:
388. _one_ substituted in margin for _o_ deleted in text. ||
390. Before _him_, _him_ deleted by rubricator. ||
397. _ðanne_] _ð_ corr. out of _d_ by rubricator. ||
410. _ðar_ MS. || 411. _fordriuen_] _driuen_ on an erasure. ||
416. _here_] _re_ on an erasure. || 423, 4. _diueð ... wunde_
on an erasure.]
+Signific{aci}o.+ 425
++Ðis deuel is mikel wið wil [&] magt.
So witches hauen in here craft.
He doð men hungren [&] hauen ðrist.
[&] mani oðer sinful list.
tolleð men to him wið his onde 430
wo so him folegeð he findeð sonde.
ðo arn ðe little. in leue lage.
ðe mikle ne maig he to him dragen.
ðe mikle. i mene ðe stedefast.
in rigte leue. mid fles [&] gast. 435
wo so listneð deueles lore.
on lengðe it sal him rewen sore.
wo so festeð hope on him.
he sal him folgen to ¶¶ helle dim. |
+Natura Sirene.+ [f. 8v 440
++In ðe se senden selcuðes manie.
ðe mereman is a meiden ilike.
on brest [&] on bodi . oc al ðus ge is bunden.
fro ðe noule niðerward . ne is ge no man like.
oc fis to fuliwis mid finnes waxen. 445
ðis wunder wuneð in wankel stede.
ðer ðe water sinkeð. sipes ge sinkeð . [&] scaðe ðus werkeð.
mirie ge{}singeð ðis mere . [&] haueð manie stefnes.
manie [&] sille.
oc it ben wel ille. 450
sipmen here steringe forgeten . for hire stefninge.
flumeren [&] slepen.
[&] to late waken.
ðe sipes sinken mitte suk.
ne cumen he nummor up. 455
Oc wise me{n} [&] warre.
agen cunen chare.
ofte arn atbrosten . mid he[re] brest ouel.
he hauen herd told of ðis mere . ðat tus unie{}mete.
half man [&] half fis. 460
sum ðing tokneð bi ðis.
[Linenotes:
443. _al ... bunden_ on an erasure. || 451. _sipmen here_
on an erasure.]
+Significacio.+
++Fele men hauen ðe tokni{n}g.
of ðis forbisnede ði[n]g.
wið{}uten weren wulues fel. 465
wiðinnen arn he wulues al.
he speken godcundhede.
[&] wikke is here dede.
here dede is al vncuð.
wið ðat spekeð here muð. 470
twifold arn on mode.
he sweren bi ðe rode.
bi ðe sunne [&] bi ðe mone.
[&] he ðe legen sone.
mid here sage [&] mid here song. 475
he ðe swiken ðer imong.
ðin agte wið swiking
ði soule wið lesing.
[Linenote:
465. _wulues_] _w_ corr. out of _p_.]
+Nat{ur}a elephantis.+
++Elpes arn in Inde riche. 480
on bodi borlic berges ilike.
he to{}gaddre gon o wolde
so sep ðat cumen ut of folde.
[&] behinden. he hem sampnen.
ðanne he sulen oðre strenen. 485
Oc he arn so kolde of kinde.
ðat no golsipe is hem minde.
til he noten of a gres.
ðe name is mandragores.
Siðen he bigeten on. 490
[&] two ger he ðer{}mide gon.
ðog he ðre hundred ger.
on werlde more ¶¶ wuneden her. |
bigeten he neuermor non. [f. 9r
so kold is hem siðen blod [&] bon. 495
ðanne ge sal hire kindles beren.
In water ge sal stonden.
In wat{er} to mid side.
ðat wanne hire harde tide.
ðat ge ne falle niðer nogt. 500
ðat is most in hire ðogt.
For he ne hauen no lið.
ðat he mugen risen wið.
Hu he resteð him ðis der.
ðanne he walkeð wide. 505
herkne wu it telleð her.
for he is al unride.
A tre he sekeð to fuligewis.
ðat is strong [&] stedefast is.
[&] leneð him trostl[i]ke ðer{}bi. 510
ðanne he is of walke weri.
ðe hunte haueð biholden ðis.
ðe hi{m} wille swiken.
wor his beste wune is.
to don hise willen. 515
Sageð ðis tre [&] under set.
o ðe wise ðat he mai bet.
[&] hileð it wel ðat he it nes war
ðanne he makeð ðer{}to char.
him seluen sit olon bihalt. 520
weðer his gin him out biwalt.
ðanne cumeð ðis elp unride.
[&] leneð him up on his side.
slepeð bi ðe tre in ðe sadue.
[&] fallen boden so to{}gaddre. 525
gef ðer is noman ðanne he falleð.
he remeð [&] helpe calleð.
remeð reufulike on his wise.
hopeð he sal ðurg helpe `ri´sen.
ðanne cumeð ðer on gangande. 530
hopeð he sal him don ut standen.
Fikeð [&] fondeð al his migt.
ne mai he it forðen no wigt.
Ne canne ðan no{n} oðer.
`oc´ remeð mid his broðer. 535
manie [&] mikle cume ðer `se´cande.
wenen him on stalle maken.
oc for ðe helpe of hem alle.
ne mai he cumen so on stalle.
ðanne remen he alle a rem. 540
so hornes blast. oðer belles drem.
For here mikle remi{n}g.
rennande cumeð a gungling.
raðe to him luteð.
his snute him under puteð. 545
[&] mitte helpe of hem alle.
ðis elp he reisen on stalle.
[&] tus | atbrested ðis huntes breid. [f. 9v
oðe wise ðat ic haue gu seid.
[Linenotes:
521. _biwarlt_ MS. || 529. _risen_] _sisen_ MS., _ri_ in
margin. || 535. _oc_] _o_ MS., _oc_ in margin. ||
536. _sacande_ MS., _se_ in margin.]
[Headnote: Parvulus Natus Est Nobis]
+significac{i}o.+ 550
++Ðus fel adam ðurg a tre.
vre firste fader ðat fele we.
Mo[.y]ses wulde him reisen.
migte it no wigt forðen.
After him p{ro}phetes alle. 555
migte her non him maken on stalle.
on stalle iseie. ðer he er stod.
to hauen heuenriche god.
He suggeden [&] sorgeden. [&] weren i{n} ðogt.
wu he migten him helpen ovt. 560
ðo remeden he alle onder steuene.
alle hege up to ðe heuene.
for here care. [&] here calling.
hem cam to c{ri}st heuen king.
he ðe is ai in heuene mikel. 565
wurð her man [&] tus was litel.
drowing ðolede in ure manhede
[&] tus adam `he´ under{}gede.
reisede him up [&] `al´ man{}kin.
ðat was fallen to helle dim. 570
[Linenotes:
552. _firste_] _fir_ on an erasure. || 567. _him_ in margin
MS. || 568. _he_ added in margin MS. || 569. _al_ added in
margin MS.]
+Natura turturis.+
++In boke is ðe turtres lif . writen o rime
wu lagelike . ge holdeð luue al hire lif time.
gef ge ones make haueð . fro him ne wile ge siðen.
muneð wimmen hire lif . ic it wile gu reden. 575
bi hire make ge sit onigt . o dei ge goð [&] flegeð.
wo so seit he sundren ovt . i seie ðat he legeð.
Oc if hire make were ded [&] ge widue wore.
ðanne flegeð ge one [&] fareð . non oðer wile ge more.
buten óne goð . [&] one sit. 580
[&] hire olde luue abit.
In h{er}te haueð hi{m} nigt [&] dai.
so he were oliue ai.
+Significac{i}o.+
++List ilk le{f}ful man her to . [&] herof ofte reche. 585
vre sowle atte kirke dure . ches hire c{ri}st to meche.
he is ure soule spuse luue we him wið migte.
[&] wende we neure fro hi{m}{}ward . be dai ne be nigte.
ðog he be fro ure sigte faren be we him alle trewe.
no{n} oðer louerd ne leue we . ne non | luue newe. [f. 10r 590
leue we ðat he liueð ai up on heuen{}riche.
[&] ðeðen he sal cumen eft . [&] ben us alle briche.
for to demen alle men . oc nout on geuelike.
hise loðe men sulen to helle faren . hise leue to his riche.
[Linenotes:
585. _lesful_ MS. || 593. _to demen_ on an erasure.]
+Natura pantere.+ 595
++Panter is an wilde der.
Is non fairere on werlde her.
he is blac so bro of qual.
mið wite spottes sawen al.
wit [&] trendled als a wel. 600
[&] `itt´ bicumeð him swiðe wel.
wor so he wuneð ðis panter.
he fedeð him al mid oðer der.
of ðo ðe he wile he nimeð ðe cul.
[&] fet him wel til he is ful. 605
In his hole siðen stille.
ðre dages he slepen wille.
ðan after ðe ðridde dai.
he riseð [&] remeð lude so he mai.
ut of his ðrote cumeð asmel. 610
mid his rem forð oueral.
ðat ouer{}cumeð haliweie.
wið swetnesse. [ic] it gu seie
[&] al ðat eure smelleð swete.
be it drie be it wete. 615
For ðe swetnesse off his onde.
wor so he walkeð o londe.
wor so he walked. er wor so he wuneð.
Ilk der ðe him hereð to him cumeð.
[&] folegeð him up one ðe wold. 620
for ðe swetnesse ðe ic gu haue told.
ðe dragunes one ne stiren nout.
wiles te pant{er} remeð ogt.
oc daren stille in here pit.
als so he weren of dede offrigt. 625
[Linenotes:
601. _itt_ added in margin. || 619. Before _to him_, _to him_
deleted MS.]
+Significac{i}o.+
++Crist is tokned ðurg ðis der.
wos kinde we hauen told gu her.
for he is faier, ouer alle men.
so euen sterre o`uer´ erðe fen. 630
ful `wel´ he taunede his luue to man.
wan he ðurg `holi´ spel him wan.
[&] longe he lai her i{n} an hole.
wel him dat he it wulde ðolen.
ðre daies slep he al on on. 635
ðanne he ded was in blod [&] bon.
vp he ros [&] rémede i{}wis.
of helle pine of heuene blis.
[&] steg to heuene vue{m}est.
ðer wuneð wið | fader [&] holi gast. [f. 10v 640
Amonges men a swete [s]mel.
he let her of his holi spel.
wor{}ðurg we mugen folgen him.
i{n}{}to his godcundnesse fin.
[&] ðat wirm ure wiðerwine. 645
wor so of godes word if dine.
ne dar he stiren. ne noman deren.
ðer wile he lage [&] luue beren.
[Linenotes:
630. _ouer_] _uer_ in margin MS. || 631. _wel_ in margin MS.
|| 632. _holi_ in margin MS. || 637. _i wis_] _in wif_ MS. ||
639. _vuenest_ MS. || 640. [&] _holi gast_ on an erasure.]
+Nature columbe. [&] signific{acio}.+
++Ðe culuer haueð costes gode. 650
alle wes ogen to hauen in mode.
seuene costes in hire kinde.
alle it ogen to ben us minde.
ge ne haueð in hire no{n} galle.
simple [&] softe be we alle. 655
ge ne liueð nogt bi lagt.
Ilc robbinge do we of {h}ac.
ðe wirm ge leteð [&] liueð bi ðe sed.
of cristes lore we haue ned.
wið oðre briddes ge doð as moder. 660
so og ur ilk to don wið oðer.
woning [&] groning if{}lic hire song.
bimene we us. we hauen don wrong.
In wat{er} ge is wis of heuekes come.
[&] we in boke wið deules nome. 665
In hole of ston ge makeð hire nest.
In cristes milce ure hope is best.
[Linenotes:
656. _bilagt_ MS. || 657. _hac_] _bac_ MS. || 661. Before
_ilk_ a letter erased: _l_ corr. out of _h_.]