Tum minitans propere describit munera pugnæ;
Quaque feras sævus gentes aciemque Nealces
Temperat, hac sese Marso cum milite, cumque
Samnitum obponit signis, et Iapyge alumno. 270
267. _describit munera pugnæ_; unicuique adsignat, quod in prælio
faciendum sit, Drak. id qd. v. 244 _dispensat vires_.
268 sq. Varronem rexisse lævum cornu, Paulum dextrum, et Servilium
mediam aciem, etiam Livius et Polyb. tradunt: at Silius v. 220 sq.
Nealcen præfecit lævo cornu, quod dextro obpositum est, et tamen
h.l. narrat, Varronis cornu obpositum fuisse illi, cui præfuerit
Nealces, adeoque erravit, ut sup. V, 4, (ubi vid. V.L.) et ut Livius
XXXIII, 9, ubi tamen Gronovius in _lævo cornu_ pro _dextro_ reponit,
quo modo etiam hunc errorem a poeta in scribas librarios derivare
facile foret, sed sine librorum auctoritate nihil mutare audeo;
Drak. Cf. ad v. 274 in V.L.
270. _Iapyge_ ut I, 51, _campum Iapyga_; ubi nota est videnda. Ed.
267. _properæ_, et v.
268. _Afras lævus_ (h.e. in lævo cornu) _gentes_ præstiterit,
judice N. Heins.
At campi medio (namque hac in parte videbat
Stare ducem Libyæ) Servilius obvia adire
Arma, et Picentes Umbrosque inferre jubetur.
Cetera Paulus habet dextro certamina cornu.
272. _Servilius_ et Atilius Regulus, superioris anni consules ap.
Polyb. III, 114; sed solus Servilius ap. Liv. XXII, 45, quem v. et
c. 25.
--_obvia Arma_, obpositam Pœnorum aciem, _adire_, adgredi, adoriri,
ut ap. Virg. Æn. V, 379; IX, 56.
272. _obvia ferre_, nisi mox _inferre_ sequeretur, mallet Burm.
cui nostra locutio durior videbatur.
His super insidias contra Nomadumque volucrem 275
Scipiadæ datur ire manum; quæque arte dolisque
Scindent se turmæ, prædicit spargere bellum.
275 sq. Cf. ad v. 242.
--_His super_; v. ad I, 60 in V.L.
276. _Scipiadæ_, Scipioni. Conf. ad VII, 107.
277. _spargere bellum_, ut _distrahere_ diversis locis, vel
dispersis divisisque copiis, vel vagando, bellum gerere et ubivis
circumferre, ut _spargere arma_ apud Virg. Æn. VII, 551; vid.
Ernesti ad Tac. Ann. III, 21, quemque ibi laudat Burm. ad Val. Fl.
V, 488, et Lucan. III, 68.
274. _lævo_ pro _dextro_, quod et Drak. et mihi in mentem venit,
substituit Lefeb. qui monet poetam pro suo ingenio, non ad
exemplum Livii, aciem ordinasse, et, quia Varro die illa imperium
tenuerit, eum dextro, Paulumque sinistro cornu præfecisse. Conf.
not. ad v. 268 sq.
276. _quæque_, non _quaque_, Colon. Oxon. R. 1, 3, Mediol.
Jamque propinquabant acies, agilique virorum
Discursu, mixtoque simul calefacta per ora
Cornipedum hinnitu, et multum strepitantibus armis 280
Errabat cæcum turbata per agmina murmur.
280. _hinnitum_ Col. et Put. _strepitantibus_ Colon. et Ox. ut
_strepere_ apud Virg. Æn. IX, 808; X, 568, de sonitu, quem conlisa
et inpulsa arma reddunt, Drak. _crepitantibus_ Put. conf. ad XIV,
310; XVI, 30. Vulgo _trepidantibus_, h.e. festinantibus, prob.
Dausq. qui præterea _alis_ pro _armis_ rescribendum putabat: sed
eas Silium jam per _agilem virorum discursum_ expressisse monet
Drak.
Sic, ubi prima movent pelago certamina venti,
Inclusam rabiem, ac sparsuras astra procellas
Parturit unda freti, fundoque emota minaces
Exspirat per saxa sonos, atque acta cavernis 285
Torquet anhelantem spumanti vertice pontum.
282. Indicia tempestatis: _unda freti_, mare, _parturit rabiem ac
procellas_, rabiosas procellas, _inclusas_, adhuc in gremio maris
contentas, _sparsuras astra_, quæ, ubi emissæ fuerint, cælum
adspergine adtingent; Lenz. Cf. VII, 569 sq.
--Sic congredientium militum clamorem et strepitum cum maris sonitu
confert Hom. Iliad. ξ, 393 sq. Drak.
[283.] _sparsuras astra procellas_. Conf. III, 659; Virg. Æn. III,
423, 567, 574.
286. Cf. ad III, 475.
282. _Sic tibi_, et mox _castra_ pro _astra_, Ox.
284. _Pertulit_ R. 1, 3, Parm. Med. _minacum_ Col.
Nec vero, fati tam sævo in turbine, solum
Terrarum fuit ille labor; Discordia demens
Intravit cælo, Superosque ad bella coegit.
287 sqq. Narrationi gravissimarum rerum, pugnæque atrocissimæ Silius
θεῶν μάχην intexit, partim Homeri, (Iliad. υ, 32 sqq.) Maronis, (Æn.
VII, 698 seq.) Petronii (c. 124) aliorumque exemplum sequutus,
partim motus auctoritate Virgilii, ex cujus insigni loco, Æn. X,
11... 15, probabili judicio conligere possis, ex antiquioribus
poetis hæc imitatione adumbrata esse. Dii Romanis faventes v. 290...
295, at iisdem adversi v. 296... 299 recensentur.
288 sq. _Discordia_, Ἔρις, Olympios ad pugnam excitat; Lenz.
287. _sævo in t._ scripti, teste N. Heins. Sed _sævo turbine_ duo
scripti, omnesque editi, si fides habenda Lefeb. qui præposit.
margini adscriptam in textum inrepsisse putat, ut v. 196 et al.
passim.
289. _cælo_, non _cœlos_, scripti et antt. edd. conf. ad VI, 498.
_Luctavit cælo_ Ox. Put. R. 1, 3, Parm. Med. prob. Barth.
Hinc Mavors, hinc Gradivum comitatus Apollo, 290
Et domitor tumidi pugnat maris: hinc Venus amens,
Hinc Vesta, et captæ stimulatus cæde Sagunti
Amphitryoniades, pariter veneranda Cybebe,
Indigetesque Dei, Faunusque, satorque Quirinus,
Alternusque animæ mutato Castore Pollux. 295
291. _Venus amens_, furens (vel potius adtonita tanto discrimine,
Romanis suis inminente); Lenz.
292. Cf. I, 273 sq.; III, 475 sq. et V.L.
293. _veneranda_, ut πότνια ap. Hom. Iliad. α, 568; δ, 2, et al.
Eurip. Hippol. 53. Cf. ad VII, 382; Heyne ad Tibull. IV, 2, 10; et
ad Virg. Ge. III, 294. [“ad VII, 382”: in V.L.]
294. _Indigetes dei_, ἐγχώριοι. Vid. Heyne ad Virg. Ge. I, 498.
295. Cf. XIII, 805; Pind. Nem. X, 103 seq.; Virg. Æn. VI, 121, ubi
vid. Heyne. Non temere autem id fictum monet Dausq., quia Tyndaridæ
sæpe adjutores Romanorum fuisse dicantur, v.c. Flor. I, 2; Liv.
XXII; Cic. Tusc. I (Nat. D. II, 2). _Pollux alternus animæ_,
alternis vivens, _Castore mutato_, interea apud inferos agente;
Lenz. Virg. Æn. VI, 121, _alterna morte_. Ed.
292. _Hinc est a captæ_, etc. conj. Dausq. quoniam _Vesta_, quum
terra sit, eaque inmota maneat, a bello et conflictu seponenda
videatur. Eum tamen nimium argutari, parique modo Vestam a
Claudiano non semel induci, ut et a Nasone in Fastis, observat
N. Heins.
293. _Cybebe_ pro _Cybele_ reposui; v. ad VIII, 363.
Contra cincta latus ferro Saturnia Juno,
Et Pallas, Libycis Tritonidos edita lymphis,
Ac patrius flexis per tempora cornibus Hammon,
Multaque præterea Divorum turba minorum.
Quorum ubi mole, simul venientum et gressibus alma 300
Intremuit tellus, pars inplevere propinquos
Divisi montes, pars sedem nube sub alta
Ceperunt: vacuo descensum ad prælia cælo.
296. _Contra_, a partibus Hannibalis, unde _patrius_ Hammon.
--_Juno cincta latus ferro_, ut apud Virg. Æn. II, 614, «ferro
adcincta;» Lenz.
297. Cf. ad III, 322. [recte III, 323]
298. Vid. ad I, 414; II, 59; III, 10. [“I, 414” recte I, 415]
299. _minores Divi_, seu Indigetes, ut quidam in partibus Rom. Lenz.
300. Conf. ad IV, 442.
--_alma tellus_, πολύφορβος γαῖα, Iliad. ι, 564; ξ, 200.
301. Conf. ad III, 203.
297. _Tritonidos_ Col. R. 1, 3, Parm. Med. _Tritonidas_ Put.
_Tritonides_ Ox. Vulgo _Tritonides_.
303. _discensum_ Colon. et Put.
Tollitur inmensus deserta ad sidera clamor,
Phlegræis quantas effudit ad æthera voces 305
Terrigena in campis exercitus: aut sator ævi
Quanta Cyclopas nova fulmina voce poposcit
Jupiter, exstructis vidit quum montibus ire
Magnanimos raptum cælestia regna Gigantas.
305. Cf. ad IV, 275.
306. _Terrigena_, γηγενὴς, _exercitus_, Gigantes.
308. Cf. Heyne ad Virg. Ge. I, 277 seq.
309. _Magnanimos_; vid. ad I, 29.
305. _effudit_ e scriptis et priscis edd. recepi cum Lefeb. Vulg.
_effundit_.
309. _Gigantas_ pro _Gigantes_ scripsi, auctore N. Heins. quem v.
ad Claud. Cons. Hon. IV, 534; Ovid. Metam. lib. I, v. 152; Fast.
lib. III, v. 439. et ex P. IV, viii, 59.
Nec vero prima in tantis concursibus hasta 310
Ulla fuit: stridens nimbus certante furore
Telorum simul effusus, cupidæque cruoris
Hinc atque hinc animæ gemina cecidere procella.
310 sqq. Cf. Liv. XXII, 47. Tantus erat ardor bellandi, ut hastæ
simul jacerentur, nec dignosci posset, quæ prima fuerit; Mars.
311 sq. _Stridens nimbus Telorum_, ut v. 313 _procella_. Conf. ad I,
311 et 334.
313. _gemina procella_, quoniam duo exercitus pugnant; Lenz.
311. _nimbis effusis_ R. 1, Parm. Med. _nimbis effusus_ edd. Marsi
et Gryph. _membris effusus_ Put. _strident nimbi c. f. T. s.
effusi_ opinabatur N. Heins.
312. _rapidæque_ (h.e. rapaces, ut ap. Ovid. Epist. X, 96) Ox. et
Put. prob. Barth. _rabidæque_ R. 1, 3, Parm. Med.
Acrius insanus dextra qua ducitur ensis,
Bellantum pars magna jacet: super ipsa suorum 315
Corpora consistunt avidi, calcantque gementes.
314. Cf. V.L.
--_dextra_ ala, in dextro cornu, _qua_, etc., ubi fervidior pugna
est; Lenz.
--_ducitur_, educitur vagina. Vid. ad VIII, 340.
314. _Acri ast_, vel _Ast acri_ suspicabatur N. Heins. Sed recte,
opinor, Burm. _Ac prius insanus d. quam d. e._, h.e. antequam ad
manus ventum est, et comminus pugnabatur; quam conject. verissimam
putabat Draken. et in contextum recepit Lefeb. coll. XII, 384,
651; XVII, 408; Hom. Iliad. ρ, 530; et Liv. XXVIII, 2: _Post
emissa tela, res gladiis geri cœpta_. In vulgata lect. adquiescit
Ern.
Nec magis aut Libyco protrudi Dardana nisu,
Avertive potest pubes, aut ordine pelli
Fixa suo Sarrana manus, quam vellere sede
Si cœptet Calpen inpacto gurgite pontus. 320
317 sqq. Neutra acies inclinari poterat; sed utraque, montis instar,
inmobilis stabat. Cf. Hom. Iliad. ο, 615... 622. Virg. Æn. VII, 586
sq.; X, 693.
320. _Calpen_; cf. ad I, 141; V, 395.
--_inpacto gurgite_, infuso fluctu. Cf. ad IV, 370.