Exposito totius operis argumento; 1-20.
Carthaginis origo describitur, ubi Juno inprimis colebatur; 21-28.
Quæ prospiciens, Romanos, Trojana stirpe oriundos, et plurimum jam
opibus, armis, et potentia valentes, Carthaginem, Romæ æmulam,
aliquando eversuros esse, Pœnis et potissimum Hannibali, quem natura
crudelem, perfidum, fortem, laudis, vindictæ, præliorumque avidum et
sine ulla religione finxerat, ad bellum cum hoc populo gerendum,
animum incendit; 29-69.
Ad idem bellum, ineunte etiam ætate, Hannibal a patre suo Hamilcare,
altaribus admotus, in Didonis templo, coramque sacerdote, quæ ex
victimæ immolatæ extis futura ejus fata et res gestas auguratur,
solenni jurejurando adigitur; 70-139.
Hamilcare mortuo, summa imperii committitur Hasdrubali, ejus genero,
viro crudeli et ad iram proclivi, qui Tagum, Hispaniæ regulum, cruci
subfigit; 140-164.
Famulus autem Tagi cæde Hasdrubalis dominum ulciscitur, et inter
tormenta risu serenaque lætitia exsultat; 165-181.
Quo facto, Hannibal admodum adolescens, a toto exercitu, qui ex Pœnis et
Hispanis constat, imperator salutatur; 182-238.
Iste fortis, animosus, gloriæque cupidus, omni militiæ labore se
exercet, et sæpius ne nocturnum quidem tempus ad quietem sibi
reservat; 239-267.
Quam primum autem militum animos sibi conciliavit, nullam interponit
moram, quin Saguntum, Hispaniæ Tarraconensis urbem, obpugnet, et hanc
causam belli cum Romanis, Saguntinorum sociis, gerendi adripiat;
268-295.
Castra extemplo urbi admovet, et milites suos ad vallum invadendum
murosque superandos hortatu et exemplo incitat; 296-349.
Saguntini oppidum aliquandiu phalarica tuentur, sed testudine hostium
facta, moenia procumbunt, et porta urbis recluditur; 350-375.
Tum Murrus Pœnos subeuntes fortiter et ingenti cæde repellit, donec
tandem ab Hannibale, qui non minorem hostium numerum prostraverat,
confossus perit; 376-517.
Victor autem, dum ad corpus Murri spoliandum adproperat, magna hostium
multitudine circumventus et mortifero vulnere ictus, ex maximo, in quo
versatur, vitæ discrimine Junonis interventu eripitur, et ægre se ad
vulnus sanandum ex acie recipit; 518-555.
Quum itaque, duce Pœnorum sauciato et præterea imminente jam nocte,
prælium dirimeretur, obsessi, ne tam exoptatam rei bene gerendæ
occasionem amitterent, majore animo vires reparant, concilio convocato
de summa belli deliberant, legatosque Romam mittendos decernunt;
556-573.
Isti navibus prospere in Tiberim transvehuntur; 574-607.
Et Senatum populi Rom. in templo, spoliis belli Punici primi ornato,
adeunt; 608-629.
Sicoris adversam suorum fortunam exponit, et Romanos tam fœderis cum
Saguntinis icti religione, quam originis similitudine et communis
periculi metu, ad ineundam belli societatem et Sagunti libertatem
dignitatemque tuendam movere conatur; 630-671.
Oratione ejus finita, legati, scissis vestibus, corpora humo adfligunt,
et patres aliquandiu animi pendent. Cn. Corn. Lentulus auctor est, ut
Hannibal ad meritam pœnam poscatur, Carthaginique, si eum Romanis
dedere recusaret, bellum extemplo indicatur: at Q. Fabius Maximus
Cunctator suadet, ut consideratius rebus suis consulant, et legati
prius mittantur, qui renuntient, utrum dux Pœnorum sua sponte, an
Senatus auctoritate bellum Saguntinis intulerit? Postremo dolor ira
mixtus patres ad consilium Lentuli præferendum impellit; 672-694.
Ordior arma, quibus cælo se gloria tollit
Æneadum, patiturque ferox Œnotria jura
Carthago. Da, Musa, decus memorare laborum
Antiquæ Hesperiæ, quantosque ad bella crearit,
Et quot Roma viros, sacri quum perfida pacti 5
Gens Cadmea super regno certamina movit;
1. _Ordior arma_ ut ap. Grat. Cyneg. 24, et Auson. Protrept. v. 62,
Drak. _Ordior_, incipio, scil. canere _arma_, h. bella, ut in princ.
Æneidos. De elegantia locutionis _ordior arma_, vid. quos Withof.
laudat, Hoogstrat. ad Corn. Nep. Alcib. II extr. et Toll. ad Auson.
Profess. c. 3, p. 151. Cf. Cic. ad Div. V, 12.
--_cælo_, ad, seu in cælum. V. App.
2. _Æneadum_, Romanorum, ab Ænea et Trojanis oriundorum.
--_ferox_, fortis et bellicosa, vel potens. Sic et _sævus_,
_asper_,
_acer_, _atrox_, _dirus_, _horridus_, _insanus_, _improbus_, et
Græcorum θρασὺς, ὀξὺς, δριμὺς, αἰνὸς, τραχὺς, δεινὸς, οὖλος, aliaque
ejusmodi epitheta, ab ira ejusque attributis desumta, quod semel
monuisse sufficiat, vel ad virtutem, vel ad vim et potestatem, vel
denique ad ventos et mare transferuntur, et sæpius tum sive simpl.
ornant, sive per _magnus_, _fortis_, _potens_ exponi possunt, qua
ratione jamdudum Nonius et Serv. ad Virg. Æ. I, 4, voc. _saevum_
explicarunt, quos immerito vanitatis incusabat Gesner. in Thes. vid.
App. et ad v. 58, 101, 251; it. Cel. Heyne ad Virg. Æ. I, 14 et 99.
--_patitur Œnotria jura_, h. in potestatem Romanorum redacta est.
Cf. XV, 5 et 383. _Œnotria_ vetus nomen Italiæ, ab Œnotris,
Pelasgis, priscis ejus incolis, sic dictæ.
--Vide in nostra editione Virg. vol. II, p. 136 et 209, notas et
Exc. XXI ad Æn. I; et in Guthriani operis recensione T. IV, p. 75
sq. _Ed._
3. _Musa_, vid. Heyne ad Virg. Æ. I, 8; VII, 37, 641; IX, 525; et
Kœppen ad Hom. Iliad. α, 1, et β, 484 seq.--_da memorare_, fac ut
memorem, ut αἲ κέ ποθι Ζεὺς δωσι πόλιν ἐξαλαπάξαι ap. Hom. Iliad.
α, 129. Cf. Virg. Æ. VI, 66; XII, 97.
--_decus_, κλέος, _laborum_, gloriam rerum gestarum, multis curis
ærumnisque partam; vel gloriosissimum celeberrimumque omnium, quæ
unquam gesta sunt, bellorum.
--_Labor_, ut πόνος et μόχθος, passim pro pugna.
4. _Hesperiæ_, terræ occidentalis; nomen Italiæ ob situm a Græcis
impositum.
--_Antiquæ_, h. post hominum memoriam jam habitatæ, adeoque nobilis
et fama nominis sui notissimaæ. Quemadmodum enim hominum, quæ vulgo
dicitur, nobilitas ex antiquitate generis fere æstimatur; ita et
antiqua origo sæpe a poetis in magna vel urbium vel terrarum laude
ponitur. Vid. Heyne ad Virg. Æ. I, 12, 375, 531.
5. _perfida pacti_, in pacto servando, h. fœdifraga: græca loquendi
forma, poetis Rom. sed præ ceteris Silio familiaris. Vid. App.
_Perfidia Punica_ tam nota est, ut vel in proverbium abierit eique
_Græca fides_ obposita sit, etsi scriptores Rom. ipsi testantur,
Pœnos causa, fide, religione ac moderatione superiores, nec nisi
fortuna inferiores fuisse.
6. _Gens Cadmea_, Carthaginienses, coloni Tyriorum e Phœnicia, unde
Cadmus originem habuit. Silius urbium populorumque nomina variare,
et hinc passim paulo longius repetere solet. Sic Romani _Dardanii_
et _Rhœtei_, Puteolani _Pherecyadæ_, (XII, 159) Tarentini _Œbalii
nepotes_, Pœni _Agenorides_, Lacones _Tyndarii_ vocantur.
3. _Karthago_ Drak. ubivis, auctore N. Heinsio, edidit. Sed in
numis, inscriptt. et marmoribus orthographia variat, neque
auctoritas eorum tanta est, ut certa inde scribendi regula repeti,
literaque _K_, quæ solis Græcis relinquenda videtur, Romanis
obtrudi possit. Præterea in iisdem non passim modo _Kanna_,
_kastitas_, _kaput_, _kalumnia_, _karina_, _arka_, _evokatus_,
_Volkanus_, _Parkarum_, _merkator_ et _dedikaverunt_, sed
sæpissime etiam _karus_, _karissimus_, _Kalendæ_ et _Kæso_ vel
_K_ legimus, quam tamen scribendi rationem, si duo posteriora
exceperis verba, nemo facile imitandam putet. Alii _Kartago_ vel
_Cartago_ sine adspiratione, ut in quibusdam inscriptt. reperitur,
scribendum præcipiunt. Vera autem veterum pronunciatio parum nobis
nota est; quocirca nihil certi et in quibus tuto adquiescere
possis, statuere licet, semperque lubricum in talibus judicium
esse debet. Vid. tamen Cic. Orat. c. 48.
Quæsitumque diu, qua tandem poneret arce
Terrarum Fortuna caput. Ter Marte sinistro
Juratumque Jovi fœdus conventaque patrum
Sidonii fregere duces; atque impius ensis 10
Ter placitam suasit temerando rumpere pacem.
7. Pœni de principatu contenderunt, diuque dubium fuit, in _qua
arce_ h. urbe, Romæ an Carthagine, _Fortuna caput_ imperii
_terrarum_ constitueret.
7. _Arx_, ut Gr. ἄκρα et ἄκρον, poetis proprie, quidquid altum est,
adeoque montes, vertex montis, (ut XV, 480, et ἄκρα τῶν ὀρῶν vel
ἄκρον Ἴδης ὑψηλῆς, Hom.) colles et promontoria, ut Il. ξ, 36,
deinde quod in colle et editis locis positum est, inprimis
ἀκρόπολις, et quoniam hæc reliquæ civitatis initium et origo esse
solebat, simpl. etiam _urbs_ dicitur, ut Ἰλίου ἄκραι. Vid. Ind.
8. Ter Pœni, fœdere rupto, bellum Romanis intulerunt.
9. _Juratum Jovi_, jurejurando confirmatum per Jovem, fœderis
testem et perjurii vindicem, unde ὅρκιος et ὅρκων ταμίας dicitur,
v.c. Eurip. Med. 170, et Hippol. 1025. Conf. inf. v. 482; VI, 693;
et Schol. Eurip. ad Hecub. 336.
10. _Sidonii_. Pœni, a Phœnicibus oriundi.
11. _ensis suasit rumpere pacem_, pro vulgari, ipsi in animum
induxere, rumpere pacem ense. Nam, quod Perill. Heyne literis,
humaniter ad me datis, monet, a belli cupiditate ductum, quod
arma ipsa stimulare, movere, suadere dicuntur; et egregie gladio
tribuitur, quod eo potius factum est.
--_temerando rumpere_, temere violare: nam _temerare_ est temere
aliquid moliri et agere, vel novi quid tentare; deinde violare,
inprimis res sacras, et usui humano non destinatas, quas _temerare_
dicuntur, qui inrumpunt, quo ire nefas est, vel qui vident, tangunt,
comedunt, faciunt, quæ non licet. Vid. Heins. ad Ovid. Fast. I,
630; ad Ep. ex Ponto II, ii, 27, et ad Amor. I, viii, 19; Burm. ad
Val. Fl. I, 627, 800; et Broukh. ad Tibull. III, v, 7. Conf. ad
II, 472.
9. _patrum_ potius scribendum videtur, ut pacta majorum, non
Senatus, intelligantur.
11. _placitam_, h. quæ tam Pœnis quam Romanis placuit, et de cujus
conditionibus inter utramque partem convenit, ex libris scriptis
restituere Modius et N. Heins. cf. Intpp. ad Virg. Æn. IV, 38 et
inpr. X, 15. Gronov. Gust. ad Stat. Th. VII, 190. Heins. ad Ovid.
Epist. XIX, 208 et Æn. I, 37. Vulgo _placidam_ editur, prob.
Dausq.; sed _placidam pacem_ propr. _turbari_, _placitam_ autem,
h. pactam, sancitam, conventam, _rumpi_ monet Drak. cf. III, 416.
Sed medio finem bello excidiumque vicissim
Molitæ gentes; propiusque fuere periclo,
Quîs superare datum. Reseravit Dardanus arces
Ductor Agenoreas: obsessa Palatia vallo 15
Pœnorum, ac muris defendit Roma salutem.
12. _medio_, secundo, _bello_ Punico.
13. Hæc sunt Liviana XXI, 1: «Adeo varia belli fortuna ancepsque
Mars fuit, ut propius periculum fuerint, qui vicere.» Cf. Flor.
II, 6, pr.
--_datum_, a fatis concessum.
14. _Reseravit_, intravit, cepit; et actus pro conatu. Cf. App.
--_arces Agenoreas_, Phœnicias, ut VII, 642, h. Carthaginem, a
Phœnicibus conditam, quorum rex et auctor, in Græcorum mythis,
Agenor, Beli f. et Cadmi pater, fuisse dicitur: unde et Pœni
_Agenoridæ_ passim vocantur. Vid. Ind. et ad v. 6, 7 et 88.
15. _Dardanus ductor_, Scipio, dux Romanorum, qui a Trojanis, quorum
regem Samothracum fabulæ Dardanum faciunt, orti dicuntur: nisi ipsam
Dardani originem, quæ ad Arcadiam, et, quoniam inde Pelasgi Italiam
venerunt, ad Italiam quoque refertur, respici malis. De Dardano vid.
Heyne Excurs. VI, ad Virg. Æ. III, 167 sq. _Dardanus_ pro
_Dardanius_, ut ap. Virg. Æn. IV, 662, et XI, 287, ubi vid. Heyne.
Sic et Κελτὸς Ἄρης, Θεσσαλὸς λεὼς, Δελφὶς ἄκρα vel πέτρα et alia
vid. Spanhem. ad Callim. H. in Del. v. 173 et 177. Cf. ad v. 252,
V.L.
--_Palatia_, collem Palatinum, h. Romam, a Pœnis obsessam, de
quo v. XII, 510 sqq. _Palatia_, ut apud Virg. Georg. lib. I, v. 499.
13. _periclum_ suspicabatur N. Heins., motus auctoritate Mureti et
Gron., qui in optimis membrr. Livii XXI, 1 (vid. not.), _propius
periculum_, non _periculo_, ut vulgo editur, invenerunt. Vulgaris
quoque lectio ex ant. scriptura _periclô_ vel _periclom_ facile
nasci potuit. Sed quoniam _propior_ et _proximus_ apud Silium
plerumque tertio, non, ut ap. alios (vid Manut. ad Sallust. B. C.
11, et Gron. ad Liv. XXII, 40), quarto casui junguntur, nihil
mutandum censet Drak. Huc adcedit, quod poeta orationem non
variare tantum potuisse, sed, quia mox _datum_ sequitur, ut
κακοφωνίαν vitaret, etiam debuisse videtur. Cave tamen provoces
ad auctoritatem Virg. Æn. VIII, 556, ubi vid. Heyne.
14. _Quîs_, pro _queis_, Col. et Ox. cum priscis edd. unde ubivis
illud revocavit Drak., qui laudat Broukh. ad Prop. II, 10, 47, et
Intpp. ad Virg. Æn. I, 95.
Tantarum causas irarum odiumque perenni
Servatum studio, et mandata nepotibus arma
Fas aperire mihi, superasque recludere mentes.
Jamque adeo magni repetam primordia motus. 20
18. _arma_, bella, _nepotibus_, posteris et quasi Epigonis Pœnorum
Romanorumque a majoribus suis _mandata_, tradita et tanquam
hereditate ad eos translata. Cf. Virg. Æ. IV, 622 sqq. ubi tamen
_nepotes_ non proprio sensu intelligendos monet Heyne.
19. _aperire_, explicare, ut _ape. notitiam_ dixit Cic. Orat. 33, et
_causas_ Prop. IV, x, 1.
--_superasque mentes_, consilia deorum, maxime Junonis, _recludere_,
prodere, ut _reserare_, VII, 436.
20. _repetam primordia motus_, ab initio magnum et memorabile
bellum.
--_adeo_, itaque; vel παρέλκει. Vid. Ind.