Van de grens tusschen Azië en Europa leidt ons de trein over Oefa naar
het Westen en naar Samara. Bij Sysran gaan wij over den Wolga over een
brug die anderhalve kilometer lang is. Hier zijn wij bij de grootste
rivier van Europa, de geweldige Wolga, die een lengte heeft van 3700
kilometer, en tusschen Petersburg en Moskou, slechts 340 kilometer van
de Finsche golf, ontspringt. Zij stroomt door geheel Europeesch Rusland
en behoort tot twintig gouvernementen. Haar rechter oever is hoog en
steil, haar linker vlak. Haar mond aan de Kaspische zee vormt een zeer
uitgestrekte delta.
Als men nu bij Sysran over de lange brug over de Wolga gaat, en de
lucht niet heel helder is, dan denkt men een meer voor zich te hebben,
want den tegenovergestelden oever rechts is niet te zien. Maar nog
verder, daar, waar de rivier zijn laatste scherpe kniebocht maakt, om
zich naar de Kaspische zee te richten, bedraagt de breedte bijna 10
kilometer! Hier zijn de oevers vlak en de oneindige steppen strekken
zich naar alle kanten uit.
De Wolga is bijna over haar geheele loop bevaarbaar, en heeft veertig
zijrivieren die eveneens bevaarbaar zijn. Ongeveer vijf maanden is de
rivier bevroren en als het ijs in het voorjaar met gekraak als van den
donder losbreekt, vernielt de ijsgang de oevers. Dank zij de Wolga en
haar kanalen kan men per stoomboot van de Oostzee naar de Kaspische zee
varen, ja, ook van de Kaspische zee de Wolga op, door de Dwina in de
Witte zee komen. Maar de Wolga is niet alleen een belangrijke handels-
en verkeersweg, maar bezit ook een onuitputtelijken rijkdom aan visch.
Door de steur- en sterletvisscherij worden groote vermogens gewonnen.
Als de trein zwaar en langzaam over de Wolgabrug gerateld is, gaat hij
in west-noord-westelijke richting verder, naar het eigenlijke hart van
het heilig Rusland. Wij rijden door verschillende steden, en de dag
nadert zijn eind. De conducteur gaat van afdeeling tot afdeeling en
zegt de reizigers dat men binnen een uur in Moskou is.
Ik ben vaak in Moskou geweest, en steeds verheugde het mij de stad
terug te zien. Zij is een beeld van het oude, onvervalschte Rusland,
een tehuis van degelijke, eenvoudige en ouderwetsche zeden en
gebruiken, van trouw en oprechtheid en een kinderlijk rein geloof, aan
den godsdienst van het land, de Grieksch-Katholieke leer. Op de kromme,
slingerende en slecht geplaveide straten wemelt het van Tartaarsche,
Perzische en Kaukasische typen tusschen Slavische burgers en boeren,
die onverwoestbare, Russische boeren, die het zoo slecht gaat, en die
zich als slaven moeten afbeulen, die Zaterdagsavonds altijd te diep in
het glas kijken, maar altijd tevreden, goedhartig en opgeruimd gestemd
zijn. Ziet maar eens naar die lange, slanke geestelijken, met vollen
baard en golvende haren, in hun lange, bruine gewaden, op het hoofd een
zwarten baret! Zij zijn hier maar al te gewone verschijningen want in
Moskou zijn 450 kerken en een menigte kloosters.
Aan beide zijden van de kleine Moskwa, die zich in de Oka, een
zijrivier van de Wolga stort, verheft zich de stad, waarin meer dan een
millioen menschen wonen. Het Kremlin is het oudste deel en het hartje
van Moskou. Zijn muur werd in de laatste jaren van de vijftiende eeuw
opgetrokken. Hij is 20 meter hoog, met tinnen voorzien en heeft
achttien torens en vijf poorten. Binnen zijn onregelmatigen vijfhoek
met een omvang van twee kilometer, liggen keukens, paleizen, musea, en
andere openbare gebouwen. Daar verheft zich met vijf verdiepingen, de
82 meter hooge klokketoren van Iwan Weliki. Van de bovenste omgang
overziet men den geheelen horizon en men heeft de geheele stad
onmiddellijk onder zich. Men ziet hoe de straten op de spaken van een
wiel gelijken, van het Kremlin uit naar alle kanten uitgaande en hoe
deze spaken, weer door ringstraten worden gesneden. Tusschen deze
straten strekken zich de menigte lompe steenen huizen uit, en uit deze
zee van huizen verheffen zich knolvormige koepels met groene daken en
gouden, Grieksche kruizen. Dwars door de stad slingert de Moskwa in
scherpe S-vormige bochten, en de met torens versierde muren van het
Kremlin spiegelen zich in het water.
In de klokkenkamer van een Iwan-Welikitoren hangen drie en dertig
klokken van verschillende grootte. Aan den voet staat de omlaaggestorte
„czarenklok” die 201.000 kilogram weegt en een omvang heeft van 20
meter. Bij den val brak een stuk van den rand af, zij is daardoor niet
meer te gebruiken maar staat als sieraad op een voetstuk.
Binnen den muur van het Kremlin ligt ook de
Maria-hemelvaartskathedraal. Zij wordt gekroond door een 42 meter
hoogen koepel, en heeft op de vier hoeken kleine koepels. Midden in het
Kremlin is zij niet alleen het werkelijk hart van Moskou maar van
geheel Rusland. Want hier worden de Russische Czaren gekroond, terwijl
de Iwan Weliki’s klokken met donderende stemmen over de stad dreunen.
Het inwendige der kathedraal maakt een onbeschrijfelijken indruk. Het
licht, dat door de hooge smalle vensters valt is niet genoeg om de kerk
te verlichten en het wordt buitendien nog door gouden standaards en met
heiligenbeelden en kruizen gedempt. Het inwendige der kerk is overvol
van een ontzaglijke menigte godsdienstige voorwerpen en heiligenbeelden
uit gedegen goud, van welke gezicht en handen slechts beschilderd zijn.
Er voor branden waskaarsen, van welke de rook naar de gewelfde bogen
omhoog kronkelt en de kerkvaandels in een grijs-blauwen nevel hult.
Voor de rechtgeloovige Russen is het Kremlin bijna een heilige plaats.
Zij gaan ter bedevaart naar zijn kerken en kloosters met dezelfde
vereering als de Tibetanen naar de Boeddha-heiligdommen. „Moskou wordt
slechts door het Kremlin en het Kremlin slechts door den hemel
overtroffen,” zeggen zij.
Er is bijna geen jaar in de geschiedenis van Moskou zoo beroemd als het
jaar 1812. Toen veroverde Napoleon met het „groote leger” de stad, het
Russische leger gaf haar prijs en de burgers verlieten de huizen. Den
14den September hield Napoleon zijn intocht, en den volgenden dag begon
de brand. De Russen zelf hadden de stad aan de verschillende kanten in
brand gestoken. Drievierde der geheele stad lag in asch, toen de
Franschen na een verblijf van vijf weken en een verlies van 30.000 man
Moskou weêr ontruimden, dakloos prijsgegeven aan de ijzige stormen van
den Russischen winter. Nog steeds leeft deze bloedige tijd in de
herinnering der bevolking voort.
In elf uur brengt de sneltrein ons nu in rechten lijn noordelijk, naar
de hoofdstad van Peter den Grooten: Petersburg, aan den mond van de
Newa en aan de Finsche golf. Geheel andere tooneelen dan in Moskou
omgeven ons hier, niet meer echt, onvervalscht Rusland, maar de cultuur
van het Westen, welke de slavische heeft verdreven. Wel zijn kerken en
kloosters in denzelfden stijl gebouwd als in Moskou, en het oog rust op
dezelfde typen en kleederdrachten. Maar hier ziet en voelt men overal
maar al te duidelijk, dat men in Europa is.
Petersburg heeft anderhalf millioen inwoners, dus een honderdste deel
van al de bewoners van het geheele Russische rijk. Men merkt het in
deze stad bij elke schrede dat zij nieuw is. Alle straten zijn breed en
kaarsrecht. Het klimaat is echter ruw, vochtig, akelig! Twee honderd
dagen van het jaar regent of sneeuwt het.
Als men in de Peterburgerstraten rondwandelt ziet men veel ongewoons.
Telkens komt men midden op een brug of op den hoek eener straat aan een
kapel. Daar staat een heiligenbeeld in en voor het beeld branden
waskaarsen. Veel voorbijgangers blijven staan, ontblooten het hoofd,
knielen, maken het teeken des kruises en prevelen een gebed om dan weer
onder te duiken in het gewoel der straat.
De stad wemelt van uniformen. Niet alleen is het groote garnizoen in
uniform maar alle burgerlijke ambtenaren; de gymnasiasten, de studenten
en nog veel anderen zijn ook elk op hun manier, streng naar
voorschriften gekleed en reeds van verre kenbaar aan hun zilveren of
koperen knoopen. Maar wat vooral de aandacht van vreemdelingen trekt,
dat zijn de voertuigen. Aanzienlijke lieden rijden in open sleden,
dekken zich met blauw-gevoerde berenhuiden, en laten die sleden trekken
door groote, prachtige paarden. Men ziet ook dikwijls voor zulk eene
slede, de troika: drie paarden. Een der paarden loopt in het midden
onder een boog, die dient tot het uit elkaar houden der strengen. De
twee terzijde loopende paarden gaan altijd in galop. Het meest gewone
voertuig is echter de Iswaschtschik, die zoo klein is, dat
ternauwernood twee personen plaats vinden op de zitplaats. En daar er
noch zij, noch rugleuning is moeten zij elkaar om het middel vasthouden
om bij scherpe bochten er niet uitgeslingerd te worden. Deze kleine
sleden hebben geen vaste standplaatsen. Voor de hotels, de Banken, de
theaters, de stations en andere veel bezochte plaatsen staan zij in
lange rijen, en afzonderlijk ziet men ze overal. De koetsiers zijn
altijd vroolijk en tevreden; zij praten nu eens met hun passagier dan
weer met hun paard, dat zij „mijn duifje” noemen. Allen rijden met
wanhopige snelheid, alsof op de straten van Petersburg voortdurend
wedrennen plaats hadden.
Petersburg is rijk aan verzamelingen, musea, schilderijengalerijen,
kerken en prachtige paleizen. De fraaiste is de Izaakskathedraal, met
haar hoogen vergulden koepel, en vier kleinere eveneens met bladgoud
overtrokken koepels. Het bovenst quadraat van het kruis staat 101 meter
boven den grond; de Izaakskoepel is dan ook het eerste wat men van
Petersburg ziet, als men van de Finsche golf het land nadert, en de op
een eiland liggende vesting Kronstadt voorbijgaat. Wonderschoon klinkt
het gezang der avondmis op de groote feestdagen in deze kathedraal, en
wat schittert het hier overal van goud en zilver en van de gepolijste
zuilen uit malachiet en lapis lazuli. Maar buiten onder geweldige
pilaren van Finsch graniet wachten de armen op een penninkje. Als de
welgestelde kerkbezoeker een kruis gemaakt heeft voor de heiligen en
hun voorspraak heeft afgesmeekt voor zijn heil, en dan op den stoep
naar buiten komt, valt het hem misschien minder gemakkelijk dan anders
koud en onverschillig de kinderen der armoede voorbij te gaan. De bouw
der Izaakskathedraal heeft bijna 36 millioen gulden gekost. Voor
vijftig jaar is zij gereed gekomen. In werkelijkheid komt ze echter
nooit klaar. Als ik tusschen de jaren 1885 en 1909 Petersburg bezocht,
was telkens op zijn minst een der gevels van stellages voorzien, want
de grond waarop deze reuzenbouw uit graniet en marmer staat, is
moerasgrond; de muren zakken daarom en hebben steeds verbetering
noodig. Tot nu toe heeft de kathedraal reeds honderd millioen gekost!
Een troika brengt ons nu onder het gerinkel der bellen naar het Finsche
station. Wij gaan den trein in en rijden gedurende de nachtelijke uren
naar het oude Zweedsche Wiborg, dat op de plaats ligt waar het
Saimakanaal in de Turksche golf uitloopt.
Van uit Wiborg gaat een lijn naar de schuimende Imatravallen, waarmede
het water van het Saimameer tusschen met wouden bedekte granietoevers
in de Wuoxenrivier stroomt. Maar verder leidt ons de trein westelijk
door het „land der duizend meren”, tusschen roode huisjes, met bosschen
bedekte heuvels, velden en granietvlakten, kortom door een natuur, die
overal aan Zweden doet denken. De trein rolt langs de uitgetande
Finsche kusten en houdt eindelijk stil te Abo aan de Aura, de hoofdstad
van Finland.
Beneden aan de haven wacht de stoomboot „Bore” ons. De schemering is
reeds ingevallen als het schip begint te bewegen, de touwen worden
losgemaakt, de „Bore” achterwaarts van de kade afstoot, zich dan
omdraait en nu door de Finsche scheren westwaarts stevent. Midden in
den nacht komen wij de Alandseilanden voorbij. Een heftige Westerstorm
waait ons tegemoet. De Alandszee verheft zich in woedende golven en een
ondoordringbare sneeuwjacht veegt over haar kammen. Maar de kapitein
van de „Bore” is een beproefd zeeman. Met vasten blik en waakzaam oog
vaart hij met zijn schip tusschen de buitenste klippen door, de
Zweedsche scheren in.
De dag begint nauwelijks te grauwen of wij loopen Foeroesoend binnen.
Ginds ligt Oestana op het vasteland en daar tegenover het eiland
Ljusteroe en Siaroe, waar ik zooveel schoone zomers heb doorgebracht.
Nu varen wij over het Saxarwater en het Trälmeer.
Hier hebben wij den Tenosund, welke door villa’s is omgeven, die ’s
winters gesloten zijn, ginds strekt zich de lange arm uit van het
Askrikewater en hier is de landtong Hasseludden, met een geheel dorp
van zomerwoningen. Wij naderen de stad en mijn innerlijke opwinding
groeit met elke minuut. De „Bore” vaart met vollen stoom en toch zoo
langzaam. Eindelijk zijn wij Lilla Boestan voorbij en glijden naar den
blokhuispunt.
En nu ontplooit zich als met een tooverslag het schoonste en
onvergetelijkste van alle landschappen, die wij op onze lange reizen
zagen, Stockholm! Recht voor ons de zuidelijke bergen met hun
huizenmassa, tinnen en torens en dadelijk aan den rechterkant de stad
tusschen de bruggen, de Ritterholmskerk, de Groote Kerk en de torens
der Duitsche kerken, welker torendaken ver uitsteken boven de oude,
eerwaardige gevels der Skeppsbronstraat en de rechte lijnen van het
slot. Aan stuurboordzijde hebben wij de eilanden en stadsgedeelten
Kastelholmen en Skeppsholmen, het nationaal museum en het plein Karel
XII, en daar staat de jonge Koning, nog steeds naar het Oosten wijzend.
De laatste oogenblikken zijn eeuwigheden! Nu heb ik eindelijk
Zweedschen grond onder de voeten. Daar zijn mijn ouders, mijn broers en
zusters en vrienden! En een kort oogenblik later zijn wij weer allen
bijeen in ons oud tehuis.
Hier is het einde van den weg dien ik aflegde, en die als een keten het
geheele Oostelijke halfrond omspande en hier verlaat ik u, mijn
jeugdige vrienden! Wij zijn met elkaar Europa doorgesneld en hebben een
groot deel van Azië gezien, zijn door het gesloten Tibet getrokken,
hebben, in gedachte althans, Australië doorloopen en zijn ten slotte
China en het land der Opgaande Zon, Siberië en Rusland doorgereden.
Alleen om mijn zilveren bruiloft met Azië te vieren? Neen, om te samen
de wieg der menschheid, de oude cultuurwereld te leeren kennen en ook
uw lust en liefde voor het reizen op te wekken.
En als het u bevallen is, dan gaan wij spoedig een tweeden tocht
ondernemen, „Van Pool tot Pool”, door Afrika en de Nieuwe Wereld, naar
de Zuidpool en door West-Europa naar de Noordpool.
Tot zoolang „Gode bevolen!”