Cap. 1. Scribendi clarorum virorum vitam mos antiquus, 2. sub malis
principibus periculosus, 3. sub Trajano in honorem Agricolae repetitus a
Tacito, qui non eloquentiam, at pietatem pollicetur. 4. Agricolae stirps,
educatio, studia. 5. Positis in Britannia primis castrorum rudimentis, 6.
uxorem ducit: fit quaestor, tribunus, praetor: recognoscendis templorum
donis praefectus. 7. Othoniano bello matrem partemque patrimonii amittit.
8. In Vespasiani partes transgressus, legioni vicesimae in Britannia
praepositus, alienae famae cura promovet suam. 9. Redux inter patricios
ascitus Aquitaniam regit. Consul factus Tacito filiam despondet.
Britanniae praeficitur.
10. Britanniae descriptio. Thule cognita: mare pigrum. 11. Britannorum
origo, habitus, sacra, sermo, mores, 12. militia, regimen, rarus
conventus: coelum, solum, metalla, margarita. 13. Victae gentis ingenium.
Caesarum in Britanniam expeditiones. 14. Consularium legatorum res
gestae. 15. Britanniae rebellio, 16. Boadicea duce coepta, a Suet.
Paullino compressa. Huic succedunt ignavi. 17. Rem restituunt Petilius
Cerialis et Julius Frontinus; hic Silures, ille Brigantes vincit; 18.
Agricola Ordovices et Monam. Totam provinciam pacat, et 19, 20.
moderatione, prudentia, abstinentia, aequitate in obsequio retinet, 21.
animosque artibus et voluptatibus mollit.
22, 23. Nova expeditio novas gentes aperit, quae praesidio firmantur.
Agricolae candor in communicanda gloria. 24. Consilium de occupanda
Hibernia. 25-27. Civitates trans Bodotriam sitae explorantur. Caledonii,
Romanos aggressi, consilio ductuque Agricolae pulsi, sacrificiis
conspirationem civitatum sanciunt. 28. Usipiorum cohors miro casu
Britanniam circumvecta. Agricolae filius obit. 29. Bellum Britanni
reparant Calgaco duce, cujus 30-32. oratio ad suos. 33, 34. Romanos
quoque hortatur Agricola. 35-37. Atrox et cruentum proelium. 38. Penes
Romanos victoria. Agricola Britanniam circumvehi praecipit.
39. Domitianus, fronte laetus, pectore anxius, nuntium victoriae excipit.
40. Honores tamen Agricolae decerni jubet, condito odio, donec provincia
decedat Agricola. Is redux modeste agit. 41. Periculum ab accusatoribus
et laudatoribus. 42. Excusat se, ne provinciam sortiatur proconsul. 43.
Obit non sine veneni suspicione, a Domitiano dati. 44. Ejus aetas,
habitus, honores, opes. 45. Mortis opportunitas ante Domitiani
atrocitates. 46. Questus auctoris et ex virtute solatia. Fama Agricolae
ad posteros transmissa.
I. Clarorum virorum facta moresque posteris tradere, antiquitus usitatum,
ne nostris quidem temporibus quanquam incuriosa suorum aetas omisit,
quotiens magna aliqua ac nobilis virtus vicit ac supergressa est vitium
parvis magnisque civitatibus commune, ignorantiam recti et invidiam. Sed
apud priores, ut agere digna memoratu pronum magisque in aperto erat, ita
celeberrimus quisque ingenio ad prodendam virtutis memoriam, sine gratia
aut ambitione, bonae tantum conscientiae pretio ducebatur. Ac plerique
suam ipsi vitam narrare fiduciam potius morum, quam arrogantiam arbitrati
sunt: nec id Rutilio et Scauro citra fidem aut obtrectationi fuit: adeo
virtutes iisdem temporibus optime aestimantur, quibus facillime
gignuntur. At nunc narraturo mihi vitam defuncti hominis, venia opus
fuit: quam non petissem incursaturus tam saeva et infesta virtutibus
tempora.
II. Legimus, cum Aruleno Rustico Paetus Thrasea, Herennio Senecioni
Priscus Helvidius laudati essent, capitale fuisse: neque in ipsos modo
auctores, sed in libros quoque eorum saevitum, delegato triumviris
ministerio, ut monumenta clarissimorum ingeniorum in comitio ac foro
urerentur. Scilicet illo igne vocem populi Romani et libertatem senatus
et conscientiam generis humani aboleri arbitrabantur, expulsis insuper
sapientiae professoribus atque omni bona arte in exilium acta, ne quid
usquam honestum occurreret. Dedimus profecto grande patientiae
documentum: et sicut vetus aetas vidit, quid ultimum in libertate esset,
ita nos, quid in servitute, adempto per inquisitiones et loquendi
audiendique commercio. Memoriam quoque ipsam cum voce perdidissemus, si
tam in nostra potestate esset oblivisci, quam tacere.
III. Nunc demum redit animus: et quanquam primo statim beatissimi saeculi
ortu Nerva Caesar res olim dissociabiles miscuerit, principatum ac
libertatem, augeatque quotidie felicitatem imperii Nerva Trajanus, nec
spem modo ac votum securitas publica, sed ipsius voti fiduciam ac robur
assumpserit; natura tamen infirmitatis humanae tardiora sunt remedia,
quam mala; et, ut corpora nostra lente augescunt, cito exstinguuntur, sic
ingenia studiaque oppresseris facilius, quam revocaveris. Subit quippe
etiam ipsius inertiae dulcedo: et invisa primo desidia postremo amatur.
Quid, si per quindecim annos, grande mortalis aevi spatium, multi
fortuitis casibus, promptissimus quisque saevitia principis
interciderunt? Pauci, et, ut ita dixerim, non modo aliorum, sed etiam
nostri superstites sumus, exemptis e media vita tot annis, quibus juvenes
ad senectutem, senes prope ad ipsos exactae aetatis terminos per
silentium venimus. Non tamen pigebit vel incondita ac rudi voce memoriam
prioris servitutis ac testimonium praesentium bonorum composuisse. Hic
interim liber honori Agricolae soceri mei destinatus, professione
pietatis aut laudatus erit aut excusatus.
IV. Cnaeus Julius Agricola, veteri et illustri Forojuliensium colonia
ortus, utrumque avum procuratorem Caesarum habuit: quae equestris
nobilitas est. Pater Julius Graecinus, senatorii ordinis, studio
eloquentiae sapientiaeque notus, iisque ipsis virtutibus iram Caii
Caesaris meritus: namque M. Silanum accusare jussus et, quia abnuerat,
interfectus est. Mater Julia Procilla fuit, rarae castitatis: in hujus
sinu indulgentiaque educatus, per omnem honestarum artium cultum
pueritiam adolescentiamque transegit. Arcebat eum ab illecebris
peccantium, praeter ipsius bonam integramque naturam, quod statim
parvulus sedem ac magistram studiorum Massiliam habuit, locum Graeca
comitate et provinciali parsimonia mistum ac bene compositum. Memoria
teneo solitum ipsum narrare, se in prima juventa studium philosophiae
acrius, ultra quam concessum Romano ac senatori, hausisse, ni prudentia
matris incensum ac flagrantem animum coercuisset. Scilicet sublime et
erectum ingenium pulchritudinem ac speciem excelsae magnaeque gloriae
vehementius, quam caute, appetebat: mox mitigavit ratio et aetas:
retinuitque, quod est difficillimum, ex sapientia modum.
V. Prima castrorum rudimenta in Britannia Suetonio Paullino, diligenti ac
moderato duci, approbavit, electus, quem contubernio aestimaret. Nec
Agricola licenter more juvenum, qui militiam in lasciviam vertunt, neque
segniter ad voluptates et commeatus titulum tribunatus et inscitiam
retulit: sed noscere provinciam, nosci exercitui, discere a peritis,
sequi optimos, nihil appetere jactatione, nihil ob formidinem recusare,
simulque et anxius et intentus agere. Non sane alias exercitatior
magisque in ambiguo Britannia fuit: trucidati veterani, incensae
coloniae, intercepti exercitus; tum de salute, mox de victoria,
certavere. Quae cuncta, etsi consiliis ductuque alterius agebantur ac
summa rerum et recuperatae provinciae gloria in ducem cessit, artem et
usum et stimulos addidere juveni; intravitque animum militaris gloriae
cupido ingrata temporibus, quibus sinistra erga eminentes interpretatio,
nec minus periculum ex magna fama, quam ex mala.
VI. Hinc ad capessendos magistratus in urbem digressus, Domitiam
Decidianam, splendidis natalibus ortam, sibi junxit; idque matrimonium ad
majora nitenti decus ac robur fuit; vixeruntque mira concordia, per
mutuam caritatem et invicem se anteponendo: nisi quod in bona uxore tanto
major laus, quanto in mala plus culpae est. Sors quaesturae provinciam
Asiam, proconsulem Salvium Titianum dedit: quorum neutro corruptus est;
quanquam et provincia dives ac parata peccantibus, et proconsul in omnem
aviditatem pronus, quantalibet facilitate redempturus esset mutuam
dissimulationem mali. Auctus est ibi filia, in subsidium simul et
solatium: nam filium ante sublatum brevi amisit. Mox inter quaesturam ac
tribunatum plebis atque etiam ipsum tribunatus annum quiete et otio
transiit, gnarus sub Nerone temporum, quibus inertia pro sapientia fuit.
Idem praeturae tenor et silentium; nec enim jurisdictio obvenerat: ludos
et inania honoris medio rationis atque abundantiae duxit, uti longe a
luxuria, ita famae propior. Tum electus a Galba ad dona templorum
recognoscenda, diligentissima conquisitione fecit, ne cujus alterius
sacrilegium respublica, quam Neronis sensisset.
VII. Sequens annus gravi vulnere animum domumque ejus afflixit: nam
classis Othoniana, licenter vaga, dum Intemelios (Liguriae pars est)
hostiliter populatur, matrem Agricolae in praediis suis interfecit:
praediaque ipsa et magnam patrimonii partem diripuit, quae causa caedis
fuerat. Igitur ad solemnia pietatis profectus Agricola, nuntio affectati
a Vespasiano imperii deprehensus ac statim in partes transgressus est.
Initia principatus ac statim urbis Mucianus regebat, juvene admodum
Domitiano et ex paterna fortuna tantum licentiam usurpante. Is missum ad
delectus agendos Agricolam integreque ac strenue versatum, vicesimae
legioni, tarde ad sacramentum transgressae; praeposuit, ubi decessor
seditiose agere narrabatur: quippe legatis quoque consularibus nimia ac
formidolosa erat. Nec legatus praetorius ad cohibendum potens, incertum,
suo an militum ingenio: ita successor simul et ultor electus, rarissima
moderatione maluit videri invenisse bonos, quam fecisse.
VIII. Praeerat tunc Britanniae Vettius Bolanus placidius, quam feroci
provincia dignum est: temperavit Agricola vim suam ardoremque compescuit,
ne incresceret; peritus obsequi eruditusque utilia honestis miscere.
Brevi deinde Britannia consularem Petilium Cerialem accepit. Habuerunt
virtutes spatium exemplorum. Sed primo Cerialis labores modo et
discrimina, mox et gloriam communicabat: saepe parti exercitus in
experimentum, aliquando majoribus copiis ex eventu praefecit: nec
Agricola unquam in suam famam gestis exsultavit; ad auctorem et ducem, ut
minister, fortunam referebat: ita virtute in obsequendo, verecundia in
praedicando, extra invidiam, nec extra gloriam erat.
IX. Revertentem ab legatione legionis divus Vespasianus inter patricios
ascivit, ac deinde provinciae Aquitaniae praeposuit, splendidae in primis
dignitatis, administratione ac spe consulatus, cui destinarat. Credunt
plerique militaribus ingeniis subtilitatem deesse, quia castrensis
jurisdictio secura et obtusior ac plura manu agens calliditatem fori non
exerceat. Agricola naturali prudentia, quamvis inter togatos, facile
justeque agebat. Jam vero tempora curarum remissionumque divisa: ubi
conventus ac judicia poscerent, gravis, intentus, severus, et saepius
misericors; ubi officio satisfactum, nulla ultra potestatis persona:
tristitiam et arrogantiam et avaritiam exuerat: nec illi, quod est
rarissimum, aut facilitas auctoritatem aut severitas amorem deminuit.
Integritatem atque abstinentiam in tanto viro referre, injuria virtutum
fuerit. Ne famam quidem, cui etiam saepe boni indulgent, ostentanda
virtute, aut per artem quaesivit: procul ab aemulatione adversus
collegas, procul a contentione adversus procuratores, et vincere
inglorium, et atteri sordidum arbitrabatur. Minus triennium in ea
legatione detentus ac statim ad spem consulatus revocatus est, comitante
opinione Britanniam ei provinciam dari nullis in hoc suis sermonibus sed
quia par videbatur. Haud semper errat fama, aliquando et elegit. Consul
egregiae tum spei filiam juveni mihi despondit ac post Consulatum
collocavit, et statim Britanniae praepositus est, adjecto pontificatus
sacerdotio.
X. Britanniae situm populosque, multis scriptoribus memoratos non in
comparationem curae ingeniive referam; sed quia tum primum perdomita est.
Ita quae priores nondum comperta eloquentia percoluere, rerum fide
tradentur. Britannia, insularum quas Romana notitia complectitur, maxima,
spatio ac coelo in orientem Germaniae, in occidentem Hispaniae
obtenditur: Gallis in meridiem etiam inspicitur: septemtrionalia ejus,
nullis contra terris, vasto atque aperto mari pulsantur. Formam totius
Britanniae Livius veterum, Fabius Rusticus recentium eloquentissimi
auctores, oblongae scutulae vel bipenni assimulavere: et est ea facies
citra Caledoniam, unde et in universum fama est transgressa: sed
immensunt et enorme spatium procurrentium extremo jam littore terrarum,
velut in cuneum tenuatur. Hanc oram novissimi maris tunc primum Romana
classis circumvecta insulam esse Britanniam affirmavit, ac simul
incognitas ad id tempus insulas, quas Orcadas vocant, invenit domuitque.
Dispecta est et Thule, nam hactenus jussum, et hiems appetebat; sed mare
pigrum et grave remigantibus; perhibent ne ventis quidem perinde attolli:
credo, quod rariores terrae montesque, causa ac materia tempestatum, et
profunda moles continui maris tardius impellitur. Naturam Oceani atque
aestus neque quaerere hujus operis est, ac multi retulere; unum
addiderim: nusquam latius dominari mare, multum fluminum huc atque illuc
ferre, nec littore tenus accrescere aut resorberi, sed influere penitus
atque ambire, et jugis etiam atque montibus inseri velut in suo.
XI. Ceterum Britanniam qui mortales initio coluerint, indigenae an
advecti, ut inter barbaros, parum compertum. Habitus corporum varii:
atque ex eo argumenta; namque rutilae Caledoniam habitantium comae, magni
artus, Germanicam originem asseverant. Silurum colorati vultus et torti
plerumque crines et posita contra Hispania Iberos veteres trajecisse
easque sedes occupasse fidem faciunt. Proximi Gallis et similes sunt; seu
durante originis vi, seu, procurrentibus in diversa terris, positio coeli
corporibus habitum dedit: in universum tamen aestimanti, Gallos vicinam
insulam occupasse credibile est. Eorum sacra deprehendas superstitionum
persuasione: sermo haud multum diversus; in deposcendis periculis eadem
audacia et, ubi advenere, in detrectandis eadem formido. Plus tamen
ferociae Britanni praeferunt, ut quos nondum longa pax emollierit: nam
Gallos quoque in bellis floruisse accepimus: mox segnitia cum otio
intravit, amissa virtute pariter ac libertate; quod Britannorum olim
victis evenit: ceteri manent, quales Galli fuerunt.
XII. In pedite robur: quaedam nationes et curru proeliantur: honestior
auriga, clientes propugnant. Olim regibus parebant, nunc per principes
factionibus et studiis trahuntur: nec aliud adversus validissimas gentes
pro nobis utilius, quam quod in commune non consulunt. Rarus duabus
tribusve civitatibus ad propulsandum commune periculum conventus: ita,
dum singuli pugnant, universi vincuntur. Coelum crebris imbribus ac
nebulis foedum: asperitas frigorum abest. Dierum spatia ultra nostri
orbis mensuram, et nox clara et extrema Britanniae parte brevis, ut finem
atque initium lucis exiguo discrimine internoscas. Quod si nubes non
officiant, aspici per noctem solis fulgorem, nec occidere et exsurgere,
sed transire affirmant. Scilicet extrema et plana terrarum, humili umbra,
non erigunt tenebras, infraque coelum et sidera nox cadit. Solum, praeter
oleam vitemque et cetera calidioribus terris oriri sueta, patiens frugum,
fecundum. Tarde mitescunt, cito proveniunt: eadem utriusque rei causa,
multus humor terrarum coelique. Fert Britannia aurum et argentum et alia
metalla, pretium victoriae: gignit et Oceanus margarita, sed subfusca ac
liventia. Quidam artem abesse legentibus arbitrantur: nam in Rubro mari
viva ac spirantia saxis avelli, in Britannia, prout expulsa sint,
colligi: ego facilius crediderim naturam margaritis deesse, quam nobis
avaritiam.
XIII. Ipsi Britanni delectum ac tributa et injuncta imperii munera
impigre obeunt, si injuriae absint: has aegre tolerant, jam domiti ut
pareant, nondum ut serviant. Igitur primus omnium Romanorum divus Julius
cum exercitu Britanniam ingressus, quanquam prospera pugna terruerit
incolas ac littore potitus sit, potest videri ostendisse posteris, non
tradidisse. Mox bella civilia et in rempublicam versa principum arma, ac
longa oblivio Britanniae etiam in pace. Consilium id divus Augustus
vocabat, Tiberius praeceptum. Agitasse C. Caesarem de intranda Britannia
satis, constat, ni velox ingenio, mobilis poenitentiae, et ingentes
adversus Germaniam conatus frustra fuissent. Divus Claudius auctor
operis, transvectis legionibus auxiliisque et assumpto in partem rerum
Vespasiano: quod initium venturae mox fortunae fuit: domitae gentes,
capti reges, et monstratus fatis Vespasianus.
XIV. Consularium primus Aulus Plautius praepositus, ac subinde Ostorius
Scapula, uterque bello egregius: redactaque paulatim in formam provinciae
proxima pars Britanniae: addita insuper veteranorum colonia: quaedam
civitates Cogiduno regi donatae (is id nostram usque memoriam fidissimus
mansit) ut vetere ac jam pridem recepta populi Romani consuetudine,
haberet instrumenta servitutis et reges. Mox Didius Gallus parta a
prioribus continuit, paucis admodum castellis in ulteriora promotis, per
quae fama aucti officii quaereretur. Didium Veranius excepit, isque intra
annum exstinctus est. Suetonius hinc Paullinus biennio prosperas res
habuit, subactis nationibus firmatisque praesidiis: quorum fiducia Monara
insulam, ut vires rebellibus ministrantem, aggressus, terga occasioni
patefecit.
XV. Namque absentia legati remoto metu, Britanni agitare inter se mala
servitutis, conferre injurias et interpretando accendere: nihil profici
patientia, nisi ut graviora, tanquam ex facili toleratibus, imperentur:
singulos sibi olim reges fuisse, nunc binos imponi: e quibus legatus in
sanguinem, procurator in bona saeviret. Aeque discordiam praepositorum,
aeque concordiam, subjectis exitiosam: alterius manus centuriones,
alterius servos vim et contumelias miscere. Nihil jam cupiditati, nihil
libidini exceptum: in proelio fortiorem esse, qui spoliet; nunc ab
ignavis plerumque et imbellibus eripi domos, abstrahi liberos, injungi
delectus, tanquam mori tantum pro patria nescientibus: quantulum enim
transisse militum, si sese Britanni numerent? sic Germanias excussisse
jugum: et flumine, non Oceano, defendi: sibi patriam, conjuges, parentes,
illis avaritiam et luxuriam causas belli esse. Recessuros, ut divus
Julius recessisset, modo virtutes majorum suorum aemularentur. Neve
proelii unius aut alterius eventu pavescerent: plus impetus, majorem
constantiam, penes miseros esse. Jam Britannorum etiam deos misereri, qui
Romanum ducem absentem, qui relegatum in alia insula exercitum
detinerent: jam ipsos, quod difficillimum fuerit, deliberare: porro in
ejusmodi consiliis periculosius esse deprehendi, quam audere.
XVI. His atque talibus invicem instincti, Boudicea, generis regii femina,
duce (neque enim sexum in imperiis discernunt) sumpsere universi bellum:
ac sparsos per castella milites consectati, expugnatis praesidiis, ipsam
coloniam invasere, ut sedem servitutis: nec ullum in barbaris saevitiae
genus omisit ira et victoria. Quod nisi Paullinus, cognito provinciae
motu, propere subvenisset, amissa Britannia foret: quam unius proelii
fortuna veteri patientiae restituit, tenentibus arma plerisque, quos
conscientia defectionis et propius ex legato timor agitabat, ne, quanquam
egregius cetera, arroganter in deditos et, ut suae quoque injuriae
ultor, durius consuleret. Missus igitur Petronius Turpilianus, tanquam
exorabilior: et delictis hostium novus, eoque poenitentiae mitior,
compositis prioribus, nihil ultra ausus, Trebellio Maximo provinciam
tradidit. Trebellius segnior, et nullis castrorum experimentis, comitate
quadam curandi provinciam tenuit. Didicere jam barbari quoque ignoscere
vitiis blandientibus: et interventus civilium armorum praebuit justam
segnitiae excusationem: sed discordia laboratum, cum assuetus
expeditionibus miles otio lasciviret. Trebellius fuga ac latebris vitata
exercitus ira, indecorus atque humilis, precario mox praefuit: ac velut
pacti, exercitus licentiam, dux salutem; et seditio sine sanguina stetit.
Nec Vettius Bolanus, manentibus adhuc civilibus bellis, agitavit
Britanniam disciplina: eadem inertia erga hostes, similis petulantia
castrorum: nisi quod innocens Bolanus et nullis delictis invisus,
caritatem paraverat loco auctoritatis.
XVII. Sed, ubi cum cetero orbe Vespasianus et Britanniam recuperavit,
magni duces, egregii exercitus, minuta hostium spes. Et terrorem statira
intulit Petilius Cerialis, Brigantum civitatem, quae numerosissima
provinciae totius perhibetur, aggressus. Multa proelia, et aliquando non
incruenta magnamque Brigantum partem aut victoria amplexus est aut bello.
Et, cum Cerialis quidem alterius successoris curam famamque obruisset,
sustinuit quoque molem Julius Frontinus, vir magnus quantum licebat,
validamque et pugnacem Silurum gentem armis subegit, super virtutem
hostium, locorum quoque difficultates eluctatus.
XVIII. Hunc Britanniae statum, has bellorum vices media jam aestate
transgressus Agricola invenit, cum et milites, velut omissa expeditione,
ad securitatem, et hostes ad occasionem verterentur. Ordovicum civitas,
haud multo ante adventum ejus, alam, in finibus suis agentem, prope
universam obtriverat eoque initio erecta provincia: et, quibus bellum
volentibus erat, probare exemplum, ac recentis legati animum opperiri,
cum Agricola, quanquam transvecta aestas, sparsi per provinciam numeri,
praesumpta apud militem illius anni quies, tarda et contraria bellum
inchoaturo, et plerisque custodiri suspecta potius videbatur, ire obviam
discrimini statuit: contractisque legionum vexillis et modica auxiliorum
manu, quia in aequum degredi Ordovices non audebant, ipse ante agmen, quo
ceteris par animus simili periculo esset, erexit aciem: caesaque prope
universa gente, non ignarus instandum famae, ac, prout prima cessissent,
terrorem ceteris fore, Monam insulam, cujus possessione revocatum
Paullinum rebellione totius Britanniae supra memoravi, redigere in
potestatem animo intendit. Sed, ut in dubiis consiliis, naves deerant:
ratio et constantia ducis transvexit. Depositis omnibus sarcinis,
lectissimos auxiliarium, quibus nota vada et patrius nandi usus, quo
simul seque et arma et equos regunt, ita repente immisit, ut obstupefacti
hostes, qui classem, qui naves, qui mare expectabant, nihil arduum aut
invictum crediderint sic ad bellum venientibus. Ita petita pace ac dedita
insula, clarus ac magnus haberi Agricola: quippe cui ingredienti
provinciam, quod tempus alii per ostentationem aut officiorum ambitum
transigunt, labor et periculum placuisset. Nec Agricola, prosperitate
rerum in vanitatem usus, expeditionem aut victoriam vocabat victos
continuisse: ne laureatis quidem gesta prosecutus est: sed ipsa
dissimulatione famae famam auxit, aestimantibus, quanta futuri spe tam
magna tacuisset.
XIX. Ceterum animorum provinciae prudens, simulque doctus per aliena
experimenta parum profici armis, si injuriae sequerentur, causas bellorum
statuit excidere. A se suisque orsus, primum domum suam coercuit; quod
plerisque haud minus arduum est, quam provinciam regere. Nihil per
libertos servosque publicae rei: non studiis privatis nec ex
commendatione aut precibus centurionum milites ascire, sed optimum
quemque fidissimum putare: omnia scire, non omnia exsequi: parvis
peccatis veniam, magnis severitatem commodare: nec poena semper, sed
saepius poenitentia contentus esse: officiis et administrationibus potius
non peccaturos praeponere, quam damnare, cum peccassent. Frumenti et
tributorum auctionem aequalitate munerum mollire, circumcisis, quae, in
quaestum reperta, ipso tributo gravius tolerabantur: namque per ludibrium
assidere clausis horreis et emere ultro frumenta, ac vendere pretio
cogebantur: devortia itinerum et longinquitas regionum indicebatur, ut
civitates a proximis hibernis in remota et avia referrent, donec, quod
omnibus in promptu erat, paucis lucrosum fieret.
XX. Haec primo statim anno comprimendo, egregiam famam paci circumdedit;
quae vel incuria vel intolerantia priorum haud minus quam bellum
timebatur. Sed, ubi aestas advenit, contracto exercitu, multus in agmine
laudare modestiam, disjectos coercere: loca castris ipse capere,
aestuaria ac silvas ipse praetentare; et nihil interim apud hostes
quietum pati, quo minus subitis excursibus popularetur: atque, ubi satis
terruerat, parcendo rursus irritamenta pacis ostentare. Quibus rebus
multae civitates, quae in illum diem ex aequo egerant, datis obsidibus,
iram posuere, et praesidiis castellisque circumdatae tanta ratione
curaque, ut nulla ante Britanniae nova pars illacessita transierit.
XXI. Sequens hiems saluberrimis consiliis absumpta: namque, ut homines
dispersi ac rudes, eoque in bella faciles, quieti et otio per voluptates
assuescerent, hortari privatim, adjuvare publice, ut templa, fora, domus
exstruerent, laudando promptos et castigando segnes: ita honoris
aemulatio pro necessitate erat. Jam vero principum filios liberalibus
artibus erudire, et ingenia Britannorum studiis Gallorum anteferre, ut,
qui modo linguam Romanam abnuebant, eloquentiam concupiscerent. Inde
etiam habitus nostri honor et frequens toga: paulatimque discessum ad
delenimenta vitiorum, porticus et balnea et conviviorum elegantiam: idque
apud imperitos humanitas vocabatur, cum pars servitutis esset.
XXII. Tertius expeditionum annus novas gentes aperuit, vastatis usque ad
Taum (aestuario nomen est) nationibus: qua formidine territi hostes
quanquam conflictatum saevis tempestatibus exercitum lacessere non ausi;
ponendisque insuper castellis spatium fuit. Annotabant periti non alium
ducem opportunitates locorum sapientius legisse: nullum ab Agricola
positum castellum aut vi hostium expugnatum aut pactione ac fuga
desertum. Crebrae eruptiones: nam adversus moras obsidionis annuis copiis
firmabantur: ita intrepida ibi hiems, et sibi quisque praesidio, irritis
hostibus eoque desperantibus, quia soliti plerumque damna aestatis
hibernis eventibus pensare, tum aestate atque hieme juxta pellebantur.
Nec Agricola unquam per alios gesta avidus intercepit: seu centurio seu
praefectus, incorruptum facti testem habebat. Apud quosdam acerbior in
conviciis narrabatur; ut erat comis bonis, adversus malos injucundus:
ceterum ex iracundia nihil supererat; secretum et silentium ejus non
timeres: honestius putabat offendere, quam odisse.
XXIII. Quarta aestas obtinendis, quae percurrerat, insumpta: ac, si
virtus exercituum et Romani nominis gloria pateretur, inventus in ipsa
Britannia terminus. Nam Clota et Bodotria, diversi maris aestibus per
immensum revectae, angusto terrarum spatio dirimuntur: quod tum
praesidiis firmabatur: atque omnis propior sinus tenebatur, summotis
velut in aliam insulam hostibus.
XXIV. Quinto expeditionum anno, nave prima transgressus, ignotas ad id
tempus gentes crebris simul ac prosperis proeliis domuit: eamque partem
Britanniae, quae Hiberniam aspicit, copiis instruxit in spem magis quam
ob formidinem; si quidem Hibernia, medio inter Britanniam atque Hispaniam
sita et Gallico quoque mari opportuna, valentissimam imperii partem
magnis invicem usibus miscuerit. Spatium ejus, si Britanniae comparetur,
angustius, nostri maris insulas superat. Solum coelumque et ingenia
cultusque hominum haud multum a Britannia differunt: in melius aditus
portusque per commercia et negotiatores cogniti. Agricola expulsum
seditione domestica unum ex regulis gentis exceperat ac specie amicitiae
in occasionem retinebat. Saepe ex eo audivi, legione una et modicis
auxiliis debellari obtinerique Hiberniam posse. Idque etiam adversus
Britanniam profuturum, si Romana ubique arma, et velut e conspectu
libertas tolleretur.
XXV. Ceterum aestate, qua sextum officii annum inchoabat, amplexus
civitates trans Bodotriam sitas, quia motus universarum ultra gentium et
infesta hostilis exercitus itinera timebantur, portus classe exploravit:
quae, ab Agricola primum assumpta in partem virium, sequebatur egregia
specie, cum simul terra, simul mari bellum impelleretur, ac saepe iisdem
castris pedes equesque et nauticus miles, mixti copiis et laetitia, sua
quisque facta, suos casus attollerent: ac modo silvarum ac montium
profunda, modo tempestatum ac fluctuum adversa, hinc terra et hostis,
hinc victus Oceanus militari jactantia compararentur. Britannos quoque,
ut ex captivis audiebatur, visa classis obstupefaciebat, tanquam, aperto
maris sui secreto, ultimum victis perfugium clauderetur. Ad manus et arma
conversi Caledoniam incolentes populi, paratu magno, majore fama, uti mos
est de ignotis, oppugnasse ultro, castella adorti, metum, ut provocantes,
addiderant: regrediendumque citra Bodotriam, et excedendum potius, quam
pellerentur, specie prudentium ignavi admonebant: cum interim cognoscit
hostes pluribus agminibus irrupturos. Ac, ne superante numero et peritia
locorum circumiretur, diviso et ipse in tres partes exercitu incessit.
XXVI. Quod ubi cognitum hosti, mutato repente consilio, universi nonam
legionem, ut maxime invalidam, nocte aggressi, inter somnum ac
trepidationem caesis vigilibus, irrupere. Jamque in ipsis castris
pugnabant, cum Agricola, iter hostium ab exploratoribus edoctus et
vestigiis insecutus, velocissimos equitum peditumque assultare tergis
pugnantium jubet, mox ab universis adjici clamorem; et propinqua luce
fulsere signa: ita ancipiti malo territi Britanni: et Romanis redit
animus, ac, securi pro salute, de gloria certabant. Ultro quin etiam
erupere: et fuit atrox in ipsia portarum angustiis proelium, donec pulsi
hostes; utroque exercitu certante, his, ut tulisse opem, illis, ne
eguisse auxilio viderentur. Quod nisi paludes et silvae fugientes
texissent, debellatum illa victoria foret.
XXVII. Cujus conscientia ac fama ferox exercitus nihil virtuti suae
invium: penetrandam Caledoniam, inveniendumque tandem Britanniae terminum
continuo proeliorum cursu, fremebant: atque illi modo cauti ac sapientes,
prompti post eventum ac magniloqui erant. Iniquissima haec bellorum
conditio est: prospera omnes sibi vindicant, adversa uni imputantur. At
Britanni non virtute, sed occasione et arte ducis rati, nihil ex
arrogantia remittere, quo minus juventutem armarent, conjuges ac liberos
in loca tuta transferrent, coetibus ac sacrificiis conspirationem
civitatum sancirent: atque ita irritatis utrimque animis discessum.
XXVIII. Eadem aestate cohors Usipiorum, per Germanias conscripta, in
Britanniam transmissa, magnum ac memorabile facinus ausa est. Occiso
centurione ac militibus, qui ad tradendam disciplinam immixti manipulis
exemplum et rectores habebantur, tres liburnicas, adactis per vim
gubernatoribus, ascendere: et uno remigante, suspectis duobus eoque
interfectis, nondum vulgato rumore ut miraculum praevehebantur: mox hac
atque illa rapti, et cum plerisque Britannorum, sua defensantium, proelio
congressi, ac saepe victores, aliquando pulsi, eo ad extremum inopiae
venere, ut infirmissimos suorum, mox sorte ductos, vescerentur. Atque
circumvecti Britanniam, amissis per inscitiam regendi navibus, pro
praedonibus habiti, primum a Suevis, mox a Frisiis intercepti sunt: ac
fuere, quos per commercia venumdatos et in nostram usque ripam mutatione
ementium adductos, indicium tanti casus illustravit.
XXIX. Initio aestatis Agricola, domestico vulnere ictus, anno ante natum
filum amisit. Quem casum neque, ut plerique fortium virorum, ambitiose,
neque per lamenta rursus ac moerorem muliebriter tulit: et in luctu
bellum inter remedia erat. Igitur praemissa classe, quae pluribus locis
praedata, magnum et incertum terrorem faceret, expedito exercitu, cui ex
Britannis fortissimos et longa pace exploratos addiderat, ad montem
Grampium pervenit, quem jam hostis insederat. Nam Britanni, nihil fracti
pugnae prioris eventu, et ultionem aut servitium exspectantes, tandemque
docti commune periculum concordia propulsandum, legationibus et
foederibus omnium civitatum vires exciverant. Jamque super triginta
millia armatorum aspiciebantur, et adhuc affluebat omnis juventus et
quibus cruda ac viridis senectus, clari bello et sua quisque decora
gestantes: cum inter plures duces virtute et genere praestans, nomine
Calgacus, apud contractam multitudinem proelium poscentem, in hunc modum
locutus fertur:
XXX. "Quotiens causas belli et necessitatem nostram intueor, magnus mihi
animus est hodiernum diem consensumque vestrum initium libertatis totius
Britanniae fore. Nam et universi servitutis expertes, et nullae ultra
terrae, ac ne mare quidem securum, imminente nobis classe Romana: ita
proelium atque arma, quae fortibus honesta, eadem etiam ignavis tutissima
sunt. Priores pugnae, quibus adversus Romanos varia fortuna certatum est,
spem ac subsidium in nostris manibus habebant: quia nobilissimi totius
Britanniae eoque in ipsis penetralibus siti, nec servientium littora
aspicientes, oculos quoque a contactu dominationis inviolatos habebamus.
Nos terrarum ac libertatis extremos, recessus ipse ac sinus famae in
hunc diem defendit: nunc terminus Britanniae patet; atque omne ignotum
pro magnifico est. Sed nulla jam ultra gens, nihil nisi fluctus et saxa,
et infestiores Romani: quorum superbiam frustra per obsequium et
modestiam effugeris. Raptores orbis, postquam cuncta vastantibus defuere
terrae, et mare scrutantur: si locuples hostis est, avari; si pauper,
ambitiosi: quos non Oriens, non Occidens, satiaverit. Soli omnium opes
atque inopiam pari affectu concupiscunt. Auferre, trucidare, rapere,
falsis nominibus imperium; atque, ubi solitudinem faciunt, pacem
appellant."
XXXI. "Liberos cuique ac propinquos suos natura carissimos esse voluit;
hi per delectus, alibi servituri, auferuntur conjuges sororesque, etsi
hostilem libidinem effugiant, nomine amicorum atque hospitum polluuntur.
Bona fortunasque in tributum egerunt, annos in frumentum: corpora ipsa ac
manus silvis ac paludibus emuniendis inter verbera ac contumelias
conterunt. Nata servituti mancipia semel veneunt, atque ultro a dominis
aluntur: Britannia servitutem suam quotidie emit, quotidie pascit. Ac,
sicut in familia recentissimus quisque servorum et conservis ludibrio
est, sic in hoc orbis terrarum vetere famulatu novi nos et viles in
excidium petimur. Neque enim arva nobis aut metalla aut portus sunt,
quibus exercendis reservemur. Virtus porro ac ferocia subjectorum ingrata
imperantibus: et longinquitas ac secretum ipsum quo tutius, eo
suspectius. Ita, sublata spe veniae, tandem sumite animum, tam quibus
salus, quam quibus gloria carissima est. Trinobantes, femina duce,
exurere coloniam, expugnare castra, ac, nisi felicitas in socordiam
vertisset, exuere jugum potuere: nos integri et indomiti et libertatem
non in poenitentiam laturi, primo statim congressu nonne ostendamus, quos
sibi Caledonia viros seposuerit? An eandem Romanis in bello virtutem,
quam in pace lasciviam adesse creditis?"
XXXII. "Nostris illi dissensionibus ac discordiis clari, vitia hostium in
gloriam exercitus sui vertunt: quem contractum ex diversissimis gentibus,
ut secundae res tenent, ita adversae dissolvent: nisi si Gallos et
Germanos et (pudet dictu) Britannorum plerosque, licet dominationi
alienae sanguinem commodent, diutius tamen hostes quam servos, fide et
affectu teneri putatis: metus et terror est, infirma vincula caritatis
quae ubi removeris, qui timere desierint, odisse incipient. Omnia
victoriae incitamenta pro nobis sunt: nullae Romanos conjuges accendunt;
nulli parentes fugam exprobraturi sunt; aut nulla plerisque patria, aut
alia est. Paucos numero, trepidos ignorantia, coelum ipsum ac mare et
silvas, ignota omnia circumspectantes, clausos quodammodo ac vinctos dii
nobis tradiderunt. Ne terreat vanus aspectus et auri fulgor atque
argenti, quod neque tegit neque vulnerat. In ipsa hostium acie inveniemus
nostras manus: agnoscent Britanni suam causam: recordabuntur Galli
priorem libertatem: deserent illos ceteri Germani, tanquam nuper Usipii
reliquerunt. Nec quidquam ultra formidinis: vacua castella, senum
coloniae, inter male parentes et injuste imperantes aegra municipia et
discordantia: hic dux, hic exercitus: ibi tributa et metalla et ceterae
servientium poenae: quas in aeternum perferre aut statim ulcisci in hoc
campo est. Proinde ituri in aciem et majores vestros et posteros
cogitate."
XXXIII. Excepere orationem alacres, ut barbaris moris, cantu et fremitu
clamoribusque dissonis. Jam que agmina, et armorum fulgores audentissimi
cujusque procursu: simul instruebantur acies: cum Agricola, quanquam
laetum et vix munimentis coercitum militem adhortatus, ita disseruit:
"Octavus annus est, commilitones, ex quo virtute et auspiciis imperii
Romani fide atque opera vestra Britanniam vicistis: tot expeditionibus,
tot proeliis, seu fortitudine adversus hostes seu patientia ac labore
paene adversus ipsam rerum naturam opus fuit, neque me militum neque vos
ducis poenituit. Ergo egressi, ego veterum legatorum, vos priorum
exercituum terminos, finem Britanniae non fama nec rumore, sed castris et
armis tenemus. Inventa Britannia et subacta. Equidem saepe in agmine, cum
vos paludes montesve et flumina fatigarent, fortissimi cujusque voces
audiebam, Quando dabitur hostis, quando acies? Veniunt, e latebris suis
extrusi: et vota virtusque in aperto, omniaque prona victoribus, atque
eadem victis adversa. Nam, ut superasse tantum itineris, silvas evasisse,
transisse aestuaria pulchrum ac decorum in frontem; ita fugientibus
periculosissima, quae hodie prosperrima sunt. Neque enim nobis aut
locorum eadem notitia aut commeatuum eadem abundantia: sed manus et arma
et in his omnia. Quod ad me attinet, jam pridem mihi decretum est, neque
exercitus neque ducis terga tuta esse. Proinde et honesta mors turpi vita
potior; et incolumitas ac decus eodem loco sita sunt: nec inglorium
fuerit, in ipso terrarum ac naturae fine cecidisse."
XXXIV. "Si novae gentes atque ignota acies constitisset, aliorum
exercituum exemplis vos hortarer: nunc vestra decora recensete, vestros
oculos interrogate. Ii sunt, quos proximo anno, unam legionem furto
noctis aggressos, clamore debellastis: ii ceterorum Britannorum
fugacissimi, ideoque tam diu superstites. Quomodo silvas saltusque
penetrantibus fortissimum quodque animal contra ruere, pavida et inertia
ipso agminis sono pelluntur, sic acerrimi Britannorum jam pridem
ceciderunt: reliquus est numerus ignavorum et metuentium, quos quod
tandem invenistis, non restiterunt, sed deprehensi sunt: novissimae res
et extremo metu corpora defixere aciem in his vestigiis, in quibus
pulchram et spectabilem victoriam ederetis. Transigite cum
expeditionibus: imponite quinquaginta annis magnum diem: approbate
reipublicae nunquam exercitui imputari potuisse aut moras belli aut
causas rebellandi."
XXXV. Et alloquente adhuc Agricola, militum ardor eminebat, et finem
orationis ingens alacritas consecuta est, statimque ad arma discursum.
Instinctos ruentesque ita disposuit, ut peditum auxilia, quae octo
millia erant, mediam aciem firmarent, equitum tria millia cornibus
affunderentur: legiones pro vallo stetere, ingens victoriae decus citra
Romanum sanguinem bellanti, et auxilium, si pellerentur. Britannorum
acies, in speciem simul ac terrorem, editioribus locis constiterat
ita, ut primum agmen aequo, ceteri per acclive jugum connexi velut
insurgerent: media campi covinarius et eques strepitu ac discursu
complebat. Tum Agricola superante hostium multitudine veritus, ne simul
in frontem, simul et latera suorum pugnaretur, diductis ordinibus,
quanquam porrectior acies futura erat et arcessendas plerique legiones
admonebant, promptior in spem et firmus adversis, dimisso equo pedes
ante vexilla constitit.
XXXVI. Ac primo congressu eminus certabatur simul constantia, simul arte
Britanni ingentibus gladiis et brevibus cetris missilia nostrorum vitare
vel excutere, atque ipsi magnam vim telorum superfundere: donec Agricola
Batavorum cohortes ac Tungrorum duas cohortatus est, ut rem ad mucrones
ac manus adducerent: quod et ipsis vetustate militiae exercitatum, et
hostibus inhabile parva scuta et enormes gladios gerentibus: nam
Britannorum gladii sine mucrone complexum armorum et in aperto pugnam non
tolerabant. Igitur, ut Batavi miscere ictus, ferire umbonibus, ora
foedare, et stratis qui in aequo obstiterant, erigere in colles aciem
coepere, ceterae cohortes, aemulatione et impetu commistae, proximos
quosque caedere; ac plerique semineces aut integri festinatione victoriae
relinquebantur. Interim equitum turmae fugere, covinarii peditum se
proelio miscuere: et, quanquam recentem terrorem intulerant, densis tamen
hostium agminibus et inaequalibus locis haerebant: minimeque equestris ea
pugnae facies erat, cum aegre diu stantes simul equorum corporibus
impellerentur, ac saepe vagi currus, exterriti sine rectoribus equi, ut
quemque formido tulerat, transversos aut obvios incursabant.
XXXVII. Et Britanni, qui adhuc pugnae expertes summa collium insederant
et paucitatem nostrorum vacui spernebant, degredi paulatim et circumire
terga vincentium coeperant: ni id ipsum veritus Agricola, quatuor equitum
alas, ad subita belli retentas, venientibus opposuisset, quantoque
ferocius accurrerant, tanto acrius pulsos in fugam disjecisset. Ita
consilium Britannorum in ipsos versum: transvectaeque praecepto ducis a
fronte pugnantium alae, aversam hostium aciem invasere. Tum vero
patentibus locis grande et atrox spectaculum: sequi, vulnerare, capere
atque eosdem, oblatis aliis, trucidare. Jam hostium, prout cuique
ingenium erat, catervae armatorum paucioribus terga praestare, quidam
inermes ultro ruere ac se morti offerre; passim arma et corpora et laceri
artus et cruenta humus: et aliquando etiam victis ira virtusque; postquam
silvis appropinquarunt, collecti primos sequentium incautos et locorum
ignaros circumveniebant. Quod ni frequens ubique Agricola validas et
expeditas cohortes indaginis modo, et, sicubi arctiora erant, partem
equitum dimissis equis, simul rariores silvas equitem persultare
jussisset, acceptum aliquod vulnus per nimiam fiduciam foret. Ceterum,
ubi compositos firmis ordinibus sequi rursus videre, in fugam versi, non
agminibus, ut prius, nec alius alium respectantes, rari et vitabundi
invicem, longinqua atque avia petiere. Finis sequendi nox et satietas
fuit: caesa hostium ad decem millia: nostrorum trecenti sexaginta
cecidere: in quis Aulus Atticus praefectus cohortis, juvenili ardore et
ferocia equi hostibus illatus.
XXXVIII. Et nox quidem gaudio praedaque laeta victoribus: Britanni
palantes, mixtoque virorum mulierumque ploratu, trahere vulneratos,
vocare integros, deserere domos ac per iram ultro incendere: eligere
latebras et statim relinquere: miscere invicem consilia aliqua, dein
separare: aliquando frangi aspectu pignorum suorum, saepius concitari:
satisque constabat, saevisse quosdam in conjuges ac liberos, tanquam
misererentur. Proximus dies faciem victoriae latius aperuit: vastum
ubique silentium, secreti colles, fumantia procul tecta, nemo
exploratoribus obvius: quibus in omnem partem dimissis, ubi incerta fugae
vestigia neque usquam conglobari hostes compertum et exacta jam aestate
spargi bellum nequibat, in fines Horestorum exercitum deducit. Ibi
acceptis obsidibus, praefecto classis circumvehi Britanniam praecepit.
Datae ad id vires, et praecesserat terror. Ipse peditem atque equites
lento itinere, quo novarum gentium animi ipsa transitus mora terrerentur,
in hibernis locavit. Et simul classis secunda tempestate ac fama
Trutulensem portum tenuit, unde proximo latere Britanniae lecto omni
redierat.
XXXIX. Hunc rerum cursum, quanquam nulla verborum jactantia epistolis
Agricolae actum, ut Domitiano moris erat, fronte laetus, pectore anxius
excepit. Inerat conscientia derisui fuisse nuper falsum e Germania
triumphum, emptis per commercia, quorum habitus et crines in captivorum
speciem formarentur: at nunc veram magnamque victoriam, tot millibus
hostium caesis, ingenti fama celebrari. Id sibi maxime formidolosum,
privati hominis nomen supra principis attolli: frustra studia fori et
civilium artium decus in silentium acta, si militarem gloriam alius
occuparet: et cetera utcumque facilius dissimulari: ducis boni
imperatoriam virtutem esse. Talibus curis exercitus, quodque saevae
cogitationis indicium erat, secreto suo satiatus, optimum in praesentia
statuit reponere odium, donec impetus famae et favor exercitus
languesceret: nam etiam tum Agricola Britanniam obtinebat.
XL. Igitur triumphalia ornamenta et illustris statuae honorem et quidquid
pro triumpho datur, multo verborum honore cumulata, decerni in senatu
jubet; addique insuper opinionem, Syriam provinciam Agricolae destinari,
vacuam tum morte Atilii Rufi consularis et majoribus reservatam.
Credidere plerique libertum ex secretioribus ministeriis missum ad
Agricolam codicillos, quibus ei Syria dabatur, tulisse cum praecepto, ut,
si in Britannia foret, traderentur: eumque libertum in ipso freto Oceani
obvium Agricolae, ne appellato quidem eo, ad Domitianum remeasse: sive
verum istud, sive ex ingenio principis fictum ac compositum est.
Tradiderat interim Agricola successori suo provinciam quietam tutamque.
Ac, ne notabilis celebritate et frequentia occurrentium introitus esset,
vitato amicorum officio, noctu in urbem, noctu in palatium, ita ut
praeceptum erat, venit: exceptusque brevi osculo et nullo sermone turbae
servientium immixtus est. Ceterum, ut militare nomen, grave inter
otiosos, aliis virtutibus temperaret, tranquillitatem atque otium penitus
auxit, cultu modicus, sermone facilis, uno aut altero amicorum comitatus;
adeo ut plerique quibus magnos viros per ambitionem aestimare mos est,
viso aspectoque Agricola, quaererent famam, pauci interpretarentur.
XLI. Crebro per eos dies apud Domitianum absens accusatus, absens
absolutus est. Causa periculi non crimen ullum aut querela laesi
cujusquam, sed infensus virtutibus princeps et gloria viri ac pessimum
inimicorum genus, laudantes. Et ea insecuta sunt reipublicae tempora,
quae sileri Agricolam non sinerent: tot exercitus in Moesia Daciaque et
Germania Pannoniaque, temeritate aut per ignaviam ducum amissi: tot
militares viri cum tot cohortibus expugnati et capti: nec jam de limite
imperii et ripa, sed de hibernis legionum et possessione dubitatum. Ita,
cum damna damnis continuarentur atque omnis annus funeribus et cladibus
insigniretur, poscebatur ore vulgi dux Agricola: comparantibus cunctis
vigorem, constantiam et expertum bellis animum cum inertia et formidine
ceterorum. Quibus sermonibus satis constat Domitiani quoque aures
verberatas, dum optimus quisque libertorum amore et fide, pessimi
malignitate et livore, pronum deterioribus principem exstimulabant. Sic
Agricola simul suis virtutibus, simul vitiis aliorum, in ipsam gloriam
praeceps agebatur.
XLII. Aderat jam annus, quo proconsulatum Asiae et Africae sortiretur, et
occiso Civica nuper nec Agricolae consilium deerat, nec Domitiano
exemplum. Accessere quidam cogitationum principis periti, qui, iturusne
esset in provinciam, ultro Agricolam interrogarent: ac primo occultius
quietem et otium laudare, mox operam suam in approbanda excusatione
offerre: postremo non jam obscuri, suadentes simul terrentesque,
pertraxere ad Domitianum; qui paratus simulatione, in arrogantiam
compositus, et audiit preces excusantis, et, cum annuisset, agi sibi
gratias passus est: nec erubuit beneficii invidia. Salarium tamen,
proconsulari solitum offerri et quibusdam a se ipso concessum, Agricolae
non dedit: sive offensus non petitum, sive ex conscientia, ne, quod
vetuerat, videretur emisse. Proprium humani ingenii est, odisse quem
laeseris: Domitiani vero natura praeceps in iram, et quo obscurior, eo
irrevocabilior, moderatione tamen prudentiaque Agricolae leniebatur: quia
non contumacia neque inani jactatione libertatis famam fatumque
provocabat. Sciant. quibus moris illicita mirari, posse etiam sub malis
principibus magnos viros esse: obsequiumque ac modestiam, si industria ac
vigor adsint, eo laudis excedere, quo plerique per abrupta, sed in nullum
reipublicae usum, ambitiosa morte inclaruerunt.
XLIII. Finis vitae ejus nobis luctuosus, amicis tristis, extraneis etiam
ignotisque non sine cura fuit. Vulgus quoque et hic aliud agens populus
et ventitavere ad domum, et per fora et circulos locuti sunt: nec
quisquam audita morte Agricolae aut laetatus est aut statim oblitus.
Augebat miserationem constans rumor, veneno interceptum. Nobis nihil
comperti affirmare ausim: ceterum per omnem valetudinem ejus, crebrius
quam ex more principatus per nuntios visentis, et libertorum primi et
medicorum intimi venere: sive cura illud sive inquisitio erat. Supremo
quidem die, momenta deficientis per dispositos cursores nuntiata
constabat, nullo credente sic accelerari, quae tristis audiret. Speciem
tamen doloris animo vultuque prae se tulit, securus jam odii, et qui
facilius dissimularet gaudium, quam metum. Satis constabat, lecto
testamento Agricolae, quo cohaeredem optimae uxori et piissimae filiae
Domitianum scripsit, laetatum eum velut honore judicioque: tam caeca et
corrupta mens assiduis adulationibus erat, ut nesciret a bono patre non
scribi haeredem, nisi malum principem.
XLIV. Natus erat Agricola, Caio Caesare tertium consule, Idibus Juniis:
excessit sexto et quinquagesimo anno, decimo Kalendas Septembris, Collega
Priscoque consulibus. Quod si habitum quoque ejus posteri noscere velint,
decentior quam sublimior fuit; nihil metus in vultu, gratia oris
supererat bonum virum facile crederes, magnum libenter. Et ipse quidem,
quanquam medio in spatio integrae aetatis ereptus, quantum ad gloriam,
longissimum aevum peregit. Quippe et vera bona, quae in virtutibus sita
sunt, impleverat, et consulari ac triumphalibus ornamentis praedito, quid
aliud adstruere fortuna poterat? Opibus nimiis non gaudebat; speciosae
contigerant. Filia atque uxore superstitibus, potest videri etiam beatus;
incolumi dignitate, florente fama, salvis affinitatibus et amicitiis,
futura effugisse. Nam sicuti durare in hac beatissimi saeculi luce ac
principem Trajanum videre, quod augurio votisque apud nostras aures
ominabatur, ita festinatae mortis grande solatium tulit, evasisse
postremum illud tempus, quo Domitianus non jam per intervalla ac
spiramenta temporum, sed continuo et velut uno ictu rempublicam exhausit.
XLV. Non vidit Agricola obsessam curiam, et clausum armis senatum, et
eadem strage tot consularium caedes, tot nobilissimarum feminarum exsilia
et fugas. Una adhuc victoria Carus Metius censebatur, et intra Albanam
arcem sententia Messalini strepebat, et Massa Bebius jam tum reus erat.
Mox nostrae duxere Helvidium in carcerem manus: nos Maurici Rusticique
visus, nos innocenti sanguine Senecio perfudit. Nero tamen subtraxit
oculos jussitque scelera, non spectavit: praecipua sub Domitiano
miseriarum pars erat videre et aspici: cum suspiria nostra
subscriberentur; cum denotandis tot hominum palloribus sufficeret saevus
ille vultus et rubor, quo se contra pudorem muniebat. Tu vero felix,
Agricola, non vitae tantum claritate, sed etiam opportunitate mortis. Ut
perhibent qui interfuerunt novissimis sermonibus tuis, constans et libens
fatum excepisti; tanquam pro virili portione innocentiam principi
donares. Sed mihi filiaeque ejus, praeter acerbitatem parentis erepti,
auget moestitiam, quod assidere valetudini, fovere deficientem, satiari
vultu, complexu, non contigit: excepissemus certe mandata vocesque, quas
penitus animo figeremus. Noster hic dolor, nostrum vulnus: nobis tam
longae absentiae conditione ante quadriennium amissus est. Omnia sine
dubio, optime parentum, assidente amantissima uxore, superfuere honori
tuo: paucioribus tamen lacrimis compositus es, et novissima in luce
desideravere aliquid oculi tui.
XLVI. Si quis piorum manibus locus, si, ut sapientibus placet, non cum
corpore exstinguuntur magnae animae, placide quiescas, nosque, domum
tuam, ab infirmo desiderio et muliebribus lamentis ad contemplationem
virtutum tuarum voces, quas neque lugeri neque plangi fas est:
admiratione te potius, te immortalibus laudibus, et, si natura
suppeditet, similitudine decoremus. Is verus honos, ea conjunctissimi
cujusque pietas. Id filiae quoque uxorique praeceperim, sic patris, sic
mariti memoriam venerari, ut omnia facta dictaque ejus secum revolvant,
formamque ac figuram animi magis quam corporis complectantur: non quia
intercedendum putem imaginibus, quae marmore aut aere finguntur; sed ut
vultus hominum, ita simulacra vultus imbecilla ac mortalia sunt; forma
mentis aeterna, quam tenere et exprimere non per alienam materiam et
artem, sed tuis ipse moribus possis. Quidquid ex Agricola amavimus,
quidquid mirati sumus, manet mansurumque est in animis hominum, in
aeternitate temporum, fama rerum. Nam multos veterum, velut inglorios, et
ignobiles, oblivio obruet: Agricola posteritati narratus et traditus
superstes erit.