Cap. 1. Germaniae situs: 2. incolae indigenae: auctores gentis: nominis
origo: Hercules. 3. Baritus: ara Ulixis. 4. Germani, gens sincera:
habitus corporum. 5. Terrae natura: non aurum, non argentum, nec
aestimatum. 6. Germanorum arma, equitatus, peditatus, ordo militiae: 7.
reges, duces, sacerdotes: 8. feminarum virtus et veneratio: Veleda:
Aurinia. 9. dii, sacra, simulacra nulla. 10. Auspicia, sortes: ex equis,
e captivo praesagia. 11. Consultationes publicae et conventus. 12.
Accusationes, poenae, jus redditum. 13. Scuto frameaque ornati juvenes,
principum comites: eorum virtus et fama. 14. Gentis bellica studia. 15.
In pace, venatio, otium: Collata principibus munera. 16. Urbes nullae:
vici, domus, specus suffugium hiemi et receptaculum frugibus. 17.
Vestitus hominum, feminarum. 18. Matrimonia severa: dos a marito oblata.
19. Pudicitia. Adulterii poena: Monogamia: Liberorum numerus non finitus.
20. Liberorum educatio: Successionis leges. 21. Patris, propinqui,
amicitiae, inimicitiaeque susceptae: homicidii pretium: Hospitalitas. 22.
Lotio, victus, ebriorum rixae: consultatio in conviviis. 23. Potus,
cibus. 24. Spectacula: aleae furor. 25. Servi, libertini. 26. Fenus
ignotum: Agricultura: Anni tempora. 27. Funera, sepulcra, luctus.
28. Singularum gentium instituta: Galli, olim valida gens, in Germaniam
transgressi, Helvetii, Boii: Aravisci, Osi, incertum genus: Germanicae
originis populi Treveri, Nervii, Vangiones, Triboci, Nemetes, Ubii. 29.
Batavi, Cattorum proles: Mattiaci: Decumates agri. 30, 31. Cattorum
regio, habitus, disciplina militaris; vota, virtutis incentiva. 32.
Usipii, Tencteri, equitatu praestantes. 33. Bructerorum sedes, a Chamavis
et Angrivariis occupatae. 34. Dulgibini: Chasvari: Frisii. 35. Chauci,
pacis studio, justitia, et virtute nobiles. 36. Cherusci et Fosi, a
Cattis victi. 37. Cimbrorum parva civitas, gloria ingens: Romanorum
clades; Germani triumphati magis quam victi. 38. Suevorum numerus, mores.
39. Semnonum religio, victimae humanae 40. Longobardi: Reudigni: Aviones:
Angli: Varini: Eudoses: Suardones: Nuithones: Herthae cultus communis.
41. Hermunduri. 42. Narisci: Marcomanni: Quadi. 43. Marsigni: Gothini:
Osi: Burii: Lygiorum civitates, Arii, Helvecones, Manimi, Elysii,
Naharvali; horum numen Alcis: Gotones: Rugii: Lemovii. 44. Suiones,
classibus valentes. 45. Mare pigrum: Aestyi, Matris Deum cultores,
succinum legunt: Sitonibus femina imperat. 46. Peucini, Venedi, Fenni,
Germani, an Sarmatae? Eorum feritas, paupertas: Hominum monstra,
Hellusii, Oxiones.
I. Germania omnis a Gallis Rhaetisque et Pannoniis Rheno et Danubio
fluminibus, a Sarmatis Dacisque mutuo metu aut montibus separatur: cetera
Oceanus ambit, latos sinus et insularum immensa spatia complectens, nuper
cognitis quibusdam gentibus ac regibus, quos bellum aperuit. Rhenus,
Rhaeticarum Alpium inaccesso ac praecipiti vertice ortus, modico flexu in
occidentem versus, septentrionali Oceano miscetur. Danubius, molli et
clementer edito montis Abnobae jugo effusus, plures populos adit, donec
in Ponticum mare sex meatibus erumpat: septimum os paludibus hauritur.
II. Ipsos Germanos indigenas crediderim, minimeque aliarum gentium
adventibus et hospitiis mixtos; quia nec terra olim, sed classibus
advehebantur, qui mutare sedes quaerebant, et immensus ultra, utque sic
dixerim, adversus Oceanus raris ab orbe nostro navibus aditur. Quis
porro, praeter periculum horridi et ignoti maris, Asia aut Africa aut
Italia relicta, Germaniam peteret, informem terris, asperam coelo,
tristem cultu aspectuque, nisi si patria sit? Celebrant carminibus
antiquis (quod unum apud illos memoriae et annalium genus est) Tuisconem
deum terra editum, et filium Mannum, originem gentis conditoresque. Manno
tres filios assignant, e quorum nominibus proximi Oceano Ingaevones,
medii Hermiones, ceteri Istaevones vocentur. Quidam autem, ut in licentia
vetustatis, plures deo ortos pluresque gentis appellationes, Marsos,
Gambrivios, Suevos, Vandalios, affirmant; eaque vera et antiqua nomina.
Ceterum Germaniae vocabulum recens et nuper additum; quoniam, qui primi
Rhenum transgressi Gallos expulerint, ac nunc Tungri, tunc Germani vocati
sint: ita nationis nomen, non gentis evaluisse paulatim, ut omnes primum
a victore ob metum, mox a seipsis invento nomine Germani vocarentur.
III. Fuisse apud eos et Herculem memorant, primumque omnium virorum
fortium ituri in proelia canunt. Sunt illis haec quoque carmina, quorum
relatu, quem baritum vocant, accendunt animos, futuraeque pugnae fortunam
ipso cantu augurantur: terrent enim trepidantve, prout sonuit acies. Nec
tam voces illae, quam virtutis concentus videntur. Affectatur praecipue
asperitas soni et fractum murmur, objectis ad os scutis, quo plenior et
gravior vox repercussu intumescat. Ceterum et Ulixem quidam opinantur
longo illo et fabuloso errore in hunc Occanum delatum, adisse Germaniae
terras, Asciburgiumque, quod in ripa Rheni situm hodieque incolitur, ab
illo constitutum nominatumque. Aram quin etiam Ulixi consecratam,
adjecto Laertae patris nomine, eodem loco olim repertam, monumentaque et
tumulos quosdam Graecis litteris inscriptos in confinio Germaniae
Rhaetiaeque adhuc exstare: quae neque confirmare argumentis, neque
refellere in animo est: ex ingenio suo quisque demat, vel addat fidem.
IV. Ipse eorum opinionibus accedo, qui Germaniae populos nullis aliis
aliarum nationum connubiis infectos propriam et sinceram et tantum sui
similem gentem exstitisse arbitrantur: unde habitus quoque corporum,
quanquam in tanto hominum numero, idem omnibus; truces et cacrulei
oculi, rutilae comae, magna corpora et tantum ad impetum valida; laboris
atque operum non eadem patientia: minimeque sitim aestumque tolerare,
frigora atque inediam coelo solove assueverunt.
V. Terra, etsi aliquanto specie differt, in universum tamen aut silvis
horrida aut paludibus foeda: humidior, qua Gallias; ventosior, qua
Noricum ac Pannoniam aspicit: satis ferax; frugiferarum arborum
impatiens: pecorum fecunda, sed plerumque improcera; ne armentis quidem
suus honor, aut gloria frontis: numero gaudent; eaeque solae et
gratissimae opes sunt. Argentum et aurum propitii an irati dii
aegaverint, dubito. Nec tamen affirmaverim, nullam Germaniae venam
argentum aurumve gignere: quis enim scrutatus est? possessione et usu
haud perinde afficiuntur. Est videre apud illos argentea vasa, legatis et
principibus eorum muneri data, non in alia vilitate, quam quae humo
finguntur quanquam proximi, ob usum commerciorum, aurum et argentum in
pretio habent, formasque quasdam nostrae pecuniae agnoscunt atque
eligunt: interiores simplicius et antiquius permutatione mercium utuntur.
Pecuniam probant veterem et diu notam, serratos bigatosque. Argentum
quoque, magis quam aurum sequuntur, nulla affectione animi, sed quia
numerus argenteorum facilior usui est promiscua ac vilia mercantibus.
VI. Ne ferrum quidem superest, sicut ex genere telorum colligitur. Rari
gladiis aut majoribus lanceis utuntur: hastas, vel ipsorum vocabulo
frameas gerunt, angusto et brevi ferro sed ita acri et ad usum habili, ut
eodem telo, prout ratio poscit, vel cominus vel eminus pugnent: et eques
quidem scuto frameaque contentus est: pedites et missilia spargunt, plura
singuli, atque in immensum vibrant, nudi aut sagulo leves. Nulla cultus
jactatio; scuta tantum lectissimis coloribus distinguunt: paucis loricae:
vix uni alterive cassis aut galea. Equi non forma, non velocitate
conspicui: sed nec variare gyros in morem nostrum docentur. In rectum,
aut uno flexu dextros agunt ita conjuncto orbe, ut nemo posterior sit. In
universum aestimanti, plus penes peditem roboris: eoque mixti
proeliantur, apta et congruente ad equestrem pugnam velocitate peditum,
quos ex omni juventute delectos ante aciem locant. Definitur et numerus:
centeni ex singulis pagis sunt: idque ipsum inter suos vocantur; et quod
primo numerus fuit, jam nomen et honor est. Acies per cuneos componitur.
Cedere loco, dummodo rursus instes, consilii quam formidinis arbitrantur.
Corpora suorum etiam in dubiis proeliis referunt. Scutum reliquisse,
praecipuum flagitium; nec aut sacris adesse, aut concilium inire,
ignominioso fas; multique superstites bellorum infamiam laqueo finierunt.
VII. Reges ex nobilitate, duces ex virtute sumunt. Nec regibus infinita
aut libera potestas: et duces exemplo potius, quam imperio, si prompti,
si conspicui, si ante aciem agant, admiratione praesunt. Ceterum neque
animadvertere neque vincire, ne verberare quidem, nisi sacerdotibus
permissum; non quasi in poenam, nec ducis jussu, sed velut deo imperante,
quem adesse bellantibus credunt: effigiesque et signa quaedam, detracta
lucis, in proelium ferunt. Quodque praecipuum fortitudinis incitamentum
est, non casus nec fortuita conglobatio turmam aut cuneum facit, sed
familiae et propinquitates, et in proximo pignora, unde feminarum
ululatus audiri, unde vagitus infantium: hi cuique sanctissimi testes, hi
maximi laudatores. Ad matres, ad conjuges vulnera ferunt; nec illae
numerare, aut exigere plagas pavent; cibosque et hortamina pugnantibus
gestant.
VIII. Memoriae proditur, quasdam acies, inclinatas jam et labantes, a
feminis restitutas, constantia precum et objectu pectorum et monstrata
cominus captivitate, quam longe impatientius feminarum suarum nomine
timent: adeo ut efficacius obligentur animi civitatum, quibus inter
obsides puellae quoque nobiles imperantur. Inesse quin etiam sanctum
aliquid et providum putant: nec aut consilia earum aspernantur, aut
responsa negligunt. Vidimus sub divo Vespasiano Veledam diu apud
plerosque numinis loco habitam. Sed et olim Auriniam et complures alias
venerati sunt non adulatione, nec tanquam facerent deas.
IX. Deorum maxime Mercurium colunt, cui certis diebus humanis quoque
hostiis litare fas habent. Herculem ac Martem concessis animalibus
placant: pars Suevorum et Isidi sacrificat. Unde causa et origo peregrino
sacro parum comperi, nisi quod signum ipsum, in modum liburnae figuratum,
docet advectam religionem. Ceterum nec cohibere parietibus deos, neque in
ullam humani oris speciem assimulare, ex magnitudine coelestium
arbitrantur: lucos ac nemora consecrant, deorumque nominibus appellant
secretum illud, quod sola reverentia vident.
X. Auspicia sortesque, ut qui maxime, observant. Sortium consuetudo
simplex: virgam, frugiferae arbori decisam, in surculos amputant, eosque,
notis quibusdam discretos, super candidam vestem temere ac fortuito
spargunt: mox, si publice consuletur, sacerdos civitatis, sin privatim,
ipse paterfamiliae, precatus deos coelumque suspiciens, ter singulos
tollit, sublatos secundum impressam ante notam interpretatur. Si
prohibuerunt, nulla de eadem re in eundem diem consultatio; sin
permissum, auspiciorum adhuc fides exigitur. Et illud quidem etiam hic
notum, avium voces volatusque interrogare: proprium gentis, equorum
quoque praesagia ac monitus experiri; publice aluntur iisdem nemoribus ac
lucis candidi et nullo mortali opere contacti: quos pressos sacro curru
sacerdos ac rex vel princeps civitatis comitantur, hinnitusque ac
fremitus observant. Nec ulli auspicio major fides non solum apud plebem,
sed apud proceres, apud sacerdotes; se enim ministros deorum, illos
conscios putant. Est et alia observatio auspiciorum, qua gravium bellorum
eventus explorant; ejus gentis, cum qua bellum est, captivum, quoquo modo
interceptum, cum electo popularium suorum, patriis quemque armis,
committunt: victoria hujus vel illius pro praejudicio accipitur.
XI. De minoribus rebus principes consultant; de majoribus omnes: ita
tamen, ut ea quoque, quorum penes plebem arbitrium est, apud principes
pertractentur. Coeunt, nisi quid fortuitum et subitum inciderit, certis
diebus, cum aut inchoatur luna aut impletur: nam agendis rebus hoc
auspicatissimum initium credunt. Nec dierum numerum, ut nos, sed noctium
computant. Sic constituunt, sic condicunt: nox ducere diem videtur. Illud
ex libertate vitium, quod non simul, nec ut jussi conveniunt, sed et
alter et tertius dies cunctatione coeuntium absumitur. Ut turbae placuit,
considunt armati. Silentium per sacerdotes, quibus tum et coercendi jus
est, imperatur. Mox rex vel princeps, prout aetas cuique, prout nobilitas,
prout decus bellorum, prout facundia est, audiuntur, auctoritate suadendi
magis, quam jubendi potestate. Si displicuit sententia, fremitu
aspernantur; sin placuit, frameas concutiunt. Honoratissimum assensus
genus est, armis laudare.
XII. Licet apud concilium accusare quoque et discrimen capitis intendere.
Distinctio poenarum ex delicto: proditores et transfugas arboribus
suspendunt; ignavos et imbelles et corpore infames coeno ac palude,
injecta insuper crate, mergunt. Diversitas supplicii illuc respicit,
tanquam scelera ostendi oporteat, dum puniuntur, flagitia abscondi. Sed
et levioribus delictis, pro modo poenarum, equorum pecorumque numero
convicti mulctantur: pars mulctae regi vel civitati, pars ipsi, qui
vindicatur, vel propinquis ejus exsolvitur. Eliguntur in iisdem conciliis
et principes, qui jura per pagos vicosque reddunt. Centeni singulis ex
plebe comites, consilium simul et auctoritas, adsunt.
XIII. Nihil autem neque publicae neque privatae rei, nisi armati agunt.
Sed arma sumere non ante cuiquam moris, quam civitas suffecturum
probaverit. Tum in ipso concilio, vel principum aliquis vel pater vel
propinquus scuto frameaque juvenem ornant: haec apud illos toga, hic
primus juventae honos: ante hoc domus pars videntur, mox reipublicae.
Insignis nobilitas, aut magna patrum merita, principis dignationem etiam
adolescentulis assignant: ceteris robustioribus ac jampridem probatis
aggregantur; nec rubor, inter comites aspici. Gradus quin etiam et ipse
comitatus habet judicio ejus, quem sectantur: magnaque et comitum
aemulatio, quibus primus apud principem suum locus, et principum, cui
plurimi et acerrimi comites. Haec dignitas, hae vires, magno semper
electorum juvenum globo circumdari, in pace decus, in bello praesidium.
Nec solum in sua gente cuique, sed apud finitimas quoque civitates id
nomen, ea gloria est, si numero ac virtute comitatus emineat: expetuntur
enim legationibus et muneribus ornantur et ipsa plerumque fama bella
profligant.
XIV. Cum ventum in aciem, turpe principi virtute vinci, turpe comitatui,
virtutem principis non adaequare. Jam vero infame in omnem vitam ac
probrosum, superstitem principi suo ex acie recessisse. Illum defendere,
tueri, sua quoque fortia facta gloriae ejus assignare, praecipuum
sacramentum est. Principes pro victoria pugnant; comites pro principe. Si
civitas, in qua orti sunt, longa pace et otio torpeat plerique nobilium
adolescentium petunt ultro eas nationes, quae tum bellum aliquod gerunt;
quia et ingrata genti quies, et facilius inter ancipitia clarescunt,
magnumque comitatum non nisi vi belloque tuentur: exigunt enim principis
sui liberalitate illum bellatorem equum, illam cruentam victricemque
frameam. Nam epulae et, quanquam incompti, largi tamen apparatus pro
stipendio cedunt: materia munificentiae per bella et raptus. Nec arare
terram, aut expectare annum, tam facile persuaseris, quam vocare hostes
et vulnera mereri. Pigrum quinimmo et iners videtur, sudore acquirere,
quod possis sanguine parare.
XV. Quotiens bella non ineunt, non multum venatibus, plus per otium
transigunt, dediti somno ciboque, fortissimus quisque ac bellicosissimus
nihil agens, delegata domus et penatium et agrorum cura feminis
senibusque et infirmissimo cuique ex familia: ipsi hebent; mira
diversitate naturae, cum iidem homines sic ament inertiam et oderint
quietem. Mos est civitatibus ultro ac viritim conferre principibus vel
armentorum vel frugum, quod pro honore acceptum, etiam necessitatibus
subvenit. Gaudent praecipue finitimarum gentium donis, quae non modo a
singulis, sed publice mittuntur: electi equi, magna arma, phalerae,
torquesque. Jam et pecuniam accipere docuimus.
XVI. Nullas Germanorum populis urbes habitari, satis notum est: ne pati
quidem inter se junctas sedes. Colunt discreti ac diversi, ut fons, ut
campus, ut nemus placuit. Vicos locant, non in nostrum morem, connexis et
cohaerentibus aedificiis: suam quisque domum spatio circumdat, sive
adversus casus ignis remedium, sive inscitia aedificandi. Ne caementorum
quidem apud illos aut tegularum usus: materia ad omnia utuntur informi et
citra speciem aut delectationem. Quaedam loca diligentius illinunt terra
ita pura ac splendente, ut picturam ac lineamenta colorum imitetur.
Solent et subterraneos specus aperire, eosque multo insuper fimo onerant,
suffugium hiemi et receptaculum frugibus: quia rigorem frigorum ejusmodi
locis molliunt: et, si quando hostis advenit, aperta populatur, abdita
autem et defossa aut ignorantur, aut eo ipso fallunt, quod quaerenda
sunt.
XVII. Tegumen omnibus sagum, fibula, aut, si desit, spina consertum:
cetera intecti totos dies juxta focum atque ignem agunt. Locupletissimi
veste distinguuntur, non fluitante, sicut Sarmatae ac Parthi, sed stricta
et singulos artus exprimente. Gerunt et ferarum pelles, proximi ripae
negligenter, ulteriores exquisitius, ut quibus nullus per commercia
cultus. Eligunt feras, et detracta velamina spargunt maculis pellibusque
belluarum, quas exterior Oceanus atque ignotum mare gignit. Nec alius
feminis quam viris habitus, nisi quod feminae saepius lineis amictibus
velantur, eosque purpura variant, partemque vestitus superioris in
manicas non extendunt, nudae brachia ac lacertos: sed et proxima pars
pectoris patet.
XVIII. Quanquam severa illic matrimonia; nec ullam morum partem magis
laudaveris: nam prope soli barbarorum singulis uxoribus contenti sunt,
exceptis admodum paucis, qui non libidine, sed ob nobilitatem, plurimis
nuptiis ambiuntur, Dotem non uxor marito, sed uxori maritus offert.
Intersunt parentes et propinqui, ac munera probant: munera non ad
delicias muliebres quaesita, nec quibus nova nupta comatur: sed boves et
frenatum equum et scutum cum framea gladioque. In haec munera uxor
accipitur: atque invicem ipsa armorum aliquid viro affert: hoc maximum
vinculum, haec arcana sacra, hos conjugales deos arbitrantur. Ne se
mulier extra virtutum cogitationes extraque bellorum casus putet, ipsis
incipientis matrimonii auspiciis admonetur, venire se laborum
periculorumque sociam, idem in pace, idem in proelio passuram ausuramque:
hoc juncti boves, hoc paratus equus, hoc data arma denuntiant; sic
vivendum, sic pereundum: accipere se, quae liberis inviolata ac digna
reddat, quae nurus accipiant rursus, quae ad nepotes referantur.
XIX. Ergo septa pudicitia agunt, nullis spectaculorum illecebris, nullis
conviviorum irritationibus corruptae. Litterarum secreta viri pariter ac
feminae ignorant. Paucissima in tam numerosa gente adulteria; quorum
poena praesens et maritis permissa. Accisis crinibus, nudatam, coram
propinquis, expellit domo maritus, ac per omnem vicum verbere agit:
publicatae enim pudicitiae nulla venia: non forma, non aetate, non opibus
maritum invenerit. Neme enim illic vitia ridet: nec corrumpere et
corrumpi saeculum vocatur. Melius quidem adhuc eae civitates, in quibus
tantum virgines nubunt, et cum spe votoque uxoris semel transigitur. Sic
unum accipiunt maritum, quo modo unum corpus unamque vitam, ne ulla
cogitatio ultra, ne longior cupiditas, ne tanquam maritum, sed tanquam
matrimonium ament. Numerum liberorum finire, aut quenquam ex agnatis
necare, flagitium habetur: plusque ibi boni mores valent, quam alibi
bonae leges.
XX. In omni domo nudi ac sordidi, in hos artus, in haec corpora, quae
miramur, excrescunt. Sua quemque mater uberibus alit, nec ancillis ac
nutricibus delegantur. Dominum ac servum nullis educationis deliciis
dignoscas: inter eadem pecora, in eadem humo degunt; donec aetas separet
ingenuos, virtus agnoscat. Sera juvenum Venus; eoque inexhausta pubertas:
nec virgines festinantur; eadem juventa, similis proceritas: pares
validaeque miscentur; ac robora parentum liberi referunt. Sororum filiis
idem apud avunculum, qui ad patrem honor. Quidam sanctiorem arctioremque
hunc nexum sanguinis arbitrantur, et in accipiendis obsidibus magis
exigunt; tanquam et in animum firmius, et domum latius teneant. Heredes
tamen successoresque sui cuique liberi: et nullum testamentum. Si liberi
non sunt, proximus gradus in possessione fratres, patrui, avunculi.
Quanto plus propinquorum, quo major affinium numerus, tanto gratiosior
senectus, nec ulla orbitatis pretia.
XXI. Suscipere tam inimicitias, seu patris, seu propinqui, quam
amicitias, necesse est: nec implacabiles durant. Luitur enim etiam
homicidium certo armentorum ac pecorum numero, recipitque satisfactionem
universa domus: utiliter in publicum; quia periculosiores sunt
inimicitiae juxta libertatem. Convictibus et hospitiis non alia gens
effusius indulget. Quemcunque mortalium arcere tecto, nefas habetur: pro
fortuna quisque apparatis epulis excipit. Cum defecere, qui modo hospes
fuerat, monstrator hospitii et comes: proximam domum non invitati adeunt:
nec interest; pari humanitate accipiuntur. Notum ignotumque, quantum ad
jus hospitis, nemo discernit. Abeunti, si quid poposcerit, concedere
moris: et poscendi invicem eadem facilitas. Gaudent muneribus: sed nec
data imputant, nec acceptis obligantur. Victus inter hospites comis.
XXII. Statim e somno, quem plerumque in diem extrahunt, lavantur, saepius
calida, ut apud quos plurimum hiems occupat. Lauti cibum capiunt:
separatae singulis sedes et sua cuique mensa: tum ad negotia, nec minus
saepe ad convivia, procedunt armati. Diem noctemque continuare potando,
nulli probrum. Crebrae, ut inter vinolentos, rixae, raro conviciis,
saepius caede et vulneribus transiguntur. Sed et de reconciliandis
invicem inimicis et jungendis affinitatibus et asciscendis principibus,
de pace denique ac bello plerumque in conviviis consultant: tanquam nullo
magis tempore aut ad simplices cogitationes pateat animus, aut ad magnas
incalescat. Gens non astuta nec callida aperit adhuc secreta pectoris
licentia joci. Ergo detecta et nuda omnium mens postera die retractatur,
et salva utriusque temporis ratio est: deliberant, dum fingere nesciunt;
constituunt, dum errare non possunt.
XXIII. Potui humor ex hordeo aut frumento, in quandam similitudinem vini
corruptus. Proximi ripae et vinum mercantur. Cibi simplices; agrestia
poma, recens fera, aut lac concretum. Sine apparatu, sine blandimentis,
expellunt famem. Adversus sitim non eadem temperantia. Si indulseris
ebrietati suggerendo quantum concupiscunt, haud minus facile vitiis, quam
armis vincentur.
XXIV. Genus spectaculorum unum atque in omni coetu idem. Nudi juvenes,
quibus id ludicrum est, inter gladios se atque infestas frameas saltu
jaciunt. Exercitatio artem paravit, ars decorem: non in quaestum tamen
aut mercedem; quamvis audacis lasciviae pretium est voluptas spectantium.
Aleam, quod mirere, sobrii inter seria exercent tanta lucrandi perdendive
temeritate, ut, cum omnia defecerunt, extremo ac novissimo jactu de
libertate ac de corpore contendant. Victus voluntariam servitutem adit:
quamvis juvenior, quamvis robustior, alligari se ac venire patitur: ea
est in re prava pervicacia: ipsi fidem vocant. Servos conditionis hujus
per commercia tradunt, ut se quoque pudore victoriae exsolvant.
XXV. Ceteris servis, non in nostrum morem descriptis per familiam
ministeriis, utuntur. Suam quisque sedem, suos penates regit. Frumenti
modum dominus, aut pecoris aut vestis, ut colono, injungit: et servus
hactenus paret; cetera domus officia uxor ac liberi exsequuntur.
Verberare servum ac vinculis et opere coercere, rarum. Occidere solent,
non disciplina et severitate, sed impetu et ira, ut inimicum, nisi quod
impune. Liberti non multum supra servos sunt, raro aliquod momentum in
domo, nunquam in civitate; exceptis duntaxat iis gentibus, quae
regnantur: ibi enim et super ingenuos et super nobiles ascendunt: apud
ceteros impares libertini libertatis argumentum sunt.
XXVI. Fenus agitare et in usuras extendere, igno tum: ideoque magis
servatur, quam si vetitum esset. Agri pro numero cultorum ab universis in
vices occupantur, quos mox inter se secundum dignationem partiuntur:
facilitatem partiendi camporum spatia praestant. Arva per annos mutant:
et superest ager; nec enim cum ubertate et amplitudine soli labore
contendunt, ut pomaria conserant et prata separent et hortos rigent: sola
terrae seges imperatur. Unde annum quoque ipsum non in totidem digerunt
species hiems et ver et aestas intellectum ac vocabula habent autumni
perinde nomen ac bona ignorantur.
XXVII. Funerum nulla ambitio; id solum observatur, ut corpora clarorum
virorum certis lignis crementur. Struem rogi nec vestibus nec odoribus
cumulant: sua cuique arma, quorundam igni et equus adjicitur. Sepulcrum
caespes erigit; monumentorum arduum et operosum honorem, ut gravem
defunctis, aspernantur. Lamenta ac lacrimas cito, dolorem et tristitiam
tarde ponunt. Feminis lugere honestum est; viris meminisse. Haec in
commune de omnium Germanorum origine ac moribus accepimus: nunc
singularum gentium instituta ritusque, quatenus differant, quae nationes
e Germania in Gallias commigraverint, expediam.
XXVIII. Validiores olim Gallorum res fuisse, summus auctorum divus Julius
tradit: eoque credibile est etiam Gallos in Germaniam transgressos.
Quantulum enim amnis obstabat, quo minus, ut quaeque gens evaluerat,
occuparet permutaretque sedes, promiscuas adhuc et nulla regnorum
potentia divisas? Igitur inter Hercyniam sylvam Rhenumque et Moenum amnes
Helvetii, ulteriora Boii, Gallica utraque gens, tenuere. Manet adhuc
_Boihemi_ nomen, signatque loci veterem memoriam, quamvis mutatis
cultoribus. Sed utrum Aravisci in Pannoniam ab Osis, Germanorum natione,
an Osi ab Araviscis in Germaniam commigraverint, cum eodem adhuc sermone,
institutis, moribus utantur, incertum est: quia, pari olim inopia ac
libertate, eadem utriusque ripae bona malaque erant. Treveri et Nervii
circa affectationem Germanicae originis ultro ambitiosi sunt, tanquam per
hanc gloriam sanguinis a similitudine et inertia Gallorum separentur.
Ipsam Rheni ripam haud dubie Germanorum populi colunt, Vangiones,
Triboci, Nemetes. Ne Ubii quidem, quanquam Romana colonia esse meruerint
ac libentius Agrippinenses conditoris sui nomine vocentur, origine
erubescunt, transgressi olim et experimento fidei super ipsam Rheni ripam
collocati, ut arcerent, non ut custodirentur.
XXIX. Omnium harum gentium virtute praecipui Batavi, non multum ex ripa,
sed insulam Rheni amnis colunt, Chattorum quondam populus et seditione
domestica in eas sedes transgressus, in quibus pars Romani imperii
fierent. Manet honos et antiquae societatis insigne: nam nec tributis
contemnuntur, nec publicanis atterit: exempti oneribus et collationibus
et tantum in usum proeliorum sepositi, velut tela atque arma, bellis
reservantur. Est in eodem obsequio et Mattiacorum gens; protulit enim
magnitudo populi Romani ultra Rhenum, ultraque veteres terminos, imperii
reverentiam. Ita sede finibusque in sua ripa, mente animoque nobiscum
agunt, cetera similes Batavis, nisi quod ipso adhuc terrae suae solo et
coelo acrius animantur. Non numeraverim inter Germaniae populos, quanquam
trans Rhenum Danubiumque consederint, eos, qui Decumates agros exercent.
Levissimus quisque Gallorum et inopia audax, dubiae possessionis solum
occupavere. Mox limite acto promotisque praesidiis, sinus imperii et pars
provinciae habentur.
XXX. Ultra hos Chatti initium sedis ab Hercynio saltu inchoant, non ita
effusis ac palustribus locis ut ceterae civitates, in quas Germania
patescit; durant siquidem colles, paulatim rarescunt, et Chattos suos
saltus Hercynius prosequitur simul atque deponit. Duriora genti corpora,
stricti artus, minax vultus et major animi vigor. Multum, ut inter
Germanos, rationis ac solertiae: praeponere electos, audire praepositos,
nosse ordines, intelligere occasiones, differre impetus, disponere diem,
vallare noctem, fortunam inter dubia, virtutem inter certa numerare:
quodque rarissimum nec nisi ratione disciplinae concessum, plus reponere
in duce, quam exercitu. Omne robur in pedite, quem, super arma,
ferramentis quoque et copiis onerant. Alios ad proelium ire videas,
Chattos ad bellum. Rari excursus et fortuita pugna; equestrium sane
virium id proprium, cito parare victoriam, cito cedere: velocitas juxta
formidinem, cunctatio propior constantiae est.
XXXI. Et aliis Germanorum populis usurpatum rara et privata cujusque
audentia apud Chattos in consensum vertit, ut primum adoleverint, crinem
barbamque submittere, nec, nisi hoste caeso, exuere votivum obligatumque
virtuti oris habitum. Super sanguinem et spolia revelant frontem, seque
tum demum pretia nascendi retulisse, dignosque patria ac parentibus
ferunt. Ignavis et imbellibus manet squalor. Fortissimus quisque ferreum
insuper annulum (ignominiosum id genti) velut vinculum gestat, donec se
caede hostis absolvat. Plurimis Chattorum hic placet habitus. Jamque
canent insignes, et hostibus simul suisque monstrati. Omnium penes hos
initia pugnarum: haec prima semper acies, visu nova; nam ne in pace
quidem vultu mitiore mansuescunt. Nulli domus aut ager aut aliqua cura:
prout ad quemque venere, aluntur: prodigi alieni, contemptores sui donec
exsanguis senectus tam durae virtuti impares faciat.
XXXII. Proximi Chattis certum jam alveo Rhenum, quique terminus esse
sufficiat, Usipii ac Tencteri colunt. Tencteri, super solitum bellorum
decus, equestris disciplinae arte praecellunt: nec major apud Chattos
peditum laus, quam Tencteris equitum. Sic instituere majores, posteri
imitantur; hi lusus infantium, haec juvenum aemulatio, perseverant senes
inter familiam et penates et jura successionum equi traduntur; excipit
filius, non, ut cetera, maximus natu, sed prout ferox bello et melior.
XXXIII. Juxta Tencteros Bructeri olim occurrebant: nunc Chamavos et
Angrivarios immigrasse narratur, pulsis Bructeris ac penitus excisis
vicinarum consensu nationum, seu superbiae odio, seu praedae dulcedine,
seu favore quodam erga nos deorum: nam ne spectaculo quidem proelii
invidere: super sexaginta millia, non armis telisque Romanis, sed, quod
magnificentius est, oblectationi oculisque ceciderunt. Maneat, quaeso,
duretque gentibus, si non amor nostri, at certe odium sui: quando,
urgentibus imperii fatis, nihil jam praestare fortuna majus potest, quam
hostium discordiam.
XXXIV. Angrivarios et Chamavos a tergo Dulgibini et Chasuarii cludunt
aliaeque gentes, haud perinde memoratae. A fronte Frisii excipiunt.
Majoribus minoribusque Frisiis vocabulum est ex modo virium: utraeque
nationes usque ad Oceanum Rheno praetexuntur, ambiuntque immensos insuper
lacus et Romanis classibus navigatos. Ipsum quin etiam Oceanum illa
tentavimus: et superesse adhuc Herculis columnas fama vulgavit; sive
adiit Hercules, seu, quicquid ubique magnificum est, in claritatem ejus
referre consensimus. Nec defuit audentia Druso Germanico: sed obstitit
Oceanus in se simul atque in Herculem inquiri. Mox nemo tentavit;
sanctiusque ac reverentius visum, de actis deorum credere, quam scire.
XXXV. Hactenus in Occidentem Germaniam novimus. In Septentrionem ingenti
flexu redit. Ac primo statim Chaucorum gens, quanquam incipiat a Frisiis
ac partem littoris occupet, omnium, quas exposui, gentium lateribus
obtenditur, donec in Chattos usque sinuetur. Tam immensum terrarum
spatium non tenent tantum Chauci, sed et implent: populus inter Germanos
nobilissimus, quique magnitudinem suam malit justitia tueri: sine
cupiditate, sine impotentia, quieti secretique, nulla provocant bella,
nullis raptibus aut latrociniis populantur. Id praecipuum virtutis ac
virium argumentum est, quod, ut superiores agant, non per injurias
assequuntur. Prompta tamen omnibus arma, ac, si res poscat, exercitus,
plurimum virorum equorumque: et quiescentibus eadem fama.
XXXVI. In latere Chaucorum Chattorumque Cherusci nimiam ac marcentem diu
pacem illacessiti nutrierunt; idque jucundius, quam tutius, fuit: quia
inter impotentes et validos falso quiescas; ubi manu agitur, modestia ac
probitas nomina superioris sunt. Ita, qui olim boni aequique Cherusci,
nunc inertes ac stulti vocantur: Chattis victoribus fortuna in sapientiam
cessit. Tracti ruina Cheruscorum et Fosi, contermina gens, adversarum
rerum ex aequo socii, cum in secundis minores fuissent.
XXXVII. Eundem Germaniae sinum proximi Oceano Cimbri tenent, parva nunc
civitas, sed gloria ingens; veterisque famae lata vestigia manent,
utraque ripa castra ac spatia, quorum ambitu nunc quoque metiaris molem
manusque gentis et tam magni exitus fidem. Sexcentesimum et quadragesimum
annum urbs nostra agebat, cum primum Cimbrorum audita sunt arma, Caecilio
Metello et Papirio Carbone consulibus. Ex quo si ad alterum Imperatoris
Trajani consulatum computemus, ducenti ferme et decem anni colliguntur;
tamdiu Germania vincitur. Medio tam longi aevi spatio, multa invicem
damna: non Samnis, non Poeni, non Hispaniae Galliaeve, ne Parthi quidem
saepius admonuere: quippe regno Arsacis acrior est Germanorum libertas.
Quid enim aliud nobis, quam caedem Crassi, amisso et ipse Pacoro, infra
Ventidium dejectus Oriens objecerit? At Germani, Carbone et Cassio et
Scauro Aurelio et Servilio Caepione, M. quoque Manlio fusis vel captis,
quinque simul consulares exercitus Populo Romano, Varum, tresque cum eo
legiones, etiam Caesari abstulerunt: nec impune C. Marius in Italia,
divus Julius in Gallia, Drusus ac Nero et Germanicus in suis eos sedibus
perculerunt. Mox ingentes C. Caesaris minae in ludibrium versae. Inde
otium, donec occasione discordiae nostrae et civilium armorum, expugnatis
legionum hibernis, etiam Gallias affectavere: ac rursus pulsi, inde
proximis temporibus triumphati magis quam victi sunt.
XXXVIII. Nunc de Suevis dicendum est, quorum non una, ut Chattorum
Tencterorumve, gens: majorem enim Germaniae partem obtinent, propriis
adhuc nationibus nominibusque discreti, quanquam in commune Suevi
vocentur. Insigne gentis obliquare crinem nodoque substringere: sic Suevi
a ceteris Germanis, sic Suevorum ingenui a servis separantur in aliis
gentibus, seu cognatione aliqua Suevorum, seu quod saepe accidit,
imitatione, rarum et intra juventae spatium; apud Suevos, usque ad
canitiem, horrentem capillum retro sequuntur, ac saepe in ipso solo
vertice religant. Principes et ornatiorem habent: ea cura formae, sed
innoxiae: neque enim ut ament amenturve; in altitudinem quandam et
terrorem, adituri bella, compti, ut hostium oculis, ornantur.
XXXIX. Vetustissimos se nobilissimosque Suevorum Semnones memorant.
Fides antiquitatis religione firmatur. Stato tempore in silvam auguriis
patrum et prisca formidine sacram, omnes ejusdem sanguinis populi
legationibus coeunt, caesoque publice homine celebrant barbari ritus
horrenda primordia. Est et alia luco reverentia. Nemo nisi vinculo
ligatus ingreditur, ut minor et potestatem numinis prae se ferens, Si
forte prolapsus est, attolli et insurgere haud licitum: per humum
evolvuntur: eoque omnis superstitio respicit, tanquam inde initia gentis,
ibi regnator omnium deus, cetera subjecta atque parentia. Adjicit
auctoritatem fortuna Semnonum: centum pagis habitantur; magnoque corpore
efficitur, ut se Suevorum caput credant.
XL. Contra Langobardos paucitas nobilitat: plurimis ac valentissimis
nationibus cincti, non per obsequium, sed proeliis et periclitando tuti
sunt. Reudigni deinde et Aviones et Anglii et Varini et Eudoses et
Suardones et Nuithones fluminibus aut silvis muniuntur: nec quidquam
notabile in singulis, nisi quod in commune Nerthum, id est Terram matrem
colunt, eamque intervenire rebus hominum, invehi populis arbitrantur. Est
in insula Oceani castum nemus, dicatumque in eo vehiculum, veste
contectum attingere uni sacerdoti concessum. Is adesse penetrali deam
intelligit, vectamque bubus feminis multa cum veneratione prosequitur.
Laeti tunc dies, festa loca, quaecumque adventu hospitioque dignatur. Non
bella ineunt, non arma sumunt; clausum omne ferrum: pax et quies tunc
tantum nota, tunc tantum amata, donec idem sacerdos satiatam
conversatione mortalium deam templo reddat. Mox vehiculum et vestes, et,
si credere velis, numen ipsum secreto lacu abluitur. Servi ministrant,
quos statim idem lacus haurit; arcanus hinc terror sanctaque ignorantia,
quid sit illud, quod tantum perituri vident.
XLI. Et haec quidem pars Suevorum in secretiora Germaniae porrigitur.
Propior, ut quo modo paulo ante Rhenum, sic nunc Danubium sequar,
Hermundurorum civitas, fida Romanis, eoque solis Germanorum non in ripa
commercium, sed penitus, atque in splendidissima Rhaetiae provinciae
colonia. Passim et sine custode transeunt: et, cum ceteris gentibus arma
modo castraque nostra ostendamus, his domos villasque patefecimus non
concupiscentibus. In Hermunduris Albis oritur, flumen inclitum et notum
olim; nunc tantum auditur.
XLII. Juxta Hermunduros Narisci, ac deinde Marcomanni et Quadi agunt.
Praecipua Marcomannorum gloria viresque, atque ipsa etiam sedes, pulsis
olim Boiis, virtute parta. Nec Narisci Quadive degenerant. Eaque
Germaniae velut frons est, quatenus Danubio peragitur. Marcomannis
Quadisque usque ad nostram memoriam reges manserunt ex gente ipsorum,
nobile Marobodui et Tudri genus: jam et externos patiuntur. Sed vis et
potentia regibus ex auctoritate Romana: raro armis nostris, saepius
pecunia juvantur, nec minus valent.
XLIII. Retro Marsigni, Gothini, Osi, Burii, terga Marcomannorum
Quadorumque claudunt: e quibus Marsigni et Burii sermone cultuque Suevos
referunt Gothinos Gallica, Osos Pannonica lingua coarguit non esse
Germanos, et quod tributa patiuntur. Partem tributorum Sarmatae, partem
Quadi, ut alienigenis, imponunt. Gothini, quo magis pudeat, et ferrum
effodiunt. Omnesque hi populi pauca campestrium, ceterum saltus et
vertices montium jugumque insederunt. Dirimit enim scinditque Sueviam
continuum montium jugum, ultra quod plurimae gentes agunt: ex quibus
latissime patet Lygiorum nomen in plures civitates diffusum.
Valentissimas nominasse sufficiet, Arios, Helveconas, Manimos, Elysios,
Naharvalos. Apud Naharvalos antiquae religionis lucus ostenditur.
Praesidet sacerdos muliebri ornatu: sed deos, interpretatione Romana,
Castorem Pollucemque memorant: ea vis numini; nomen Alcis. Nulla
simulacra, nullum peregrinae superstitionis vestigium: ut fratres tamen,
ut juvenes, venerantur. Ceterum Arii super vires, quibus enumeratos paulo
ante populos antecedunt, truces, insitae feritati arte ac tempore
lenocinantur. Nigra scuta, tincta corpora: atras ad proelia noctes
legunt: ipsaque formidine atque umbra feralis exercitus terrorem
inferant, nullo hostium sustinente novum ac velut infernum aspectum: nam
primi in omnibus proeliis oculi vincuntur. Trans Lygios Gothones
regnantur, paulo jam adductius, quam ceterae Germanorum gentes, nondum
tamen supra libertatem. Protinus deinde ab Oceano Rugii et Lemovii
omniumque harum gentium insigne, rotunda scuta, breves gladii, et erga
reges obsequium.
XLIV. Suionum hinc civitates, ipso in Oceano, praeter viros armaque
classibus valent: forma navium eo differt, quod utrimque prora paratam
semper appulsui frontem agit: nec velis ministrantur, nec remos in
ordinem lateribus adjungunt. Solutum, ut in quibusdam fluminum, et
mutabile, ut res poscit, hinc vel illinc remigium. Est apud illos et
opibus honos; eoque unus imperitat, nullis jam exceptionibus, non
precario jure parendi. Nec arma, ut apud ceteros Germanos, in promiscuo,
sed clausa sub custode et quidem servo: quia subitos hostium incursus
prohibet Oceanus, otiosa porro armatorum manus facile lasciviunt:
enimvero neque nobilem neque ingenuum ne libertinum quidem, armis
praeponere regia utilitas est.
XLV. Trans Suionas aliud mare, pigrum ac prope immotum, quo cingi
cludique terrarum orbem hinc fides, quod extremus cadentis jam solis
fulgor in ortus edurat adeo clarus, ut sidera hebetet; sonum insuper
audiri, formasque deorum et radios capitis aspici persuasio adjicit.
Illuc usque, et fama vera, tantum natura. Ergo jam dextro Suevici maris
littore Aestyorum gentes alluuntur: quibus ritus habitusque Suevorum;
lingua Britannicae propior. Matrem deum venerantur: insigne
superstitionis, formas aprorum gestant; id pro armis omnique tutela:
securum deae cultorem etiam inter hostes praestat. Rarus ferri, frequens
fustium usus. Frumenta ceterosque fructus patientius, quam pro solita
Germanorum inertia, laborant. Sed et mare scrutantur, ac soli omnium
succinum, quod ipsi glesum vocant inter vada atque in ipso littore
legunt. Nec, quae natura quaeve ratio gignat, ut barbaris, quaesitum
compertumve. Diu quin etiam inter cetera ejectamenta maris jacebat, donec
luxuria nostra dedit nomen: ipsis in nullo usu: rude legitur, informe
perfertur, pretiumque mirantes accipiunt. Succum tamen arborum esse
intelligas, quia terrena quaedam atque etiam volucria animalia plerumque
interlucent, quae implicata humore, mox, durescente materia, cluduntur.
Fecundiora igitur nemora lucosque, sicut Orientis secretis, ubi thura
balsamaque sudantur, ita Occidentis insulis terrisque inesse, crediderim;
quae vicini solis radiis expressa atque liquentia in proximum mare
labuntur, ac vi tempestatum in adversa littora exundant. Si naturam
succini admoto igne tentes, in modum taedae accenditur, alitque flammam
pinguem et olentem: mox ut in picem resinamve lentescit. Suionibus
Sitonum gentes continuantur. Cetera similes, uno differunt, quod femina
dominatur: in tantum non modo a libertate, sed etiam a servitute
degenerant.
XLVI. Hic Sueviae finis. Peucinorum Vene dorumque et Fennorum nationes
Germanis an Sarmatis ascribam, dubito: quanquam Peucini, quos quidam
Bastarnas vocant, sermone, cultu, sede ac domiciliis, ut Germani, agunt.
Sordes omnium ac torpor procerum: connubiis mixtis, nonnihil in
Sarmatarum habitum foedantur. Venedi multum ex moribus traxerunt. Nam
quidquid inter Peucinos Fennosque silvarum ac montium erigitur,
latrociniis pererrant. Hi tamen inter Germanos potius referuntur, quia et
domos figunt et scuta gestant et pedum usu ac pernicitate gaudent; quae
omnia diversa Sarmatis sunt, in plaustro equoque viventibus. Fennis mira
feritas, foeda paupertas: non arma, non equi, non penates: victui herba,
vestitui pelles, cubile humus: sola in sagittis spes, quas, inopia ferri,
ossibus asperant. Idemque venatus viros pariter ac feminas alit. Passim
enim comitantur, partemque praedae petunt. Nec aliud infantibus ferarum
imbriumque suffugium, quam ut in aliquo ramorum nexu contegantur: huc
redeunt juvenes, hoc senum receptaculum. Sed beatius arbitrantur, quam
ingemere agris, illaborare domibus, suas alienasque fortunas spe metuque
versare. Securi adversus homines, securi adversus deos, rem difficillimam
assecuti sunt, ut illis ne vote quidem opus esset. Cetera jam fabulosa:
Hellusios et Oxionas ora hominum vultusque, corpora atque artus ferarum,
gerere: quod ego, ut incompertum, in medium relinquam.