GURÒ. ¿Iláng hugis mayroón ang mg̃a kaisipáng _dalisay_?
NAG-AARAL. Mayroóng ibá’t ibáng hugis at may ibá’t ibáng kátawagán
sang-ayon sa pangwatas na tagláy ng̃ kaisipán.
G. ¿Maáarì bagáng bumuô ng̃ isáng kaisipán sa pamamagitan ng̃ salitâng
_ay_?
N. Maáarì pò, kailan ma’t nagtatagláy ng̃ isáng pang̃ulo at isáng
pangtung̃o, na, maáarìng pangdiwà ó pangturing, at ipinagigitnâ ang
_ay_ sa dalawáng itó, hal.: Si Lukas _ay_ anluwage; ang bulaklák
_ay_ magandá.
G. ¿Anóanó ang bumubuô sa mg̃a pangwatas na nagbuhat sa _ma_, ó sa
mg̃a ibáng pangwatas na may gangganitóng kahulugán?
N. Bumubuô lamang ng̃ dalawá: pang̃ulo at pangwatas, hal.: Si Husé
ay natulog; ang pusà ay namatáy.
G. ¿Anó ang kaisipáng tinátawag na _pangtagò_ (ó impersonal)?
N. Ang binubuô lamang ng̃ pangwatas na may ganitóng urì, at walâng
tagláy na pang̃ulo ni pangtung̃o, hal.: Umulán, bumagyó, humang̃in,
lumindól, kumulóg, kumidlát, umumaga, gumabí, humápon.
G. ¿Anó ang kaisipáng tinátawag na _pangbalak_ (ó activa)?
N. Ang kaisipáng may pangwatas na ganitóng hugis.
G. ¿Sa ilán nabábahagi ang kaisipáng pangbalak?
N. Gaya na ng̃ násabi ay sa dalawá: _pang̃una_ at _pang̃alawá_.
G. ¿Anó ang kaisipáng _pang̃una ng̃ pangbalak_?
N. Ang binubuô ng̃ pang̃ulo, ng̃ pangwatas na kanyáng pinaghaharìan,
at ng̃ pangtung̃ong tapát (ó directo), hal.: _Si Beloy ay gumawâ
ng̃ bahay_; _ang ibon ay kumain ng̃ saging_.
G. ¿Anó ang kaisipáng _pang̃alawá ng̃ pangbalak_?
N. Ang binubuô lamang ng̃ pang̃ulo at ng̃ pangwatas na pinaghaharìan
niyá, hal.: _Si Yoyong ay naglulutò_; _ang batà’y bumabasa_.
G. ¿Anó ang kaisipáng _pangtiyák_ (ó pasiva)?
N. Ang binubuô ng̃ pang̃ulo, ng̃ pangwatas na nasa pangtiyák, at ng̃
pangtung̃ong pinaghaharìan ng̃ _ni_ ó _ng̃_, alinsunod sa ng̃alan
ng̃ tao ó bagay, hal.: _Ang lupà ay hinukay ni Lucio_; _ang damít
ay kinahig ng̃ manók_.
G. ¿Paano ang pagtutumbalík ng̃ isáng kaisipáng pang̃una ng̃ pangbalak
sa isá namáng pangtiyák?
N. Dapat munang mabatíd na ang kaisipáng pang̃una ng̃ pangbalak ay
binubuô ng̃ pang̃ulo ng̃ pangwatas at ng̃ pangtung̃ong tapát. Sa
pangtiyák, itóng pangtung̃ong tapát ay siyáng ginagawâng pang̃ulo,
at ang pangwatas na pangbalak ay inilálagáy sa pangtiyák, at ang
pang̃ulo sa kaisipáng pangbalak ay nagigíng pangtung̃o sa kaisipáng
pangtiyák sa pamamagitan ng̃ _ni_ ó _ng̃_, hal.: _Ang bahay ay ginawâ
ni Beloy_, _ang saging ay kinain ng̃ ibon_.
G. ¿Paano namán kung ibig itumbalík sa pangbalak ang isáng kaisipáng
pangtiyák?
N. Dapat gawíng pabaligtád, ó sa malinaw na sabi’y kunin ang
pangtung̃o na may daláng pang-akbáy at siyáng gawíng pang̃ulo, ang
pangwatas ay ilagáy sa pangbalak, at ang pang̃ulo’y dapat namáng
ilagáy sa pangtung̃ong tapát, hal.: _Si Beloy ay gumawâ ng̃ bahay_.