GURÒ. ¿Anó ang tinátawag na _kaisipán_ (ó oración)?
NAG-AARAL. Tinátawag na kaisipán sa Balarilà ang dalawá, ó ang kabuùan
ng̃ mg̃a pang̃ung̃usap na nagbabadyá ng̃ isáng ganáp na pagkukurò.
G. ¿Iláng urì mayroón ang kaisipán?
N. Dalawá: _dalisay_ (ó simple) at _mayhalò_ (ó compuesta).
G. ¿Anó ang _kaisipáng dalisay_?
N. Ang binubuô lamang ng̃ íisáng pangwatas (ó verbo), hal.: Ang
aklát ay _nagtuturò_ sa bayan.
G. ¿Anó ang _kaisipáng mayhalò_?
N. Ang binubuô namán ng̃ dalawáng kaisipán (ó oración), hal.: Huwág
kang _gagawâ_ ng̃ masamâ kung ayaw kang _maparusahan_.
G. Ang kaisipáng dalisay, ¿sa anó nabábahagi?
N. Sa tinátawag na _pang̃una_ at _pang̃alawá_.
G. ¿Alín ang kaisipáng _pang̃una_?
N. Ang binubuô ng̃ _pang̃ulo_ (ó sujeto), _pangwatas_ (ó verbo) at
_pangtung̃o_ (ó complemento), hal.: Ang araw ay sumisilang sa umaga.
Sa halimbawàng itó ang _araw_ ay siyáng pang̃ulo, _sumisilang_ ay
pangwatas at _umaga_ ay pangtung̃o.
G. ¿Alín ang kaisipáng _pang̃alawá_?
N. Ang binubuô lamang ng̃ pang̃ulo at pangwatas, hal.: Ang buwán ay
sumisilang. Sa halimbawà namáng itó, ang _buwán_ ay siyáng pang̃ulo
at _sumisilang_ ang pangwatas.
G. ¿Anó ang tinátawag na _pang̃ulo_ ng̃ kaisipán?
N. Ang isáng salitâ, ó kabuùan ng̃ mg̃a salitâ na tumutukoy sa ng̃alan
ó bagay na siyáng gumagawâ ó gumaganáp sa ibinabadyá ng̃ pangwatas,
hal.: _Si Lucio_ ay bumabasa ng̃ aklát; _ang batàng mabaít_ ay
nagtatapát sa magulang.
G. ¿Paano ang pagkakilala sa pang̃ulo ng̃ kaisipán?
N. Pang̃unahan ang pangwatas ng̃ tanóng na _¿sino ang?_ Iangkáp
natin itó sa mg̃a halimbawàng nakaraán, at ganitó dapat sabihin:
_¿sino ang bumabasa?_ _¿sino ang nagtatapát?_ Ang kasaguta’y madalîng
mababatíd na siyáng pang̃ulo ng̃ bawà’t kaisipán: _Si Lucio_ sa una,
at sa ikalawá’y _ang batàng mabaít_.
G. ¿Anó ang tinátawag na _pangtung̃o_ ng̃ kaisipán?
N. Ang salitâ, ó kabuùan ng̃ mg̃a salitâ na binabanggít sa ng̃alan ó
bagay na siyáng ginagawâ ó ginaganáp nang isinasaysáy ng̃ pangwatas,
hal.: Si Daniel ay gumagawâ ng̃ _tinapay_; si Yoyong ay bumibilí
ng̃ _mg̃a aklát_.
G. ¿Mayroóng ilán ang hugis ng̃ pangtung̃o?
N. May dalawá: _tapát_ (ó directo) at _likô_ (ó indirecto).
G. ¿Anó ang tinátawag na pangtung̃ong _tapát_?
N. Ang ng̃alan ó bagay na tinatanggáp ng̃ tápatan ang kahulugán ng̃
pangwatas, hal.: Akó’y naglulutò ng̃ _isdâ_.
G. ¿Paano ang pagkakilala na ang pangtung̃o (ó complemento) ay
tumatanggáp ng̃ tápatan sa gawâ ng̃ pangwatas?
N. Makikilala sa pamamagitan ng̃ isáng pagsusurì, na, kung ang
náturang pangtung̃o ay maáarìng gawíng pang̃ulo (ó sujeto) ng̃
kaisipán, na, ang pangwatas ay ilálagáy sa pangtiyák (ó voz pasiva).
Ilagáy natin sa bagay na itó ang halimbawàng _si Yoyong ay humukay
ng̃ lupà_, at kung magkaganitó’y magigíng: _ang lupà ay hinukay ni
Yoyong_. Dahil namán dito ang _lupà_ ay pangtung̃ong tapát na siyáng
tumatanggáp ng̃ tápatan sa gawâ ng̃ pangwatas.
G. ¿May ibá pa bang kaparaanán sa pagkilala ng̃ pangtung̃ong tapát?
N. Oo pò, sa pamamagitan ng̃ ganitóng tanóng: _¿Sino ang?_ ó _¿anóng
bagay?_ na sinusundán ng̃ pangtiyák na pangwatas at ng̃ pang̃ulo
ng̃ kaisipán. Halimbawà: Si Huan ay sumaksák kay Lucio; si Nicanor
ay nagpakò ng̃ kahoy. Iangkáp natin ang mg̃a tanóng na: ¿sino ang
sinaksák ni Huan?--_Si Lucio_; ¿anóng bagay ang pinagpakuan ni
Nicanor?--_Ang kahoy_.
G. ¿Anó ang pangtung̃ong _likô_ (ó indirecto)?
N. Ang ng̃alan ó bagay na hindî tinatanggáp ng̃ tápatan ang gawâ
ng̃ pangwatas, hal.: Akó’y maglalakbáy sa Tayabas.
G. ¿Paano namán ang pagkakilala, na, ang gawâ ng̃ pangwatas ay hindî
tinatanggáp ng̃ tápatan?
N. Makikilala siyá sa pamamagitan ng̃ paglalagáy ng̃ kaisipán sa
pangtiyák (ó pasiva), na ang náturang pagtung̃o (ó complemento) ay
hindî maáarìng ilagáy sa pang̃ulo (ó sujeto) ng̃ kaisipán. Tikmán
nating ilagáy sa pangtiyák ang halimbawàng _si Lucio ay maglalakbáy sa
Tayabas_. Kung magkaganitó’y magigíng: _Ang Tayabas ay paglalakbayán
ni Lucio_ at dito’y mapagkikilalang ang _Tayabas_ ay hindî tinatanggáp
ng̃ tápatan ang gawâ ng̃ pangwatas.