GURÒ. ¿Anó ang tinátawag na _paghaharì_?
NAG-AARAL. Ang kaukulán ng̃ iláng pang̃ung̃usap sa ilán ding
pang̃ung̃usap ng̃ kaisipán.
G. ¿Anó ang kahulugán ng̃ salitâng _naghaharì_ (ó regente) at ng̃
salitâng _pinaghaharìan_ (ó regido)?
N. Salitâng _naghaharì_ ang nang̃áng̃ailang̃an ng̃ isáng pang̃ung̃usap
upáng bumuô ng̃ kaisipán; salitâng _pinaghaharìan_ ang bumubuô ng̃
náturang kaisipán na siyáng náuukol sa naghaharì. Halimbawà: _Ang barò
ni Pedro_. _Barò_ ay salitâng naghaharì, sapagkâ’t siyáng nang̃ung̃una
ó umáakbáy sa pangdiwàng _si Pedro_ sa pamamagitan ng̃ pang-ukol (ó
preposición) _ni_, at _si Pedro_ ay salitâng pinaghaharìan, sapagkâ’t
náuukol sa pangdiwàng _barò_.
G. ¿Paano ang paghaharì ng̃ pangdiwà sa kapuwà pangdiwà?
N. Sa pamamagitan ng̃ isáng pang-ukol (ó preposición), hal.: bahay
_na_ bató; aklát _ni_ Lucio; lupà _ng̃_ magsasakâ; si Huan _laban
kay_ Kulás; ang tao’y _laban sa_ hayop; ang buhay ay _pará sa_ bayan;
si María’y _pará kay_ Mameng.
G. ¿Paano ang paghaharì ng̃ pangdiwà sa pangturing?
N. Sa ibá’t ibáng kaparaanán: una, sa pamamagitan ng̃ pang-ukol _na_,
hal.: tubig _na_ malinaw, bahay _na_ malakí; ikalawá, sa pamamagitan
ng̃ pang-anib (ó ligazón) _ng_, hal.: babai_ng_ magandá, lalaki_ng_
makisig; ikatló, sa pamamagitan din ng̃ pang-anib _g_, hal.: bayan_g_
marang̃ál, tapayan_g_ muntî; at ikaapat, sa pamamagitan ng̃ salitâng
_ay_, hal.: Si Pedro _ay_ masamâ, si Lucio _ay_ marunong.
G. ¿Paano ang paghaharì ng̃ pangdiwà sa pangwatas?
N. Sa pamamagitan din ng̃ salitâng _ay_, hal.: Si Kulás _ay_
bumabasa; si Lucio _ay_ susulat; ang ibon _ay_ umaawit; ang dagâ
_ay_ kumakaluskós; ang batà _ay_ umiyák.
G. ¿Paano ang paghaharì ng̃ pangturing sa pangdiwà?
N. Sapagkâ’t sa ating wikà ay walâng kailang̃ang mapauná ó mapahulí
kayâ ang alín man sa dalawáng itó, kung kayâ ang paghaharì ng̃
pangdiwà sa pangturing ay hindî lubhâng nagkakalayô sa paghaharì
namán ng̃ pangturing sa pangdiwà, at sa katunaya’y binubuô itó sa
pamamagitan din ng̃ _na_, _ng_, _g_, hal.: marikít _na_ bahay; masaráp
_na_ manggá; magandá_ng_ dalaga; masamâ_ng_ tao; matíisín_g_ hayop;
masintahin_g_ magulang. Ang paghaharì ng̃ pangturing sa pangdiwà ay
nagaganáp din sa pamamagitan ng̃ mg̃a pang-akbáy na _si_ at _ang_,
hal.: mabaksík _si_ Celso, matapang _si_ Yoyong, maasim _ang_ santól,
matamís _ang_ mabulo, mapaít _ang_ duhat.
G. ¿Paano ang paghaharì ng̃ pangturing sa pangwatas na nasa pangbadyá?
N. Natutupad itó sa ibá’t ibá ring kaparaanán: Una, sa pamamagitan
ng̃ salitâng _kung_, hal.: madalî _kung_ bumasa, maiklî _kung_
sumulat, mababà _kung_ humagis; ikalawá, sa pamamagitan ng̃ _na_,
hal.: masipag _na_ mag-aral, marunong _na_ maglarô, madalang _na_
lumakad; ang kadalasán nitó’y hindî na nilálagyán ng̃ _na_, gaya
ng̃: masipag mag-aral, marunong maglarô; ikatló, sa pamamagitan ng̃
_ng_, hal.: mahabà_ng_ magsalitâ, payapà_ng_ mang̃usap, masamâ_ng_
tumakbó; at ikaapat, sa pamamagitan ng̃ _g_, hal.: matulin_g_ lumakad,
mahinhín_g_ kumilos.
G. ¿Paano ang paghaharì ng̃ pangturing sa pangtayô?
N. Sa pamamagitan ng̃ pang-ukol (ó preposición) _sa_, hal.: magandá
_sa_ akin, pang̃it _sa_ iyó, maramot _sa_ kanyá.
G. ¿Paano ang paghaharì ng̃ pangwatas sa pangdiwà?
N. Lahát halos ng̃ mg̃a pangwatas ay may tagláy na isáng pangdiwà (ó
sustantivo) ó pangtayô sa ng̃alan ng̃ tao (ó personal). Magaganáp ang
paghaharìng itó kung pangwatas na pangbalak sa mg̃a paraáng sumúsunód:
una, kung ang pinaghaharìan ay tumutukoy sa ng̃alan ng̃ tao ay sa
pamamagitan ng̃ _kay_, hal.: Umíibig siyá _kay_ María, paroón ka
_kay_ Huan, nakikain siyá _kay_ Lucio; ikalawá, kung tumutukoy sa
ng̃alan ng̃ bagay ay sa pamamagitan namán ng̃ _sa_, hal.: tumakbó
siyá _sa_ bayan, lumayô kayó _sa_ sugál, kumain ka _sa_ handâ.
Kung pangwatas na pangtiyák, ang paghaharì nitó sa pangdiwà ay
mátutupád sa pamamagitan ng̃ _si_ kailan ma’t nagbabadyá ng̃ ng̃alan
ng̃ tao, hal.: Iibigin niyá _si_ Mameng, tutulung̃an ko _si_ Karlos,
parunán mo _si_ Yoyong. Kung nagbabadyá namán ng̃ bagay ay sa
pamamagitan ng̃ _ang_, hal.: pitasín mo _ang_ bulaklák, hinukay niyá
_ang_ lupà, papag-áaralin ninyó _ang_ batà.
G. ¿Paano ang paghaharì ng̃ pangwatas sa kapuwà pangwatas?
N. Sa tatlóng kaparaanán: ilagáy ang pangwatas na pinaghaharìan
(regido) sa pangbadyá, ó sa panghiwatig, ó sa pangsukob.
G. ¿Kailán inilálagáy ang pangwatas sa _pangbadyá_?
N. Ginaganáp itó kailan ma’t ang kátuturán ng̃ pangwatas na
pinaghaharìan ay náuuwî sa nais ó hang̃ád ng̃ pang̃ulo (ó sujeto)
ng̃ pangwatas na naghaharì (ó regente), hal.: Si Lucio ay ibig
_kumain_; ang batà’y ibig _maglarô_. Sa mg̃a halimbawàng itó, ang
mg̃a pangbadyáng _kumain_ at _maglarô_ na siyáng mg̃a pangtung̃o
(ó complemento) ng̃ kaisipán ay nagsusulit ng̃ nais ó hang̃ád ni
_Lucio_ at ng̃ _batà_ na siyá namáng kanyáng pang̃ulo (ó sujeto).
May maraming pangwatas, lalòng lalò na ang mg̃a binaybáy sa anyông
“ma” ay nang̃áng̃ailang̃ang pag-itanan ng̃ mg̃a pangbigkís na _upáng_
ó _pará_ ó _nang_, hal.: Akó’y umalís _upáng_ mang̃isdâ; silá’y
nakilaban _pará_ magwagí; kumain _nang_ mabusóg.
G. ¿Kailán inilálagáy ang pangwatas sa panghiwatig (ó indicativo)?
N. Inilálagáy dito kailan ma’t nagkakáibá ang mg̃a pang̃ulo (ó
sujeto) ng̃ mg̃a pangwatas na naghaharì at pinaghaharìan, at
nang̃áng̃ailang̃ang pag-itanan ng̃ pang-ukol _na_, ó kayâ’y ng̃
mg̃a pang-anib (ó ligazón) _ng_, _g_, hal.: ang Dios ay nagnanais
_na_ bumuti ang tao; ang gurò ay nagnanasà_ng_ dumunong ka; ating
sabihin_g_ sumulat siyá.
G. ¿Kailán namán inilálagáy ang pangwatas sa pangsukob?
N. Paris din ng̃ sa panghiwatig, na, nangyayari kailan ma’t nagkakáibá
ang mg̃a pang̃ulo (ó sujeto), baga ma’t dito’y sa pamamagitan ng̃
_kung_ na siyáng tandâ sa ating wikà ng̃ ganitóng ayos, ó ng̃ mg̃a
pangbago (ó adverbio), hal.: mag-áaral siyá _kung_ ibig mo; silá’y
kakain _kailan ma’t_ sumigáw ka; dárating ang iyóng anák _kailan
ma’t_ nais mo.
G. ¿Paano ang paghaharì ng̃ pangwatas sa pangbago?
N. Lahát halos ng̃ mg̃a pangwatas ay napaghaharìán ng̃ mg̃a pangbago;
at ang mg̃a itó’y náuukol sa pangwatas, gaya rin namán ng̃ nangyayari
sa pangturing at pangdiwà. Ang pangwatas baga ma’t siyáng salitâng
lubhâng mahalagá sa lahát ng̃ wikà ay walâng ibinabadyáng anó man
kundî ang kanyáng nais, ginagawâ, dinaramdám atbp. ng̃ pang̃ulo (ó
sujeto) na kanyáng kaakbáy; at ang pangbago (ó adverbio) ay siyáng
nagpapáliwanag ng̃ mg̃a kilos ó pinangyarihan ng̃ kátuturán ng̃
pangwatas sa ibá’t ibáng bahaging sakláw niyá; at sa pagkaganáp
ng̃ paghaharìng itó’y kailang̃ang pagitnâan ng̃ _na_, _ng_, _g_,
sang-ayon sa dapat kaukulán at kung minsa’y kahì’t walâ nitó, hal.:
akó’y nagisíng _na maaga_; si Luis ay bumabasa_ng mabuti_; ang batà’y
bumahín_g malakás_; akó’y paririto _bukas_.